Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk Битола 0 877 5579245 5576925 2026-06-20T09:49:03Z Forbidden History 89259 /* Личности од Битола */ 5579245 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Битола |other_name = Обител, Манастир |nickname = Градот на Конзулите |motto = ''Битола, бабам Битола'' |image_map = {{ Maplink|frame=yes|raw={"type": "ExternalData","service": "geoshape","ids": "Q157246"}|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=13|frame-lat=41.031|frame-long=21.334|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q157246|title=Битола}} |image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Ambientalna ulica Marsal Tito-Bitola (10).jpg |photo2a = Bitola 019.JPG |photo2b = Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg |photo3a = Магаза (Битола).jpg |photo3b = Saat kula Bitola011.jpg |photo4a = Bitola 055.JPG |photo4b = Sirok sokak.jpg |photo5a = Bitolj - crkva svete bogorodice.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = }} |imagesize = 250px |image_caption = Колаж на битолски знаменитости |website = http://www.bitola.gov.mk |image_flag = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |flag_size = 150px |pushpin_map = Македонија |map_caption = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MK |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{MKD}} |subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] |subdivision_name1 = [[Податотека:Logo of Pelagonia Region.svg|25п]][[Пелагониски Регион|Пелагониски]] |subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] |subdivision_name2 = [[Податотека:Bitola-coat-of-arms.svg|25п]][[Општина Битола|Битола]] |blank_name_sec1 = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] |blank_info_sec1 = BT |leader_title = Градоначалник |leader_name = [[Тони Коњановски]]<br><small>([[ВМРО-ДПМНЕ]])</small> |area_total_km2 = 422.39 |population_as_of = 2021 |population_total = 71.808 |population approximately 2014 = |population_metro = 93.095 |population_density_km2 = 180 |population_density_sq_mi = |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |timezone1_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset1_DST = +2 |latd=41 |latm=01 |lats=55 |latNS=N |longd=21 |longm=20 |longs=05 |longEW=E |elevation_m = +650 |elevation_ft = |postal_code_type = [[Поштенски броеви во Македонија|Пошт. бр.]] |postal_code = 7000 |area_code = (0)47 |blank_name = Светец заштитник |blank_info = [[Свети Нектариј Битолски|Св. Нектариј Битолски]] |blank1_name = [[Кепенова класификација|Клима]] |blank1_info = [[континентална клима|Dfa]] |footnotes = |blank_info_sec2=[[Свети Нектариј Битолски]]<ref name="Битола инфо">{{Citation |url=https://setaliste.com.mk/vesti/binfo/bitola-go-slavi-svojot-patron-sveti-nektarij-bitolski/ |title=Битола го слави својот патрон |access-date=5 април.2021 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408161741/https://setaliste.com.mk/vesti/binfo/bitola-go-slavi-svojot-patron-sveti-nektarij-bitolski/ |url-status=dead }}</ref>|blank_name_sec2=[[Светец заштитник]]|population_demonym=битолчанец, битолчанка, [[битолчани]]<ref>{{ОДРМЈ|Битола}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Битола}}</ref>}} '''Битола''' — [[град]] во [[југозапад]]ниот дел на [[Македонија]] и седиште на истоимената [[Општина Битола]], [[административен центар|административен]], [[култура|културен]], [[економија|економски]], [[индустрија|индустриски]], [[образование|образовен]] и [[наука|научен]] центар за тој дел од земјата. По својата местоположба Битола е најјужен, а според бројот на жители [[Градови во Македонија|трет по големина град]] во Македонија (2021 г.). На север се наоѓа [[Главен град|главниот град]] на Македонија, [[Скопје]] (169 км), на североисток се наоѓа градот [[Прилеп]] (43 км), на југ се наоѓа градот [[Лерин]] ([[Грција]]) (33 км) и на северозапад се наоѓаат [[Ресен]] (29 км) и [[Демир Хисар]] (29 км). Градот е познат под името ''град на конзулите'', бидејќи тука се наоѓале конзуларните претставништва на [[Европа|европските земји]] во времето на [[Отоманското Царство]], каде заедно со [[Солун]] бил најважно место во европскиот дел на Империјата. Во периодот 1864 — 1912, Битола бил главен град на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]], еден од трите [[вилает]]и во регионот [[Македонија (регион)|Македонија]]. И денес, голем дел од [[конзулати во Македонија|конзуларните]] претставништва во Република Македонија се наоѓаат тука. За време на [[Југославија]] бил еден од културните средишта, како во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], така и во [[СФРЈ]]. Таткото на [[Турција|турската]] нација [[Кемал Ататурк]] завршил офицерска школа во Битола. Некои негови работи денес се чуваат во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]]. Битола е позната и како „градот под [[Пелистер]]“ поради неговата близина до [[Баба (планина)|Баба Планина]]. == Потекло на поимот == [[File:Philip-II-of-Macedon-Clocktower-Bitola-MK.JPG|thumb|250px|лево|Глетка од плоштадот Магнолија со споменикот на [[Филип II Македонски]] — основачот на Битола и познатата Саат-кула во позадината]] Во текот на историјата, во зависност од владетелите, градот Битола имал многу имиња. Според [[Адријан Рум]], [[Словени|словенскиот]] назив за градот, Битола, потекнува од зборот ''Обител'' ([[старословенски јазик|старословенски]] {{Script|Cyrs|Обитѣль}}), овој израз до денес се употребува и во [[хрватски јазик|хрватскиот јазик]] (''obitelj'') кој за време на [[Среден век|средниот век]] се користел за заедница на монаси, како семејство односно [[манастир]]. Името го добил по многуте манастири што се наоѓале во градот и во околината, а некои постојат и денес. Со текот на времето, гласот О се исфрла во изговорот на зборот „Обител“, и името на градот станува Битола.<ref>{{Citation | last = Room | first = Adrian | title = Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites | place = Jefferson, N.C. | publisher = McFarland & Company, Inc. | year = 2006 | edition=2 | page = 60 | isbn = 0-7864-2248-3 }}</ref> [[Грци]]те од истите причини градот го нарекувале Монастири ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μοναστήρι''). Битола е денешен официјален назив за градот, но истовремено и најстариот назив, судејќи по [[Битолска плоча|Битолската плоча]] од [[1015]] година на којашто градот е спомнат, како и според многуте војсководци на [[цар Самуил|царот Самуил]], како и патниците од тоа време. [[Арапи|Арапскиот]] патник [[Абу Абдалах Мухамед ал-Идриси]] во [[{{римски|12}} век]] напишал: ''„Потребни се два дена патување на исток за да се стигне од Ахрид (Охрид) до Бутили (Битола). Бутили е необичен и убав град“.'' Постојат приказни според кои на десниот кеј на реката [[Драгор]] имало 41 [[црква|цркви]] и исто толку воденици за нивно издржување. Исто така и на левиот кеј на Драгор имало 29 цркви со исто толку воденици. За време на празничните денови во тоа време, народот од селата од [[Битолско Поле|Битолското Поле]] се собирале кај овие цркви каде ги вршеле своите верски обреди. Со оглед на тоа што земјиштето на кое се наоѓал градот Битола тогаш било прекриено со многубројни цркви, градот го добил името Манастир. Има верзија која вели дека градот Битола името Манастир го добил по една огромна црква која се наоѓала над Битола, кај сегашниот мост викан Црн Мост ([[турски јазик]]: ''kara köprüsü''). Во оваа црква можеле да се сместат сите присутни од селското население од битолското поле кои доаѓале за време на празниците да ги вршат верските обреди. Според записите на [[Марко Цепенков]], градот Битола своето име го добил по големопоседникот Тољо, кој имал своја тврдина во близината на денешното битолско село [[Буково]]. Во времето кога дошле [[Турци]]те да го освојат овој дел од [[Македонија]], за да го повикаат на борба големопоседникот Тољо, му велеле „Би Тољо, до би Тољо“, со што според [[Марко Цепенков]] од таму потекнува денешното име на градот Битола. За време на [[Отоманско Царство|отоманската власт]], градот се викал Манастир, што [[Турци]]те и [[Албанци]]те го усвоиле од [[Грци]]те. По [[Балканските војни]] од [[1913]] градот потпаѓа под српска окупација и повторно го добил старото име Битола. == Историја == {{главна|Историја на Битола}} [[Податотека:Heraclea.jpg|мини|десно|Мозаик од Хераклеја Линкестис]] Многу важни настани од [[Македонци|македонската]] и [[балкан]]ската [[историја]] се случиле во Битола. Градот е граден, доградуван, рушен и повторно граден и надградуван уште од неговото прво населување во доцното [[бронзено доба]]. Потоа во [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]], па [[Римско Царство|Римското Царство]], сѐ до [[Византија|византиското]] време имал статус на град со висок степен на цивилизација. Традиционално силниот трговски центар, е познат и како град на конзулите поради тоа што во еден период за време на [[Отоманското Царство]], Битола имала дури дваесет [[конзулат]]и од разни [[Европа|европски]] земји. Во истиот период, градот имал многу школи, меѓу другите и воена академија, којашто ја посетувал и славниот турски реформатор [[Кемал Ататурк]]. На крајот на XIX век бил толку силен град, што неговото население непрестајно растело и го надминало бројот на населението на [[Белград]]. Градот бил преполн со [[фабрика|фабрики]] и [[Фотографија|фотографски]] дуќани, а занимливо е и тоа што покрај Сингер, во Битола уште во тоа време постоела фабрика за слатки. Во Битола се снимени првите фотографии и филмови на Балканот, благодарејќи на [[Браќа Манаки|браќата Манаки]]. Првата филмска камера [[Јанаки Манаки|Јанаки]] ја купува од [[Лондон]], производство на компанијата „Charles Urban Trading”, и тоа 300-тиот примерок од серијата ''BIOSCOPE''. Така, со таа фамозна „Камера 300" започнала кинематографијата на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Тоа било златното доба на градот. За жал, за време на [[Балкански војни|Балканските војни]], многу битки биле водени во околината на градот и самиот град, па многу материјални докази изгореле или биле потполно уништени. [[Архитектура]]та можела да се обнови, посебно последните петнаесетина години, а докази за сѐ што се случувало се и прераскажувањата на старите кои добро се сеќаваат. Меѓутоа, денес останале многу организации и фестивали, коишто по долг период, повторно се одржуваат. Еден од нив се одржува секој година од [[29 јули]] до [[2 август]] во Битола, во знак на спомен на [[Илинденското востание]], под името „Културен фестивал Илинденски денови“. === Праисторија === Градот Битола со околината е многу богат со споменици од [[Праисторија|праисторискиот период]]. Двата најзначајни се Велушка Тумба и Тумба Бара, коишто се наоѓаат покрај селото [[Породин]]. Од [[Бакарно доба|бакарното доба]], тука се населува Тумба покрај селото [[Црнобуки]], Шуплевац (покрај селото [[Суводол]]) и Висок Рид (покрај селото [[Букри]]). === Римски период === Градот се наоѓа на римскиот пат [[Вија Егнација]] ''(Via Ignatia)'', каде што е и античкиот град [[Хераклеја Линкестис]]. Во периодот на II век п.н.е. кога Македонија станува [[Римско Царство|римска]] провинција, Хераклеја станува силен економско-политички центар (''Septina Aurelia Heraclea'') со свој постојан римски намесник и римска војска, што сведочи за Битола како центар на вечна моќ, цивилизација, култура и убавина којашто е тука и денес. === Османлиска власт === [[Податотека:Bitola posle mladoturskiot rezim, 1908.pdf|мини|лево|Српски извештај од 5 август 1908, за новата состојба во Битола по воспоставувањето на младотурскиот режим: благосостојба, ред, мир, славење.]] [[Податотека:Bitola old.jpg|мини|десно|Битола во XIX век]] [[Податотека:Ottoman Postcard of Huriet in Monastir.jpg|мини|десно|Прослава во Битола за време на [[Младотурската револуција]] во 1908 година, по повод враќањето на Уставот од страна на султанот [[Абдул Хамид II]]]] Почетокот на турските завојувања на Балканот најавиле и нова ера на живеење. Турските војски во текот на [[1382]]-[[1383]] година по многу тешки и крвави борби и по жестокиот отпор кој го пружило месното население конечно успеале да ја освојат Битола. Според некои легенди многу жесток отпор на турските освојувачи му пружиле и монасите од седумдесетте манастири и цркви кои во тој период постоеле во Битола. Хаџи Евронос беј кој се наоѓал на чело на турската војска револтиран од жестокиот отпор на кој наишол при освојувањето на градот наредил да се урне и битолската тврдина. Ашик-паша Зеде, кој го придружувал Евронос-бег во неговиот поход, во своите извештаи забележал дека турските војски неколкупати ја напаѓале Битола, а калуѓерите, давајќи голем отпор, на крајот на самиот брег на реката [[Драгор]], сите до еден биле масакрирани. Меѓутоа, Турците потполно го зазеле градот дури по смртта на [[Крал Марко|Крали Марко]] во 1395 година, а при тоа заземање во Битола прв влегов Тимурташ-паша со неговата војска.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 9</ref> Од овој период всушност започнува и „ориенталното” вообликување на градот што било резултат токму на изградбата на ваквиот тип објекти, но и на ориенталните градителски техники и стилови. Во периодот на XVI - XVII век, период на историски но и културни промени, од страна на турската администрација градот Битола започнува да биде именуван како Манастир или Толи Манастир. Сепак во целиот период на своето постоење името Битола никогаш не било заборавено, туку напротив од страна на христијанското население тоа било во секојдневна употреба. Во средината на XVII век станал и важен културен центар на европска [[Турција]]. Таа е седиште на Битолска нахија во која имало 150 населени места. Градот бил прочуен по неговите многубројни пазари, од кои најмногу бил прочуен пазарот за памук. Познатиот патописец [[Евлија Челебија]], Битола ја посетил во 1662 година и забележал: „''градот има околу 3000 мали и големи куќи на приземје и кат, групирани во 21 маало, чаршија со 900 занаетчиски и трговски дуќани, 40 кафе-чајџилници и гостилници, монументален безистен со железни порти и со 86 дуќани. Во градот имало 70 муслимански храмови, девет медреси, неколку христијански цркви и фтуги јавни згради''“. Самиот град, гледан од далеку, изгледал како да е потонат во зеленило. Во овој период Битола претставува еден од најважните верско-муслимански центри, си Висока верска правна школа, којашто егзистирала низ целиот XVII век. Во истиот век. градот прераснал во значаен административен, стопански и културен центар. Кога во 1689 година поради колерата, Скопје бил запален, повеќето важни функции од него ги презела Битола. Таа развивала трговија, главно со европските центри, [[Виена]], [[Париз]], [[Лондон]] итн.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 9-10</ref> Најзначаен перидо од историскиот и стопанскиот развој на Битола е XIX век, кога во Битола е преместено седиштето на Румелискиот вилает, и како таков, е рангиран за прв град во европскиот дел на Турција. Според еден документ од овој период, се кажува дека во Битола имало 1.380 дуќани, од кои најголем број биле занаетчиски.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 10</ref> Во 1805 година во Битола живееле околу 15.000 жители. Од стопанските гранки виден напредок доживеало занаетчиството. Во средината на XIX век бројот на занаетчиските дуќани достигнал над 2.000 со околу 140 видови занаети, организирани во 70 еснафски организации. Виден придонес во развојот на Битола дале и дипломатските претставништва, конзулати на повеќе странски држави. Тоа довело Битола да стане „град на конзули” но и арена на странски пропаганди.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> Почнувајќи од 1843 година Третата (Румелиската) армија скоро половина век ќе има седиште во Битола. Покривала територија од [[Босна]] до [[Грција]], од [[Јадранско Море]] до [[Одрински Пашалак|Одринскиот Пашалак]]. Располагала со сите родови војска од тоа време и броела од 15.000 до 20.000 војници, а некогаш и повеќе.<ref name=GradbiBT>{{наведена книга |title=[[Битола – Градби |last=Стерјовски |first=Александар |authorlink1=Александар Стерјовски |year=2020 |publisher=Конзулат на Република Србија во Република Македонија |location=Битола |isbn=978-608-65122-8-6 |page= 28|url= }}</ref> За нејзини потреби биле изградени [[Црвена касарна|Црвената]] и [[Бела касарна|Белата касарна]], [[Воена гимназија (Битола)|Воената гимназија]] и болница. Со пуштањето на [[железничка линија Солун-Битола|железничката линија Солун-Битола]] (1894), Битола го изгубила посебното значење за војската и седиштето на Третата армија било преместено во [[Солун]].<ref name=GradbiBT/> Во Битола во крајот на XIX и почетокот на XX век имало околу 3000 клавири за што градот го викале и „Градот на Клавирите“. Поради некои поранешни сфаќања клавирот симболизирал богатство, класна поделеност и во 50-тите години на XX век со процесот на национализација на многу од семејствата клавирите им биле одземени.<ref>https://www.babambitola.mk/%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%82%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0-15/{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во учебната 1899/1900 година во [[Битолска машка гимназија|Битолската машка гимназија]], како учител се вработил еден од основачите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]], [[Даме Груев]], кој бил задолжен да изведува настава по предметите географија, аритметика, геометрија и цртање. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Битола живееле 37.000 жители, од кои 10.000 [[Македонци]], 10.500 [[Турци]], 1.500 [[Албанци|Албанци муслимани]], 2.000 [[Роми]], 7.000 [[Власи]], 5.500 [[Евреи]] и околу 500 останати.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/index.html Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. Софија, 1900.]</ref> Христијанските жители на градот биле разделени во повеќе конфесии. Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година христијанското население на Битола се состоело од 15.252 [[Македонци]], од кои 8.844 егзархисти, 6.300 грчки патријаршисти, 72 српски патријаршисти и 36 протестанти, потоа 100 [[Грци]], 7.200 [[Власи]], 120 [[Албанци]] и 120 [[Роми]]. Во градот имало 10 основни и 3 средни бугарски училишта, 7 основни и 2 средни грчки, 2 основни и 2 средни влашки и 1 основно и 2 средни српски.<ref>D.M.Brancoff. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905, р.166-167.</ref> Битола поради својата местоположба, на крстопатот помеѓу сите најзначајни патни правци (исток, запад, север и југ), уште од најраниот период на турското завладување го добила заслуженото значење при што станала значаен воено-стратешки центар што било само потврдено во 1830 година кога таа станува и политички центар на [[Румелискиот вилает]]. По распаѓањето на [[тимаро-спахиски систем|тимаро-спахискиот систем]] и интензивираните малтретирања од страна на чифликсајбиите дошло и до нови промени во етничката структура на населението во Битола. Во 1864 година бил формиран [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]] со седиште во Битола. На чело на вилаетот стоел [[валија]], со титула [[паша]], кој бил назначуван со султанско ираде. Вилаетот зафаќал територија од околу 32.000 км<sup>2</sup>, простирајќи се на делови од денешните држави: [[Македонија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. === Балкански војни === [[Податотека:Paul Leblois Didericks Monastir.jpg|мини|лево|Генерали на [[Антанта]]та во посета на Битола, 1916 г.]] [[File:World War I victims in Bitola, Macedonia.jpg|мини|лево|Цивилни жртви од Првата светска војна во Битола, 1917 г.]] За време на [[Првата балканска војна]] во околината на градот се водела [[Битолска битка|Битолската битка]] во којашто [[Отоманско Царство|отоманската]] војска била победена од страна на српските сили. Градот страдал за време на [[Првата светска војна]] заради близината на [[Солунскиот фронт]]. Во периодот меѓу двете светски војни, Битола станала пограничен град. Ги изгубила гравитациските подрачја спрема [[Грција]] и [[Албанија]]. Сепак, во овој период градот за првпат започнал плански да се гради и тоа според урбанистички планови === Втора светска војна === [[Податотека:Stiv Naumov -BT.JPG|алт=Споменик на Стив Наумов во Битола|мини|315x315пкс|Споменик на [[Стефан Наумов-Стив|Стив Наумов]] во Битола]] Битола бил прв град во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] што ја почувствувал Втората светска војна, затоа што бил [[Бомбардирање на Битола (1940)|бомбардиран од италијански авиони]] уште на 5 ноември 1940 година.<ref name="БТ">{{наведена книга |title=Битола |last=Ставрев |first=Петар |authorlink= |year=1999 |publisher=ГП „Пелистер“ Битола |location=Битола |isbn= |page= |pages= |url= |accessdate=}}</ref> За време на [[Втората светска војна]], градот најпрво го окупирале Германците, а подоцна Бугарите. Во септември 1944, Бугарија капитулирала и започнала да се повлекува од Југославија и Битола била ослободена од македонските партизани. На [[4 ноември]] [[1944]], [[Седма македонска ударна бригада|Седмата македонска ударна бригада]] победнички влегла во Битола. На 6 февруари 1945 година, во Битола била отворена првата гимназија (првично наречена „Гоце Делчев“, во 1952 година преименувана во [[СОУ „Јосип Броз-Тито“ - Битола|„Јосип Броз Тито“]]) на која се предавало на [[македонски јазик]]. За време на [[НОБ]] од градот и околината од страна на бугарскиот фашистички окупатор биле затворени 606 лица, интернирани 117, депортирани 4 и 8 одведени во заробеништво. 251 лице било осудено од кои 23 на смрт. На боиштата на Југославија погинале 266 лица. 106 лица од Битола и околината биле носители на [[Партизанска споменица 1941]] и 8 биле прогласени за [[народен херој|народни херои]].<ref name=БТ/> === Евреите во Битола === Битола била населена со [[Евреи]], кои избегале од [[Шпанија]] за време на [[Шпанска инквизиција|црквината инквизиција]] на кралицата [[Изабела I Кастиљска|Изабела Кастиљска]]<ref name="Битолските Евреи">{{нмс|title=Битолските Евреи|date=2002|publisher=Ѓорги Димовски - Цолев|accessda26/5/13}}</ref>.Тие Евреи се доселиле во најголем дел на [[Балкан]]от во градовите од поголемо значење и со развиена трговија, меѓу другите и во Битола. Тука го потпомогнале развојот на градот со добри трговски врски. На [[11 март]] [[1943]] година, целокупното еврејско население од Битола (3.011 Евреи) било депортирано во логорот [[Треблинка]] во [[Полска]] од страна на бугарските фашисти. == Географија == [[Податотека:Поглед на Битола.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на Битола]] Градот е сместен на североисточното подножје на планината [[Баба Планина|Баба]] и југоисточното подножје на [[Облаковска Планина]], во средишниот дел на [[Пелагонија|Пелагониската Котлина]]. Низ него тече реката [[Драгор]]. Се наоѓа на 14 км северно од границата со [[Грција]], на [[надморска височина]] од 576 m. Битола е традиционално важна трговско-патничка врска помеѓу [[Јадранско Море|Јадранското]] и [[Егејско Море|Егејското Море]], како и една од најзначајните патнички врски на [[Балкан]]от со [[Средна Европа]]. Битола е оддалечен 168 км јужно од [[Скопје]], 42 км југозападно од [[Прилеп]], 32 км југоисточно од [[Ресен]], 33 км северно од [[Лерин]] ([[Грција]]) и 28 км југоисточно од [[Демир Хисар]]. Се наоѓа на 200 километри во северозападен правец од [[Егејско Море]]. === Клима === Градот има средна годишна температура на воздухот од 11,1°С, но со големи отстапувања во одредени години: од 10,1°С во 1975 година до 13,1°С во 1952 г. Најстуден месец е јануари, со просечна месечна температура од -0,6°С, но со апсолутна минимална температура од -30,4°С. Најтопол месец е јули, со средна месечна температура од 22,2°С и со апсолутно максимална температура од 41,2°С. Апсолутното годишно варирање на температурата на воздухот изнесува 71,6°С што е специфика за континенталната клима. Температурата има одлика на континентална клима, а врнежите на сушна изменето-средоземна или степска клима која, на моменти, има пробиви и на жешки воздушни маси од [[Северна Африка]] т.е. [[Сахара]]. Просечното годишно количество на врнежи изнесува 601 мм, со вредности кои се движат од 338 мм до 879 мм. Битола исто така е пример со појавата на поларна светлина. Преку Битола поминува изохазмата (линија која поврзува места со еднаков број на денови со појава на поларна светлост) 0,1 што значи дека на небото на Битола просечно само еднаш во 10 години, се појавува поларната светлост. Во Битола исто така има метеоролошка станица, сместена на излезот од градот на патот кон Новаци. Започнала со работа од [[16 март]] [[1945]], иако за одредени метеоролошки елементи има систематски податоци од [[1926]] и [[1927]] година. Метеоролошката станица во градот се наоѓа на надморска височина од 586 м, блиску до просечната надморска височина на градот која изнесува 576 м. {{Weather box |location= Битола |metric first= y |single line= y |Jan high C = 3.3 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 11.3 |Apr high C = 16.5 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.9 |Jul high C = 28.6 |Aug high C = 28.5 |Sep high C = 24.8 |Oct high C = 18.3 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 5.3 |year high C = 16.9 |Jan mean C = -0.8 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.3 |Apr mean C = 11.1 |May mean C = 15.7 |Jun mean C = 19.5 |Jul mean C = 21.7 |Aug mean C = 21.1 |Sep mean C = 17.2 |Oct mean C = 11.4 |Nov mean C = 6.2 |Dec mean C = 1.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -4.5 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.3 |Apr low C = 5.0 |May low C = 8.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 5.6 |Nov low C = 1.7 |Dec low C = -2.6 |year low C = 5.0 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 50.1 |Feb precipitation mm = 49.9 |Mar precipitation mm = 51.2 |Apr precipitation mm = 43.8 |May precipitation mm = 61.0 |Jun precipitation mm = 40.4 |Jul precipitation mm = 40.2 |Aug precipitation mm = 31.2 |Sep precipitation mm = 35.0 |Oct precipitation mm = 55.9 |Nov precipitation mm = 73.2 |Dec precipitation mm = 68.0 |year precipitation mm = 599.9 |humidity colour = green |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 65 |May humidity = 65 |Jun humidity = 60 |Jul humidity = 56 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 72 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 83 |year humidity = 69 |unit precipitation days = 1,0 мм |Jan precipitation days = 8 |Feb precipitation days = 8 |Mar precipitation days = 8 |Apr precipitation days = 7 |May precipitation days = 8 |Jun precipitation days = 6 |Jul precipitation days = 5 |Aug precipitation days = 4 |Sep precipitation days = 5 |Oct precipitation days = 6 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 9 |year precipitation days = 82 |Jan sun = 81.1 |Feb sun = 106.9 |Mar sun = 155.2 |Apr sun = 199.2 |May sun = 250.5 |Jun sun = 291.3 |Jul sun = 334.0 |Aug sun = 312.2 |Sep sun = 241.0 |Oct sun = 176.5 |Nov sun = 111.1 |Dec sun = 75.9 |year sun = 2334.9 |source 1 = NOAA<ref name = NOAA>{{нмс | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/MC/13583.TXT | title = Климатски нормали за Битола (1961–1990) | publisher = [[NOAA]] | accessdate = March 22, 2015}}</ref> |date=November 2011 }} === Сообраќај === [[Податотека:Bitola_railway_station.jpg|мини|десно]] Битола со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија и дополнителниот дел на [[Грција]]. Поважни патни правци се Битола-[[Лерин]], Битола-[[Охрид]] (преку [[Ресен]]), Битола-[[Кичево]] и патниот правец Битола-[[Скопје]]. Битола е поврзана со железницата со [[Лерин]] (јужно) и [[Прилеп]], [[Велес]] и [[Скопје]] (северно), а од [[ЖС „Битола“|железничката станица]] во Битола во 2010 година отпатувале 81.000 патници.<ref>{{наведена книга| title = Транспорт и други услуги, 2010|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/8.4.11.03_700.pdf| publisher = Државен завод за статистика на Република Македонија| year = 2011| isbn = 9786082270463| page = 17}}</ref> Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај. == Население == Според последниот попис на населението на Македонија од [[2002]] година, во градот имало 74.550 жители и спаѓал во групата на големи градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Иако [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]] статистички се води како посебна населба, сепак е дел од град Битола. Заедно со приградската населба [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]] (2.454 ж.), која посебно се води во официјалните пописи, Битола имала вкупно население од 77.004 жители. Според Пописот од 2021, Битола брои 71.808 жители, вклучувајќи ја и населбата Горно Оризари, која е урбанизирана и составен дел од градот. Етнички гледано, населението (без [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=26 мај 2012}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|88.5}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|cyan|3.4}} {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|3.1}} {{Столбен постоток|[[Турци]]|orange|2.0}} {{Столбен постоток|[[Власи]]|yellow|1.3}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|blue|0.6}} {{Столбен постоток|други|grey|0.6}} {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''66.038''' | 88,5 |- | [[Албанци]] | 2.360 | 3,1 |- | [[Турци]] | 1.562 | 2,0 |- | [[Роми]] | 2.577 | 3,4 |- | [[Власи]] | 997 | 1,3 |- | [[Срби]] | 499 | 0,6 |- | [[Бошњаци]] |20 | 0,02 |- |други |497 | 0,6 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|92.8}} {{Столбен постоток|албански|black|3.2}} {{Столбен постоток|турски|orange|1.8}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.7}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.5}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.3}} {{Столбен постоток|други|grey|0.3}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''69.255''' | 92,8 |- | [[албански]] | 2.399 | 3,2 |- | [[турски]] | 1.392 | 1,8 |- | [[ромски]] | 287 | 0,3 |- | [[влашки]] | 548 | 0,7 |- | [[српски]] | 390 | 0,5 |- | [[бошњачки]] | 10 | 0,01 |- |други |269 |0,3 |} ;Вероисповед Битола е [[Епископија|епископски]] град и седиште на [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониската епархија]]. Во [[Втората светска војна]] оваа [[епархија]] го добила името Охридско-битолска. Со обновувањето на автокефалноста на [[МПЦ|Македонската православна црква]] во [[1967]], го добила сегашното име [[Преспанско-пелагониска епархија]] и ги опфаќа регионите на градовите: Битола, [[Ресен]], [[Прилеп]], [[Крушево]] и [[Демир Хисар]]. Првиот митрополит на епархијата ([[1958]] - [[1979]]) бил блаженопочинатиот [[Климент Преспанско-битолски|Климент]]. Вториот митрополит и сегашен администратор на епархијата, надлежен како [[архијереј]] од [[1981]] е [[Петар Преспанско-пелагониски|Господин Петар]]. Во Преспанско-пелагониската епархија има околу 500 [[црква|цркви]] и [[манастир]]и. Во последните десетина години во епархијата се изградени или се градат околу 40 цркви и 140 црквини објекти. Епархијата има два црковни музеи - во соборниот храм „Св. Великомаченик Димитриј“ во Битола и во храмот „Св. Јован“ во [[Крушево]], како и постојана изложба на икони и библиотеки во зградата на [[Митрополитска резиденција – Битола|Битолската митрополија]]. Изградена е помеѓу [[1901]] и [[1902]] година и е еден од најубавите примери на необарокна архитектура. Покрај доминантната Македонска православна црква, во Битола постојат и други поголеми верски заедници како што се [[Исламска верска заедница|Исламската верска заедница]], [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] и други. Во Битола се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Православие]]|red|89.1}} {{Столбен постоток|[[Ислам]]|green|9.1}} {{Столбен постоток|[[Католицизам]]|orange|0.1}} {{Столбен постоток|[[Протестантство]]|yellow|0.001}} {{Столбен постоток|други|grey|1.4}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''66.492''' | 89,1 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 6.843 | 9,1 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 140 | 0,1 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 9 | 0,01 |- |- |други |1.066 |1,4 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Битола: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|30.761 | 1953|37.564 | 1961|49.001 | 1971|65.035 | 1981|78.507 | 1991|84.002 | 1994|77.464 | 2002|74.550 | 2021|69.287 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}}</abbr><ref>{{Попис2021белешка}}</ref> ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{cite web | url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm | title=Ethnic composition of Yugoslavia 1948 | accessdate=2018-04-11 | archive-date=2017-11-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm | url-status=dead }}</ref> |23.734 |1.327 |3.543 |... |420 |912 | — |825 |— | '''30.761''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 28.912 | 484 | 6.189 | 3 | 482 | 834 | — | 660 |— | '''37.564''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 43.108 | 378 | 3.265 | — | — | 1.035 | — | 1.215 |— | '''49.001''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 57.282 | 1.317 | 3.061 | 28 | — | 1.143 | — | 2.204 |— | '''65.035''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 68.897 | 2.347 | 3.068 | 535 | 543 | 843 | — | 2.274 |— | '''78.507''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 75.308 | 2.232 | 2.058 | 1.274 | 715 | 731 | — | 1.684 |— | '''84.002''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 70.528 | 1.967 | 1.547 | 1.676 | 696 | 556 | — | 494 |— | '''77.464''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 66.038 | 2.360 | 1.562 | 2.577 | 997 | 499 | 20 | 497 |— | '''74.550''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 55.995 | 2.441 | 1.115 | 2.862 | 1.003 | 321 | 47 | 729 | 4.774 | '''69.287''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Битола како град на конзулите == [[Податотека:Dragor in Bitola.jpg|мини|десно|Реката [[Драгор]] во Битола]] Градот на Конзулите е второто име за градот Битола. Во врвот на својата слава, Битола имала дваесет [[конзулат]]и, но постепено со слабеењето на државата, со доаѓањето на [[Династија Караѓорѓевиќ|династијата Караѓорѓевиќ]] на власт, а подоцна и [[Комунизам|комунизмот]], тој број постепено опаѓал до само неколку конзулати. Со независноста на Македонија, повторно почнуваат да се отвораат конзулати и градот го добива својот некогашен сјај. === Времето на конзулите === За време на [[Отоманското Царство]], градот имал многу конзули од сите значајни земји, па Битола се сметал за конзуларен град. На [[26 јули]] [[1903]], на влезот во градот бил погубен рускиот конзул [[Александар Аркадјевич Ростковски]], борец за правата на угнетената [[Православие|православната]] [[раја]]. На местото на погубувањето денес стои голем руски крст. === Денешни конзуларни претставништва === Моментално градот Битола има тринаесет [[конзуларно претставништво|конзуларни претставништва]] од кои два генерални и единаесет почесни: ===Генерални конзулати=== {|style=background:transparent |valign="top"| * {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]] (2006) * {{знамеикона|Грција}} [[Грција]] (2006) |} ===Почесни конзулати=== [[Податотека:Magnolija bitola.jpg|мини|десно|Рускиот конзулат во Битола]] {|style=background:transparent |valign="top"| * {{знамеикона|Франција}} [[Франција]] (1996) * {{знамеикона|Турција}} [[Турција]] (1998) * {{знамеикона|Романија}} [[Романија]] (2007) * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] (2007) * {{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] (2008) * {{знамеикона|Украина}} [[Украина]] (2011) * {{знамеикона|Унгарија}} [[Унгарија]] (2012) * {{знамеикона|Австрија}} [[Австрија]] (2014) * {{знамеикона|БиХ}} [[БиХ]] (2014)<ref>{{cite web | url=http://bitolskivesnik.mk/otvoren-pochesen-konzulat-na-bosna-i-hertsegovina-vo-bitola/ | title=Отворен почесен конзулат на Босна и Херцеговина во Битола &#124; Битолски Весник }}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *{{знамеикона|Albania}} [[Албанија]] (2019)<ref>https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/republika/%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/</ref> |} * {{знамеикона|Австрија}} [[Австрија]] (2025) ===Затворени конзулати=== * {{знамеикона|Словенија}} [[Словенија]] (2005-2014) <ref>http://libertas.mk/%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE/</ref> * {{знамеикона|Croatia}} [[Хрватска]] (2006-2014) <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dnevnik.mk/?ItemID=EBE37D5D609F6C499511F644008B95F3 |title=архивски примерок |accessdate=2014-11-16 |archive-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105034912/http://www.dnevnik.mk/?ItemID=EBE37D5D609F6C499511F644008B95F3 |url-status=dead }}</ref> * {{знамеикона|Велика Британија}} [[Велика Британија]] (2000-2014) <ref>http://novamakedonija.com.mk/DetalNewsInstant.asp?vestInstant=35808{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{знамеикона|Русија}} [[Русија]] (2001-2022)<ref> https://novamakedonija.com.mk/makedonija/republika/zatvoren-ruskiot-konzulat-vo-bitola/</ref> == Попознати места == [[Податотека:Bitola 053.JPG|мини|лево|Традиционална архитектура во Битола]] === Широк Сокак === {{Главна|Широк Сокак}} Широк Сокак (позната и како „битолското корзо“) е најфреквентната улица во Битола. Во почетокот била наменета за [[автомобили]], но денес е исклучиво пешачка улица и вистинското срце на градот. На Широк Сокак се наоѓаат најголемите продавници, ресторани, театарот со опера, галерии и многу други кафулиња и клубови. Тука се сретнуваат најстарите [[Архитектура|архитектонски]] дела и градби на [[Балкан]]от, коишто го красат градот уште од [[Отоманско Царство|турско време]]. Типично турски куќи, покрај прекрасните вили, не се реткост во овој дел на градот. А на самиот крај на Широк Сокак се влегува во простран цветен парк полн со дрвореди, којшто води до [[зоолошка градина|зоолошката градина]] и античкото наоѓалиште [[Хераклеја Линкестис]]. [[Податотека:Saat kula-Bitola (1).JPG|мини|Битола ноќе.]] === Хераклеја Линкестис === {{Главна|Хераклеја Линкестис}} Хераклеја Линкестис ([[латински]]: ''Heraclea Lyncestis'') е древен град од [[Македонија (римска провинција)|римскиот период]], што се наоѓа во близина на самиот град, во подножјето на [[Баба Планина]] и датира од средината на IV век п.н.е. Основан е од [[Античка Македонија|македонскиот]] [[крал]] [[Филип II]]. Градот бил развиен воено-стратешки центар на северозападната граница на тогашната македонска област ''Линкестида'' (денешно [[Пелагонија|Битолско Поле]]). == Историски градби == === Саат-кула === {{Главна|Саат-кула Битола}} [[Податотека:Saat Kula - Bitola 2.JPG|мини|десно|Саат-кулата]] [[Податотека:Bitola 043.JPG|мини|десно|Битолската Магаза изградена во средината на XIX век, која претставувала магацин за складирање на стока на трговците кои доаѓале во Битола, а денес е културен центар]] Не се знае точно кога е изградена саат-кулата. Пишани извори од [[{{римски|16}} век]] ја спомнуваат саат кулата, но не е утврдено со сигурност дали се работи за истата градба. Многумина веруваат дека е изградена во исто време со црквата Св. Димитрија Солунски, поточно [[1830]] година. Според легендата, кулата е изградена кога [[Отоманско Царство|отоманските власти]] во градот, односно [[Турци]]те, поминале по сите околни села и собрале околу 60.000 јајца од коишто направиле малтер. Од смесата измешана со камења ја изградиле кулата чии цврсти ѕидови стојат и денес неоштетени. Кулата има основа во облик на [[квадрат]] и е висока околу 30 метри. На врвот на кулата се наоѓаат тераси со ковани огради. Од сите страни на терасите се наоѓаат конструкции коишто држат светилки со помош на што целата кула и нејзиниот саат се видливи и ноќе. Часовникот се наоѓа на најгорното од трите нивоа. Првобитниот е заменет за време на [[Втората светска војна]] со понов и многу попрецизен и помсовремен часовник. Новиот го купиле [[Трет Рајх|националсоцијалистите]] во знак на благодарност на граѓаните за германските гробишта коишто ги подигнале за жртвите од конфликтот во Битола, заедно со англиските и француските гробишта за време на [[Првата светска војна]]. Саат-кулата за многумина е и симбол на градот Битола. Кулата се наоѓа во паркот каде што постојано се собираат млади, уживајќи во центарот на градот, покрај гитарските звуци што се честа појава. Таа, исто така, е место каде што граѓаните за време на [[Бадник]]овата вечер го чекаат [[Божик]] и притоа палат свеќи за здравје, вдолж тревникот и тротоарот на паркот каде што е кулата. === [[Ајдар-кади џамија]] === {{Главна|Ајдар-кади џамија}} Ајдар-кади џамијата (турски суд) е еден од најатрактивните споменици на [[Ислам]]ската [[архитектура]] во Битола. Градена е во периодот од [[1561]] до [[1562]] година, како проект на славниот архитект [[Мимар Синан]]. Џамијата ја нарачал битолскиот [[кадија]] Ајдар-кади по кој и [[џамија]]та го добила името. Низ времето џамијата тешко се оштетила, но денес е целосно реставрирана и го има приближно нејзиниот првобитен изглед. === [[Јени џамија (Битола)|Јени џамија]] === {{Главна|Јени џамија (Битола)}} Името на [[турски јазик]] означува Нова Џамија. Сместена е во центарот на градот. Има квадратна основа, со купола на врвот. Близу [[џамија]]та има минаре високо 40 метри. Денес, одаите на џамијата се употребуваат за изложби. Недамнешни [[Археологија|археолошки]] ископувања откриле дека е изградена врз стара [[црква]]. Според поетот Лаели џамијата е изградена 973 година по [[хиџра]] или 1565 година. Но според пресметувањето на М. Тефик и К. Томовски, точната година е 966 [[хиџра]] или 1558-59 година, додека според најновата пресметка (Ебџед хесап) на Е. Ајверди и на М. Асимов, точната година на изградбата е 961 по хиџра или 1553-54. === [[Исак џамија (Битола)|Исак џамија]] === {{Главна|Исак џамија {Битола)}} Изградена е во 1506 година, од познатиот кадија [[Исак Челеби]]. Во нејзиниот голем двор има неколку гробови, привлечни заради фините облици на саркофазите. Се наоѓа напроти [[Саат-кула (Битола)|Саат Кулата]] и [[Безистен (Битола)|Безистенот]]. Оваа џамија има минаре високо околу 50 метри, поради кое џамијата едноставно доминира во просторот.[[File:Безистен Битола.JPG|thumb|Безистен Битола]] === Безистен === {{Главна|Битолски безистен}} Безистенот е спомнат во еден опис на градот од [[16 век|{{римски|16}}]] и [[{{римски|17}} век]]. Сегашниот безистен не се разликува многу од изгледот на тогашниот. Безистенот има 86 продавници и 4 големи железни порти. Продавниците порано продавале текстил, а денес дуќаните имаат различна стопанска дејност, од кои еден дел се канцеларии. === Бања Дебој === {{Главна|Дебој амам}} Дебојот претставува турска бања - [[амам]]. Не е познато кога е изградена. Тешко е оштетена, но по поправките сега го има стариот изглед две големи куполи и неколку мали и впечатлива фасада. {{панорама|BitolaPanorama.jpg|950px|Панорама на Битола од Кркардаш}} ===Археолошки наоѓалишта<ref>{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|volume=II|isbn=9989649286}}</ref>=== *[[Хераклеја Линкестис]] - населба од хеленистичко, римско, доцноантичко време и среден век; *[[Бадем Балери (Битола)|Бадем Балери]] - депо на монети од средниот век; *[[Гургур Тумба (Битола)|Гургур Тумба]] - населба од неолитско време; *[[Еврејски Гробишта (Битола)|Еврејски Гробишта]] - населба од неолитско време; *[[Кале (Битола)|Кале]] - населба од средниот век; *[[Св. Троица (Битола)|Св. Троица]] - базилика од старохристијанско време; == Образование == [[Податотека:Oficerski-dom-Bitola-2021.jpg|мини|десно|Офицерскиот дом во Битола]] [[Податотека:Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg|мини|десно|Битолската митрополија, седиште на [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониската епархија]] на [[Македонската православна црква - Охридска Архиепископија]]]] [[Податотека:Uciliste Kliment Ohridski, Bitola.jpg|мини|Зградата на основното училиште „Гоце Делчев“ во Битола. 1918-1941]] [[Податотека:Uciliste Sv. Bogorodica vo Bitola.jpg|мини|Училиштето „Св. Богородица“ во Битола, 1898- 1912]] === Универзитети === * Универзитет „[[Св. Климент Охридски (универзитет)|Св. Климент Охридски]]“. * БАС — [http://www.bas.edu.mk/ Бизнис академија Смилевски.] === Средни училишта во градот === * Гимназија „[[СОУ "Јосип Броз Тито" - Битола|Јосип Броз-Тито]]“, * Гимназија „[[СОУ "Таки Даскало" - Битола|Таки Даскало]]“ -Битола, * Сообраќајно, графичко, рударско и текстилно училиште (Стопанско училиште, дел од Таки Даскало) * Медицинско училиште „[[СУ "Д-р Јован Калаузи" - Битола|Д-р Јован Калаузи]]“, * Економско училиште „[[СУ "Јане Сандански" - Битола|Јане Сандански]]“, * Земјоделско училиште „[[СУ "Кузман Шапкарев" - Битола|Кузман Шапкарев]]“, * Електромашинско училиште „[[ДСЕМУ "Ѓорѓи Наумов" - Битола|Ѓорѓи Наумов]]“, * „[[Музичко училиште (Битола)|Средно музичко училиште]]“ на град Битола. * Државно Училиште за глуво-неми лица — Битола. === Приватни средни училишта во Битола === * Гимназија „[[„Прва Приватна Гимназија" - Битола|Прва приватна гимназија - Битола]]“, * Приватно средно стручно училиште „[["САБА|САБА]]“, === Основни училишта во градот === * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Битола]], * [[ОУ „Даме Груев“ - Битола]], **[[ПОУ „Даме Груев“ - Долно Оризари]], **[[ПОУ „Даме Груев“ - Карамани]], * [[ОУ „Д-р Трифун Пановски“ - Битола]], * [[ОУ „Ѓорѓи Сугарев“ - Битола]], * [[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]], * [[ОУ „Коле Канински“ - Битола]], * [[ЦОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола]], ** [[ПОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола|Тодор Ангелевски]] - населба [[Горно Оризари]], ** [[ЦОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола|Тодор Ангелевски]] - населба [[Стрелиште (населба)|Стрелиште]] * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Битола]], **[[ПОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Логоварди]], * [[ОУ „Св. Климент Охридски“ - Битола]], * [[ОУ „Стив Наумов“ - Битола]], === Основни училишта во околните села === * [[ОУ „Славко Лумбарковски“ - Новаци|ОУ „Славко Лумбарковски“]] - [[Новаци]], * [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Бистрица|ОУ „Крсте Петков Мисирков“]] - [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]], * [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Кравари]] (петолетка) * [[ОУ „Александар Турунџиев“ - Кукуречани|ОУ „Александар Турунџиев“]] - [[Кукуречани]], * [[ОУ „Кочо Рацин“ - Ивањевци|ОУ „Кочо Рацин“]] - [[Ивањевци]], *[[ОУ „Кочо Рацин“ - Долно Српци]], * [[ОУ „Браќа Миладиновци“ - Добрушево|ОУ „Браќа Миладиновци“]] - [[Добрушево]], * [[ОУ „Трајан Белев“ - Цапари|ОУ „Трајан Белев“]] - [[Цапари]], * [[ОУ „Мирче Ацев“ - Бач|ОУ „Мирче Ацев“]] - [[Бач]] *[[ОУ „Гоце Делчев“ - Могила]] == Населби == [[Податотека:St. Demetrius Church in Bitola 8.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Димитрија“ во Битола]] [[Податотека:Bitolj - crkva svete bogorodice.jpg|мини|десно|Црквата [[Црква „Св. Богородица“ - Битола|„Св. Богородица“]] во Битола]] *[[Арнаут Маало]] *[[Бадембалари]] * [[Баир]] * [[Бела Чешма]] * [[Боримечка]] * [[Брусничка населба|Брусничка Населба]] * [[Буковски Ливади]] *[[Влашко Маало (населба во Битола)|Влашко Маало]] * [[Гратчето Пејтон]] * [[Горно Оризари]] *[[Девејани]] * [[Довлеџик]] * [[Ремо]] * [[Јени Маале]] * [[Карпош (Населба во Битола)|Карпош]] *[[Кланица (Битола)|Кланица]] * [[Лавчанска населба|Лавчанска Населба]] * [[Мал Париз]] * [[Маџармаале]] * [[Недопирливи (Битола)|Недопирливи]] * [[Нова Битола]] *[[Областа]] *[[Стрежевска населба|Стрежевска Населба]] * [[Стара Болница]] *[[Стара битолска чаршија|Стара Чаршија]] * [[Стрелиште (населба)|Стрелиште]] * [[Стрчин]] * [[Ушици]] *[[Чифте Фурни]] == Награди и признанија == * [[2011]]: Балканска алијанса на хотелски асоцијации (БАХА) — Балкански водач во развојот на [[културен туризам|културниот туризам]]<ref>{{cite web | url=http://www.mn.mk/kultura/5129 | title=Општина Битола доби награда за Балкански лидер во развојот на културниот туризам }}</ref> * [[2012]]: Саем за туризам и култура [[Лугано]], [[Швајцарија]] — Најпрестижна дестинација на [[Балкан]]от за културно наследство и фестивалски програми<ref>{{cite web | url=http://mkd-news.com/bitola-dobi-nagrada-za-najprestizhna-destinatsija-na-balkanot-za-kulturno-nasledstvo-i-festivalski-programi/ | title=Битола доби награда за најпрестижна дестинација на Балканот за културно наследство и фестивалски програми }}</ref> == Личности од Битола == {{Listen | filename = Prilep-Bitola dialect speech - Bitola.ogg | title = Манџа од камчиња | description = Приказна раскажана од жителка на Битола на месниот [[прилепско-битолски дијалект]] }} * [[Атанас Лозанчев]] ([[8 април]] [[1870]] - [[Софија]], [[Бугарија]], [[8 ноември]] [[1945]]) - револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член, раководител и војвода на [[МРО]] *[[Рафаел Камхи]] ([[15 декември]] [[1870]] - [[Тел Авив]], [[8 јули]] [[1970]]) - македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење * [[Ѓорѓи Сугарев]] ([[1876]] - [[Паралово]], [[23 март]] [[1906]]) - револуционер, член и војвода на Битолскиот револуционерен округ на [[МРО]] * [[Рајна Алексова]] ([[1882]] - [[1959]]) - прва жена фармацевт во Македонија * [[Стефан Наумов - Стив]] (1920-1942) - комунист, учесник во [[НОВ]], народен херој * [[Таки Даскало|Димитар Николовски – Таки Даскало]] ([[17 ноември]] [[1921]] - [[3 мај]] [[1942]]), учесник во [[НОВ]] *[[Ацо Стефановски]] ([[10 декември]] [[1922]] – [[10 март]] [[1985]], Битола) - македонски [[филм]]ски и [[театар]]ски [[глумец]], член на [[Народен театар (Битола)|Битолскиот народен театар]] од самото негово основање во 1944 година * [[Естреја Овадија - Мара]] ([[1923]] - [[1944]]) - учесничка во [[НОВ]], народен херој *[[Мери Бошкова]] ([[2 мај]] [[1924]] - [[Скопје]], [[25 март]] [[2014]]) — македонска [[театар]]ска, телевизиска и [[филм]]ска [[глумица]], доајен на македонската глумечка уметност *[[Рафаел Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Јулија Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Емилија Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Ребека Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Љубица Алтипармакова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Васа Алтипармакова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ратка Бакалиноска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Павлина Бакалиноска Паргова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Трајанка Божиновска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Параскева Божиновска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Еленица Босилкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Нада Бошева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Марица Василева|Марица Мицева Василева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Фана Василева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Радојка Велјанова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Љуба Велјоска|Љуба Сотироска Велјоска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Нада Веселинова|Нада Михајлова Веселинова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Дана Волнароска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Виолета Гемова - Христова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Марија Георгиева (Битола)|Марија Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Евтихија Георгиева|Евтихија Пандева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ленка Георгиева (Битола)|Ленка Петар Георгиева]] (1898 - 1950) — учесник во НОВ на Македонија *[[Елена Георгиевска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Милица Геракаровска|Милица Џоканова (Јованова) Геракаровска]] (1923 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија *[[Флора Грујовска|Флора Пандева Грујовска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Константина Данкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Елена Димитровска|Елена Јованова Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ленче Димитрова|Ленче Костова Димитрова]] (1926- ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] *[[Милица Димовска]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Ката Додева]] (1912-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Александра Драгутиновиќ-Донева]] (1922-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Стефка Зиновска]] (1912-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Фанија Ѓорѓиева-Христова]] (1900-1950) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Орден на заслуги за народот|Орден заслуги за народ од III ред]] *[[Петар Божиновски]] (15 јануари 1920 - 26 септември 1970) — [[Македонци|македонски]] [[Народоослободителна војна|партизан]] и [[Народен херој|народен херој на Југославија]] од [[Македонија]] *[[Солчи Алба]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Ана Анаф]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Клери Бенвенисте]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Рика Албохер]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Сара Ароести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Матилда Аруести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Ребека Аруести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во Холокаустот *[[Ребека Арути]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во Холокаустот *[[Луна Егас]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот *[[Елвира Ергас]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во Холокаустот *[[Естреја Израел|Естреја Јаков Израел]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот *[[Матилда Израел|Матилда Рахами Израел]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот *[[Луна Калдерон]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот *[[Нина Калдерон]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]], една од жртвите во Холокаустот *[[Викторија Камхи|Викторија Нисим Камхи]] (1926-1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во Холокаустот *[[Стела Камхи|Стела Нисим Камхи]] (1923-1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во Холокаустот. *[[Атина Илиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Луна Ишах|Луна Елиезер Ишах-Лили]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Перса Јаковлевска|Перса Неновска Јаковлевска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Спасија Јанкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Викторија Јованова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Љубица Јосифовска]] (1919 — ) — учесник во НОВ на Македонија и Носител на [[Партизанска споменица 1941]] *[[Василија Каневче]] (1927-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Кирил Македонски]] ([[1925]] - [[1984]]) - македонски композитор * [[Ајри Демировски]] ([[1927]] - [[21 октомври]] [[2009]]) — македонски музичар од турско потекло, автор на песната „[[s:Битола, мој роден крај|Битола, мој роден крај]]“ * [[Јонче Христовски]] ([[1931]] - [[Скопје]], [[15 април]] [[2000]]) - пејач, текстописец и композитор * [[Петар Ангеловски]] ([[1931]] - [[2003]]) - македонски сценограф *[[Владимир Костов]] ([[22 септември]] [[1932]]) - македонски писател на романи, кратка проза и литература за деца и млади *[[Крсте Крстевски-Крцул|Крсте Крстевски - Крцул]] ([[1940]] - [[18 април]] [[2019]]) — македонски атлетичар, поранешен фудбалски и ракометен судија, фудбалски делегат и сестран спортист *[[Виолета Томовска]] ([[1945]]) - македонска пејачка на забавна и народна музика * [[Славе Димитров]] ([[1 јуни]] [[1946]]) - македонски композитор, пејач, аранжер и музички продуцент *[[Маргита Кон-Поповска]] ([[23 ноември]] [[1948]]) - македонски информатичар * [[Кире Костов]] ([[1949]]) - македонски композитор, инструменталист и диригент * [[Сашка Петковска]] ([[1951]] - [[Светиниколско]], [[31 август]] [[1983]]) - македонска пејачка *[[Горан Стефановски]] ([[27 април]] [[1952]] – [[Кантербери]], [[Велика Британија]], [[27 ноември]] [[2018]]) - македонски драмски писател. * [[Илко Стефановски]] ([[1952]] - [[6 декември]] [[2011]]) - македонски театарски и филмски глумец * [[Димитар Илиевски - Мурато]] ([[1953]] - [[1989]]) - алпинист, прв Македонец кој се искачил на [[Монт Еверест]] *[[Митко Апостоловски]] ([[7 март]] [[1955]] - [[5 август]] [[2022]]) - македонски глумец *[[Јовица Михајловски]] ([[12 јуни]] [[1955]]) - македонски глумец *[[Ѓорѓи Тодоровски|Ѓорѓи Тодоровски - Трупче]] ([[1956]]) - македонски глумец *[[Тони Савевски]] ([[14 јуни]] [[1963]]) - [[Република Македонија|македонски]] [[фудбал]]ер * [[Јани Макрадули]] ([[1966]]) - македонски политичар * [[Саша Николовски]] (1966) - македонски диригент * [[Маргарита Христова]] (1973) - македонска пејачка * [[Оливера Наковска - Бикова]] (1974) - спортистка во стрелаштво, добитник на златен медал на [[Летни параолимписки игри 2012|Параолимписките игри 2012]] * [[Ѓорѓи Христов (фудбалер)|Ѓорѓи Христов]] ([[30 јануари]] [[1976]]) - македонски фудбалер * [[Игор Дурловски]] ([[1977]]) - македонски оперски пејач * [[Николче Новески]] (1979) - македонски фудбалер * [[Каролина Гочева]] ([[28 април]] [[1980]]) - поп пејачка * [[Јовица Наумчевски]] ([[15 јули]] [[1989]]) - македонски фолк-пејач * [[Анета Мицевска]] ([[25 јули]] [[1984]]) - македонска фолк-пејачка * [[Исмаил Лумановски]] (19 Август 1984) - виртуоз на кларинет од Њујорк * [[Пеце Матичевски]] (1969 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Благојче Силјанов]] (1969 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Влатко Миленковски]] (1972 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Марјан Божиновски]] (1974 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Кире Костадиновски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Бошко Најдовски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Илче Стојановски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] == Збратимени градови == Градот Битола е збратимен со градовите:<ref>{{нмс|url=http://www.bitolatourist.info/index.php?option=com_content&view=article&id=86%3A2010-04-12-12-12-24&catid=40%3A2010-04-08-22-58-30&Itemid=90&lang=mk|title=Збратимени градови |publisher=www.bitolatourist.info}}</ref> {{Div col|cols=2|small=yes}} * {{знамеикона|Франција}} '''[[Епинал]]''', [[Франција]] од 1968 * {{знамеикона|Австрија}} '''[[Виена|Центар, Виена]]''', [[Австрија]] од 2006 * {{знамеикона|Турција}} '''[[Бурса]]''', [[Турција]] од 1994 * {{знамеикона|Украина}} '''[[Кременчук]]''', [[Украина]] од 2006 * {{знамеикона|Русија}} '''[[Пушкин]]''', [[Русија]] од 2005 * {{знамеикона|Русија}} '''[[Нижни Новгород]]''', [[Русија]] од 2010 * {{знамеикона|Шведска}} '''[[Трелеборг]]''', [[Шведска]] од 1981 * {{знамеикона|Австралија}} '''[[Рокдејл]]''', [[Нов Јужен Велс]], [[Австралија]] од 1985 * {{знамеикона|Бугарија}} '''[[Плевен]]''', [[Бугарија]] од 1999 * {{знамеикона|Бугарија}} '''[[Велико Трново]]''', [[Бугарија]] од 2006 * {{знамеикона|Србија}} '''[[Пожаревац]]''', [[Србија]] од 1976 * {{знамеикона|Србија}} '''[[Стари Град]], [[Белград]]''', [[Србија]] од 2006 * {{знамеикона|Словенија}} '''[[Крањ]]''', [[Словенија]] од 1965 * {{знамеикона|Црна Гора}} '''[[Херцег Нови]]''', [[Црна Гора]] од 21.10.1976 * {{знамеикона|Хрватска}} '''[[Риека]]''', [[Хрватска]] од 2011 * {{знамеикона|Кина}} '''[[Нингбо]]''', [[Кина]] од 2014 Битола има соработка со: * {{знамеикона|Грција}} '''[[Солун]]''', [[Грција]] од 2012 * {{знамеикона|Турција}} '''[[Измир]]''', [[Турција]] од 2013 * {{знамеикона|Албанија}} '''[[Горица (Албанија)|Горица]]''', [[Албанија]] * {{знамеикона|Грција}} '''[[Кожани]]''', [[Грција]] * {{знамеикона|Грција}} '''[[Воден]]''', [[Грција]] * {{знамеикона|Германија}} '''[[Кајзерслаутерн]]''', [[Германија]] {{Div col end}} ==Битола како тема во музиката== * „[[Едно време си бев ерген]]“ - македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=roIk2vnORFc YouTube, Edno vreme si bev ergen - Ansambl Biljana (пристапено на 24.11.2019)]</ref> * „[[Таму долу Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>Петранка Костадинова, ''Македонски народни песни''. Mister Company, CD 027, 1999.</ref> * „[[Оро се виет во сред Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 125-126.</ref> * „[[Под Битола ливада]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 127-128.</ref> * „[[Излегов да се прошетам]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 128.</ref> * „[[Кога легна бегу кога заспа]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 129.</ref> * „[[Ленка пишит, Ленка пишит]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 130.</ref> * „[[Ѓорѓија војник отиде]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 130-131.</ref> * „[[Телеграма дојде пукот да се дигат]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 131-132.</ref> * „[[Таму долу в ливаѓето]]“ - македонска народна песна.<ref name="ReferenceA">Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 133.</ref> * „[[Кираџи млади јабанџи]]“ - македонска народна песна.<ref name="ReferenceA"/> * „[[Бојот се започна]]“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 45.</ref> * „[[Јас си појду во Битоља]]“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 131.</ref> * „[[Битола, бабам, Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cbuKZIEfZFw YouTube, Bitola Babam Bitola (пристапено на 8.11.2019)]</ref> * „[[Од Битола појдов]]“ - македонска народна песна.<ref>''Macedonian Folklore Classics'', Anka Gieva. Macedonian Radio and Television, MP 41048.</ref> * „[[Битола, мој роден крај]]“ - новосоздадена фолк-песна на [[Ајри Демировски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1PdT6x1nUgI YouTube, Bitola moj roden kraj (пристапено на 8.11.2019)]</ref> * „[[Битола, љубов моја]]“ - новосоздадена фолк-песна на [[Пепи Бафтировски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hUF3zlKmz5E YouTube, Pepi Baftirovski - Bitola Ljubov Moja (пристапено на 8.11.2019)]</ref> *„[[Ако одам во Битола]]“ - песна на [[Петар Георгиев-Калица]] *„[[Ајде да одиме во Битола]]“ - песна на групата Филиграни *„[[Фала мајко]]“ - песна на групата Филиграни == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Битола во Општина Битола.svg|Битола во рамките на [[Општина Битола]] Податотека:Staklena zgrada Bitola.JPG|Стаклената зграда во Битола Податотека:Pelagonka 2 Bitola.JPG|Пелагонка 2 File:Bitolskata-charsija-MK.JPG|Глетка од битолската чаршија Податотека:Grozdot Bitola.JPG|Станбениот блок „Грозд“ Податотека:Staklena Zgrada 2.JPG|Стаклената зграда од другата страна Податотека:Bitola fountain.JPG|Фонтаната пред музејот Податотека:Clocktower bitola.jpg|Саат-кулата во Битола. Податотека:Philip II statue being bui]lt in Bitola.JPG|Градежните работи на статуата на Филип II во Битола, со саат-кулата во позадина, како и Исак-џамија Податотека:Museum and fountain Bitola.JPG|Музејот на Битола, со фонтаната пред него, и стар станбен блок до нив Податотека:BitolskiKorzo.JPG|Корзо Податотека:Čaršija.JPG|Ат пазар Податотека:Jevrejsko groblje.JPG|Еврејските гробишта Податотека:CrkvaBair.JPG|Поглед од Кркардаш и црквата „40 маченици" Податотека:NI Istitute and Museum Bitola.JPG|Завод и музеј, некогашното османлиско воено училиште Податотека:Spomenik na Branitelite - Bitola 6.JPG|Споменик на Бранителите на Македонија во Битола Bitolcanka vo starogradska nosija.jpg|Битолчанка облечена во староградска носија, снимена во ателјето на браќата Манаки во Битола, 1904 година Податотека:Apteka Calovski, Bitola, Manaki.jpg|Зградата на аптеката Чаловски, стаклена плоча (1930) </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{портал|Битола|Република Македонија}} * [[Прилепско-битолски дијалект]] * [[Битолска битка]] * [[Градски стадион Битола]] * [[Зоолошка градина Битола]] * [[Општина Битола]] * [[Спортска сала Битола]] * [[Хераклеја]] * [[Широк Сокак]] * [[ЕГО]] == Надворешни врски == {{рв|Bitola}} * [http://www.bitola.gov.mk/ Официјална страница] * [https://muzejbitola.mk/ НУ Завод и Музеј Битола]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.manaki.com.mk/ Фестивал на филмска камера „Браќа Манаки“] * [http://makedonija.name/cities/bitola Битола град во Македонија] * [http://www.jewishcommunitybitola.mk Заедница на Евреите во Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201205212227/http://jewishcommunitybitola.mk/ |date=2020-12-05 }} * [http://www.lokumbitola.com.mk Фестивал за Музика Традиција и Храна во Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140825000413/http://www.lokumbitola.com.mk/ |date=2014-08-25 }} * [http://www.ego.com.mk/ Неделен магазин ЕГО Битола] * [http://www.bitolatourist.info/ Туристички портал на Битола] * [http://muzejbitola.mk/foto-galerija/11-bitola-niz-stari-razglednici-foto-galerija Битола низ стари разгледници] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160320000548/http://muzejbitola.mk/foto-galerija/11-bitola-niz-stari-razglednici-foto-galerija |date=2016-03-20 }} * [https://macedoniafromabove.mk/bitola/index.htm?language=mk Битола на дланка - виртуелна тура] {{Geographic Location | Centre = Битола | North = [[Крклино]], [[Могила]] и [[Кукуречани]] | Northeast =[[Долно Оризари]] | East = [[Логоварди]] и [[Поешево]] | Southeast = | South = [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]] и [[Кравари]] | Southwest =[[Буково]], [[Лавци (Битолско)|Лавци]] и [[Брусник (Битолско)|Брусник]] | West = [[Дихово]] | Northwest =[[Раштани (Битолско)|Раштани]] }} {{Населби во Битола}} {{Цркви во Битола}} {{Општина Битола}} {{Градови во Македонија}} {{битола-знаменитости}} {{Избрана}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Битола| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] arzfxkjb3t5rq5ct76yjrtbuqjwp3gn Македонци 0 878 5579189 5562014 2026-06-20T08:41:30Z Bjankuloski06 332 /* Самуилово Царство */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579189 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ |group = Македонци | flag= Flag of Macedonia (1992–1995).svg |flag_caption=Првото знаме на независна [[Република Македонија]], знаме со кое најмногу се идентификуваат Македонците. |title= |population = ~ '''2 — 3 милиони'''<ref name="Nasevski">{{Наведена книга |title= Македонски Иселенички Алманах '95 |last= Nasevski |first= Boško |authorlink= |author2= Angelova, Dora. Gerovska, Dragica |year= 1995 |publisher= Матица на Иселениците на Македонија |location= Skopje |pages= 52 & 53 }}</ref> |popplace={{Flag icon|Macedonia}} [[Македонија]] 1,297,981{{lower|<ref>[http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 2002 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040621055714/http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 |date=2004-06-21 }}.</ref>}} |region1 = {{flagcountry|Australia}} |pop1 = 189,000 - 200,000 |ref1 = {{lower|<ref>[http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?ReadForm&prenavtabname=Popular%20Locations&type=popular&&navmapdisplayed=true&javascript=true&textversion=false&collection=Census&period=2006&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&productlabel=Ancestry%20by%20Country%20of%20Birth%20of%20Parents&breadcrumb=POTL&topic=Ancestry& 2006 Census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130815034010/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?ReadForm&prenavtabname=Popular%20Locations&type=popular&&navmapdisplayed=true&javascript=true&textversion=false&collection=Census&period=2006&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&productlabel=Ancestry%20by%20Country%20of%20Birth%20of%20Parents&breadcrumb=POTL&topic=Ancestry& |date=2013-08-15 }}.</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc Population Estimate from the MFA] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |date=2008-05-30 }}.</ref>}} |region2 = {{fl |ref4 = {{lower|<ref name="autogenerated1"/><ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/22/publ.Document.88215.pdf 2005 Figures].</ref>}} |region5 = {{flagcountry|United States}} |pop5 = 57,200&ndash;200,000 |ref5 = {{lower|<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-state=dt&-context=dt&-reg=DEC_2000_SF4_U_PCT001:001|547;&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-TABLE_NAMEX=&-ci_type=A&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2009_1YR_G2000_B04003&-tree_id=4001&-all_geo_types=N&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-search_results=01000US&-format=&-_lang=en 2009 Community Survey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120105033050/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y |date=2012-01-05 }}.</ref>}} |region6 = {{flagcountry|Brazil}} |pop6 = 45,000 |ref6 = {{lower|<ref name="Nasevski"/> }} |region7 = {{flagcountry|Canada}} |pop7 = 37,055 - 200,000 |ref7 = {{lower|<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=26258490&lId=2 |title=Mac. Information Agency |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118090345/http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=26258490&lId=2 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181225044404/https://www12.statcan.gc.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=%20 |date=2018-12-25 }}.</ref>}} |region8 = {{flagcountry|Turkey}} |pop8 = 31,518 |ref8 = {{lower|<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/extraction/retrieve/en/theme3/cens/cens_nscbirth?OutputDir=EJOutputDir_107&user=unknown&clientsessionid=977006CF24C55C1E56E251C52D2EDAE8.extraction-worker-1&OutputFile=cens_nscbirth.htm&OutputMode=U&NumberOfCells=4&Language=en&OutputMime=text%2Fhtml& 2001 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090215085128/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/extraction/retrieve/en/theme3/cens/cens_nscbirth?OutputDir=EJOutputDir_107&user=unknown&clientsessionid=977006CF24C55C1E56E251C52D2EDAE8.extraction-worker-1&OutputFile=cens_nscbirth.htm&OutputMode=U&NumberOfCells=4&Language=en&OutputMime=text%2Fhtml& |date=2009-02-15 }}.</ref>}} |region9 = {{flagcountry|Argentina}} |pop9 = 30,000 |ref9 = {{lower|<ref name="Nasevski" />}} |region10 = {{flagcountry|Serbia}} |pop10 = 22,755 |ref10 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://popis2011.stat.rs/?lang=en |title=Попис у Србији 2011 |accessdate=2014-08-01 |archive-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509063534/http://popis2011.stat.rs/?lang=en |url-status=dead }}</ref> |region11 = {{flagcountry|Austria}} |pop11 = 13,696 - 15,000 |ref11 = {{lower|<ref name=autogenerated1 /><ref>[ftp://www.statistik.at/pub/neuerscheinungen/vzaustriaweb.pdf 2001 census] - Tabelle 13: Ausländer nach Staatsangehörigkeit (ausgewählte Staaten), Altersgruppen und Geschlecht&nbsp;— p. 74.</ref>}} |region12 = {{flagcountry|The Netherlands}} |pop12 = 10,000 - 15,000 |ref12 = {{lower|<ref name="autogenerated1"/>}} |region13 = {{flagcountry|Czech Republic}} |pop13 = 11,623 |ref13 = {{lower|<ref name=autogenerated4>[http://faq.macedonia.org/history/12 јануари 3.html 1996 Estimate]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>}} |region14 = {{flagcountry|United Kingdom}} |pop14 = 9,000 |ref14 = {{lower|<ref name="autogenerated1"/>}} |region15 = {{flagcountry|Hungary}} |pop15 = 7,253 |ref15 = {{lower|<ref name=autogenerated4 />}} |region16 = {{flagcountry|Albania}} |pop16 = 4,697 - 35,000 (проц.) |ref16 = {{lower|<ref>http://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121025205442/https://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf |date=2012-10-25 }} Artan Hoxha and Alma Gurraj "LOCAL SELF-GOVERNMENT AND DECENTRALIZATION: CASE OF ALBANIA. HISTORY, REFORMES AND CHALLENGES" "...According to latest Albanian census conducted in April 1989, 98% of Albanian population are Albanian ethnic. The remaining 2% (or 64816 people) belong to ethnic minorities: the vast majority is composed by ethnic Greeks (58758 ); ethnic Macedonians (4697)...",[http://www.culturalpolicies.net/web/albania.php?aid=422] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100626074805/http://www.culturalpolicies.net/web/albania.php?aid=422 |date=2010-06-26 }}, [http://www.joshuaproject.net/peopctry.php Joshua Project].</ref>}} |region17 = {{flagcountry|Slovakia}} |pop17 = 4,600 |ref17 = {{lower|<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/26/42/39332415.xls OECD Statistics].</ref>}} |region18 = {{flagcountry|Croatia}} |pop18 = 4,270 |ref18 = {{lower|<ref>[http://www.dzs.hr/ 2002 census].</ref>}} |region19 = {{flagcountry|Slovenia}} |pop19 = 3,972 |ref19 = {{lower|<ref>[http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 2002 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170426055815/http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 |date=2017-04-26 }}.</ref>}} '''GREECE''' {{Наведена мрежна страница |url=http://www.dofi.fgov.be/fr/statistieken/statistiques_etrangers/Stat_ETRANGERS.htm |title=Belgium population statistics |publisher=www.dofi.fgov.be |accessdate=2008-06-09 |last= |first= }} [b]GREECE[/b] </ref>}} |region22 = {{flagcountry|Denmark}} |pop22 = 21,000 |ref22 = {{lower|<ref name="autogenerated1"/><ref>[http://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1024 2008 census].</ref>}} |region23 = {{flagcountry|Norway}} |pop23 = 9,000 |ref23 = {{lower|<ref>[http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/arkiv/tab-2007-05-24-05-en.html 2008 figures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090112145417/http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/arkiv/tab-2007-05-24-05-en.html |date=2009-01-12 }}.</ref>}} |region24 = {{flagcountry|France}} |pop24 = 29,000 |ref24 = {{lower|<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/macedoine-arym_442/presentation-macedoine-arym_991/donnees-generales_12144.html 2003 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141006102733/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/macedoine-arym_442/presentation-macedoine-arym_991/donnees-generales_12144.html |date=2014-10-06 }},[http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc Population Estimate from the MFA] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |date=2008-05-30 }}.</ref>}} |region25 = {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} |pop25 = 1,175 |ref25 = {{lower|<ref>[http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf 2005 census] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180916045719/http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf |date=2018-09-16 }}.</ref>}} |region26 = {{flagcountry|Poland}} |pop26 = 3,000 |ref26 = {{lower|<ref name=autogenerated3>[https://web.archive.org/web/20090319050952/https://mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc Makedonci vo Svetot] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |date=2008-05-30 }}.</ref><ref>[http://books.google.com.au/books?id=hC0-dk7vpM8C&pg=PA260&dq=250+000+macedonians Polands Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918-1947], p. 260.</ref>}} |region27 = {{flagcountry|Bulgaria}} |pop27 = 160,000-250,000 |ref27 = {{lower|<ref>1.[http://www.nsi.bg/census2011/NPDOCS/Census2011final.pdf Bulgarian census data.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.focus-fen.net/?id=f1218 |title=Focus Information Agrncy - EFA and OMO Ilinden Pirin at a Press Conference in Brussels, Bulgarian National Radio, 29 ноември 2006. |accessdate=2015-02-24 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629090416/http://www.focus-fen.net/?id=f1218 |url-status=dead }}</ref><ref name=svet>[https://zase.mk/articles/148059/kolku-vkupno-makedonci-ima-vo-svetot Колку вкупно Македонци има во светот? (2014) од Медиа.мк]</ref>}} |region28 = {{flagcountry|Russia}} |pop28 = 1,000 |ref28 = {{lower|<ref name=autogenerated3 />}} |region29 = {{flagcountry|Montenegro}} |pop29 = 900 |ref29 = {{lower|<ref>[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf Montenegrin 2011 census -].</ref>}} |region30 = {{flagcountry|Greece}} |pop30 = 250,000-450,000 |ref30 = {{lower|<ref name="ELSTAT">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/Other/A1602_SAM07_TB_DC_00_2001_07_F_GR.pdf |title=Πίνακας 7: Αλλοδαποί κατά υπηκοότητα, φύλο και επίπεδο εκπαίδευσης - Σύνολο Ελλάδας και Νομοί |work=Greek National Statistics Agency |accessdate=20 April 2011 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428131729/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/Other/A1602_SAM07_TB_DC_00_2001_07_F_GR.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="GHM">{{Наведена мрежна страница |url=http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.html?type=html&serial=1044526702223 |title=Greece – Report about Compliance with the Principles of the Framework Convention for the Protection of National Minorities (along guidelines for state reports according to Article 25.1 of the Convention) |date=1999-09-18 |work=Greek Helsinki Monitor (GHM) & Minority Rights Group – Greece (MRG-G) |accessdate=2009-01-12 |archive-date=2003-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030523145306/http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.html?type=html&serial=1044526702223 |url-status=dead }}</ref><ref name=VE>[http://www.youtube.com/watch?v=R-LU2hzhgJc&feature=related Во Центар со Васко Ефтов, Македонците во Грција]</ref>}} |region31 = {{flagcountry|Romania}} |pop31 = 15,000 |ref31 = {{lower|<ref>[http://www.recensamant.ro 2002 census].</ref>}} |region32 = Насекаде |pop32 = ''н/п'' |ref32 = |languages = [[македонски јазик|македонски]] |rels = главно [[Македонска православна црква|православие]], а во помала мера [[Ислам во Македонија|ислам]] и [[Католицизмот во Македонија|католицизам]] |related=Балканските народи |region3={{flagcountry|USA}}|pop3=178,000|ref3=<ref name=svet />|region4={{flagcountry|Germany}}|pop4=119,000|ref4=<ref name=svet />|region5={{flagcountry|Canada}}|pop5=206,000|ref5=<ref name=svet />|region6={{flagcountry|Italy}}|pop6=92,000}} '''Македонци''' — посебен и автохтон народ што го населува [[Македонија (регион)|историско-географскиот регион Македонија]]. Поголемиот дел од Македонците живеат во [[Македонија]], а има значителни македонски малцинства во [[Албански Македонци|Албанија]], [[Пирински Македонци|Бугарија]], [[Македонци во Грција|Грција]] и [[Српски Македонци|Србија]]. Македонците го говорат [[Македонски јазик|македонскиот јазик]], кој припаѓа во групата на [[јужнословенски јазици]]. Само поради јазикот, Македонците ги третираат како [[Јужни Словени|јужнословенски народ]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/Slav Словени]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.academia.edu/32675557/Cultural_Proximity_of_the_Slavic_Nations |title=Културна близина на словенските народи |accessdate=2018-08-29 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208053220/https://www.academia.edu/32675557/Cultural_Proximity_of_the_Slavic_Nations |url-status=dead }}</ref><ref name="ristovski1">„Историја на македонскиот народ“, Д-р Блаже Ристовски.</ref><ref name="pribicevic">„Македонија, нејзините луѓе и историја“, Стојан Прибичевиќ, Македонска Книга, Скопје, 1990</ref> Целата историја на македонскиот народ е една непрекината борба за зачувување на својата слобода и достоинство. Почнувајќи од [[Античка Македонија|Државата на Аргеадите]], потпаѓањето под [[Римска република|Рим]], контактот на [[Антички Македонци|Старите Македонци]] и останатите антички народи во Македонија со [[македонските Словени|Словените]], потпаѓањето на Македонија под [[Османлиско Царство|Османлиите]] и подоцнежните буни на Македонците против османлиската власт, масовните вооружени [[Востание|востанија]] против Османлиите на крајот од XIX и почекотокот на XX век, сѐ до револуционерното движење и [[НОБ|антифашистичката народносослободителна борба]] 1941 — 1944 во [[Вардарска Македонија|Вардарскиот дел на Македонија]] и 1943 — 1949 во [[Егејска Македонија|Егејскиот дел на Македонија]]. Македонците се претежно православни христијани, припадници на [[МПЦ]]. Втори по бројност се [[Македонци муслимани|Македонците муслимани]], а по нив се католиците и протестантите. Исто така, постои одреден број на атеисти. == Антрополошки одлики == === Теории за потеклото === ==== Официјален став ==== [[File:PLOS 3.PNG|thumb|Балто-словенска генетска споредба заснована на А (автосомна ДНК), B (Y-ДНК) и C (мтДНК).]] Официјалниот македонски став за генетскиот карактер на македонскиот народ е дека современите Македонци се производ на мешањето на [[Стари Словени|словенските]] племиња што се населуваат во [[Македонија]] во [[6|VI]] и [[7 век|VII век]], со месното население ([[Антички Македонци]], [[Стара Грција|Стари Грци,]] [[Тракијци]], [[Илири]], и др.)<ref name="ristovski1" /><ref name="macedonian people">"Macedonia and the Macedonian People: The History of the Macedonian People" Blaže Ristovski. Macedonian Academy of Sciences and Arts, Skopje, 1983 [http://www.makedonika.org/mp_1.pdf] стр. 6-7</ref><ref name="ivanoski" /> Официјалниот став за културолошкиот карактер на Македонците е дека македонското културно наследство е [[Словени|словенско]], со силни [[Византија|византиски]] и [[Отоманско Царство|отомански]] влијанија и примеси.<ref name="sozdavanje tashkovski">„Создавање на македонската нација“, Драган Ташковски</ref> Македонците имаат богат средновековен културен фонд, чиј показатели се многубројните [[фреска|фрески]], [[иконостас]]и и дрворези во црквите и манастирите, народните носии, книжевноста и друго. Македонскиот народ исто така има голема историска улога во создавањето на [[словенска писменост|словенската писменост]]. Имено, гласовниот инвентар на дијалектот на [[Македонски Словени|македонските Словени]] од околината на [[Солун]] е земен за основа на првото словенско писмо ([[глаголица]]та), а самиот дијалект издигнат до ниво на прв книжевен словенски јазик (во науката познат како [[Старословенски јазик|старословенски]]), што чини Македонците да имаат извонреден придонес за [[Панславизам|општословенската]] и [[Европа|европската култура]].<ref name="ivanoski">„Македонските Словени од VI до IX век“, д-р Орде Иваноски</ref> Постојат неколку други теории за карактерот на македонскиот народ. Најпопуларната од нив е тезата за директна врска меѓу [[Антички Македонци|античките]] со денешните Македонци. Според оваа теорија, поддржувана особено од [[Александар Донски]] и [[Васил Иљов]], Македонците се автохтоно население, кое и покрај преодот на други народи на овие подрачја, сепак ги има задржано цртите од своите антички предци.<ref>„Етно-културните врски меѓу античките и денешните Македонци“, Александар Донски</ref> === Генетски истражувања=== Со развојот на генетика на населението во [[21 век|XXI век]] почнуваат истражувањата на македонскиот [[ДНК]]-профил. Меѓу праисториските настани наведени во набљудуваните хаплогрупи, голем е придонесот (околу 25-30%) на месните ловци-собирачи од [[мезолит]]от. Македонскиот [[генетски фонд]] носи големи траги (околу 45-50%) од проширувањето на неолитски земјоделци од Блискиот Исток. Истотака голем придонес (околу 20-25%) имаат Индоевропските популации кои се доселиле за време на [[Бронзено време|бронзената доба]]. Според резултатите од анализата на Y-ДНК и мтДНК, Македонците припаѓаат на групата на европските народи, но се наоѓаат малку настрана од главното јато. Како најзастапена Y-хаплогрупа кај Македонците е I со околу 25-30%, втора по застапеност е E со околу 25%, а трета по застапеност е R со околу 20-25%, останатите Y-хаплогрупи се Ј со околу 15%, G со околу 5% и останатите 1-5% се T, Q, L, C и H. Генетски, денешните Македонци се потесно поврзани со соседните балкански народи (копнените Грци, Албанци, Бугари, Романци и Црногорци), отколку со другите Европејци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nature.com/ejhg/journal/v11/n7/full/5200992a.html |title=''European Journal of Human Genetics'' - Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates.}}</ref><ref>[http://www.fsigenetics.com/article/S1872-4973(11)00079-2/fulltext Forensic Science International: Genetics, Volume 5, Issue 4, Pages e108-e111, August 2011, Genetic data for 17 Y-chromosomal STR loci in Macedonians in the Republic of Macedonia, Zlatko Jakovski, Ksenija Nikolova, Renata Jankova-Ajanovska, Damir Marjanovic, Naris Pojskic, Biljana Janeska.]</ref><ref name="pmid15361127">{{Наведено списание |author=Petlichkovski A, Efinska-Mladenovska O, Trajkov D, Arsov T, Strezova A, Spiroski M |title=High-resolution typing of HLA-DRB1 locus in the Macedonian population |journal=Tissue Antigens |volume=64 |issue=4 |pages=486–91 |year=2004 |pmid=15361127 |doi=10.1111/j.1399-0039.2004.00273.x}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nature.com/ejhg/journal/v11/n7/full/5200992a.html |title=''European Journal of Human Genetics'' – Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates.}}</ref><ref>{{Наведено списание | last = Semino | first = Ornella | url = http://hpgl.stanford.edu/publications/Science_2000_v290_p1155.pdf | format = PDF | title = The Genetic Legacy of Paleolithic ''Homo sapiens sapiens'' in Extant Europeans: A Y Chromosome Perspective | journal = Science | volume = 290 | pages = 1155–59 | year = 2000 | pmid = 11073453 | doi = 10.1126/science.290.5494.1155 | last2 = Passarino | first2 = G | last3 = Oefner | first3 = PJ | last4 = Lin | first4 = AA | last5 = Arbuzova | first5 = S | last6 = Beckman | first6 = LE | last7 = De Benedictis | first7 = G | last8 = Francalacci | first8 = P | last9 = Kouvatsi | first9 = A | issue = 5494 | access-date = 2008-01-16 | archive-date = 2003-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20031125151213/http://hpgl.stanford.edu/publications/Science_2000_v290_p1155.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/mksg/tan/2000/00000055/00000001/art00009;jsessionid=t6k1ukjgmoic.alexandra HLA-DRB and -DQB1 polymorphism in the Macedonian population, Hristova-Dimceva et al., Tissue Antigens, Volume 55, Number 1, January 2000 , pp. 53–56(4), Publisher: Wiley-Blackwell]</ref><ref>[http://www.springerlink.com/content/c3ht013txp686v71/ Rebala K et al. (2007), ''Y-STR variation among Slavs: evidence for the Slavic homeland in the middle Dnieper basin'', Journal of Human Genetics, 52:406-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090923004507/http://www.springerlink.com/content/c3ht013txp686v71/ |date=2009-09-23 }}.</ref> Според комбинираните ДНК истражувања со различни варијанти на тестови, конструирани врз основа на автосомна ДНК, хаплоидна ДНК, Y-ДНК и мтДНК, даваат најдобра идеја за „потеклото“ и „сличноста“ помеѓу народите. Иако Македонците се дел од словенската група, тие како и повеќето други Јужни Словени се одликуваат со доминантен генетски супстрат кој е различен од оној на Западните и Источните Словени. Овој феномен се објаснува со јазичната асимилација на побројното староседелско балканско население од средновековните словенски доселеници.<ref>Genetic Heritage of the Balto-Slavic Speaking Populations: A Synthesis of Autosomal, Mitochondrial and Y-Chromosomal Datap Alena Kushniarevich et al., September 2, 2015, Plos One, http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0135820</ref><ref>Standing at the Gateway to Europe - The Genetic Structure of Western Balkan Populations Based on Autosomal and Haploid Markers, Lejla Kovacevic et al, Plos One, August 22, 2014, http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0105090</ref><ref>Y-STR variation among Slavs: evidence for the Slavic homeland in the middle Dnieper basin, Krzysztof Rebala et al. Japan Society of Human Genetics and Springer 2007, DOI 10.1007/s10038-007-0125-6</ref><ref>Expansions: Competition and Conquest in Europe Since the Bronze Age, Reykjavíkur Akademían, 2010, ISBN 9979992212, p. 194.</ref> Современата машка генетска структура кај Македонците укажува на силна комбинација од палеобалканско автохтоно наследство и средновековни миграциски влијанија. Најзастапени Y-ДНК хаплогрупи се E1b-M35 (25.3%), I2a-Y3120 (23.9%), R1a (13.7%), R1b (10.0%) и Ј2 (10.7%), кои заедно опфаќаат над две третини од целокупниот машки генетски фонд. Поголемиот дел од овие линии се претсловенски / палеобалкански или неолитско-анадолски по потекло, и претставуваат директно биолошко наследство од старите Палеобалкански популации — како Тракијците, Дакијците, Пајонците, Македонците, Дарданците, Бригите, Илирите и други сродни групи. Од друга страна, присуството на динарската I2a-Y3120 (I2-Din), како и словенските гранки R1a-Z280 и R1a-M458, заедно со I1, Q1, H1-M82, и R2, укажува на средновековни миграции во периодот од 6 до 10 век н.е., кои дополнително го обликувале современиот генетски профил. Овој генетски спој прикажува јасна слика на континуитет и автохтоност, засилена со постепени миграциски слоеви низ милениумите на балканската историја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15607593/|title=Y-Chromosomal STR Haplotypes in Macedonian Population Samples|last=Mirko Spiroski, Todor Arsov, Carmen Krüger, Sascha Willuweit, Lutz Roewer|first=|date=2005|work=Forensic Sci Int}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.academia.edu/14205263/Genetic_data_for_17_Y_chromosomal_STR_loci_in_Macedonians_in_the_Republic_of_Macedonia|title=Genetic data for 17 Y-chromosomal STR loci in Macedonians in the Republic of Macedonia|last=Damir Marjanovic|date=2011|work=Forensic Science International: Genetics}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31351212/|title=Y-chromosome diversity of the three major ethno-linguistic groups in the Republic of Macedonia|last=Renata Jankova, Maria Seidel, Alja Videtič Paska, Sascha Willuweit, Lutz Roewer|date=2019|work=Elsevier B.V.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1872497314000842|title=A Global Analysis of Y-Chromosomal Haplotype Diversity for 23 STR Loci|last=Josephine Purps, Sabine Siegert, Sascha Willuweit, Marion Nagy, Cíntia Alves, Renato Salazar, Sheila M.T. Angustia, Lorna H. Santos, Katja Anslinger, Birgit Bayer, Qasim Ayub, Wei Wei, Yali Xue, Chris Tyler-Smith, Miriam Baeta Bafalluy, Begoña Martínez-Jarreta, Balazs Egyed, Beate Balitzki , Sibylle Tschumi, David Ballard, Lutz Roewer|date=2014|work=Forensic Science International: Genetics}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16759179/|title=Paternal and maternal lineages in the Balkans show a homogeneous landscape over linguistic barriers, except for the isolated Aromuns|last=E Bosch, F Calafell, A González-Neira, C Flaiz, E Mateu, H-G Scheil, W Huckenbeck, L Efremovska, I Mikerezi, N Xirotiris, C Grasa, H Schmidt, D Comas|date=2006|work=Ann Hum Genet}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16182975/|title=Population genetics of 8 Y chromosome STR loci in Macedonians and Macedonian Romani (Gypsy)|last=Marijana Pericić, Irena Martinović Klarić, Lovorka Barać Lauc, Branka Janićijević, Dobrivoje Dordević, Ljudmila Efremovska, Pavao Rudan|date=2005|work=Forensic Sci Int}}</ref> === Култура === [[Податотека:Women_from_Smilevo,_1913.jpg|мини|лево|Македонки од [[Смилево]] во 1913 година]] Културата на Македонците е импресионистичко-традиционалистичка. Таа е силно поврзана со родната земја и поднебјето во коешто живеат. Богатото културно наследство на Македонците доаѓа до израз во народното творештво, раскошните народни носии, украсите и орнаментите во градските и селските куќи, самиот [[архитектура|архитектурен]] стил, манастирите и црквите, иконостасите, иконите, дрвозерите, книжевните дела итн. Македонија се смета за лулката на словенската писменост и култура, а градот [[Охрид]] за [[Ерусалим]] на словенското православие. {{факт}} Имено во Македонија била создадена првата словенска азбука, и се направила прва кодификација на старословенскиот јазик. Солунскиот македонски дијалект се зел како основа за црковно-словенскиот јазик на кој до ден-денес се држи богослужба. === Вероисповед и религија === Македонците во најголем дел се христијани и се еден од првите народи кои го примиле [[христијанство]]то. Најголемото мнозниство припаѓа на [[православие]]то, односно Македонците се претежно православни христијани. Втори по бројност се [[Македонци муслимани|Македонците муслимани]], а по нив се католиците кои во најголемиот дел се унијати односно со источен (православен) обред под духовенство на папата и протестантите. Исто така, постои одреден број на атеисти. Во последно време, може да се сретнат и следбеници на [[агностицизам|агностицизмот.]] === Градителство и архитектура === [[Податотека:Makedonski drvorez.JPG|мини|181x181px|лево|Традиционален македонски дрворез.]] Типичниот образец за македонската градска куќа е двокатна нискоградба со испакнат горен кат, варосана бела фасада, и црно-обоени дрвени носечки столбови и рамки за прозорци. Селската куќа, пак, е изградена најчесто од камен, со здрава камена фасада и чардак на вториот кат. == Идентитет на Македонците == [[Податотека:Hellenism in the Near East 1918.jpg|thumb|right|170px|Распространетост на хеленизмот на Балканот и етничкиот состав на регионот.]] Македонците, иако посебен народ со своја посебна култура, поради [[Теократија|теократскиот]] милетски систем се делеле на [[Грци]] и [[Бугари]] (односно таканаречените „[[Цариградска Патријаршија|патријаршисти]]“ и „[[Бугарска егзархија|егзархисти]]“),<ref>„Спомени“, Димитар Влахов</ref> но и во недамнешно време како [[Срби]] (види [[Србомани]]). Но во втората половина на [[XIX век]] и почетокот на [[XX век]], започнува Македонската преродба, која трае до периодот меѓу двете светски војни, кога македонската самоличност добива масовен карактер, а врвната точка ја достигнува пред, и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога се создаваат македонски воено-политички организации, се печати современа литература на изворен [[македонски јазик]], и се отвораат училишта, кои на младите Македонци им овозможуваат да го учат и негуваат мајчиниот јазик.<ref>„Историја на Балканот“, Барбара Јелавич</ref> Сепак, со новите истражувања и отворање на ватиканските архиви се увидува дека официјален Ватикан уште во 1612 година Македонците ги признава како одделен народ, посебен од Србите и Бугарите и давал посебни стипендии за Македонци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32512204537&id=9&prilog=0&setIzdanie=22540 |title=Светата столица одвојувала посебни стипендии за Македонци пред четири века! |accessdate=2012-03-26 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329015747/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32512204537&id=9&prilog=0&setIzdanie=22540 |url-status=dead }}</ref> Со постепеното освојување на Југоисточна Европа од страна на Османлиите во доцниот XIV век, името на Македонија исчезнало како административен ознака. Сепак, подоцна под влијание на ренесансата и враќањето на античкиите вредности почнале да се појавуваат заборавените антички имиња. Ова доведува до силна афирмација кон Македонија и Македонците, како план за обновуваање на славните антички држави, чии територии се наоѓале под турска власт. Како што истакнува Блаже Ристовски, идеите за македонски идентитет се јавуваат во [[15 век|XV]] — [[18 век|XVIII]] век надвор од Македонија и потекнуваат од географскиот поим Македонија и од античкото народно име Македонци. Според Ристовски, кон XVIII век, со разгорувањето на интересот кон словенството и посебно кон старословенскиот јазик, бугарското име почнало да се реактивира во Македонија, бидејќи истражувачите го наоѓале во старите пишани споменици на словенски и други јазици. Тоа според него не може да се објаснува како резулатат на некаква бугарска пропаганда, зашто за таква не може да се зборува до 60-тите и 70-тите години на XIX в. Сè дотогаш според Ристовски, може да се смета дека е имало истоименост на претставниците на двата народа. Македонското национално име било прифатено од самите македонски Словени во втората половина на [[19 век|XIX век]].<ref>Блаже Ристовски, Македонскиот народ и македонската нација. Скопје 1983. I. 57; 66-67.</ref> При прифаќањето на ова име македонските Словени биле сфаќани како како потомци на античките Македонци, кои биле прогласени за најстари Словени на Балканот. Во 1903 Павел Шатев го забележал процесот на идентитетска диференцијација во затворот Једи Куле, каде утврдил постоење на луѓе кои се сметале како „Бугари по националност“, но „пред сè за Македонци“. Политичкиот контекст на постосманлиската епоха ја фаворизирал трансформацијата на овој идентитет во еден важен социокултуролошки феномен. Според Иван Катарџиев македонската свест почнала да се развива помасовно по Првата светска војна, највеќе во Србија и во Грција, бидејќи таму се спречила бугарската пропаганда. Инаку за посебна македонска нација може да се зборува по 1944 година благодарение постоењето на државниот субјект НР Македонија во рамките на Југославија.<ref>Реч одржана на “Меѓународен научен собир 100 години “За македонцките работи” на Мисирков” во МАНУ од 2003 година.</ref> === Причини за проблемот со идентификацијата во минатото === Управниците на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], преку создавањето на Рум-милетот исклучителното право за раководење со духовниот и политичкиот живот на христијаните во империјата им го дала на [[Цариградска Патријаршија|грчките црковни власти]]. На овој начин, грчката црква станала официјална институција во отоманска Турција, и започнала да се бори против секоја национална пројава кај различните народи — осoбено на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]].<ref>„''Histoire de la Grèce moderne''“, Nikolaos Svoronos</ref> Имено, овој милетски систем довел до тоа Македонците да се определуваат според црквата под чија ингеренција се наоѓале. Со создавањето и на [[Бугари|бугарскиот]] и [[Срби|српскиот]] милет, Македонците биле третирани како [[Грци]], а подоцна и како [[Бугари]] и [[Срби]].<ref name="sozdavanje tashkovski" /> Со создавањето на училиштата на црковно-просветната пропаганда на соседните држави, овие разделби уште повеќе се задлабочиле. === Македонската преродба === И покрај силната активност на странските црковно-просветни пропаганди, коишто се бореле за создавање на грчка, бугарска и српска националност во Македонија, се појавуваат Македонци кои сметаат дека не се ниту [[Грци]], ниту [[Срби]], ниту [[Бугари]], туку дека се посебен словенски народ — Македонци<ref name="ristovski2">„Кон македонската преродба“, Блаже Конески</ref>. Со појавувањето на вакви личности кои пропагираат постоење на посебен македонски народ, започнува периодот наречен ''Македонска преродба''. А луѓето кои се директно влкучени во овој процес се наречени ''македонски преродбеници''. Некои преродбеници се изјаснуваат како директни потомци на [[Стари Словени|Словените]] што се населиле во [[Македонија]] во [[6 век|VI век]];<ref>„За македонцките работи“, Крсте Мисирков</ref> други сметаат дека се потомци на [[Антички Македонци|античките Македонци]] и на [[Александар Македонски]] (кого го сметаат за [[Словен]]),<ref>Статија во весник „''Македонски Голос''“, Димитрија Чуповски</ref> а трети пак мислат дека се мешавина од двата народа.<ref>Статија во весник „''Македония''“, (16 февруари 1871), Димитар Македонски.</ref> Едно е важно и кај трите мислења — тоа што се застапуват за посебноста на македонскиот народ. === Истакнати преродбеници === Првиот позначаен македонски преродбеник е [[Ѓорѓи Пулевски]]. Пулевски целиот живот го оддава на борбата против турското ропство. Учествува како доброволец во [[Русија|руската]] армија во војните за ослободување на [[Србија]] и [[Бугарија]]. Учесник е и во [[Кресненско востание|Кресненското востание]]. Го издава првиот речник на говорен македонски јазик, насловен „Речник од три јазика“, во [[1875]] година. Во [[1880]] ја издава и книгата „Слогница речовска“, којашто се смета за прв обид да се направи граматика на македонски јазик. Во неа [[Пулевски]] се обидува да создаде основни норми на македонски литературен јазик, комбинирајќи го централно-македонското наречје со словенската писмена традиција во Македонија, притоа создавајќи мошне интересна лексика и позајмувајќи зборови и од другите словенски јазици, но секогаш изразито македонизирани. Во неговата револуционерна поема „Самовила Македонска“, тој говори за посебен македонски народ, независна македонска држава и македонски јазик. Во [[1888]] во [[Софија]] ја формира Славјано-Македонската Книжевна Дружина. [[Податотека:RS-II-98-1913-1 Македонски глас.pdf|мини|200п|десно|page=5|Македонски Глас.]] [[Податотека:Za makedonckite raboti.jpg|мини|200п|десно|За Македонцките Работи.]] [[Податотека:Trijazicnik.PNG|мини|200п|десно|Од „Речник од три јазика“ на Ѓорѓи Пулевски, 1875]] Посебноста на Македонците се споменува и во писмото што [[Исаија Мажовски]], за време на својата посета на [[Петербург]] во 1885, му го предава на [[Русија|рускиот]] цар Александар III од името на македонското (словенското) население од дебарскиот крај, со надеж дека ќе го заинтригира за состојбата во [[Македонија]]. Своевидна прокламација на македонскиот национален индивидуалитет и засебност претставува и неговиот говор на рускиот брод „Рицар“ на 18 јули 1888 година, на пат за [[Киев]], по повод прославата на 900-годишнината од покрстувањето на Русите, кога тој ја истакнува својата теза дека Македонците се директни потомци на античките Македонци, донесени на балканските простори од цар [[Каран]] пред 2500 години. Иако историски неточна, оваа изјава е многу важна за процесот на оформување на Македонците.<ref name="sozdavanje tashkovski" /> Преродбеникот [[Димитар Македонски]] бил првиот Македонец кој уште во 1871 година во својата статија во весникот „Македонија“ од 16 февруари 1871, по повод македонското прашање запишал: „''не зинала земјата па да ги голтне старите Македонци, ами тие се влеале во масата на овој народ''“. Оваа негова изјава се смета за прва прокламација на тезата за мешање на [[Македонски Словени|македонските Словени]] и [[Антички Македонци|Античките Македонци]].<ref>„Македонија. Лист за политика и книжевност“, Цариград</ref> Докази за пројава на македонски идентитет се и изјаснувањата на војниците од [[Македонски полк|Македонскиот полк во Русија]], кои во своите документи, при пристигнувањето во [[Русија]] во [[1752]] година, запишуваат дека се припадници на ''Македонската нација.''<ref>„Македонскиот полк во Украина“, Д-р Александар Матковски</ref> Подоцна, во времето на [[Разловечко востание|Разловечкото]] и [[Македонско востание|Кресненското востание]], во периодот на [[1875]] и [[1878]] година, востаниците себеси јасно се декларираат како ''Македонци'', припадници на македонскиот народ, кој е посебен [[Словени|словенски]] народ различен од бугарскиот и српскиот. Доказ за ова е Уставот на револуционерниот комитет на [[Кресненско востание|Кресненското востание]] напишан од [[Димитар Поп-Георгиев Беровски]], во кој јасно се говори дека во [[Македонија]] живеат ''Македонци христијани и муслимани'' и во кој е зацртано создавање на македонска држава.<ref>„Правилник - Устав на македонскиот востанички комитет“ од 1878</ref> Во овој период за силната национална свест на Македонците, сведочи и големиот македонист, и еден од најнационлно освестените Македонци во тоа време, [[Охрид|охриѓанецот]] [[Темко Попов]]. Тој во своето дело „Кој е крив“, напишано на македонски народен јазик во [[1887]] година, ја запишува реченицата од суштинско значење за свеста за нацоналната посебност кај Македонците: ''„И сам Исус Христос ако слезит од небоно не можит да го уверит Македонеца оти е Б’лгарин иљи Србин“''. Прв странски автор кој пишува за постоење на луѓе од [[Македонија]] кои се декларираат како припадници на посебен македонски народ е [[Бугари|бугарскиот]] писател [[Петко Славејков]], во својата статија насловена „Македонското прашање“ објавена на 18 јануари 1871 година, во весникот „Македонија“. Неговата статија е сведоштво за постоење на силната македонска национална свест меѓу Македонците за нивната национална посебност од останатите соседни народи. Во неговата статија тој вели: ''Македонците себеси се сметале за потомци на старите Македонци, и сметале дека немале ништо заедничко со Бугарите, кои погрдно ги нарекувале „Шопи“'', и исто така дека ''оваа „опасност“ земала големи размери во многу македонски средини ([[Велес]], [[Скопје]], [[Прилеп]], [[Битола]]).''<ref>[http://en.wikisource.org/wiki/The_Macedonian_question „''The Macedonian question''“], Petko Slaveikov</ref> Во тоа време се прават и првите обиди за воведување на народен македонски јазик во училиштата, на местото на [[грчки јазик|грчкиот јазик]] што се изучувал дотогаш. Пример за тоа е и одлуката на [[Костур (град)|Костурската црковна општина]] во [[1882]] да воведе народен македонски јазик во училиштата, како и да се изработат учебници на македонски јазик. Ова, тие го побарале и од [[Турци|турските]] власти, во што јасно се изјасниле дека се ''Македонци'' и сакаат да се учи на [[македонски јазик]] во нивната област. Треба да се спомене весникот „[[Лоза]]“, којшто се издава во [[1892]] година од страна на Младата македонска дружина во [[Софија]] (по кој и целото ова движење ќе го добие името „лозари“), уредувано од страна на [[Петар Попарсов]] и други македонски дејци. Иако карактерот на весникот е спорен (заради учество на врховисти како [[Милан Матов]] и [[Андреј Љапчев]] во редакцијата), весникот е од огромно значење за посебноста на македонскиот јазик, а со тоа и народ - заради фактот што и покрај тоа што издавачите го владееле [[бугарски јазик|бугарскиот јазик]], тие сепак сите статии ги пишуваат на изработена од нив азбука (слична со денешната македонска) и на народен македонски говор. Токму поради јазикот на кој бил издаван (македонски народни говори, фонетски правопис, воведување на нови букви), како и заради својата содржина која обработува етнографски, политички и културни елементи од животот на Македонците, наскоро бил забранет од бугарските власти со образложение дека бил ''сепаратистички''. Определено највлијателниот македонски преродбеник е [[Крсте Петков Мисирков]], кој во 1903 година во Софија ја печати својата фундаментална книга „За македонцките работи“. Во книгата Мисирков на детален начин ги образложува филозофските основи на современиот македонски идентитет — дека Македонецот иако е сроден со Бугаринот и Србинот, тој сепак е посебен, и треба да се бори за таа своја посебност. Објаснува дека училиштата на соседните држави во Македонија треба да се заменат со македонски училишта во кои ќе се предава на [[македонски јазик]] и ќе се учи македонска историја. Мисирков, заедно со Димитрија Чуповски и други македонски студенти и емигранти, на 28 октомври 1902 година во Петербург го основа ''Македонското научно-литературно другарство „Св. Кирил и Методиј“''. Автор е на многу дела кои ја разгледуваат тематиката на посебноста и самобитноста на Македонецот. Кон крајот на животот, тој го искажува своето национално самосознание во неговиот последен текст „Самоопределувањето на Македонците“, објавен во весникот „Мир“ на 25 март 1925 год, во кој вели: „''Свеста и чувството дека сум Македонец треба да стојат повисоко од сè друго на светов. Македонецот не треба да се слева и да се обезличува живеејќи меѓу Бугари и Срби. Ние можеме да ја констатираме блискоста на српските, бугарските и македонските интереси, но сè треба да биде оценувано од македонско гледиште''“.<ref>[http://www.misirkov.org/samoopredeluvanjeto.htm „Самоопределувањето на Македонците“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928102721/http://misirkov.org/samoopredeluvanjeto.htm |date=2007-09-28 }}, Крсте Мисирков</ref> Прв сериозен весник издаван од Македонци, во којшто се потенцира посебноста на македонскиот народ и Македонија, е весникот издаван од страна на Димитрија Чуповски и дејците од Петербуршката Македонска Колонија, „Македонски Глас“. Весникот се издава во периодот 1912-1918 на руски јазик. Опфаќа теми од историското минато и сегашност на Македонците, политичката ситуација, како и за културното богатство. Во неговата статија „За Македонија и Македонците“ издадена во „Македонски Глас“ на 9 јуни 1913, Димитрија Чуповски дава детален опис на историјата на македонскиот народ, неговиот бит и борбите за ослободување. Димитрија Чуповски и весникот што тој го печати, „Македонски Глас“, се многу важен момент во изградувањето на Македонците, зашто претставува прв обид на Македонците, преку создавање на нивен сопствен медиум, да пропагираат дека Македонците не се Бугари или Срби, туку посебен словенски народ<ref>[http://macedonian.atspace.com/knigi/mak_golos.htm Весник „Македонски глас“ бр. 1 од 9 јуни 1913 година]</ref>. === Странски видни личности — поддржувачи на Македонците === [[File:Народноста на Македонските Словени - Карл Хрон.pdf|thumb|мини|десно|Делото „Народноста на македонските словени“ од 1890 (кликнете за да го читате во целост, преведно на македонски јазик)]] При зацврстувањето на положбите на Македонците во светската научна јавност имале удел и странски видни личности, кои ги поддржувале Македонците и посебноста на македонската самоличност. Еден од позначајните поддржувачи на Македонците бил [[Вилијам Гладстон]], кој во еден допис објавен во ''[[Тајмс]]'' во [[Лондон]] вели: {{Quotation|... Уште полошо и посрамно од самата турска управа е постоењето на љубомора помеѓу Грците и Словените и плановите на постојаните држави за присвојување на туѓи територии. А зошто да не биде Македонија на Македонците, како што е Бугарија на Бугарите и Србија на Србите?|Вилијам Гладстон|Тајмс, 6 февруари 1897}} Покрај Гладстон, интересна историска личност која ги поддржувала Македонците бил и [[Анатол Франс]]. Тој за време на својот говор во Женева на тема „Македонија и Ерменија“ на 17 март 1903, меѓу другото изјавил: {{Quotation|Граѓани, интересирајќи се за судбината на Ерменците и Македонците, не затоа што се христијани, ами затоа што се луѓе, ние бараме, како гаранција за нивната благосостојба и за зацврстување на општиот мир, полно и целосно извршување на Берлинскиот конгрес, што се однесува за Ерменија и Македонија.|Анатол Франс|Женева, 17 март 1903}} Доста значајна странска личност поддржувач на Македонците е австрискиот публицист од [[Чеси|чешко]] потекло, [[Карл Хрон]], кој во 1890 година во [[Виена]] ја објавил својата научна студија насловена [[Народноста на македонските Словени]], во која на основа на своите истражувања на јазикот, историјата и одликите јасно ја истакнал националната посебност на македонскиот народ. {{Quotation|'''По моите сопствени студии на српско-бугарскиот спор дојдов до убедување дека Македонците, како по својата историја така и по својот јазик, се посебна народност. Значи, ниту се Срби, уште помалку Бугари, туку се потомци на оние словенски прадоселеници кои го населувале Балканскиот Полуостров веќе долго пред српската и бугарската инвазија и кои подоцна со ниту една од овие две нации не се измешале.“'''|Карл Хрон| Das Volksthum der Slaven Makedoniens, Виена 1890<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c8/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_-_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD.pdf Das Volksthum der Slaven Makedoniens]</ref>}} == Етнографски групи на Македонците == [[File:Етнографски_групи_на_македонците.png|thumb|300px|десно|Поделба на Република Македонија на етнографски целини]] [[File:Етнографски предели во Република Македонија.jpg|thumb|300px|десно|Поделба на Република Македонија на етнографски целини]] Во однос на населеноста во одредени предели на [[Македонија]] и нивното влијание врз начинот на секојдневниот живот во рамки на македонскиот народ, во етнографски поглед се издвоиле засебни целини со свои одлики во контекст на говорот, носијата, обичаите, сфаќањата, свеста, умотворбите, градителството и изгледот на куќите, занимањата, исхраната па и душевните психолошки одлики и телесниот изглед и антрополошкиот тип. Повеќе различни етнографи и истражувања ги делат Македонците на различни етнографски групи. Големиот македонски деец [[Ѓорѓија Пулевски]] во своето капитално дело „[[Славјанско-маќедонска општа историја]]“ од [[1892]] во XI книга каде се содржани раскажувања за племињата (соевите) полуостровски на Балканот наведува дванаесетина македонски етнографски групи од различни области и предели на [[Македонија]].<ref name="Ѓорѓија Пулевски">{{наведена книга|title=[[Славјанско-маќедонска општа историја]]|last=Пулевски|first=Ѓорѓија|date=1892|publisher=МАНУ|year=|isbn=|editor=Блаже Ристовски|location=Скопје|pages=903 – 913|authorlink=Ѓорѓија Пулевски}}</ref> Етнографските групи кои ги споменува и опишува Ѓорѓија Пулевски и чии места на живеење влегуваат во границите на [[Македонија (регион)|етничка Македонија]] се: [[Мијаци]], [[Брсјаци]], [[Мариовци]], Пчинци, Бондарци, Свеневци, Шопи кои ги дели на Црни и Бели, Јеновци, Кардалиња, Врбаци, Ајрани и македонски граѓани во смисла на жителите на македонските градови. Македонскиот револуционер [[Ѓорче Петров]] во својата книга „[[Материјали по изучувањето на Македонија]]“ од [[1896]] година, запишал дека целото македонско население етнографски е многу правилно разделено на 4 големи гранки.<ref name="Ѓорче Петров">{{наведена книга|title=Материјали по изучувањето на Македонија|last=Петров|first=Ѓорче|date=1896|publisher=Единствена Македонија|year=|isbn=|editor=Марио Шаревски|location=Скопје|page=468|pages=|authorlink=Ѓорче Петров}}</ref> Тој смета дека Со текот на времето поднебјето наложило месни одликувачки црти на делови од тие гранки и така се произвела подразделбата<ref name="Ѓорче Петров" />. Според [[Ѓорче Петров]], населението на поголемиот дел од [[Македонија]] се разделува на 4 големи групи, дојдени по 4 патишта во 4 струи.<ref name="Ѓорче Петров" /> Тие групи се разликуваат по носијата и говорот.<ref name="Ѓорче Петров" /> Забележително е тоа што на извесен говор одговара извесен тип-носија којашто ќе се пројави таму каде што се јавува соодветниот говор и ќе прекине таму каде што прекинува говорот<ref name="Ѓорче Петров" />. Според етнографските белешки на Ѓорче Петров, првата група населена во североисточна и источна Македонија е по потекло од племето Шопи, втората група ја населува јужна Македонија односно [[Егејска Македонија|егејска]] и најјужните делови денешна [[Република Македонија]], третата група може да се нарече вардарска зашто ја населува повеќе долината на реката [[Вардар]] и четвртата група ја зафаќа западна Македонија и во нејзиниот состав се вбројуваат [[Мијаци]]те, [[Брсјаци]]те и [[Мариовци]]те.<ref name="Ѓорче Петров" /> Главни етнографски групи и подгрупи во рамки на Македонците чиишто црти и одлики се задржани до денес се: ===Мијаци=== {{Главна|Мијаци}} [[Мијаци]]те се населени во планинските предели на крајниот западен дел на [[Македонија]] во [[Рекански регион|Реканско]] и [[Дебарско]]. Главни и најпознати мијачки места се [[Галичник]], [[Лазарополе]], [[Тресонче]], [[Гари]]. Нивни оази од по едно или неколку села се среќаваат и во [[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште]] и [[Ореше]] во областа [[Азот (област)|Азот]] во [[Велешко]], [[Смилево]] во [[Демирхисарско]] и [[Ехлоец]] во [[Кичевско]]. Мијачката или мијачко-дебарската етнографска група на Македонците ги опфаќа следните етногеографски предели: Мијачија во Мала и Долна Река, [[Мавровска Котлина|Мавровско Поле]], Горна Река, [[Дебарско|Дебарско Поле]], [[Голо Брдо]] и дебарски [[Дримкол]].<ref name="Етнологија на Македонците" /> Според записите на [[Ѓорѓија Пулевски]] името на Мијаците произлегува од нивната бистроумност и од скратената форма на името Македонци.<ref name="Ѓорѓија Пулевски" /> Бистроумноста односно високиот степен на интелект и образованост и денес е запазена одлика поради што многу македонски научници, стопанственици, уметници, јавни личности, успешни раководители и високи функционери во стопанството, политиката и општеството се со мијачко потекло. Изразита одликувачка црта е [[Галички дијалект|мијачкиот говор]] со препознатливата употреба на ''о'' наместо ''а'' која што денес е сѐ уште живо задржана во [[Рекански дијалект|реканскиот дијалект]] во македонските муслимански села во [[Рекански регион|Долна Река]]. Останати одлики на мијачката етнографска група се: препознатливата богата [[Мијачко-дебарска носија]], сточарството како некогашна главна стопанска гранка и занимање при што во XIX век постоеле голем број на многу богати големопоседници на стада и големите куќи целосно изѕидани од камен. * [[Шкрети]] — преодна етнографска целина на православните Македонци кои го примиле и говореле [[Албански јазик|албанскиот јазик]] во пределот [[Рекански регион|Горна Река]]. ===Брсјаци=== {{Главна|Брсјаци}} Брсјачката етнографска целина го зафаќа југозападниот дел на [[Македонија]] и според бројноста и распространетоста таа всушност претставува најголема етнографска групна Македонците во чиј состав влегуваат многу помали и поголеми пределски целини, секоја со свои етнички особини и со карактеристични народни носии<ref name="Етнологија на Македонците">{{наведена книга|last=Петрушева |first=Аница|title=Етнологија на Македонците|year=1996|publisher=МАНУ|location=Скопје|pages=143–157}}</ref>. Поточно, [[Брсјаци]]те се населени во средишниот западен дел на [[Македонија]] десно од [[Вардар]] во најголемата котлина [[Пелагонија]], крај [[Охридско Езеро|Охридското]] и [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]], [[Кичевско]], Железник ([[Демир Хисар]]), [[Порече]] и [[Азот (област)|Азот]] во Велешко. Во составот на брсјачката етнографска група влегуваат етногеографските передели: струшки [[Дримкол]], [[Струшко|Струшко Поле]], [[Малесија]], [[Дебрца]], [[Кичевска Котлина|Кичевија]], [[Порече]], [[Општина Демир Хисар|Железник]], [[Преспа]], [[Пелагонија|Поле]] (Пелагонија), [[Мариово]], [[Тиквеш]], [[Бабуна]] (Азот).<ref name="Етнологија на Македонците" /> Според записите [[Ѓорѓија Пулевски]] тие своето име го добиле од својата јуначка ''брзина'' во трчањето и телесната јачина, а нивни одлики биле најголема одушевеност за чување на старината, најголемо гостопримство од сите други македонски соеви, најголема верност за народните работи и задачи и способност за слушање наука.<ref name="Ѓорѓија Пулевски" /> Овие особини, како телесна снажност, висока свест за националната припадност, старините, традициите и преданијата, посветеност на националното дело, гостопримливост, и денес се одлика на брсјачката етнографска група на македонскиот народ. Останати одлики на Брсјаците се: познатата [[Брсјачка носија]], заемното занимавање со земјоделство и сточарство, градителството на куќи со [[камен]], [[тула]], [[дрво]] и [[плитар]] итн. Брсјачките говори од централните дијалекти на западното наречје со своите главни одлики како третосложното нагласување, акцентските целости се земени како основа во кодифицирањето на стандардниот и литературен современ [[македонски јазик]]. *[[Мариовци]] — преодна македонска етнографска подгрупа помеѓу Брсјаците и Средновардарската група, населени во [[Мариово]] ===Шопи=== {{Главна|Шопи}} Шопската етничка целина всушност претстаува поголема етнографска група која што ги зафаќа пошироките делови на североисточна [[Македонија]], а преоѓа и во западна [[Бугарија]] и југоисточна [[Србија]]. Ваквата распореденост соодветствува со распространетоста на т.н. „''торлачки говори''“ помеѓу [[Македонија]], [[Србија]] и [[Бугарија]]. Шопите се пошироко познати како етнографска група на Македонците и [[Бугари]]те кои живеат на просторот меѓу [[Софија]] и [[Штип]]<ref name=olgaivanova>{{наведена книга| last = Иванова| first = Олга| title = Речник на имињата на населените места во Р Македонија| publisher = Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“| year = 2014 | pages = 206}}</ref>. Шопската група на Македонците е населена во планинските предели на североисточна и источна Македонија од [[Кривопаланечко]] па сѐ до [[Малешево]] и Шоплукот во [[Радовишко]]. Таквата група населува делови од [[Кратовско|Кратовската]], [[Кривопаланечко|Кривопаланчеката]], [[Кочанско|Кочанската]], Радовишката, Струмичката и Петричката област и ги опфаќа целите Осоговски Планини со исклучок на овие места: Лакавичкото Поле и јужното подножје на [[Плавица]], планината [[Плачковица]] по двете нејзини падини со мали исклучоци.<ref name="Ѓорче Петров" /> Населението на планината [[Голак]], во [[Малеш]] и [[Пијанец]], исто така, влегува во шопската етнографска група<ref name="Ѓорче Петров" />. Во поново време, по Втората светска војна, поради миграционите процеси села и предели како своевидни оази на македонско население со потекло до шопската група се среќаваат и во [[Скопско]] посебно селата [[Марино]], [[Мралино]], [[Миладиновци]] во [[Општина Илинден]], [[Овче Поле]] посебно селата во [[Општина Лозово]] и [[Горобинци]] каде некогаш живеело турско население и североисточниот дел на [[Велешко]] во селата [[Иванковци]], [[Мамутчево]] каде исто така на местото на иселеното турско муслиманско население се доселиле Македонци од околината на [[Кривопаланечко]] и [[Кратовско]]. Главни карактерни црти и одлики на Македонците од шопската група се: животот во раштркани села од разбиен тип во зафрлените планински и ридски предели на [[Осогово]], традиционално занимавање со сточарство, како и шумарство, ѕидарство и рударство, но и лични особини на борбеност и тврдоглавост<ref name="Ѓорче Петров" />. Поради ваквите особини зборовите ''Шоп'', ''Шопи'', ''Шопје'' често имаат негативно значење на прости и заостанати луѓе од планини, за што постојат голем број на изреки и потсмевливи шеги меѓу жителите на градовите и рамничарските места во [[источна Македонија]], па и [[Софија]]. * Торлаци — населени во крајниот северен дел на [[Македонија]] во Кумановско. Поради распространетоста на т.н. „''торлачки говори''“, етнографски луѓето од овие предели меѓу североисточна [[Македонија]], југоисточна [[Србија]] и северозападна [[Бугарија]] се познати под името ''Торлаци'', кое пак исто така како и ''Шопи'' има делумно негативна смисла на прости и заостанати луѓе. * Которци — преодна македонска етнографска група помеѓу Кумановско и [[Овче Поле]]. === Повардарска=== [[File:Поттрчано оро - МК.jpg|thumb|мини|десно|Сценска изведба на македонското народно оро [[Потрчано]] од [[Скопско]]]] Повардарска група или Вардарскиот комплекс од централнобалканскиот етнографски регион е всушност срцевината и сврзното јадро на Македонците од сите делови на [[Македонија]] во етнографски погед. Во поширока смисла во овој Вардарски етнографски комплекс влегуваат Горновардарската, Средновардарската како подгрупа на Брсјачката, Јужно-македонската, Струмско-местанската и Мијачко-дебарската етнографска целина.<ref name="Етнологија на Македонците" /> Повардарската етнографска целина е поделена по течението на реката [[Вардар]] на: Горновардарска во [[Полог]] и [[Скопско]] со делови од [[Овче Поле]] и [[Кумановско]], Средновардарска во [[Велешко]] и [[Тиквеш]] со и Долновардарска или Јужно-македонска група која ги опфаќа областите [[Бојмија]] (Гевгелиско-Валандовско) и [[Солунско]], како и во јужните и западните делови на [[Егејска Македонија]] - [[Воденско]], [[Кајларско]] сѐ до [[Костурско]]. === Струмска === Источниот дел на етничката територија на [[Македонија]], односно пределите околу реките [[Струма]], [[Струмица (река)|Струмица]] и [[Места]] влегуваат во составот на Струмско-местанската етнографска целина<ref name="Етнологија на Македонците" />. Струмска група е населена во [[Струмичко]], полето во [[Радовишко]] и долините на [[Струма]] и [[Места]] односно во цела [[Пиринска Македонија]]. Во овие предели се населени и протераните Македонци од [[Драмско]], [[Серско]], [[Валовишко]] и крајните источни делови на [[Кукушко]] во [[Егејска Македонија|егејскиот дел на Македонија]] кои исто така припаѓаат на оваа етнографска група. Главни одлики и особини на Македонците од оваа етнографска група се питомоста и кроткоста во духот на кои се надоврзуваат изразитата веселост, добро расположение, гостољубивост, дарежливост во каркатерните црти со поопуштен, удобен и весел начин на живот со поголема отвореност, потоа занимавањето со земјоделство, а посебно со градинарство кое поради големите работни обврски кај овие луѓе развиле особено изразити црти на работливост и трудољубивост. == Историја на Македонците == {{Историја на македонскиот народ}}Целата историја на македонскиот народ е една непрекината борба за зачувување на својата слобода и достоинството. Целата таа непрекината борба, на Македонците им го дава епитетот непокорни. Непокорот на Македонецот ја воодушевува европската и американската општественост, и големи историски личности како Вилијам Гладстон, Лав Толстој, Жан Жорес, Фридрих Енгелс, Хенри Брејлсфорд, А.Г. Хелс, Владимир Ленин, Џејмс Баучер, Франц де Јенсен, Ромуалд Пржевалски, Виктор Берар, Терезина Јенкова, Максим Горки, Казимјеж Мочарски и многу други.<ref name="poljanski" /> ===Македонците во античкиот период=== Историјата на Македонците во античкиот период најмногу се поистоветува со Државата на [[Аргеади]]те која била нарекувана [[Античка Македонија|Македон/Македонија]] која се наоѓала во јужниот дел на [[Македонија (регион)|Македонија]]. Постоеле и други македонски владенија од други мали кралеви како што биле кралството на [[Линкести]]те и [[Пајонија|Пајонското кралство]], и др. По [[Филип II Македонски|филиповите]] проширувања во етнички сродните земји, и тие територии биле испосоветувани со терминот Македонија. Со римските освојувања Македонија, како кралство и како регион на Македонците, потпаднала под римска власт (прво како република, а потоа како империја која имала владенија во Македонија сè до [[Кралство Србија (средновековно)|српските освојувања]] во [[14 век|XIV век]]). === Среден век === Овој период се одликува со словенското навлегување во Македонија и кога Словените ја преземаат месната власт врз домородното македонското и друго античко население во регионот. Поради иселувањето на одреден број на побогати Македонци од Македонија, поради заштита од Словените, кои се преселиле во околината на [[Адријанопол]] поради што во иднина тој дел на западна [[Тракија]] ќе биде наречен [[Македонија (тема)|Тема Македонија]]. ==== Македонските склавинии ==== [[Податотека:Makedonski Sloveni.JPG|мини|200п|лево|Македонските Словени, водени од кнез Хацон, пред нападот на град Солун.]] За време на [[Словени|словенската]] инвазија врз [[Римско Царство|Римското Царство]], Словените кои успеале да извојуваат пат до најјужните предели на империјата. До крајот на [[6 век|VI век]], целата територија на [[Македонија]] (освен [[Солун]] и приморските тврдини) била во рацете на Словените. Словенските племиња кои се населуваат во Македонија се [[Берзити]], [[Вајонити]], [[Драговити]], [[Ринхини]], [[Сагудати]], [[Смолјани]] и [[Струмјани]].<ref name="ristovski1" /> Во најстарите историски извори за [[македонските Словени]], „Животот на Св. Димитрија Солунски“, тие се опишани како физички издржливи, имуни на многу болести коишто за Римјаните/Ромеите се смртоносни, и многу лукави во војувањето. Откако се населуваат на територијата на географска Македонија, Словените се самоорганизираат во ''Склавинии'' - коишто претставуваат полудржавни воено-племенски сојузи, коишто, пак, се обединети во кнежевства - управувани од ''[[кнез]].''<ref name="ivanoski" /> [[Македонските Словени]] ја создаваат својата прва држава (сојуз на склавинии) уште во дваесеттите години на [[7 век|VII век]], под водството на кнезот [[Хацон]]. Хацон ја води армијата на македонските Словени во неколку успешни битки против визаниската армија, натерувајќи ја притоа да се сокрие во утврдениот град Солун. Хацон подоцна решава да изврши напад врз Солун. Словените од 584 до 677 година извршуваат пет напади и две долги опсади на градот Солун. Најголем е нападот организиран од кнез Хатсон, 614-616. По почетните триумфи, во самата битка за градот, кнез Хацон загинува, а армијата на македонските склавинии е поразена. 50 години подоцна, македонските склавинии се соземаат и почнуваат нов напад врз Солун под водството на кнез [[Пребонд]]. Градот е под опсада долго време, но армијата на кнезот е поразена, и македонските Словени потпаѓаат под византиска власт<ref name="ivanoski" />. ==== Самуилово Царство ==== По ослабувањето на [[Бугарско Царство|Бугарската држава]] заради долгогодишните војни со [[Римско Царство|Римското Царство]], управникот на еден дел од [[Македонија (регион)|Македонија]], комитот [[Никола (комес)|Никола]], во 969 година се одделува, формирајќи своја држава. По краткотрајна борба за превласт помеѓу неговите четири сина, во 976 година на чело на новоформираната држава застанува [[Самуил]]. Престолнината на новата држава е градот [[Преспав|Пресп]]<nowiki/>а.<ref name="dokumenti za borbata">„Документи за борбата на македонскиот народ за независност“, том I. [[НУБСК|Универзитетска Библиотека „Св. Кирил и Методиј“]], Скопје, 1985</ref> Ова е период кога поголемиот дел на македонскиот народ потпаднал под власта на [[Комитопули]]те. [[Податотека:RizMap10.jpg|мини|десно|250п|Самоиловото Царство во 996 година.]] Самуил води 30 годишна војна со Римското Царство, којашто цело време врши напади врз неговата држава. По почетните победи, неговото царство се проширува кон териториите на денешна [[Република Македонија]], [[Албанија]], [[Србија]], [[Црна Гора]], северозападна [[Грција]], северна и западна [[Бугарија]]. Следните десет години, Самуил води успешни борби за сочувување на териториите на својата држава. Но во јули 1014 година, во [[Беласичка битка|Битката кај Беласица]], неговата армија е поразена од римскиот цар [[Василиј II|Василиј II Македонски]].<ref name="dokumenti za borbata" /> Иако потеклото на Самуил е спорно (постојат повеќе тези дека е [[Ерменци|Ерменец]]), треба да се потенцира дека неговата армија е составена најголем дел од луѓе од Македонија. Неговото име и дело е врежано во традициите на македонскиот народ и понатаму неговото име се спомнува како дел од процесот на народната преродба. ==== Државата на Добромир Хрс ==== Позначајни македонски буни против римската власт се организираните буни од страна на [[Добромир Хрс]] и [[Петар Делјан]].<ref name="ristovski1" /> Во моментот кога римската држава започнува поход против бугарските востаници во [[Велико Трново]], во околината на градот [[Струмица]], се дигнало востание. Востанието било водено од македонскиот бољар Добромир Хрс. Во 1190 година, востаничка војска од 600 души под негова команда го напаѓа и освојува од Римјаните, утврдениот град Струмица. Веднаш потоа, мобилизирајќи го месното население ги раширува границите на своите владенија.<ref name="dokumenti za borbata" /> Добромир хрс се покажува како итар дипломат кога во 1193 година склучува пакт со Римјаните, кои му ги признаваат територијалните придобивки околу Струмица, и почнува војна против [[Второ Бугарско Царство|Бугарите]]. Кога гледа дека Римјаните си ја повраќаат силата и постигнуваат успеси во борбата против Бугарите, Хрс го раскинува пактот со Ромеите и ги напаѓа нивните владенија на запад од [[Вардар]]. Успевајќи да им нанесе десетици порази на Римјаните, Хрс ги освојува градовите [[Прилеп]] и [[Битола]], како и гратчето Просек (близу [[Демир Капија]]), коешто го прогласува за престолнина. Следните неколку години успева да осигура стабилност на неговата држава, војувајќи и против Римското Царство, и против Бугарија<ref name="ristovski1" />. Но во 1205 година, под ударот на десет пати поголемата византиска армија, државата на Хрс е покорена. Хрс засекогаш останува во македонската историја како најуспешниуот и најлукавиот владетел-дипломат. === Борбите со Османлиите === Во почетокот на [[14 век|XIV век]], по сеодајна борба против османлиските [[Турци]], територијата на [[Македонија]] паѓа под [[Отоманско Царство|Османлиска]] власт. Периодот од 1400 до 1912 година од страна на македонската наука се нарекува ''османлиско ропство'', или едноставно ''турско ропство''<ref name="ristovski1" />. Целиот овој период, македонскиот народ, како и други [[Христијанство|христијански]] народи, е изложен на еден постојан физички гнет. Честите колежи и насилното [[исламизирање]] доведуваат до драстични демографски промени кај македонскиот народ. Специјалните закони за ограничување на правата на немуслиманите, прават Македонецот да биде слуга на Турците и другите азијатски народи-колонизатори на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]].<ref>„Македонија, нејзините народи и нивната иднина“, Хенри Ноел Брејлсфорд</ref> Но македонскиот народ својот револт го манифестира со многуте буни и востанија. Уште од првите децении на османлиското ропство, македонските планини се полнат со ''ајдути'' - заштитници на народот и борци против неправдата.<ref name="ristovski1" /> Првите вооружени пројави се неорганизирани, спонтани, и најчесто имаат карактер на селски буни. Но на крајот на XIX и почетокот XX, особено по формирањето на ВМОРО, востанијата се организрани и даваат забележителни резултати.<ref name="siljanov">„Ослободитените борби на Македонија“, Христо Сиљанов</ref> И покрај петвековното ропство, македонскиот народ успеал да го сочува својот јазик, традиција и културно наследство. === Востанија === ==== Карпошовото востание ==== {{Главна|Карпошово востание}} [[Податотека:Letter of Protection from Emperor Leopold I to the Macedonian People, page 1.jpg|мини|Писмо од [[Австрија|австрискиот]] император [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] со кое македонското население се прима под царска и кралска заштита.]] [[Податотека:Karposh.JPG|мини|лево|180п|Карпош - реконструкција.]] Првото поголемо и позначајно македонско востание е [[Карпошовото востание]]. Тоа е организирано од страна на легендарниот македонски водач [[Карпош]]. Карпош е роден во [[Куманово|кумановското]] село [[Војник (село)|Војник]]. Отпрвин Карпош бил [[рудар]], но не можејќи да ги поднесе тешките услови и понижувањето, се вооружал и отишол во планина како [[Ајдутство|ајдутин]]. За време на Австро-Турската војна, Карпош почнал да го организира народот по селата создавајќи притоа силна востаничка армија. Стапува во контакт со [[Австрија|австриската]] армија, којашто му дава дури и еден одред од [[Австријци]] и [[Унгарци]], којшто ќе биде под негова команда.<ref name="karposh tashovski">„Карпошевото востание“, Драган Ташковски</ref> Карпошовата востаничка армија од 5000 души води неколку битки со Турците, кои завршуваат со пораз за Турците, притоа успевајќи во цела Северна Македонија да создаде слободна востаничка територија. Благодарение на активноста на Карпошовата војска, Австријците успеваат да стигнат до стратешки победи, и како благодарност и признание за борбата на македонските востаници на Карпош, австрискиот император го прогласува Карпош за ''Крал на Куманово'' и ''вазал на Австрија.''<ref name="karposh tashovski" /> Во понатамошниот тек на војната, Австрија не успева да ја донесе ветената помош, и слободната територија во Северна Македонија е покорена и востанието брутално задушено. Самиот Карпош е обесен во [[Скопје]], на [[Камен мост|Камениот мост]] во [[1689]] година. ==== Разловечко ==== [[Податотека:Ethnographic map of the South Balkans, Pallas Nagy Lexikon, 1897.jpg|thumb|десно|350px|Народностите на Балканскиот Полуостров во доцниот 19 век (Pallas Nagy Lexikona, [[1897]]): {{легенда|#D1E231|[[Срби]]}} {{легенда|#4CBB17|Срби и Македонци}} {{легенда|#29AB87|[[Бугари]]}} {{легенда|#FDE910|[[Албанци]]}} {{легенда|#FFBF00|[[Грци]]}} {{легенда|#FF3F00|[[Турци|Османлии]]}} {{легенда|#964B00|[[Романци]] и [[Власи|Цинцари]]}} {{легенда|#EC5800|Албанци и Срби}} {{легенда|#C80815|Грци и Албанци}} {{легенда|#EF9B0F|Грци и Османлии}} {{легенда|#92000a|Бугари и Османлии}}]] {{Главна|Разловечко востание}} Повлијаени од Херцеговското востание и од подготовките на [[Русија]] за војна против [[Отоманско Царство|османлиска Турција]], во источна Македонија започнува една револуционерна дејност. [[Берово|Беровскиот]] првенец [[Димитар Поп Георгиев]] и неговиот дедо [[Поп Стојан Разловечки]] се водачи на ова движење. Тие прават конспиративна група која подготвува и почнува да исполнува план за востание во Источна Македонија. Без да разберат турските власти, групата предводена од Димитар Поп-Георгиев агититира по селата и започнува да ги вооружува селаните со пушки купени од [[Кочани]] и од [[Ќустендил]].<ref name="trajanovski">„Димитар Поп Георгиев - Беровски (1840-1907)“, Д-р Александар Трајановски.</ref> [[Податотека:Dimitar-Popgeorgiev-portrait.jpg|мини|лево|150п|Димитар Поп Георгиев.]] Иако успеваат да вооружат неколку села, заради едно недоразборање - имено мислејќи дека се откриени од властите, раководителите на [[8 мај]] [[1876]] година објавуваат предвремено востание. Востаниците го преземаат селото [[Разловци]], а следните денови во битки со Турците ги освојуваат и останатите села во регионот. Востанието заради тоа што е неподготвено трае само една недела, но е од големо значење за Македонците, затоа што претставува прво современо македонско востание, што е навистина израз на самостојна револуционерна дејност, со учество на сите општествени слоеви: учители, свештеници, трговци и занаетчии, а најмасовно учество земаат македонските селани.<ref name="trajanovski" /> Четите под раководство на Димитар Поп Георгиев се префрлаат во [[Пиринска Македонија]] и Бервско, каде што следната година го организираат попознатото и поуспешно [[Кресненско востание]]. ==== Македонско (Кресненско) ==== {{Главна|Македонско востание}} По Разловечкото востание, Димитар Поп Георгиев се пријавува како доброволец во [[Русија|Руската]] армија во [[Одеса]], и од 1877 до 1878 учествува во сите поважни битки во војната. Имено, од редовите на македонските војници во Руската армија се раѓаат раководителите на Кресненското востание. [[Податотека:Ilio voivoda.jpg|лево|мини|234x234пкс|Илија Малешевски.]] Кресненското Востание е организирано од македонските војници што служат во [[Македонски полк|македонскиот полк]] во Руската армија, за време на Руско-турската Војна од 1877-1878. Разочарани од тоа што Великите Сили не ѝ дозволуваат на Русија да навлезе во Македонија, дел од македонските војници под командата на поручникот Димитар Поп Георгиев во соработка со месни луѓе од [[Пијанец|Пијанечко]] и [[Малешевски Планини|Малешевско]], организираат превоз на оружје и муниција за вооружување на востанието. Како доброволци во востаничката војска се пријавуваат и [[Украинци]] од Руската армија.<ref name="trajanovski" /> [[Податотека:Pecat na Kresnensko-razloveckoto vostanie.jpg|мини|десно|200п|Печат на Македонското востание.]] Востанието започнува на [[17 октомври]] [[1878]] година со нападот на [[Кресна|Кресненските]] анови во кои била сместена турската војска. Во нападот учествувале 700 востаници и селани од околните села. При самиот напад на турскиот гарнизон на востаниците им се предале 119 турски војници. По ослободувањето на [[Кресна]], востанието се проширило во околината и подалеку во [[Мелник|Мелничко]], [[Берово|Беровско]], [[Делчево|Делчевско]], [[Демир Хисар|Демирхисарско]], при што се создава голема слободна територија во областа на денешна источна Македонија.<ref name="dokumenti za borbata" /> Значајното за Кресненското востание е тоа што востаничките водачи, во ослободените територии воведуваат административна власт. Штабот на востанието на чело со [[Димитар Поп-Георгиев Беровски]] и Украинецот Калмиков, се нарекува „штаб на македонското востание“, прави свој печат, и издава правилник во кој востанието се нарекува ''Македонско'', а населението ''Македонци.''<ref name="trajanovski" /> По првите успеси, настанува спор и недоразбирање меѓу востаниците и Бугарската егзархија. Турците го искористуваат расцепот, и на [[11 ноември]], по долготрајни борби успеваат да го задушат востанието. ==== Илинденско ==== {{Главна|Илинденско востание}} [[Податотека:Makedonski_Vostanici.jpg|мини|десно|200п|Група македонски востаници во 1903 година.]] Илинденското вистание е организирано од револуционерната организација [[ВМОРО]]. По неколкугодишно вооружување на населението, притоа создавајќи една вистинска држава во држава, на [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] на организацијатана на [[20 јули]] ([[2 август]] нов стил) е решено 1903 година во Битолскиот вилает да се дигне сенародно востание.<ref name="siljanov" /> 8000 вооружени Македонци востануваат на 2 август 1903 година и ги растресуваат темелите на [[Отоманско Царство|отоманската]] власт во Македонија. Во првите два дена од востанието, македонските востаници со пушка во раце ослободуваат 150 села и три града ([[Крушево]], [[Невеска]] и [[Клисура (село)|Клисура]]). Се создава една ослободена територија која се протега од [[дебар]]ско-[[Кичево|кичевскиот]] регион, преку [[Охрид]]ско, [[Струга|Струшко]], [[Битола|Битолско]], [[Лерин]]ско, [[Костур (град)|Костурско]], и [[Воден]]ско. Целата турска војска и администрацијата од оваа територија е или ликвидирана или пребегната. [[Податотека:Kosturski_vostanici.jpg|мини|десно|200п|Костурските востаници го преземаат градот Клисура.]] Вооружени битки се водат и во Пиринскиот крај, во [[Куманово|Кумановско]], во [[Гевгелија|Гевгелиско]], и во [[Делчево|Делчевско]]. Востанието трае цели 4 месеци (почнува на 2 август, а последните вооружени дејствија завршуваат во ноември).<ref name="siljanov" /> Илинденското востание се смета од многу Македонци како највеликиот ден во историјата на македонскиот народ - затоа што 8000 вооружени луѓе водат војна против 300&nbsp;000 редовна армија и за време на четиримесечни битки ѝ нанесуваат големи жртви (востаничките загуби се 860, а турските се околу 5&nbsp;900)<ref name="dokumenti za borbata" />. Илинденското востание успева да постигне дел од своите цели — европската опшественост е раздвижена, и се почнува дебата за иднината на Македонија, која води до [[Австрија|австриско]]-[[Русија|рускиот]] договор за реформи во Македонија познат под името ''Мирцштешки договор.''<ref name="siljanov" /> === 1912 — 1941 === [[Податотека:Macedonia Bukureshti.PNG|мини|десно|200п|Македонија по поделбата со Букурешкиот договор од 1913 година.]] До [[Илинденско востание|Илинденското востание]], [[ВМОРО]] се бори за независна Македонија во која сите македонски народности ќе бидат рамноправни. Но по 1903 година, раководството на ВМОРО преоѓа во рацете на оние Македонци што сметаат дека Македонија треба по нејзиното ослободување да биде дел од Велика Бугарија. До 1912 година, Македонија ќе се претвори во арена на која три различни движења (бугарофилски, србомански и гркомански) водат крвави борби една против друга за превласт над Македонија.<ref name="vlahov">„Предавниците на македонското дело“, Димитар Влахов</ref> Во [[1913]] година, по [[Балкански војни|Балканските војни]], со Договорот од [[Букурешт]], [[Македонија|географска Македонија]] е поделена меѓу трите балкански монархии, Грција, Србија и Бугарија. Доаѓа и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], која не носи решавање на Македонското прашање. Голем дел од македонскиот народ, очаен од војни, назадувања и поделби, успева да биде придобиен од пробугарската автономистичка организација ВМРО, која преку лажни ветувања за независна Македонија прави востанија и буни, во кои најмногу страда обичниот Македонец.<ref name="vlahov" /> Во тоа време има две организации што навистина се борат за слобода на македонскиот народ, и што пропагираат дека Македонците се посебен народ, а не [[Срби]], [[Бугари]] и [[Грци]] — тоа се Петербуршкото македонско друштво водено од [[Димитрија Чуповски]], и [[ВМРО (обединета)]] водена од [[Димитар Влахов]], [[Панко Брашнаров]] и [[Павел Шатев]].<ref name="dokumenti za borbata" /> Значајното во овој период е тоа што, разочарани од империјалистичките политики на балканските држави, кај Македонците се зацврстува и кристализира нивната посебност — т.е. се раширува идејата дека тие се посебен народ, различен од Грците, Бугарите и Србите, и дека се обесправен народ, разделен, кој заслужува да си има своја држава и сам да управува со својата судбина.<ref name="ristovski2" /> Овој процес го достигнува својот врв во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и непосредно по неа, кога на териториите на сите три дела од географска Македонија ([[Вардарска Македонија|Вардарски]], [[Пиринска Македонија|Пирински]] и [[Егејска Македонија|Егејски]]) се отвораат училишта на македонски јазик и се создаваат македонски институции.<ref>„Демократски и аитифашистички партии и организации во Егејскиот дел на Македонија (1941-1949)“, Ристо Кирјазовски</ref> === Народноослободителна војна === [[Податотека:Dimitar Vlahov 41.JPG|мини|200п|Димитар Влахов, водачот на [[ВМРО (обединета)]].|лево]]Македонскиот народ во својот поголем дел ја пречекува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] национално освестен. Меѓу двете Светски војни, Македонците осознаваат дека само со помош на комунистичките партии и со [[Социјализам|социјалистичка]] револуција ќе успеат да се изборат за своите права и да создадат своја држава. Во тој правец дејствува [[ВМРО (обединета)]], а во исто време се создаваат и првите комунистички организации во сите делови на Македонија ([[Вардарска Македонија|Вардарски]], [[Пиринска Македонија|Пирински]] и [[Егејска Македонија|Егејски]]).<ref>„Егејска Македонија во НОБ“, уредил Ристо Кирјазовски</ref> [[Фашизам|Фашистичките]] агресии на [[Балкан]]от отвораат пат на една нова борба, во која Македонците истакнувајќи се со хероизам и пожртвуваност ќе успеат да ги исполнат вековните стремежи. ==== Вардарска Македонија ==== {{Главна|Народноослободителната борба}} Востанието против фашистичките окупатори во Македонија започнува во октомври 1941 година со партизански акции во Прилеп и Куманово. Партизанска активност се забележува и во велешко и Тиквешијата. [[Податотека:Makedonski partizani.JPG|мини|десно|200п|Методија Андонов Ченто со група партизани.]] Во 1943 година на [[Славеј Планина]] е формиран партизанскиот баталјон „Мирче Ацев“ од кој е создадена народноослободителната војска на Македонија. Вистинскиот пресврт на настаните настанува во почетокот на 1944 година, кога македонската партизанска армија брои неколку илјади души и го извршува познатиот ''[[Февруарски поход]]''. За задушување на партизанското движење во Македонија, освен целосниот состав на бугарската Петта армија, биле ангажирани и 91-от германски армиски корпус од [[Солун]] со 4 бригадни групи.<ref name="apostolski">„Ослободителната војна и револуцијата во Македонија“, Михајло Апостолски</ref> По капитулацијата на фашистичка Бугарија, целата народноослободителна војска во Вардарска Македонија започнува директен напад за ликвидирање на германските воени единици стационирани во Македонија. На [[2 август]] [[1944]] година, во манастирот „Прохор Пчињски“ се одржува [[Прво заседание на АСНОМ|Првото заседание]] на [[АСНОМ]], со кое се поставуваат темелите на современата македонска државност. Исто така на заседанието се даваат главните насоки за завршните операции за ослободување на Македонија.<ref name="apostolski" /> До крајот на 1944 година, целата територија на Вардарска Македонија е во рацете на Народноослободителната војска. ==== Егејска Македонија ==== {{Главна|Народно Ослободителен Фронт}} [[Податотека:Makedonci NOF 2.JPG|мини|200п|десно|Млади Македонци од Костурското село [[Бапчор]] во редовите на НОФ.]] По капитулирањето на [[Грција]], грчката партизанска амрија [[ЕЛАС]] прави неколку неуспешни обиди да го мобилизира целосно македонското население за нејзината кауза. По неуспешните обиди, дозволува македонските членови на [[Комунистичка партија на Грција|КПГ]], да формираат нивна посебна организација СНОФ и посебни баталјони.<ref>Бугарската пропаганда во југозападна и централна Егејска Македонија (1941-1944)</ref> Во 1944 година СНОФ е расформирана по наредба на КПГ, и еден нејзин баталјон, незадоволен од оваа одлука се префрла во [[Вардарска Македонија]], и тука зема учество во завршните операции на НОБ. Во 1945 година овие единици се префрлаат во [[Егејска Македонија]] и учествуваат во создавањето на Народно Ослободителниот Фронт на Македонците од Егејска Македонија, а потоа учествуваат во [[Грчка граѓанска војна|Граѓанската војна во Грција]].<ref>Егеjски бури - Револуционерното движење во Воденско и НОФ во Егеjска Македонија. Вангел Ајановски Оче</ref> Македонците кои претставуваат 60% од силите на ДАГ, се борат од 1945 до 1949 година и успеваат да создадат слободни територии во кои се води македонска културна дејност. Но, поради отворената [[Англија|англо]]-[[САД|американска]] помош на владината армија, ДАГ е поразена, и 50&nbsp;000 луѓе се протерани од земјата.<ref>„Народно Ослободителниот Фронт и други организации на Македонците од Егејскиот дел на Македонија“, Ристо Кирјазовски</ref> ==== Пиринска Македонија ==== Во [[Пиринска Македонија]] всушност и започнува антифашистичката борба во [[Бугарија]]. Таму се води првата битка меѓу партизанска единица во Бугарија продив владини фашистички сили. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], [[Бугарска комунистичка партија|БКП]] на чело со [[Георги Димитров]] е подготвена да ја отстапи Пиринска Македонија за да се спои со [[Вардарска Македонија|Вардарска]]. Затоа и до 1949 е дозволено македонски учители да бидат испраќани таму за да ги учат децата на [[македонски јазик]] и историја.<ref>„Националната афирмација на Македонците во Пиринскиот дел на Македонија 1944-1948“, Васил Јотевски</ref> Но заради судирот на [[Тито]] со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и остатокот од Источниот блок, овој процес е прекинат. == Населеност на Македонците == === Македонците во Република Македонија === [[Податотека:Карта на Македонците во Македонија (2021).svg|лево|мини|280x280px|Карта на Македонците во Македонија (2021)]] Според последниот попис на насленито во [[Република Македонија]] во 2002 година, бројот на Македонци во државата е '''1&nbsp;297&nbsp;981 (64,18%)'''.<ref name="popis 2002">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 |title=Попис на населението во Република Македонија од 2002 година |accessdate=2006-10-29 |archive-date=2004-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040621055714/http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 |url-status=dead }}</ref> Најголем број на Македонци — 1 328 187 жители, се запишани во пописната 1991 година. Според податоците од пописот во 2002 година, бројот на граѓани чиј мајчин јазик е [[Македонски јазик|македонскиот]] изнесува '''1&nbsp;401&nbsp;897 (69,31%)''' души.<ref name="popis 2002" /> === Македонци во соседните земји === {{Повеќе|Македонци во Бугарија|Македонци во Грција|Македонци во Албанија|Македонци во Србија}} Во соседните земји, односно во [[Пиринска Македонија]], [[Егејска Македонија]], [[Мала Преспа]], [[Голо Брдо]] (географски територии на регионот [[Македонија (регион)|Македонија]]), [[Гора]] (македонска етничка територија поделена меѓу [[Албанија]] и [[Косово]]) и во [[Србија]] живеат околу 500&nbsp;000 души кои го говорат [[Македонски јазик|македонскиот јазик]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.eurominority.org/version/eng/minority-detail.asp?id_minorities=153 |title=Македонски малцинства на Балканот |accessdate=2007-10-07 |archive-date=2007-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210230033/http://www.eurominority.org/version/eng/minority-detail.asp?id_minorities=153 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=105968 Македонскиот народ на Балканот]</ref> [[Македонската емиграција во Бугарија]] е најголема македонска емиграција во светот, со огромен интелектуален потенцијал и големо културно наследство.<ref>[http://www.globusmagazin.com.mk/?ItemID=2140B7F8C3C982449AB7993F60FDA72A "ЗАБОРАВЕНАТА ЕМИГРАЦИЈА СЕ ВРАЌА ДОМА"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090215073919/http://www.globusmagazin.com.mk/?ItemID=2140B7F8C3C982449AB7993F60FDA72A |date=2009-02-15 }}, "Глобус", брoj 81, 4 ноември 2008.</ref> Официјалната теза на [[Република Македонија]] е дека овие луѓе се Македонци по потекло, иако дел од нив не успеал да оформи, или пак го загубил националното чувство поради репресиите и пропагандите во минатото, како и заради денешната асимилаторска политика од страна на државите во коишто живеат, а и поради неможноста да го изучуваат и да се образуваат на мајчиниот македонски јазик. Огромниот дел од нив го говорат мајчиниот дијалект и ги негуваат македонските културни традиции и родови врски.<gallery widths="200" heights="200"> Податотека:Pirin_1937.png|Карта на Македонците во Пиринска Македонија (1937 г.) Податотека:Pirin_1946.png|Карта на Македонците во Пиринска Македонија (1946 г.) Податотека:Pirin_1956.png|Карта на Македонците во Пиринска Македонија (1956 г.) </gallery> === Македонците во светот === [[Податотека:Mace-map.gif|thumb|150px|Бројност на Македонците во светот]] {{Повеќе|Македонска дијаспора}} Официјалната македонска статистика за бројот на Македонци во странство е несигурна, но се претпоставува дека се движи меѓу 300&nbsp;000 и 500&nbsp;000 души, најмногу населени во [[САД]], [[Австралија]], [[Канада]], [[Германија]], [[Швајцарија]], а во помал број и во [[Шведска]], [[Италија]], [[Австрија]], па дури и во [[Бразил]], [[Аргентина]] и [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]]. Во западноевропските и прекуокеанските земји, Македонците слободно и достојно ги негуваат своите македонски традиции и се организирани во македонски клубови и друштва, имаат свои културно-уметнички друштва, цркви, радио и телевизиски програми, а во [[Австралија|австралискиот]] град [[Сиднеј]] постои и гиманзиска паралелка на [[македонски јазик]].{{факт}} Официјално бројот на Македонците во Република Македонија, соседството и во светот е околу 2 милиона. Постојат и некои мислења дека бројот изнесува 3 до 4 милиони,<ref name=GEO>„Географија“ за 2 година во реформираното гимназиско образование, Просветно дело, Скопје 2002</ref> но тие не се докажани со официјални статистики. == Национални симболи == {{double image|right|Flag_of_the_Republic_of_Macedonia_1992-1995.svg|240|Macedonian lion.svg|100|Шеснаесет-зрачното сонце од Кутлеш и златниот лав, симбол на средновековна Македонија и на Илинденската епопеја.}} Како неофицијални македонски национални симболи се користат шеснаесет-зрачното [[Ѕвезда од Вергина|сонце од Кутлеш]], коешто било симбол на [[Античка Македонија]] и државно знаме на [[Република Македонија]] во периодот од 1992 до 1995, и жолтиот лав на црвена подлога, кој бил симбол на средновековна Македонија и официјално знаме на Илинденското востание. И двата симбола се користат на културни манифестации, спортски натпревари, митинзи, а се забелжува и нивна масовна употреба од страна на емиграцијата. == Македонскиот народ денес == Македонците ги уживаат придобивките од борбата на нивните предци и слободно ја градат својата современа култура. Во својата најголема придобивка — слободната [[Република Македонија]], Македонците се образуваат, надградуваат и се борат за подобро општество и животен стандард. Со развојот на плурализмот, особено по 1992 година, и Македонците што живеат во соседните [[балкан]]ски земји работат на афирмирање на нивните културни и социјални права. Најзначајни организации на Македонците од соседните земји се партијата „[[Виножито (политичка партија)|Виножито]]“ во [[Грција]], „[[ОМО Илинден - Пирин|ОМО Илинден — Пирин]]“ во [[Бугарија]], „[[Демократска партија на Македонците од Албанија]]“ и „[[Здружение на Македонците во Србија|Здружението на Македонците во Србија]]“. Јавното мислење во Република Македонија е дека државата треба повеќе да се заинтересира и заложи за своите сонародници во соседните земји за сочувување на македонскиот јазик и традиции таму, како и за почитување на човековите и малцинските права на Македонците. Иако секој обид на Република Македонија да помогне на Македонците од соседните земји на било кое поле (културно, научно, образовно, економско), од соседните земји се смета за „територијална претензија“ на Република Македонија, јавното мислење е дека тоа не треба да ја спречува Република Македонија да ги помага и поддржува Македонците надвор од нејзините граници. Стратешки цели на Македонците и на Република Македонија се стабилна политичка ситуација, силна економија и полноправно членство во [[НАТО]] и [[Европска Унија|Европската Унија]]. == Македонци низ историјата == <center> <gallery> Податотека:Filip II Macedonia.jpg|[[Филип II Македонски]] — антички крал, освојувач на цела Стара Грција. Податотека:BattleofIssus333BC-mosaic-detail1.jpg|[[Александар III Македонски]] — антички крал, создавач на најголемото царство во Античкиот Свет. Податотека:Cyril Methodius25K.jpg|[[Св. Кирил и Методиј]] — просветители, создавачи на глаголицата. Податотека:Samoil.jpg|[[Цар Самоил]] — цар, создавач на големото Македонско Царство. Податотека:Kirilpeichinovich.jpg|[[Кирил Пејчиновиќ]] — македонски преродбеник. Податотека:Georgi Pulevski.jpg|[[Ѓорѓија Пулевски]] — македонски револуционер и писател. Податотека:Даме Груев.jpg|[[Даме Груев]] — револуционер, еден од основачите на [[ТМОРО]]. Податотека:G Delchev.jpg|[[Гоце Делчев]] — најголем македонски револуционер. Податотека:Krste P. Misirkov.jpg|[[Крсте Петков Мисирков]] — писател, еден од кодификаторите на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]]. Податотека:Blaze koneski.jpg|[[Блаже Конески]] — модерен публицист, писател и историчар. Податотека:Branko-Crvenkovski.JPG|[[Бранко Црвенковски]] — поранешен македонски претседател. Податотека:Toseproeski.jpg|[[Тоше Проески]] — македонска и [[балкан]]ска поп-икона. Податотека:Goceva-ESC2007-portrait.jpg|[[Каролина Гочева]] — македонска поп-пејачка. Податотека:Simon Trpceski.jpg|[[Симон Трпчески]] — светски македонски познат пијанист. Податотека:Kaliopi koncert.jpg|[[Калиопи]] — македонска пејачка. Податотека:BorisTrajkovski1.jpg|[[Борис Трајковски]] — македонски претседател. Податотека:Katarina Ivanovska3.jpg|[[Катарина Ивановска]] — македонска манекенка. Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|[[Димитрија Чуповски]] — македонски преродбеник. Податотека:Kiril Lazarov 06.jpg|[[Кирил Лазаров|Кире Лазаров]] — македонски ракометар. Податотека:VrbicaStefanov01.jpg|[[Врбица Стефанов]] — македонски кошаркар. Податотека:Goran Pandev.JPG|[[Горан Пандев]] — македонски фудбалер. Податотека:PeroAntic66.png|[[Перо Антиќ]] — најпознат македонски кошаркар. Податотека:Ratkojanev.jpg|[[Ратко Јанев]] — македонски физичар (атомска физика). </gallery> </center> == Бугарски ставови == Според бугарски извори од XXI век Ѓорѓија Пулевски е првата позната личност, која во средината на 1870-тите настојувала на постоењето на посебен Словенски македонски јазик и Македонска етничка припадност.<ref>Roumen Daskalov, Alexander Vezenkov as ed., Entangled Histories of the Balkans - Volume Three: Shared Pasts, Disputed Legacies; Balkan Studies Library, BRILL, 2015; {{ISBN|9004290362}}, p. 454.</ref> * [[Македонски јазик]] * [[Македонска православна црква - Охридска Архиепископија]] * [[Историја на македонскиот народ]] * [[Географска распространетост на македонскиот народ]] * [[Македонската емиграција во Бугарија]] * [[Македонија]] * [[Македонци муслимани]] * [[Македонците во Бугарија]] * [[Егејци]] * [[Словени]] * [[Антички Македонци]] * [[Тези за потеклото на македонскиот народ]] == Наводи == {{reflist|2}} ==Литература== * Игор Јанев, Legal Aspects of the Use of a Provisional Name for Macedonia in the United Nations System, AJIL, Vol. 93. no 1. 1999 == Надворешни врски == * [http://www.misirkov.org/sostavuvala_li_makedonija.htm Составувала ли, составува ли и може ли Македонија да составува од себе одделна етнографска и политичка единица?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060928095709/http://www.misirkov.org/sostavuvala_li_makedonija.htm |date=2006-09-28 }}, Крсте Мисирков, „За Македонцките работи“ * [http://ejournals.pp.net.ua/_ld/1/129_kmw_kniga_c1.pdf - Кирчанов М.В. Националистическая модель политической модернизации и трансформации европейских периферий / М.В. Кирчанов. — Воронеж: Факультет междуна­родных отноше­ний Воронежского государст­венного университета, 2009. — 219 с.] {{Етнички групи во Македонија}} {{Европски етнички групи}} {{Словенски народи}} {{Православни народи}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Македонци| ]] fjfvxvv70y4ymbhy5srpuo41ca5k6oh Прилеп 0 1133 5579311 5575278 2026-06-20T11:28:10Z Forbidden History 89259 5579311 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Прилеп | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = град | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/1 | image1 = Маркови кули Прилеп.JPG | alt1 = Поглед кон Прилеп од Марковите Кули | image2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ IMG 4856.jpg | alt2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ | image3 = Споменици на паднатите борци во Прилеп.jpg | alt3 = Могилата на непобедените | image4 = Varoš Monastery, Prilep.jpg | alt4 = Манастирот „Св. Архангел Михаил“ }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = Градот под [[Маркови Кули]] | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 20 |lats = 40.00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 33 |longs = 20.00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Пелагониски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Прилеп]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title =Првпат споменат во | established_date =1014 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 620-650 | population_footnotes = | population_total = 63,308 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = прилепчанец, прилепчанка, [[Список на луѓе од Прилеп|прилепчани]] (мн.)<ref>{{ОДРМЈ|Прилеп}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Прилеп}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = 2400 | area_code_type = | area_code = +389 048 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = PP | blank1_name = Патрон | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.prilep.gov.mk/ www.prilep.gov.mk] | footnotes = }} '''Прилеп''' — [[град]] во југозападниот дел на [[Република Македонија]], сместен во северниот дел на областа [[Пелагонија]] и седиште на [[Општина Прилеп|истоимената општина]]. До него се стигнува преку [[Автопат А3 (Македонија)|автопатот А3]]. Има 63.308 жители (2021 г.) и се наоѓа на 128 километри југозападно од главниот град [[Скопје]]. Прилеп е познат како „градот под [[Маркови Кули (Прилеп)|Марковите Кули]]“ поради неговата близина до кулите што ги изградил легендарниот херој [[Крале Марко|Крали Марко]] (во Прилеп нарекуван Крале Марко). Градот е одликуван со [[орден на народен херој]] на Југославија на [[7 мај]] [[1975]] и е еден од осумте одликувани града во СФР Југославија со овој орден. Покрај тоа носители на овој орден се уште 14 лица кои потекнуваат од Прилеп и Прилепско. Прилеп е вториот по големина град во [[Пелагониски Регион|Пелагонискиот Регион]], по [[Битола]]. == Потекло на името == [[Податотека:Prilep and Marko's Towers.jpg|250п|мини|лево|Прилеп, Марковите Кули и планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]]]] До почетокот на XI век за Прилеп нема податоци од пишани извори. Првиот запис за градот бил забележан два пати во ''Кратката историја'' ({{langx|el|Σύνοψις Ἱστοριῶν}}) на [[Јован Скилица]], и тоа во последните денови од животот на цар Самоил, октомври 1014 г. и непосредно пред неговата смрт, како тврдина ''Πρίλαπον''.<ref name=neskoska>{{cite journal |last1= Нешкоска |first1= Емилија |date= 2018 |title= Кон етимологијата на името на градот Прилеп |url= |journal= Balcanoslavica |volume= 47 |issue= 2 |pages= 157-160 |doi= |access-date=}}</ref> Името е споменувано и во византиските пишани извори од XI век, во записот на византискиот цар Василиј II за правата на Охридската архиепископија. Прилеп е споменуван и во словенските извори од XIV век: ... ''{{старословенски|и градь глаголемии прилѣпъ ... и метохь у прилѣпъ свети ѳеѡдори сь людьми}}...'' Иако првиот запис е од 1014, со сигурност може да се каже дека името на градот постоело и претходно.<ref name=neskoska/> Постојат повеќе претпоставки за потеклото на името на градот Прилеп. Хрватскиот лингвист [[Петар Скок]] ја споменува лексемата ''lijep'', која имала две значења: 1. Тоа што се примило (прилепило) за нешто; 2. Блато, најчесто кал помешана со плева што се лепи. Во овој контекст Скок го споменува и градот Прилеп, т.е. прасл. глагол {{Wikt-lang|en|en:Reconstruction:Proto-Slavic/lěpiti|*lěpiti}} којшто потекнува од индоевропскиот корен {{Wikt-lang|en|en:Reconstruction:Proto-Indo-European/leyp-|*leyp}} со значење 'се придржува'.<ref name=neskoska/> Според едно предание на [[Марко Цепенков]], луѓето кои почнале да се доселуваат, своите куќи ги граделе прилепени до калето на Марко, па поради прилепените куќи и градот го добил името Прилеп. Во истото предание се споменува дека градот бил прилебно место (место каде што се произведувал [[леб]]).<ref>{{наведена книга | last = К. Цепенков | first = Марко | authorlink = Марко Цепенков | title = Македонски народни приказни | publisher= Македонска книга | year = 1989 | isbn = 8636900425 | page = 106 }}</ref> Според некои истражувачи името има [[старословенски јазик|старословенско]] потекло со значење блатно, мочурливо место, место покрај блато.<ref name=muzejprilep>{{Наведена мрежна страница | url = http://muzejprilep.org.mk/muzejska-d/oddelenie-za-istorija/63-prilep-vo-sredniot-vek | title = Прилеп во средниот век | publisher = Завод и Музеј - Прилеп | accessdate = 2015-03-21 | archive-date = 2016-03-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160313144857/http://muzejprilep.org.mk/muzejska-d/oddelenie-za-istorija/63-prilep-vo-sredniot-vek | url-status = dead }}</ref> Меѓутоа, ова толкување има свои пропусти. Првобитната словенска населба се наоѓала на доста високо место, под тврдината Маркови Кули, на надморска височина од околу 700 м. Во такви услови мали се шансите за постоење блато на толку високо место. Во случај да постоело блато, треба да го земеме предвид фактот дека Пелагонија не била единствено место каде што некогаш постоела вода. Во тој случај најверојатно би се очекувало и останати места коишто се наоѓале покрај блато, во своето име да ја содржат лексемата ''леп''.<ref name=neskoska/> Според [[Блаже Конески]] името Прилеп е образувано од личните имиња Прилепа и Прилепка, кои се зачувани во руската антропонимија.<ref name=muzejprilep /> == Историја == {{главна|Историја на Прилеп}} === Праисторија и антички период === [[Податотека:Ceramia from Tabula Peutingeriana.jpg|250п|мини|лево|Според [[Појтингерова табла|Појтингеровата табла]] патот од [[Стоби]] за [[Хераклеја]] поминувал преку Евристон и Керамија (заокружена на картата)]] Градот Прилеп и воопшто населби на подрачјето на поширокиот прилепски регион, датираат уште од антиката, како што е археолошкото наоѓалиште [[Стибера]], кај селото [[Чепигово]]. Во близина на градот, на [[Маркови Кули (Прилеп)|Марковите Кули]] се откриени траги од предисториска населба. Во раната антика тука израснала населбата Керамија (''Ceramie''), обновена во доцната антика, која до крајот на антиката останала селска населба и не прераснала во град и епископија.<ref name=Ivan_Mikulcikj>Иван Микулчиќ, „Средновековни градови и тврдини во Македонија“, Скопје, 1996, стр. 249-250.</ref> === Средновековна историја === Денешната местоположба на градот Прилеп потекнува од раниот среден век, кога Прилеп бил многу важен трговски и воено-стратегиски град. Токму во градот Прилеп, по катастрофалниот пораз на самoиловата војска во [[Беласичката битка]], 1014 година, кога ги видел своите ослепени војници, [[Цар Самоил|царот Самоил]] починал од срцев удар.<ref>{{наведена книга| last1 = Skylitzes | first1 = John | authorlink1 = Јован Скилица | last2 = Wortley | first2 = John | title = John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057: Translation and Notes | publisher= Cambridge University Press | year = 2010 | language = англиски | isbn = 9781139489157 |page= 331 }}</ref> По смртта на Самоил градот потпаднал под византиска власт. Во 1041 година византискиот цар [[Михаил IV Пафлагонецот]] го задушил [[Востание на Петар Делјан|востанието на Петар Делјан]], а локалниот војвода Мануил Ивац се обидел да ја запре византиската војска кај прилепскиот Плетвар со дрвена палисада, но без успех. [[Добромир Хрс]] и неговиот дедо, Мануил Камица, го зазеле Прилеп, но во 1202 [[Алексиј III Ангел|Алексиј III]] повторно ја освоил тврдината.<ref>A. Kazhdan, ‘Prilapos’, The Oxford Dictionary of Byzantium vol. III, 1718</ref> {{Quote box | title = Историска припадност | quote = [[Самоилово Царство]] 970–1014<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1014–1203<br /> [[Второ Бугарско Царство|Бугарско Царство]] 1203–1207<br /> Кнежевство на [[Стрез]] 1207–1214<br /> [[Епирско Деспотство]] 1216–1230<br /> [[Второ Бугарско Царство|Бугарско Царство]] 1230–1246<br /> [[Епирско Деспотство]] 1246–1254<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1254–1257<br /> {{flagicon image|Flag of Serbia (1281).svg|border=no}} [[Кралство Србија (средновековно)|Кралство Србија]] 1296–1298<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1298–1334<br /> {{flagicon image|Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg|border=no}} [[Српско Царство]] 1334–1371<br /> {{flagicon image|Coat of arms of Mrnjavčević family (small).svg|border=no}} [[Прилепско Кралство]] 1371–1395<br /> {{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|border=no}} [[Османлиско Царство]] 1395–1913<br /> {{flagicon image|Flag of Serbia (1882–1918).svg|border=no}} [[Кралство Србија]] 1913–1915<br /> {{flagcountry|Кралство Бугарија}} 1915–1918<br /> {{flagicon image|Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|border=no}} [[Кралство Југославија|Југославија]] 1918–1941<br /> {{flagcountry|Кралство Бугарија}} 1941–1944<br /> {{flagicon|Југославија}} [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] 1944–1991<br /> {{flagcountry|Македонија}} 1991–денес<br /> | align = right | width = 20em | fontsize = 90% | bgcolor = #B0C4DE }} [[Податотека:Frescos from St. Nicholas of Varoš 0295.jpg|250п|мини|лево|Фрески од црквата „Св. Никола“]] Низ XIII век Прилеп преминува постојано во рацете на новите господари — двапати на деспотите од [[Епирско Деспотство|Епир]], двапати на [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], еднаш на царот од [[Никејско Царство|Никеја]].<ref name=Ivan_Mikulcikj /> Најпрво, бугарскиот цар [[Калојан]] ја искористил искористил ситуацијата што настанала во Византија со [[Опсада на Цариград (1204)|доаѓањето на крстоносците пред Цариград]] и во 1203 година ja освоил Северна и голем дел од Западна Македонија, меѓу кои и градот Прилеп.<ref name=kosta>{{cite journal |last1= Аџиевски |first1= Коста |date= 1982 |title= Македонија во првите години по формирањето на Латинското царство (1204–1207) |url= |journal= Годишен зборник на Филозофскиот факултет |volume= 34 |pages= 25-38}}</ref> По смртта на Калојан во 1207, како негов господар се јавува властелинот [[Стрез]], кој владеел до неговата смрт во 1214 година. Потоа, Прилеп како и некои други градови во Западна Македонија биле освоени од деспотот на Епир, [[Теодор Комнен]] (1214-1224). По [[Битка кај Клокотница|Битката кај Клокотница]] во 1230 година, помеѓу бугарската и епирската војска, Прилеп потпаѓа под власта на бугарскиот цар [[Иван Асен II]]. По смртта на Иван Асен, на бугарскиот престол доаѓа неговиот малолетен син, [[Калиман I Асен]], па Прилеп повторно бил завземен од епирскиот деспот Михаил Ангел II, сe до 1254 година, кога градот преминал под никејска власт т.е. под возобновената Византиска империја. [[Податотека:Fortress Towers of Marko with Cross.jpg|250п|мини|лево|Средновековен Прилеп, седиште на државата на [[Крали Марко]]]] Се смета дека Прилеп потпаднал под српска власт после српско-византиската војна во 1296-1297 година, што може да се заклучи по тоа што кралот [[Стефан Милутин]] го помагал манастирот Трескавец.<ref name=dedijer>{{наведена книга| last = Дедијер| first = Јевто| title = Нова Србија: (са 40 слика у тексту и картом нове Србије)| language = српски| publisher= Штамп. "Доситије Обрадовић"| year = 1913| page = 206}}</ref> Кога Прилеп повторно потпаднал под византиска власт не е точно познато. Според [[Стојан Новаковиќ]], тоа се случило во 1298 кога [[Стефан Милутин]] се помирил со Византијците и се оженил со византиската принцеза [[Симонида]].<ref name=dedijer/> Во 1334 година Прилеп заедно со цела Македонија стануваат дел од Српското Кралство, на чело со [[Стефан Душан]]. Значајни извори во тој поглед претставуваат трите Душанови повелби - грамоти дадени на манастирот Трескавец. Од нив се дознава дека Прилеп во тоа време бил големо и важно градско средиште и дека цар Душан тука имал свој дворец. Во 1371 година Прилеп станал престолнина на средновековниот македонски феудален владетел, [[Волкашин]], кој го создал [[Прилепско Кралство|Прилепското Кралство]], со седиште во Прилеп. По неговата смрт во [[Маричката битка]] (1371), го наследил неговиот син, [[Крале Марко]], (во народните преданија и приказни, познат по своите натприродни сили и моќи), кој и по доаѓањето на Турците сè до неговата смрт во [[1395]] година владеел со Прилеп и поширокиот регион на западна и југозападна Македонија. === Османлиски период === [[Податотека:Prilepstreet.png|мини|десно|Улица во Прилеп кон крајот на XIX и почетокот на XX век]] По погубувањето на Крали Марко во [[Битка кај Ровине|Битката кај Ровине]], Романија во 1395 година, Турците го презеле градот. Оттогаш се удомиле и со свои закони и укази управувале не само со населението од Прилеп и Прилепско, туку и со цела Македонија. Ваквиот однос на турската власт кон месното население од Прилепско (кон кое ни малку не била наклонета), може да се види и од еден документ издаден во декември 1565 година. Во овој документ се забележува пристрасноста на прилепскиот суд околу решавањето на спорот помеѓу селаните и некојси војвода од хасовите на везирот Мустафа-паша. Ваквиот став на судот предизвикал и бунт кај населението, со што ќе се случи и првиот поголем бунт на [[Македонци|македонскиот народ]] против турската власт, кога незадоволните [[Мариово|Мариовци]], ќе направат голем протест, проследен со нереди пред судот во Прилеп. Со доаѓањето на [[Турците]], Прилеп од високоразвиен трговски град, се преориентира кон селското производство особено на тутун. Во првата половина на 16 век, Прилел имал 321 куќа, од кои 300 им припаѓале на христијаните, а останатите биле муслимански. Според описите на градот од страна на турскиот патописец [[Евлија Челебија]], кој го посетил Прилеп во 1670 година, населбата била составена од девет маала со илјада куќи изградени со тврд материјал, додека градската чаршија била составена од 200 дуќани.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.62</ref> [[Податотека:Women from Prilep-beginning of XX century.jpg|мини|лево|Жени од Прилеп во почетокот на XX век]] Во XVIII и XIX век во градот се одржувал голем [[панаѓур]], кој бил еден од најголемите во [[Румелија]] и траел 25 дена.<ref>{{Наведена мрежна страница | url =http://www.muzejprilep.org.mk/en/component/content/article/94-kratka-istorija-na-prilep | title =Кратка историја на Прилеп | publisher =НУ Завод и музеј - Прилеп | accessdate =2012-05-31 | archive-date =2020-06-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200616001947/http://www.muzejprilep.org.mk/en/component/content/article/94-kratka-istorija-na-prilep | url-status =dead }}</ref> На панаѓурот доаѓале трговци од целиот Балкански Полуостров, а најмногу се тргувало: жито, тутун, килими, стока и др. Во XIX век градот имал 2.800 куќи, 1.100 дуќани, 26 анови, 10 џамии и 5 медреси. Во истиот период, во Прилеп учителствувал големиот македонски преродбеник и собирач на народно творештво [[Димитар Миладинов]], заедно со својот помошник [[Рајко Жинзифов]] и токму во овој период во контакт со Миладинов, [[Марко Цепенков]] (роден прилепчанец) ќе ја прифати идејата на преродбеникот за собирање на македонското народно творештво. Други преродбеници кои учителствувале во Прилеп се: [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], [[Григор Прличев]], [[Кузман Шапкарев]], [[Јосиф Ковачев]] и др. Во овој период градот бил поделен на христијански и турски дел. Постоеле 17 христијански маала и 10 турски.<ref>{{наведена книга| last = Хаџи Васиљевиќ| first = Јован| title = Прилеп и његова околина| language = српски| publisher= Чупићеве задужбине Л., Београд| year = 1902| page = 32, 33}}</ref> Реформите во војската и администрацијата што почнале да ги спроведуваат турските султани од почетокот на XIX век наишле на отпор, особено кај феудалците во Албанија и Босна. Во 1830 година пашата [[Мустафа Решид Бушатлија]] од [[Скадар]] навлегол во Македонија со цел да ја освои [[Битола]]. Меѓутоа, во неколку битки кај Прилеп и планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]], во април и мај 1831 година бил поразен и се повлекол во [[Скадар]]. Во средината на XIX век во Прилеп доаѓа до брз развој на занаетчиството и трговијата. Во овој период во Прилеп биле развиени: казанџискиот, ковачкиот, абаџискиот и ќурчискиот занает, а нешто подоцна почнал да се развива и терзискиот занает. Во овој период Прилеп има три пазарни дена: понеделник, четврток и сабота. Во централниот дел на градот се наоѓала црквата „Св. Благовештение“ или „Стара црква“, како што ја нарекувало населението. Подигната е во 1383 година, најверојатно со помош на еснафите, богатите трговци и граѓани на Прилеп. Нејзини мајстори-градители, ѕидари биле Коста Лауцо и Ристе Тасламиче. Името Коста Лауцо е поврзано и со изградбата на градскиот часовник, саат-кулата во 1858 година.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.63-64</ref> Според структурата на [[ВМОРО]], Прилеп за време на илинденскиот период бил дел од Прилепската околија на Битолскиот револуционерен округ. Илинденското востание ќе има силен одглас во Прилепско, а со борбите раководеле познатите прилепски војводи [[Петар Ацев]] и [[Крсто Гермов]]-Шаќир војвода. На Илинден востаниците во Прилепско ги исекле телеграфските кабли меѓу Прилеп и [[Велес]] како и меѓу Прилеп и [[Битола]], а биле разрушени и некои дрвени мостови по патиштата кон [[Градско]], [[Кичево]], [[Крушево]] и [[Велес]]. Голем број прилепчани активно се вклучиле во [[Младотурската револуција]]. Во септември 1910 година властите уапсиле над 70 граѓани за време на акцијата за разоружување на младотурците. === Балканските и светските војни === {{Panorama |image=File:Панорама на Прилеп за време на Првата светска војна.jpg |fullwidth=12569 |fullheight=600 |caption={{center|Панорама на Прилеп за време на [[Првата светска војна]]}} |alt=Панорама на Приле за време на Првата светска војна |height=175 }} За време на [[Прва балканска војна|Првата]] (1912-1913) и [[Втората балканска војна]] (1913) во Прилеп и неговата околина се воделе жестоки борби. Таква е Битката кај Прилеп помеѓу војските на Кралството Србија и Отоманското Царство, во која отоманската војска била поразена. Крајот на војните се означил со [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот договор]], со кој Македонија била поделена, а Прилеп крајно разурнат и разорен, како дел од Вардарска Македонија ќе влезе во рамките на [[Кралство Србија|Кралството Србија]]. [[File:Прилеп 1930.jpg|thumb|мини|лево|Панорамски поглед на Прилеп во 1930 година]] Ширењето на идеите на [[октомвриската револуција]] во Русија, довело да се формира [[Социјалистичка работничка партија (комунисти)]] во Белград во 1919 година чијашто прва месна организација во Прилеп била формирана истата година, од приврзаници на социјалистичките идеи. [[Податотека:Прилеп во јуни 2013 (9).JPG|мини|десно|Поранешниот бугарски полициски „участок“, со чиј напад од страна на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|партизанскиот одред „Гоце Делчев“]] на 11 октомври 1941 година започнала [[НОБ|Народноослободителната борба]] против фашистичкиот окупатор.]] Во април 1941&nbsp;г. Прилеп потпаднал под фашистичка окупација. На 8 април таа година во градот влегла германската фашистичка војска, а на 26 април влегла и бугарската војска.<ref name=prilepinfo>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilepinfo.mk/mk/za-prilep/prilep-niz-istorijata/133-prilrp-niz-istorijata | title = Прилеп низ историјата | publisher = www.prilepinfo.mk }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Уште од првите денови на окупацијата се појавил отпор, за конечно на 11.10.1941 година со нападот на бугарската полициска станица од страна на Прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“ да започне [[НОБ|антифашистичкото народно востание]] против окупаторската власт.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?VestID=46275 | title = Антифашистичката војна во Македонија | publisher= А1 телевизија }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.morm.gov.mk/morm/mk/ARM/History/History3.html | title = Историја на АРМ | publisher = Министерство за одбрана на РМ | accessdate = 2010-02-18 | archive-date = 2011-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110902070803/http://www.morm.gov.mk/morm/mk/ARM/History/History3.html | url-status = dead }}</ref>. Во текот на војната, населението од градот и околните села активно се вклучило во борбите. Во борбите се вклучиле и Сојузот на комунистичката младина на Југославија (СКОЈ) и Антифашистичкиот фронт на жените (АФЖ). Градот бил ослободен на 9 септември 1944, а [[Ослободување на Прилеп|конечното ослободување]] е на 3 ноември истата година. Последните битки за ослободување на градот се водени кај местото Песјо Бртце.<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.vecer.com.mk/?ItemID=3E07D0C5FDFAE440A1A61B1D841BAF71| title = Останаа спомените за Песјо Бртце| publisher = Вечер}}{{Мртва_врска|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во текот на НОВ од Прилеп и прилепско од 8000 учесници, активни борци со оружје в рака биле 2700. Од нив 650 се загинати, 15 прогласени за народни херои (10 загинати во НОВ) и 154 носители на „Партизанска споменица 1941“.<ref name=prilepinfo /> Поради големиот број на борци и жртви кои Прилеп ги дал во Втората светска војна, градот по војната го добил епитетот „град херој“. По војната градот почнал да се развива и напредува во сите сфери. == Географија == [[Податотека:Слонот, Маркови Кули.jpg|мини|десно|Карпата ''Слонот'' на Маркови Кули]] Градот Прилеп се наоѓа во североисточниот дел на најголемата македонска котлина, [[Пелагонија]], односно во [[Прилепско Поле|Прилепското Поле]], како најголема населба и негов центар. Опкружен е со планините [[Бабуна (планина)|Бабуна]] и [[Дрен Планина]]. Од градовите со кои одржува најдобра сообраќајна комуникација, оддалечен е 33 км од [[Крушево]], 43 км од [[Битола]], 37 км од [[Македонски Брод]], 38 км од [[Демир Хисар]], 64 км од [[Кичево]], 48 км од [[Кавадарци]], 79 км од [[Велес]] и 128 км од [[Скопје]]. === Клима === Градот Прилеп и околината се наоѓаат на надморска висина од 550-700 метри, а Прилепското Поле го ограничуваат високи планини (1500м) коишто условуваат умерено-континентална клима. Средната годишна минимална температура според мерниот пункт во Прилеп изнесува 6,1°С додека пак апсолутната максимална температура изнесува до 39,4°С. Овие температури се повисоки од апсолутните максимални температури во Струга, Ресен, Охрид и Битола. Малото количество на врнежи во текот на годината (500-600 мм) е услов за појава на послаби извори на вода.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-turizam-1/ | title = Клима туризам | publisher = Општина Прилеп | accessdate = 2012-07-15 | archive-date = 2012-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120810013113/http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-turizam-1/ | url-status = dead }}</ref> Прилеп и околината во текот на годината имаат најчести ветрови од североисточен правец. Североисточниот ветар дува со максимална брзина 22,5&nbsp;m/s. Југоисточниот ветар дува со просечна брзина од 3,8&nbsp;m/s.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-zemjodelie-1/ | title = Клима земјоделство | publisher = Општина Прилеп | accessdate = 2012-07-15 | archive-date = 2012-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120805115034/http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-zemjodelie-1/ | url-status = dead }}</ref> Градот има повеќе од 250 сончеви денови во годината.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=721555F285D8F44CBDF43B545384B6DC | title = Во Прилеп ќе се гради прва сончева централа | publisher = Утрински Весник }}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Климатска табела | location= Прилеп | Извор = УХМР<ref>{{нмс|url=http://meteo.gov.mk/MeterolKlimaProsekCharts.asp?X=0|title=Просечни вредности за климата во Прилеп|accessdate=6 ноември 2010|publisher=УХМР|archive-date=2009-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230073251/http://www.meteo.gov.mk/MeterolKlimaProsekCharts.asp?X=0|url-status=dead}}</ref>; weatherreports.com<ref>{{нмс|url=http://www.weatherreports.com/prilep?units=c|title=Просеци за времето за Прилеп|accessdate=6 ноември 2010|publisher=weatherreports.com|language=англиски}}</ref> |Јан_прос_макс = 4.4 |Фев_прос_макс = 7 |Мар_прос_макс = 11.3 |Апр_прос_макс = 16 |Мај_прос_макс = 21.4 |Јун_прос_макс = 26.2 |Јул_прос_макс = 28.4 |Авг_прос_макс = 28.5 |Сеп_прос_макс = 24.4 |Окт_прос_макс = 18 |Ное_прос_макс = 10.8 |Дек_прос_макс = 5.7 |Год_прос_макс = |Јан_прос = 0 |Фев_прос = 2.2 |Мар_прос = 6 |Апр_прос = 10.5 |Мај_прос = 15.5 |Јун_прос = 19.7 |Јул_прос = 21.8 |Авг_прос = 21.5 |Сеп_прос = 17.4 |Окт_прос = 11.8 |Ное_прос = 6 |Дек_прос = 1.6 |Год_прос = |Јан_прос_мин = -3.7 |Фев_прос_мин = -1.7 |Мар_прос_мин = 1.3 |Апр_прос_мин = 5.2 |Мај_прос_мин = 9.6 |Јун_прос_мин = 12.9 |Јул_прос_мин = 14.8 |Авг_прос_мин = 14.6 |Сеп_прос_мин = 11.2 |Окт_прос_мин = 6.8 |Ное_прос_мин = 2 |Дек_прос_мин = -1.7 |Год_прос_мин = |Јан_врнежливи_денови = 4.4 |Фев_врнежливи_денови = 3.2 |Мар_врнежливи_денови = 4.7 |Апр_врнежливи_денови = 6.2 |Мај_врнежливи_денови = 6.5 |Јун_врнежливи_денови = 5.9 |Јул_врнежливи_денови = 3.2 |Авг_врнежливи_денови = 3.3 |Сеп_врнежливи_денови = 4.7 |Окт_врнежливи_денови = 6.7 |Ное_врнежливи_денови = 5.6 |Дек_врнежливи_денови = 7.4 |Год_врнежливи_денови = }} === Сообраќај === [[Податотека:ЖС Прилеп 20120807 124308.jpg|мини|десно|Железничката станица во Прилеп]] Прилеп со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија. Поважни патни правци се Прилеп-[[Битола]], Прилеп-[[Охрид]] (преку [[Битола]] и [[Ресен]]), Прилеп - [[Кичево]] и патниот правец Прилеп-[[Велес]]-[[Скопје]]. Прилеп е поврзан и со железница со [[Битола]] на југ и [[Велес]] и [[Скопје]] на север, а од [[ЖС „Прилеп“|железничката станица]] во Прилеп во 2010 година отпатувале 149.000 патници.<ref>{{наведена книга| title = Транспорт и други услуги, 2010|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/8.4.11.03_700.pdf| publisher= Државен завод за статистика на Република Македонија| year = 2011| isbn = 9786082270463| page = 17}}</ref> Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај. == Население == Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Прилеп бил центар на Прилепскиот Вилает и имал вкупно 438 семејства, од кои 300 христијански семејства, 21 муслиманско семејство, 89 неженети христијани и 28 вдовици христијани. Во градот постоеле маала: Хаџи Убејд, Прилепскиот Кетхуда, Калчар, Хроло, Чипо Манко, Франкопол, Штенар, Арменко, Филип, Грнчар, Дропар, Рајко Согло, Поп-Мелахио, Касапите, Хавлан, Кирклино, Дранина, Ценгеран, Хајатан, Мелко и Пустин Дозан.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје 1971, стр.42</ref> Според статистиката на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика]]) од 1900 година, во Прилеп живееле 24.520 жители, од кои 16.900 [[Македонци]], 6.200 [[Турци]], 480 [[Власи]] и 960 [[Роми]].<ref>Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр.244.</ref> За време на Балканските војни, бројот на населението опаѓа, па така во 1914 година изнесува 22.237 жители. Потоа започнува процес на миграција на турското население и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], а поради тоа населението во градот повторно се намалува и во 1921 година изнесува 18.508 жители. По овие периоди започнува постојан природен прираст на населението. Тоа се јавува најмногу поради доселувањето на извесен број колонисти од [[Кралство Југославија|Југославија]]. Во периодот од 1948 до 1971 бројот на жителите во градот се зголемил повеќе од двапати. Тоа се должи на миграцијата село-град, како и на големиот природен прираст. Денес природниот прираст е во стагнација. Прилеп е [[Градови во Македонија|четврт по големина град]] во [[Македонија]], а според последниот попис од 2002 година, кога Али Чаир, Багеска Ограда, Бончејца, Вишне, Ѓогдере, Ѓоре Спиркоски - Леништанец, Жабино Маало, Карабдалица, Козле, Марино, Ново Корзо, Поткасарни, Поткупи, Рид, Сарика, Старо Корзо, [[Сточен Пазар (Прилеп)|Сточен Пазар]], Табана, Типски, Точила, [[Тризла]], Центар, Чачорица и [[Шарена Чешма (Прилеп)|Шарена Чешма]] се споени, во градот се регистрирани 66.246 жители.<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=14 јули 2016}}</ref> Со новата територијална поделба поранешното село [[Варош]] преку пат на конурбација е споено со градот Прилеп и денес претставува негова приградска населба. Заедно со сите жители во населба [[Варош]], во градот Прилеп вкупно живеат 69.704 жители. (64.756 или 92,9 % [[Македонци]].) ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 66.246 жители (61.320 или 92,56 % [[Македонци]]) и спаѓал во групата на големи градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Заедно со приградската населба [[Варош]] (3.458 ж.), која во статистиките се води како одделно населено место, градот Прилеп имало 69.704 жители. Според последниот попис во [[2021]] година, Прилеп брои 63.308 жители, вклучувајќи ја и приградската населба Варош, која преку пат на конурбација е споена со градот. Етнички гледано, населението според пописот од 2002 година е составено од:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|92.56}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|6.60}} {{Столбен постоток|други|grey|0.34}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.23}} {{Столбен постоток|Турци|orange|0.19}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''61.320''' | 92,56 |- | [[Албанци]] | 21 | 0,03 |- | [[Турци]] | 123 | 0,19 |- | [[Роми]] | 4.372 | 6,60 |- | [[Власи]] | 16 | 0,02 |- | [[Срби]] | 151 | 0,23 |- | [[Бошњаци]] | 17 | 0,03 |- |други | 226 | 0,34 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|97.62}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|1.62}} {{Столбен постоток|други|grey|0.28}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.25}} {{Столбен постоток|турски|orange|0.18}} {{Столбен постоток|албански|black|0.03}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.02}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''64.669''' | 97,62 |- | [[албански]] | 19 | 0,03 |- | [[турски]] | 117 | 0,18 |- | [[ромски]] | 1.072 | 1,62 |- | [[влашки]] | 10 | 0,02 |- | [[српски]] | 163 | 0,25 |- | [[бошњачки]] | 8 | 0,01 |- |други | 188 | 0,28 |} ;Вероисповед Во Прилеп се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|91.56}} {{Столбен постоток|Ислам|green|6.55}} {{Столбен постоток|други|grey|1.79}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.10}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''60.655''' | 91,56 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 4.338 | 6,55 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 63 | 0,10 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 6 | 0,01 |- | други | 1.186 | 1,79 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Прилеп: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1921|18.508 |1931|22.821 |1948|24.816 |1953|29.776 |1961|37.459 |1971|48.202 |1981|60.464 |1991|66.817 |1994|64.897 |2002|66.246 |2021|63.308 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |23.268 |9 |1.207 |1.799 |14 |284 | — |208 | — |'''26.789''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 24.772 | 28 | 2.408 | 1.903 | 9 | 317 | — | 339 | — | '''29.776''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 33.608 | 38 | 884 | — | — | 377 | — | 2.552 | — | '''37.459''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 43.924 | 28 | 2.464 | 201 | — | 471 | — | 1.114 | — | '''48.202''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 55.342 | 31 | 566 | 2.463 | 8 | 391 | — | 1.663 | — | '''60.464''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 61.245 | 29 | 254 | 4.384 | 7 | 305 | — | 593 | — | '''66.817''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 60.786 | 24 | 172 | 3.566 | 7 | 172 | — | 170 | — | '''64.897''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 61.320 | 21 | 123 | 4.372 | 16 | 151 | 17 | 226 | — | '''66.246''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 54.028 | 106 | 82 | 3.966 | 30 | 107 | 14 | 283 | 4.692 | '''63.308''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Населби и маала во Прилеп == [[Податотека:Споменик на Прилепско Езеро.jpg|мини|десно|Прилепско Езеро]] * Али Чаир *Багеска Ограда * Бончејца * [[Варош]] * Вишне * Ѓогдере * Ѓоре Спиркоски - Леништанец * Жабино Маало *Карабдалица * Козле * Марино * Ново Корзо *Поткасарни *Поткупи * Рид * Сарика * Старо Корзо[[Податотека:Prilepski_ploštad.JPG|мини|Плоштадот во Прилеп]] *[[Сточен Пазар (Прилеп)|Сточен Пазар]] *Табана * Типски * Точила *[[Тризла]] *Центар * Чачорица *[[Шарена Чешма (Прилеп)|Шарена Чешма]] == Стопанство == Прилеп е центар на производство на висококвалитетен тутун и цигари, металопреработувачка, електронска, дрвна, текстилна, прехранбена и мермерна индустрија (рудникот „Сивец“). [[Податотека:Tobacco field, Prilep.jpg|мини|десно|Нива со тутун во близина на Прилеп]] [[Тутун]]от е еден од прилепските традиционални култури што успева во македонската клима. Многу од големите светски производители на цигари го користат прилепскиот тутун откако ќе се обработи во нивните локални фабрики. Кога во Прилеп бил основан Институтот за тутун за создавање на нови видови тутун, тоа било прв пример за примена на генетиката во земјоделството на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Повеќето жители на Прилеп опстојуваат со производство на тутун, кој потоа се откупува од [[Тутунски комбинат АД Прилеп]] во Прилеп. Во 2017 година во [[Прилепско Поле]] (општините: Прилеп, Долнени и Кривогаштани) биле произведени 9867 тони тутун,<ref>{{наведена книга|title=Полјоделство, овоштарство и лозарство, 2017|publisher=Државен завод за статистика на Република Македонија|year=2018|isbn=9786082272948|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/5.4.18.01.pdf|last=|first=|location=|pages=}}</ref> што претставува 43% од вкупното количество тутун произведено во Македонија. Покрај тутунопроизводството во Прилеп, од големите индустриски претпријатија работат и [[Прилепска пиварница]], мермерниот комбинат, индустријата за висока технологија „Микросам“ која е позната во светот по големиот број произведени роботи и разни технолошки изуми, повеќе фабрики за мебел, градежни материјали и воена опрема. Во градот функционираат и јавните претпријатија: ЈКП Комуналец, ЈКП Водовод и канализација, ЈКП Пазари и ЈП за просторни и урбанистички планови. [[Податотека:Panorama_of_Prilep,_2019.jpg|алт=Panorama of Prilep from Hotel Kristal Palas, 2019|мини|Панорама на Прилеп]] {| class="wikitable" |'''Претпријатие''' |'''Дејност''' |'''Вработени''' |- |[http://tkprilep.com.mk/ Тутунски комбинат Прилеп] |тутунска |1200 |- |[http://www.mermeren.com/ Мермерен комбинат] |рударство |585 |- |[http://www.vitaminka.com.mk/ Витаминка] |прехранбена |560 |- |[http://www.eurokompozit.mk/mk/frontpage/ Еурокомпозит] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140423025849/http://www.eurokompozit.mk/mk/frontpage/ |date=2014-04-23 }} |Наменска |383 |- |[http://www.comfy-angel.com.mk/index-mk.html Комфи Ангел] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120111113515/http://www.comfy-angel.com.mk/index-mk.html |date=2012-01-11 }} |Текстилна |300 |- |[http://www.metalecprilep.com.mk/ Металец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530172548/http://metalecprilep.com.mk/ |date=2013-05-30 }} |Метална |253 |- |[http://prilepskapivarnica.com.mk/index.php/mk Прилепска пиварница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130721064904/http://www.prilepskapivarnica.com.mk/index.php/mk |date=2013-07-21 }} |Производство на пијалаци |250 |- |[http://www.pec11okt.com.mk/mk/index-mk.html 11 октомври] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120109075752/http://www.pec11okt.com.mk/mk/index-mk.html |date=2012-01-09 }} |Печатарска |170 |- |[http://www.zitoprilep.com.mk Жито Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181004233310/http://www.zitoprilep.com.mk/ |date=2018-10-04 }} |Прехранбена |150 |- |[http://www.mikrosam.com/ Микросам] |Композитни материјали |80 |} == Образование == [[Податотека:Prilepska shkola od 1893.jpg|мини|десно|Фотографија од 1893 година, од битолскиот фотограф [[Анастас Лозанчев]]. Претставува група ученици од Француското училиште во Прилеп]] [[Податотека:Споменици на паднатите борци - Прилеп.jpg|мини|лево|[[Могила на непобедените]]]] [[Податотека:Куќата на Бектешоски, Прилеп.JPG|мини|лево|[[Куќа на Бектешовци|Куќата на Бектешовци]] изградена во 1923 г. и прогласена за споменик на културата.]] Образованието во Прилеп се одвива во повеќе училишта. Основни училишта се: [[ОУ „Блаже Конески“ - Прилеп|ОУ „Блаже Конески“]], [[ОУ „Гоце Делчев“ - Прилеп|ОУ „Гоце Делчев“]], [[ОУ „Добре Јованоски“ - Прилеп|ОУ „Добре Јованоски“]], [[ОУ „Кире Гаврилоски Јане“ - Прилеп|ОУ „Кире Гаврилоски Јане“]], [[ОУ „Климент Охридски“ - Прилеп|ОУ „Климент Охридски“]], [[ОУ „Кочо Рацин“ - Прилеп|ОУ „Кочо Рацин“]] и [[ОУ „Рампо Левката“ - Прилеп|ОУ „Рампо Левката“]]. Во составот на основните училишта функционираат и повеќе подрачни училишта во градот и околните села. Средните училишта се: [[Гимназија „Мирче Ацев“ - Прилеп|Гимназијата „Мирче Ацев“]], а од стручните: [[СОЕПТУ „Кузман Јосифовски Питу“ - Прилеп|СОЕПТУ „Кузман Јосифовски Питу“]], [[СОУ „Ѓорче Петров“ - Прилеп|СОУ „Ѓорче Петров“]], [[СОУ „Ристе Ристески - Ричко“ - Прилеп|СОУ „Ристе Ристески - Ричко“]] и [[СУ „Орде Чопела“ - Прилеп|СУ „Орде Чопела“]], на кои постојат голем број на стручни насоки. Од високото образование постои [[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет]], како и дисперзирани студии за информатика и компјутерска техника и земјоделство,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.uklo.edu.mk/categories/view/91 | title = Додипломски студии | publisher = УКЛО | accessdate = 2010-04-13 | archive-date = 2010-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100805051703/http://www.uklo.edu.mk/categories/view/91 | url-status = dead }}</ref> производство и преработка на тутун,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fznh.ukim.edu.mk/mk/20100912286/proizvodstvo-i-prerabotka-na-tutun.html | title = Производство и преработка на тутун (Дисперзирана настава во Прилеп) | publisher= Факултет за земјоделски науки и храна, Скопје }}</ref> рударство, [[геологија]] и инженерство на природни ресурси. Исто така, во Прилеп функционираат и постдипломски студии при Институтот за композитни материјали и [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.iacr.edu.mk/pages/postgraduate-studies/| title = Постдипломски студии| publisher= Институт за композитни материјали и роботика - Прилеп| language = англиски }}</ref> == Култура == * [[Институт за старословенска култура]] - ИСК генерално се занимава со етногенезета на старите Словени, преку истражувањата на археолозите, историчарите на уметност, етнолозите, лингвистичарите и други помошни историски науки. Формиран е како Центар за истражување на старословенската култура при Музејот на град Прилеп, а во 1980 година се осамостојува како институција од научен карактер. Негов основач е тогашниот директор на Музејот на град Прилеп - проф. д-р. Бошко Бабиќ, а подоцна и негов директор од 1980 година. {{double image|right|Прилепски бранители.JPG|120|Прилепски бранители (2).JPG|240|Споменици посветени на десетте прилепски бранители кои во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|конфликтот во 2001 година]] загинаа кај месноста Карпалак}} * [[Центар за современа ликовна уметност]] (ЦСЛУ) - Уметничка колонија, којашто секоја година (во летниот период во месеците јули и свгуст) се одржува во центарот на градот Прилеп, за време на Прилепското културно лето. Основана е во 1957 година, од страна на историчарот на уметност и археолог - проф. д-р. Бошко Бабиќ (директор на ЦСЛУ до 1981 година, а потоа и нејзин доживотен почесен претседател), по негова иницијатива и исто така по иницијатива на неговиот пријател и долгогодишен соработник на ЦСЛУ - академскиот сликар Ристо Лозановски. Уметничката колонија е една од најстарите во Југоисточна Европа, а е најстара на Балканот. Секоја година, се одржуваат, редовни четири работилници: „Интернационалната сликарска колонија'' (започната 1957&nbsp;г.), „Интернационален вајарски симпозиум „Мермер"'' (1963&nbsp;г.), „Интернационално студио за пластика во дрво'' (1971) и ''Интернационално ателје за скулптура во метал'' (1984). Периодично се одржуваат и други работилници, како: „Уметничка Фотографија, Керамика, Витраж, Мозаик, Графика'', а од 2005 година и „Студиото за пластика во пластика'', основано по инцијатива на директорот на ЦСЛУ Диме Јанески (на функција од 1981 година до денес) и академскиот вајар Предраг Јаневски.'' * [[Македонски театарски Фестивал „Војдан Чернодрински"]] - кој се одржува во чест на првиот модерен македонски автор на драми, [[Војдан Чернодрински]], кој е роден во село Селци, Струшко во 1875&nbsp;г. Основан е во 1965 година, од страна на познати македонски глумци, кои ја дале целата нивна поддршка, како што се: [[Нада Гешоска]], [[Димче Гешоски]], режисерот [[Мирко Стефановски|Мирко Стефаноски]] и други. Овој театарски Фестивал е најголемиот и најзначајниот за македонската театарска дејност, како и пошироко на Балканот, чии признанија се од голема важност во животот на глумците. Се одржува секоја година, во првата недела од јуни. * [[Манастир]]от во [[Зрзе]] и манастирот „[[Св. Архангел Михаил]]“, кои имаат фрески од XII и XIV век, се значајни знаменитости на културата во Прилеп. * Исто така е важен манастирот „[[Трескавец]]“, кој се наоѓа на падините под врвот Златоврв каде се снимени дел од сцените на филмот „[[Пред дождот]]“ на [[Милчо Манчевски]]. == Уметност и архитектура == [[Податотека:Црква “Благовештение“.jpg|мини|десно|[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Црквата „Св. Благовештение“]]]] [[Податотека:Храм „Св. Кирил и Методиј“ 1.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Кирил и Методиј“]] Постојат неколку антички знаменитости во Прилеп, вклучувајќи една кај [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], црквата „Св. Никола“ од XIII век, црквата „Св. Успение Богородично“ („[[Трескавец]]“), црквата „[[Црква „Свето Преображение“ - Прилеп|Св. Преображение]]“ и „[[Могилата на непобедените]]“, споменик во чест на жртвите од фашизмот кој се наоѓа во централниот парк на Прилеп. Познато е дека постои голема римска [[некропола]] каде се најдени голем број на ѕидини. Римски урнатини се наоѓаат и блиску до [[Варошки Манастир|Варошкиот Манастир]], изграден на стрмните падини на ридот, каде подоцна е населена средновековна заедница. Голем број на раноримски гробници, некои со скулптурни релјефи на починатите или од „тракискиот јавач“ и други споменици од официјална природа, се наоѓаат во двориштето на црквата под јужната падина на [[Варош]]. Некои од најголемите споменици биле изградени во ѕидовите на црквата. Најважниот антички споменик е стариот град [[Стибера]] ситуиран на ридот Бедем близу [[Чепигово]], во централниот дел на [[Пелагонија]]. Манастирот [[Трескавец]], е изграден во XII век во планините на 10км северно од Прилеп, под Златоврв, на работ на мала висорамнина на околу 1100 метри надморска висина. Други инскрипции во Трескавец вклучуваат неколку римски творби од I век посветени на [[Аполон]]. Старата [[тврдина]] била користена од Римјаните, а подоцна Византијците. Во средновековието, [[Крале Марко]] ја обновил цитаделата, правејќи ја важна воена тврдина. Дури и [[Самуил|Цар Самуил]] дошол таму по поразот на [[Беласица]] во [[1014]] година. Од Прилеп потекнуваат ликовните уметници: [[Ѓорѓи Ачески]], [[Јордан Грабулоски]], [[Рубенс Корубин]], [[Боро Митриќески]], [[Борко Лазески]], [[Ангеле Иваноски]], [[Ристо Калчевски]]. ;Цркви *[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Црква „Св. Благовештение“]] - позната како Стара Црква; *[[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Прилеп|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] - црква градена во периодот 1926-1936 <ref name="олд">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oldprilep.com/prilepska-crkovna-opstina/crkva-sveti-kiril-i-metodij.html|title=ЦРКВА „СВЕТИ КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ – ПАРАКЛИС|accessdate=2012-04-25|archive-date=2014-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308001704/http://www.oldprilep.com/prilepska-crkovna-opstina/crkva-sveti-kiril-i-metodij.html|url-status=dead}}</ref>; *[[Црква „Св. Преображение“ - Прилеп|Црква „Св. Преображение“]] - се наоѓа во самиот центар на градот; *[[Црква „Св. Петка“ - Прилеп|Црква „Св. Петка“]] - црква од поново време. Се наоѓа во населбата Точила<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kurir.mk/republika/opstini/57798-Donirani-sredstva-za-izgradba-na-crkvata-Sv-Petka-vo-Prilep|title=Донирани средства за изградба на црквата Св. Петка во Прилеп|last=|first=|date=20 јануари 2012|work=|publisher=Курир|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314115632/http://kurir.mk/republika/opstini/57798-Donirani-sredstva-za-izgradba-na-crkvata-Sv-Petka-vo-Prilep|archive-date=2012-03-14|dead-url=|accessdate=2012-04-25|url-status=dead}}</ref>; *[[Црква „Св. Троица“ - Прилеп|Црква „Св. Троица“]] - гробјаснка црква која се наоѓа се наоѓа на Песјобрдо; *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Прилеп|Црква „Св. Константин и Елена“]] - се наоѓа во населбата Аличаир. Поставени темели во 2012;<ref name="дневник">{{цитирање вести|url=http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=D853FCF2D38F2143821411470E2699F7|title=Осветени темели на уште на една црква во Прилеп|last=|first=|date=24 април 2012|work=|accessdate=2012-04-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Дневник}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Пантелејмон“ - Прилеп|Црква „Св. Пантелејмон“]] - се наоѓа во дворот на градската болница. Поставени темели во 2012<ref name="дневник" />; *[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Прилеп|Црква „Св. Наум Охридски“]] - се наоѓа покрај спортската сала „Македонија“. Поставени темели во 2012<ref name="дневник" />; *[[Црква „Покров на Пресвета Богородица“ - Прилеп|Црква „Покров на Пресвета Богородица“]] - се наоѓа на три километри од Прилеп, кај месноста Кула,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dnevnik.mk/?ItemID=49D1E4C0C25C064BAC3A5ED3F377869F |title=''Сонуваниот храм се издигна кај Кула'' |accessdate=2014-10-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192750/http://dnevnik.mk/?ItemID=49D1E4C0C25C064BAC3A5ED3F377869F |url-status=dead }}</ref> осветена на 13 октомври 2018 година<ref>[https://sitel.com.mk/dvajca-brakja-od-prilepsko-sekoj-den-11-godini-gradele-crkva-deneska-beshe-osvetena ''Двајца браќа од прилепско секој ден 11 години граделе црква, денеска беше осветена'']</ref>; *[[Црква „Св. Трифун“ - Склештен Мост|Црква „Св. Трифун“]] - се наоѓа во месноста Склештен Мост и традиционално се посетува за време на закројувањето на лозјето на Трифуновден<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prilep.gov.mk/news/mk/gradonacalnikot-risteski-gi-zakroi-lozite-vo-mesnosta-skleshten-most/|title=Градоначалникот Ристески ги закрои лозите во месноста Склештен мост|date=10 февруари 2016|publisher=Општина Прилеп|accessdate=2017-02-26|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609094744/http://www.prilep.gov.mk/news/mk/gradonacalnikot-risteski-gi-zakroi-lozite-vo-mesnosta-skleshten-most/|url-status=dead}}</ref>; ;Археолошки наоѓалишта *[[Али Чаир (Прилеп)|Али Чаир]] — населба од неолитското и римското време; *[[Баба (Прилеп)|Баба]] — тврдина и депо на монети од доцноантичкото време; *[[Бакалница (Прилеп)|Бакалница]] — некропола од доцноантичкото време; *[[Болница (Прилеп)|Болница - Учителско Училиште]] — населба од неолитското, некропола од железното и осамен наод од римското време; *[[Бончеица (Прилеп)|Бончеица]] — населба и некропола од доцноантичкото време; *[[Долно Садово (Прилеп)|Долно Садово]] — населба од неолитското време; *[[Илино (Прилеп)|Илино]] - средновековна некропола *[[Каменица (Прилеп)|Каменица]] — населба од бакарното време; *[[Караташ (Прилеп)|Караташ]] — некропола од римското време; *[[Касарни (Прилеп)|Касарни]] — некропола од железното време; *[[Кладенец (Прилеп)|Кладенец]] — случајни наоди - монети од римското време; *[[Крклари (Прилеп)|Крклари]] — некропола од хеленистичкото време; *[[Кукул (Прилеп)|Кукул]] — населба од римското време; *[[Куршумли-ан (Прилеп)|Куршумли-ан]] — осамени наоди од римското време; *[[Параклис (Прилеп)|Параклис]] — осамен наод од римското време; *[[Поводеници (Прилеп)|Поводеници]] — случаен наод од римското време; *[[Силос (Прилеп)|Силос]] — некропола од римското време; *[[Тополка (Прилеп)|Тополка - Шилево]] — некропола од доцноантичкото време; *[[Тражица (Прилеп)|Тражица]] — фурна од римското време; == Редовни настани == * „[[Пиво фест]]“ - фестивал на [[пиво]]то со голема посетеност и разни домашни и странски естрадни гости. * Интернационални сликарски и вајарски работилници во организација на ЦСЛУ-Прилеп, основано уште од далечната 1957 година. == Личности од Прилеп и околината == {{Div col|cols=2}} * ([[1300]] - [[1349]]), [[Григориј Акиндин]], книжевник и теолошки мислител, прогласен за еретик; * ([[1320]] - [[1406]]), [[Никодим Тисмански]], преподобен, светец, книжевник, исихаст, црковен политичар; * ([[1335]] - [[1395]]), [[Крале Марко]], [[среден век|средновековен]] владетел; * ([[1829]] - [[1920]]), [[Марко Цепенков]], македонски преродбеник, еден од најголемите собирачи на народно творештво; * ([[1860]] - [[1908]]), [[Атанас Бадев]], композитор, хорски и музички теоретичар; * ([[1864]] - [[1921]]), [[Ѓорче Петров]], македонски револуционер, еден од раководителите на ЦК на [[ВМРО]]; * ([[1865]] - [[1912]]), [[Пере Тошев]], македонски револуционер, еден од најзначајните членови на ЦК на [[ВМРО]]; * ([[1868]] - [[1962]]), [[Крсто Гермов]] (''Шаќир Војвода''), илинденски војвода и прв претседател на Народното собрание на асномска Македонија; * ([[1877]] - [[1939]]), [[Петар Ацев]], македонски револуционер за време на владеењето на [[Отоманското Царство]] со Македонија; * ([[1880]] - [[1943]]), [[Али Фетхи Окјар]], премиер на Република Турција и претседател на турскиот парламент; * ([[1897]] - [[1944]]), [[Методија Шаторов - Шарло]], македонски комунист, национален деец; * ([[1898]] - [[1966]]), [[Димитар Талев]], бугарски писател; * ([[1902]] - [[1957]]), [[Методија Андонов - Ченто]], прв претседател на [[АСНОМ]]; * ([[1909]] - [[1944]]), [[Круме Волнароски]], народен херој на Југославија; * ([[1909]] - [[1942]]), [[Рампо Левков]], народен херој на Југославија; * ([[1909]] - [[1988]]), [[Круме Кепески]], автор на првата книга за граматика за македонски јазик * ([[1912]] - [[1942]]), [[Борка Велески]], народен херој на Југославија; * ([[1912]] - [[1942]]), [[Јордан Чопела]], народен херој на Југославија; * ([[1915]] - [[1944]]), [[Кузман Јосифоски - Питу]], организатор на антифашистичкото ослободително движење за време на [[НОБ]], познат како вториот Гоце Делчев, народен херој на Југославија; * ([[1915]] - [[2004]]), [[Илија Џувалековски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец, режисер и педагог.; * ([[1915]] - [[1943]]), [[Мирче Ацев]], народен херој на Југославија; * [[Алекса Гаврилоски]], соработник со илинденските револуционери и учесник во заднината на НОВ на Македонија * ([[1918]] - [[1944]]), [[Кире Гаврилоски]], народен херој на Југославија; * ([[1927]] - , [[Загорка Гаврилоска]], учесник во НОВ на Македонија * ([[1918]] - [[2002]]), [[Илија Милчин]], македонски глумец, режисер, јазичар и преведувач, почесен член на ДПМ; * [[Блага Ристеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Ангелоска]] (р.1921) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Стојчева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Богданоска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Аргида Андреевска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Ачкоска]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија и дел од редакцијaта на списанието [[Македонка (списание)]] * [[Цветанка Антулеска]] (р.1912) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васе Аполеска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Олга Аризаноска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маре Бајрамческа]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Беличанец]] (р.1912) — учесник во НОВ на Македонија * [[Симка Белазелкоска]] (р. 1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цветанка Блажеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Божиноска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Боцеска]] (р.1870) — учесник во НОВ на Македонија * [[Илка Василеска]] (1923-1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Илка Везироска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Еленица Велеска]] (р.1930) — учесник во НОВ на Македонија * [[Велика Венкоска]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стеве Грижоска|Стеве Стеваноска Грижоска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Фанче Дамеска|Фанче Николова Дамеска]] (р.1918) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Богданка Данеска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Димитроска]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добра Димитроска|Добра Богоева Димитроска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стевка Димова|Стевка Рампова Димова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димоска|Мара Михајлоска Димоска]] (1920 — 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Димоска|Вера Ангелова Џамбазова Димоска]] (1918-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Донеска|Блага Милеска Танева Донеска]] (1914-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љуба Зисова|Љуба Ташкова Зисова]] (1927-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стева Ѓорѓиеска]] (р.1900) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сотир Ѓорѓиевски-Сотката|Сотир Ѓорѓиески - Сотката]] (1921-1944 ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Вујанац|Цвета Мирисалоска-Наскова Вујанац]] (р.1929) — учесник во НОВ на Македонија * [[Пара Андреевска (Прилеп)|Пара Андреевска]] (р.1888) — учесник во НОВ на Македонија * [[Пандора Тодева]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска Споменица 1941 година * [[Стева Бојкоска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска Споменица 1941 година * [[Јулка Бешироска]] (р.1919) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрила Делова|Добрила Кузева Делова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милица Димеска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Димеска|Спасија Андонова Димеска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димеска|Мара Михајлова Димеска]] (1926 — 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Георгиева]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрила Жереска|Добрила Балент Жереска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Јорданка Златеска|Јорданка Бошкова Златеска]] (1 јули 1922 — 3 мај 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Тодорка Зуграфоска-Илијоска]] (р.1922 ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Иванова|Менка Димова Иванова]] (р.1927) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Иваноска|Менка Игеска Иваноска]] (9 февруари 1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Партизанска споменица 1941]] * [[Павлина Иваноска|Павлина Тодороска Иваноска]] (р.1921) — учесник во НОВ на Македонија * [[Боца Иваноска]] (1923 — 1959) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Спасија Иваноска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Илиеска|Блага Рампова Илиеска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Илиоска|Љубица Јорданоска Илиоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Јанакиева|Блага Димитрова Јанакиева]] (р.1909) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мира Јанеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Јанеска|Блага Орданоска Јанеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Даница Орданоска-Оровчанец|Даница Јанкова Орданоска-Оровчанец]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Гена Орданова|Гена Јанковска Орданова]] (р.1893) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вета Јанкулова|Вета Костова Јанкулова]] (р.1871) — учесник во НОВ на Македонија * [[Даница Јанкулоска|Даница Петрева Јанкулоска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Јованова|Спасија Георгиева Јованова]] (р.1899) — учесник во НОВ на Македонија * [[Верка Јованова|Верка Колиштркоска Јованова]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цена Ристеска|Цена Ристеска - Џинорозо]] (? — 1944) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Милка Јованоска]] (1924 —) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добра Јованоска|Добра Цекова Јованоска]] (1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Елена Јованоска|Елена Кусеска Јованоска]] (1920 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Јорданова|Весела Коцева Јорданова]] (1926 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрица Јорданова]] (1918 — ) — учесник во НОВ на Македонија и е носител е на Партизанска споменица 1941 * [[Горица Кајџаноска]] (1928-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Капчева]] (р.1916-) — учесник во НОВ на Македонија и носител е на Партизанска споменица 1941 * ([[1926]] - [[2003]]), [[Тодорка Кондова-Зафировска]], македонска театарска, филмска и телевизиска глумица и режисер; * ([[1946]] - [[2015]]), [[Благоја Спиркоски-Џумерко]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец * ([[1948]] - [[2011]]), [[Кирил Ристоски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1919]] - [[2006]]), [[Вера Ацева]], народен херој на Југославија; * ([[1919]] - [[2001]]), [[Борко Темелковски]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - [[2001]]), [[Крсте Црвенковски]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - [[1993]]), [[Блаже Конески]], македонски преродбеник, поет и татко на македонскиот јазик и литература; * ([[1921]] - [[1942]]), [[Борка Талески]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - ), [[Илија Јовановски]], с. [[Топлица]], народен херој на Југославија; * ([[1922]] - [[1995]]), [[Ѓоре Дамевски]], народен херој на Југославија; * ([[1925]] - [[2013]] ), [[Атанас Забзаноски]], народен херој на Југославија; * ([[1932]] - [[1984]]), [[Дарко Дамески]], македонски глумец; * ([[1930]] - [[2003]]), [[Нада Гешоска]], македонска театарска, филмска и телевизиска глумица; * ([[1945]] - [[2021]]), [[Трајче Иваноски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1943]] - ), [[Ненад Милосављевиќ]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1947]] - ), [[Блага Петреска]], македонска фолк пејачка; * ([[1980]] - ), [[Елена Велевска]], македонска фолк пејачка; {{Div col end}} :''Поврзано целосна [[Список на личности од Прилеп]], [[:Категорија:Родени во Прилепско]], [[:Категорија:Починати во Прилепско]]'' == Збратимени градови == Градот Прилеп е збратимен со градовите<ref>http://www.prilep.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=261</ref>: {{Div col|cols=2|small=yes}} * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Асеновград]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of China.svg|20px]] [[Дејанг]], [[Кина]] * [[Податотека:Flag of Poland.svg|20px]] [[Радом]], [[Полска]] * [[Податотека:Flag of the United States.svg|20px]] [[Гарфилд]], [[САД]] * [[Податотека:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Тополчани (Словачка)|Тополчани]], [[Словачка]] * [[Податотека:Flag of Australia.svg|20px]] [[Винсент]], [[Австралија]] * [[Податотека:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Тире]], [[Турција]] * [[Податотека:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Чернигов]], [[Украина]]<ref>[http://www.plusinfo.mk/vest/25740/Prilep-se-zbratimi-so-ukrainski-Chernigov Прилеп се збратими со украински Чернигов]</ref> * [[Податотека:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Копер]], [[Словенија]] {{Div col end}} ==Прилеп како мотив во уметноста== * „Хроника на Прилеп“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Црн овен''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 16.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Prilep spomenik Aleksandar Makedonski).JPG|Споменикот на Александар Македонски Податотека:Clock Tower Prilep.jpg|[[Саат-кула (Прилеп)|Саат-кулата]] Податотека:Sušenje duvana u Prilepu.JPG| Сушници со тутун Податотека:Ulaz u Prilepsku pijacu.JPG|Влез во прилепскиот пазар Филип II Податотека:Pogled na Markovi kuli (Markovu tvrđavu) iz Prilepske ulice.JPG|Поглед кон Маркови Кули Податотека:Prilep 023.JPG|Поранешниот хотел „Југославија“ Податотека:Економски факултет - Прилеп.jpg|[[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет]] во Прилеп Податотека:Prilep 03.JPG|Дом на културата „Марко Цепенков“ Податотека:Prilep 042.JPG|Улица во Старата чаршија Податотека:Inv br 137.jpg|Експонати во [[Музеј на тутун|Музејот на тутун]] во Прилеп Податотека:Osloboduvanje na Prilep, 1944.jpg|Свечен пречек на раководители на НОВ и ПОМ по повод ослободувањето на Прилеп. (3 ноември 1944) Податотека:Могила на Непобедените - Прилеп......jpg|Спомен комплекс „[[Могила на непобедените]]“ Податотека:Споменик на паднатите борци - Прилеп 1.JPG|Споменик посветен на паднатите борци од [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] Податотека:Споменик на Пеце Атанасоски во Прилеп (2).JPG|Споменик на [[Пеце Атанасовски|Пеце Атанасоски]] Податотека:Црква Св. Димитрија, Варош, Прилеп IMG 4659.jpg|Црквата „[[Црква „Св. Димитриј“ - Варош|Свети Димитрија]]“ во [[Варош]] Податотека:Споменик на Кузман Јосифовски Питу во Прилеп (2).JPG|Споменик на [[Кузман Јосифоски - Питу|Кузман Јосифовски - Питу]] </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Prilep}} * [http://www.prilep.gov.mk/ Официјална страница на општината Прилеп] * [http://www.oldprilep.com/ Стар Прилеп - Да се потсетиме, да не заборавиме!] * [http://gradskiprevozprilep.com/ Јавен градски превоз - Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140420130402/http://gradskiprevozprilep.com/ |date=2014-04-20 }} * [http://www.isk.edu.mk/ Институт за старословенска култура - Прилеп]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://markocepenkov.org/ Национална установа центар за култура „Марко Цепенков“ - Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131107043453/http://markocepenkov.org/ |date=2013-11-07 }} * [http://www.komunalecprilep.com.mk/ ЈКП Комуналец - Прилеп] * [http://www.tkprilep.com.mk/?jazik=2&id=01 Тутунски комбинат АД Прилеп] * [http://www.pivofestival.mk/ Пиво фест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220520000851/http://pivofestival.mk/ |date=2022-05-20 }} {{Населби во Прилеп}} {{Општина Прилеп}} {{Градови во Македонија}} {{Градови-херои на СФРЈ}} [[Категорија:Прилеп| ]] indxjx1ssz6wmiai0roec54cp2z47rj Куманово 0 1153 5579318 5552961 2026-06-20T11:52:10Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579318 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Куманово | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Градови во Македонија|Град]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = Панорама на Куманово | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Maplink|frame=yes|raw={"type": "ExternalData","service": "geoshape","ids": "Q54452"}|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=13|frame-lat=42.133|frame-long=21.716|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q54452|title=Куманово}} | map_alt = | map_caption = Местоположба на Куманово во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 08 |lats = 00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 43 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Североисточен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Куманово]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established --> | established_title = Првпат споменат во | established_date = 1519 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 330 | population_footnotes = | population_total = 75,051 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = кумановец, кумановка, [[Список на луѓе од Куманово|кумановци]]/кумановчанец, кумановчанка, кумановчани<ref>{{ОДРМЈ|Куманово}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Куманово}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = 1300 | area_code_type = | area_code = +389 031 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = KU | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [http://kumanovo.gov.mk/ www.kumanovo.gov.mk] | footnotes = }} '''Куманово''' — [[Главен град|главен]] и најголем [[Градови во Македонија|град]] во [[Североисточен Регион|Североисточниот Регион]] кој се наоѓа во североисточниот дел на [[Република Македонија]], на надморска височина од 340 метри, распространет од двете страни на [[Липковска Река]], [[Коњарска Река (Кумановско)|Коњарска Река]] и [[Кумановска Река]], и претставува административен и економски центар на областа [[Жеглигово]], која е заградена со високи планини. Куманово е трет град по број на жители во [[Македонија]] и има население од 70.842 жители (2002), од кои 42.840 се [[Македонци]], а според Пописот од 2021, втор со 75.051 жител, од кои 43.280 се Македонци. Градот Куманово е административно седиште на [[Општина Куманово|истоимената општина]]. == Етимологија == Според легендата името на населбата потекнува од името на воинственото племе [[Кумани]] кои во [[1094]] година, навлегле во овој крај и извесно време се задржале на територијата на денешната кумановска општина и пошироко.<ref>Здружение на професори по географија на Македонија „Проф. Д-р Љубе Миленковски“- Скопје, Филип Ѓошевски, [https://www.geograf.mk/clenovite-pishuvaat/995-kumanichevo-edno-ischeznato-selo-vo-kumanovskiot-kraj Куманичево - едно исчезнато село во Кумановскиот крај.]</ref><ref>Victor Spinei (2009) The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century, Brill, {{ISBN|9789047428800}}, p. 317.</ref><ref>Mykola Melnyk (2022) Byzantium and the Pechenegs. The Historiography of the Problem. Brill, {{ISBN|9789004505223}}, p. 180.</ref> Според друга легенда името потекнува од зборот "кум" на словенски јазик == Историја == === Археолошки наоѓалишта === На територијата на Куманово, постојат следните [[Археолошко наоѓалиште|археолошки наоѓалишта]]: * [[Градиште (Бедиње)|Градиште]] ([[Бедиње]])<ref>{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче |authorlink=Димче Коцо|title=Археолошка карта на Република Македонија|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB.pdf|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> * [[Бел Брег (Куманово)|Бел Брег]] - [[некропола]] од [[Железно време|железното време]]<ref name="АКРМ211">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче |authorlink=Димче Коцо|title=Археолошка карта на Република Македонија|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB.pdf|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=211|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> * [[Куманово (археолошко наоѓалиште од релјеф)|Куманово]] - [[осамен наод]] од [[Римско време|античкоримско време]] од вотивен [[мермер]]ен релјеф<ref name="АКРМ211"/> * [[Куманово (археолошко наоѓалиште од ара)|Куманово]] - осамен наод од античкоримско време од ара<ref name="АКРМ211"/> === 13-17 век === Се претпоставува дека Куманово било основано во [[XII век]] во близина на селото Жеглигово, со цел да го чува преминот меѓу реките [[Вардар]] и [[Јужна Морава]]. Првите изворни податоци за Куманово претставуваат [[Османлиско Царство|османлиските]] пописни дефтери од [[1519]] година, во кои населбата се споменува како село во состав на Нагоричката нахија, која пак била дел од [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]], со 52 семејства и околу 300 жители. Како градска населба (касаба) се споменува во втората половина на XVII век. Се претпоставува дека населбата во овој период има слабо развиено стопанство. Тоа го потврдуваат и патописните забелешки на [[Евлија Челебија]] од [[1660]] година, според кои населбата имала околу 600 куќи покриени со ќерамиди. Тој понатаму вели дека чаршијата ја сочинувале голем број на занаетчиски и трговски дуќани и дека во него има убава [[џамија]], а самата населба била опкружена со многу бавчи, лозја и голем број воденици.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.50</ref> === Карпошово востание === [[Податотека:Smrtta na Karpos.jpg|мини|десно|250п|Смртта на Карпош. На сликата му се чита пресудата, а во позадина се гледа [[Камен мост|Камениот мост]], [[Скопје]].]] Во 1689&nbsp;г. при продирањето на [[Хабсбуршка Монархија|Австријците]] на [[Балкан]]от, водачот на востаниците од северниот дел на [[Македонија (регион)|Македонија]], [[Карпош]] се прогласува за „крал од Куманово“ што покажува дека Куманово како населба била на добар глас. Имено како сообраќаен крстопат имал значајна економска важност каде трговијата била значително развиена. Со тоа успева да ги надмине конкурентните средишта ([[Табановце]], [[Нагоричане]], [[Стрезовце]] и [[Клечевце]]) во својата најблиска околина. Таквиот стопански раст бил прекинат со австрискиот поход на Балканскиот Полуостров. Како и повеќето градови во Македонија, Куманово бил во опаѓање, но не исчезнал како населба. По бурните настани ([[Карпошовото востание]] во [[1689]] година) настанала стагнација на градот, и тој сè до крајот на XVIII век претставува типична турска касаба. === 18-19 век === Сè до крајот на XVIII век тоа имало претежно аграрна физиономија со околу 300 куќи. Ами Буе во 1836 година забележал дека во Куманово живеат околу 3.000 жители, а било познато како богато сточно пазариште. Во развојот на градот значајно влијание имале изградбата на државното џаде [[Скопје]]-Куманово-[[Врање]] во седмата деценија од XIX век и посебно пуштањето во употреба на Моравско-вардарската железница во 1888 година. Тогаш Куманово станало значајно миграциско средиште. Во него се доселувале [[Грци]] од [[Јанина]] и [[Власи]] од [[Крушево]], а еден четврт бил наречен Велешки, бидејќи повеќе од семејствата овде биле дојдени од [[Велес]]. Во градот интензивно започнал да се развива занаетчиството и трговијата, така што во почетокот на XX век населението се наголемило на 14.530 жители. Во периодот меѓу двете светски војни, Куманово многу не напреднало, во 1931 година неговото население броело 16.984 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> Во текот на XVIII век е спомнати двапати (1706 г. и 1792 г.) во белешките на патници кои преноќиле во градот, но без некои посебни податоци. Во следниот, XIX, век Куманово успева да се оддели од околните населби и интензивно да напредува. Ова е период кога Куманово се споменува како важно пазариште за добиток и жито. Во исто време значително напредувало и угостителството кое претежно било во рацете на [[Грци]] од [[Јанина]], а подоцна и башиноселци. Наспроти нив, во текот на втората половина на XIX век некои занаети воопшто не биле развиени или пак нивното производство било далеку под побарувачката на пазарот. Според патописецот Жан, во Куманово до средината на XIX век имало „20 христијански и уште толку турски куќи“. Градот постепено почнал да расте по 1865 година (тогаш имал 3 000 жители, односно 650 куќи од кои 350 биле [[Македонци|македонски]], 300 [[Македонски Турци|турски]] и 30 [[Македонски Роми|ромски]] колиби). Причините за ваквиот раст на градот се во неговата улога на административно средиште и сообраќаен крстопат за патиштата кои одамна постоеле и оние поновите кои се граделе во седумдесеттите години на XIX век. Со изградбата на железницата во негова непосредна близина и добивајќи сопствена железничка станица, не само што ја зацврстува својата доминантна положба во однос на околните населби, туку и стопански се наметнува над нив, оневозможувајќи го нивниот поинтензивен развој. Веќе во 1876 година, Куманово наликувало на голема градска населба, со образувана и развиена градска чаршија, која ја сочинувале над 250 занаетчиски и трговски дуќани, со 34 склада за сместување и продажба на жито и 33 ана. Десетина години подоцна, во градот веќе имало 330 дуќани, како и голем број [[Магаза|магази]] и [[ан]]ови. Меѓутоа, вистинската преродба Куманово ја доживува дури по 1888 година, по поврзувањето на железничката линија со [[Солун]], [[Скопје]] и [[Белград]]. Во тој период градот доживува експанзија во стопанството, трговијата и занаетчиството. Се појавила и граѓанска класа, која воедно е и носител на напредокот. Градското пазариште било богато со селско-стопански производи, додека трговците тргувале во сите краеви на [[Македонија (регион)|Македонија]], со [[Бугарија]] и [[Србија]], како и со некои други земји.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.51</ref> Како нормален одраз на тоа, Куманово станало привлечно имиграциско место за околното население и бележело поизразен раст на населението. Истовремено Куманово и стопански раснело и денес претставува град со развиени дејности од секундарниот и терцијарниот сектор. Водечко место има индустријата (металопреработувачка, текстилна, чевларско-кожарска, прехранбена, тутунска) потоа земјоделието и трговијата. Со својата местоположба и сообраќајно значење, развој и обликуваните градски функции, Куманово има три контактни гравитациски зони на влијание - спрема [[Крива Паланка]], [[Кратово]] и [[Свети Николе]]. Истовремено тоа значи и функционално наметната моќност кон овие три правци што е една од причините за силен популациски и функционален раст на Куманово на сметка на растот на трите гореспоменати градски населби. Стопански развој градот доживува дури при крајот на XIX век (земјоделство, занаетчиство и трговија), но во стопанскиот развој нема значаен подем на индустријата сè до крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. [[Податотека:Flag of the Kumanovo insurgents.png|мини|десно|Знаме на востаниците во [[Илинденското востание]]]] [[Македонска револуционерна организација]] (МРО) (ТМОРО) ја проширила својата дејност во Куманово во 1894 година. Во овој период во Куманово пристигнал [[Димитар Мирасчиев]], по потекло од Штип и учител во Крива Паланка. Тој во куќата на Ѓорѓи Јованов Борозанов го формирал комитетот на МРО во Куманово во кој влегле: Ѓорѓи Караман (претседател), Јанко Арсов, Петко Костов - Думановски, Аксентиј Јованов Борозанов и Диме Ќумбетчијата кој бил избран за курир на комитетот. Во 1895 година [[Гоце Делчев]] го посетил Куманово, притоа за време на десетдневниот престој во Куманово водел разговори со месниот комитет на МРО. Гоце престојувал во куќата на Караман, а потоа три дена кај Ѓорѓи Борозанов. Неговите активности биле насочени кон пронаоѓање на сигурни и проверени луѓе на кои требало да се потпира Организацијата, не само во Куманово туку и во селата. По посетата на Гоце, во текот на 1895 година се формирале селски комитети на МРО во Кумановско. Селски комитети најпрвин биле формирани во источниот дел на Кумановската каза и тоа во селата: Пчиња, Винце, Градиште, Кшање и Живиње, а потоа во северниот дел во селата: Облавце, Сув Ора, Канарево, Челопек и Младо Нагоричане. Во јужните и западните делови на казата не биле формирани комитети на Организацијата, поради концентрација на албанското и турското население. За време на [[Илинденското востание]] Месниот комитет на ТМОРО во Куманово донел одлука да биде формирана чета од доброволци, која што имала задача да замине за Крушево и да им помогне на востаниците. Четата ја формирал Аксентиј Јованов Борозанов, член на ТМОРО од село Младо Нагоричане. Меѓутоа кога четата пристигнала кај селото Пчиња, пристигнал курир на Организацијата кој што им кажал дека востаниците во Крушево биле поразени. Комитетот на ТМОРО во Куманово успеал да изврши една успешна диверзантска акција. Во август 1903 година бил поставен експлозив на железничката станица во Куманово, при што била нанесена материјална штета.<ref>Миодраг Арсовски-Болто, Кумановска револуционерна организација, Куманово, 2007, стр. 20, 30.</ref><ref>Масевски Димитар, Арсовски Миодраг-Болто, Куманово - прилози за проучување на неговото минато од праисторијата до денес, ноември 1996, стр.16, 168, 172-173.</ref> === Прва половина на 20 век === [[Податотека:Kumanovo-2BW-1WW.jpg|мини|Куманово во почетокот на XX век]] [[Податотека:Kumanovo, razglednica od 1930ti godini.jpg|мини|Разгледница на Куманово од 1930-те години.]] Во близина на Куманово на [[23 октомври]] [[1912]] година е одржана и познатата [[Кумановска битка]] во која [[Османлиско Царство|османлиските]] сили биле поразени од [[Кралство Србија|српската]] војска и биле натерани на повлекување од оваа територија. Во близината на ова место на наоѓалиштето кој се нарекува [[Зебрњак]] е изграден споменик кој подоцна делумно ќе биде разрушен од страна на [[Царство Бугарија|бугарската]] војска за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. === Втора светска војна === [[Податотека:Osloboduvanje na Kumanovo, 1944.jpg|мини|лево|Свечен пречек на раководители на [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ и ПОМ]] по повод ослободувањето на Куманово. (11 ноември 1944).]] На [[11 октомври]] [[1941]] година во Куманово и [[Прилеп]], започнала [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|антифашистичката борба на македонското население]]. По [[1945]] година Куманово доживувеало брз стопански, административен и културен развој. === Војна 2001 === {{Главна|Воен конфликт во Македонија, 2001}} === Куманово во 2015=== На 9 мај 2015 било [[Вооружена престрелка во Куманово (2015)|нападнато]] Диво Насеље во Куманово од страна на терористи на [[Ослободителна народна армија|ОНА]]. Акцијата траела повеќе од 1 ден во која биле [[Македонски полициски службеници убиени на должност|убиени 8 полицајци]] од македонска страна, 30 ранети полицајци и 10 терористи биле убиени во престрелката во Куманово. == Географија == Градот Куманово се наоѓа во северниот дел на Република Македонија. Сместен е во источното подножје на [[Скопска Црна Гора]], во источниот дел на Кумановското Поле на надморска височина од 330 метри. Поставен на главната сообраќајна артерија по Вардарско-моравската долина, Куманово има мошне добра сообраќајно-географска положба. Како сообраќаен јазол, освен трасираниот железнички сообраќај, низ него минуваат патишта кои на исток водат за [[Крива Паланка]] и [[Кратово]], на југоисток за [[Свети Николе]], на север за долината на [[Јужна Морава]] и на југозапад за [[Скопје]]. === Сообраќај === За сообраќајна поврзаност со соседите и други области, денес поголемо значење има Моравско-вардарската долина по која минува железничка линија и асфалтиран автомобилски пат, кој е изграден како современ автопат. Преку овој пат Куманово на југ има добра сообраќајна поврзаност со [[Скопје]] и долината на [[Вардар]], а на север со [[Јужна Морава|Јужноморавскиот]] регион. Во напореден правец се користат два патни правци. Едниот од нив оди, главно, по долината на [[Крива Река]], кон [[Крива Паланка]] и соседната [[Бугарија]]. На овој патен правец во поголем дел е изграден современ магистрален автомобилски пат, а со довршување на изградбата на железничката линија до границата со Бугарија ќе се овозможи полесно и побрзо поврзување со неа. Од овој патен правец кај [[Страцин]] се одделува еден крак кој овозможува сообраќајна поврзаност со Кратово. Вториот патен правец оди на југоисток и преку [[Овче Поле]] се одржуваат врски со [[Источна Македонија|источниот дел на Република Македонија]]. По долината на реката [[Пчиња]] Куманово се поврзува со [[Трговиште|Трговишката]] област и сообраќајниците по долината на Јужна Морава. === Населби во Куманово === [[Податотека:Kumanovo_at_night.jpg|алт=Josip Broz Tito Square at night|мини|227x227пкс|Центарот на Куманово ноќе]] *[[Перо Чичо]] *[[Гоце Делчев (населба во Куманово)|Гоце Делчев]] *[[Зелен Рид (Кумановска населба)|Зелен Рид]] *[[Бедиње]] *[[Карпош (населба во Куманово)|Карпош]] *[[Ајдучка Чешма]] *[[Пуковско]] *[[Бабин Дол (населба)|Бабин Дол]] *[[Железничка Станица (населба)|Железничка Станица]] *[[Вера Которка (населба)|Вера Которка]] *[[Тромеѓа (село)|Тромеѓа]] === Месни заедници === [[Податотека:11 Ноември (населба во Куманово) (04).jpg|мини|220п|МЗ 11 Ноември.]] ;Градски *Центар *Панче Пешев *11 Октомври *11 Ноември *Христијан Тодоровски Карпош *Благој Стефковски Гојчо *Тоде Мендол *Перо Чичо *Трета Македонска Ударна Бригада *Гоце Делчев *Абдула Прешева *Бајрам Шабани *Средорек *Зелен Рид ;Приградски *Проевце *Иго Тричковиќ *Козјак (населба Карпош) *Долно Коњаре *Липковско Езеро *Јане Сандански (Бабин Дол) *Бедиње *Черкези *Ајдучка Чешма * Добрашане * Тромеѓа === Хидрографија === Хидрографската мрежа во Куманово ја сочинуваат [[Липковска Река]] и [[Коњарска Река (Кумановско)|Коњарска Река]] кои во градот се спојуваат и ја создаваат [[Кумановска Река]]. == Kлима == Врз климатските одлики, односно различните вредности на метеоролошките елементи во Куманово, влијание имаат неколку фактори. Според географската ширина и близина на поголемите водени површини, се смета дека во Македонија се чувствуваат топли влијанија. Но, Куманово се наоѓа во северниот дел на Македонија, така што тие влијанија помалку се чувствуваат. До израз доаѓа релативната отвореност на релјефот, што овозможува навлегување на различни воздушни влијанија, особено по Моравско-вардарската долина со меридијански правец на протегање. Според наведените одлики може да се заклучи дека во Куманово се чувствуваат влијанија на топли и студени воздушни маси, кои условуваат во климатски поглед да се издвојат две годишни времиња, и тоа: студена и влажна зима и топло и суво лето. Од преодните годишни времиња поизразена е есента, понекогаш долга и топла што е одлика на умерено-континентална клима. На околните планини повеќе се изразени одликите на континенталната клима. Температурата на воздухот е важен метеоролошки елемент. Нејзината средна годишна вредност изнесува 11,8<sup>о</sup>C (за Куманово), а на падините на околните планини е пониска, во зависност од надморската висина. Просечното годишно количество на врнежи во Куманово изнесува 549,3&nbsp;mm на квадратен метар, според кое спаѓа во второто подрачје во Македонија по сушност. Сушите, најчесто се карактеристични за летните месеци, а може да продолжат и во есен. Кумановскиот регион се одликува и со изразита ветровитост, најчесто дува северен и помалку северозападен ветер. Просечната честота на овој ветер изнесува 331%. Средната месечна брзина е различна, а годишниот просек изнесува 3,2 m во секунда. Просечната годишна сончевина изнесува околу 2.200 часови, а во околниот планински терен таа е поголема. Годишно во Куманово просечниот број (ведри) денови изнесува 84, додека годишно има просечно 97 облачни денови. == Население == Според статистиката на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]] (''[[Македонија. Етнографија и статистика]]'') од 1900 година, во Куманово живееле околу 14,530 жители, од кои 7,700 [[Македонци]], 5,800 [[Македонски Турци|Турци]], 600 [[Македонски Албанци|Албанци]], 50 [[Македонски Власи|Власи]], 30 [[Македонски Евреи|Евреи]] и 350 [[Македонски Роми|Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_28.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 215.]</ref> Во повоениот период, градот забележал постојан раст на населението, посебно во временски период од 1961 до 1981 година кога населението двојно се зголемува. Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Куманово, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.{{#tag:ref|Во Пописот од 1991 година, во населените места: Страчинци, Љуботен, Арачиново, Грушино, Мојанци, Орланци, Боговиње, Жеровјане, Пирок, Милетино, Радиовце, Теново, Челопек, Горно Јаболчиште, Велешта, Горно Татеши, Долно Татеши, Врапчиште, Топлица, Вруток, Долно Јеловце, Здуње, Речане, Балин Дол, Беловиште, Гостивар, Дебреше, Мало Турчане, Чајле, Баниште, Дебар, Кривци, Селокуќи, Хаме, Делогожди, Корошишта, Ливада, Мислодежда, Ново Село (Делогожди), Горна Бањица, Долна Бањица, Симница, Долна Лешница, Желино, Озормиште, Требош, Бачишта, Букојчани, Горно Строгомиште, Зајас, Колари, Лешница, Палиград, Смесница, Копанце, Шемшево, Горно Палчиште, Долно Палчиште, Камењане, Кичево, Долно Свиларе, Кондово, Радуша, Рудник Радуша, Бедиње, Горно Коњаре, Д`лга, Куманово, Лопате, Романовце, Сопот, Табановце, Черкези, Белановце, Матејче, Никуштак, Опае, Ропалце, Жужње, Нистрово, Сенце, Тануше, Добри Дол, Калиште, Неготино-Полошко, Сенокос, Бериково, Гарани, Јагол, Ново Село (Осломеј), Поповјани, Премка, Србица, Стрелци, Туин, Шутово, Охрид, Ќојлија, Арнакија, Буковиќ, Грчец, Крушопек, Ласкарци, Љубин, Семениште, Барово, Јаболци, Биџево, Долна Белица, Заграчани, Калишта, Радолишта, Струга, Батинци, Вртекица, Морани, Студеничани, Глоѓи, Доброште, Непроштено, Пршовце, Слатино, Теарце, Голема Речица, Лавце, Мала Речица, Сараќино, Тетово, Баланци, Форино, Чегране, Џепиште, Гајре, Лисец, Скопје дел - Гази Баба, Скопје дел Карпош, Скопје дел - Центар и Скопје дел - Чаир, дел од жителите не прифатија да земат учество (го бојкотираа) во Пописот.|group="заб"}} Според бројот на жители во 2002 година, Куманово претставува трет град по големина во [[Македонија]] (зад [[Скопје]] и [[Битола]]), додека [[Општина Куманово]] со '''105.484''' жители претставува најголема општина во Македонија. Во поширокиот [[Кумановско|Кумановски регион]], во 2002 година биле запишани '''137.382''' жители и со тоа претставува по [[Скопски Регион|скопската]] и [[Тетовско|тетовската]], трета најнаселена област во [[Македонија]]. ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 70.842 жители и спаѓал во групата на големи градови. Заедно со приградската населба [[Карпош (населба во Куманово)|Карпош]] (5.433 жит.), која се води посебно во официјалните пописи, градот Куманово брои 76.275 жители.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението (без [[Карпош (населба во Куманово)|Карпош]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=30 мај 2012}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|60.47}} {{Столбен постоток|Албанци|black|25.80}} {{Столбен постоток|Срби|blue|6.67}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.71}} {{Столбен постоток|други|grey|0.82}} {{Столбен постоток|Турци|orange|0.36}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.15}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''42.840''' | 60,47 |- | [[Албанци]] | 18.277 | 25,80 |- | [[Турци]] | 256 | 0,36 |- | [[Роми]] | 4.042 | 5,71 |- | [[Власи]] | 108 | 0,15 |- | [[Срби]] | 4.727 | 6,67 |- | [[Бошњаци]] | 14 | 0,02 |- |други | 578 | 0,82 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|63.95}} {{Столбен постоток|албански|black|25.81}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|5.66}} {{Столбен постоток|српски|blue|3.39}} {{Столбен постоток|други|grey|0.74}} {{Столбен постоток|турски|orange|0.30}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.12}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.03}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''45.306''' | 63,95 |- | [[албански]] | 18.283 | 25,81 |- | [[турски]] | 215 | 0,30 |- | [[ромски]] | 4.007 | 5,66 |- | [[влашки]] | 85 | 0,12 |- | [[српски]] | 2.399 | 3,39 |- | [[бошњачки]] | 23 | 0,03 |- |други | 524 | 0,74 |} ;Вероисповед Во Куманово се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|66.02}} {{Столбен постоток|Ислам|green|31.74}} {{Столбен постоток|други|grey|2.10}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.14}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''46.766''' | 66,02 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 22.483 | 31,74 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 98 | 0,14 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 11 | 0,02 |- | други | 1.484 | 2,10 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Куманово: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|20.242 | 1953|23.339 | 1961|30.762 | 1971|46.363 | 1981|60.842 | 1991|52.204 | 1994|65.233 | 2002|70.842 | 2021|75.051 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |12.981 |2.370 |1.498 |1.648 |25 |1.222 | — |498 | — | '''20.242''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 14.351 | 951 | 3.858 | 1.861 | 12 | 1.790 | — | 516 | — | '''23.339''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 20.323 | 1.893 | 2.512 | — | — | 2.808 | — | 3.226 | — | '''30.762''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 28.789 | 7.827 | 1.791 | 3.013 | — | 3.759 | — | 1.184 | — | '''46.363''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 36.812 | 12.997 | 936 | 4.415 | 44 | 4.252 | — | 1.386 | — | '''60.842''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 40.205 | 487 | 242 | 4.048 | 76 | 4.966 | — | 2.180 | — | '''52.204''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 40.634 | 15.612 | 241 | 2.987 | 85 | 5.097 | — | 577 | — | '''65.233''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 42.840 | 18.277 | 256 | 4.042 | 108 | 4.727 | 14 | 578 | — | '''70.842''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 43.280 | 17.685 | 125 | 2.768 | 88 | 4.300 | 32 | 645 | 6.128 | '''75.051''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од службените пописи во соодветните години</small> == Религија == Во градот доминираат православните христијани (66,02 %), а останатите се со исламска (31,74 %) и евангелистичко-методистичка вероисповед. === Христијанство === [[Кумановско-осоговска епархија|Кумановско-осоговската епархија]] го зафаќа североисточниот дел од [[Република Македонија]] и е дел од [[Македонската православна црква]]. Нејзин надлежен епархиски архијереј е митрополитот г. д-р Јосиф и тоа од септември 2013 година, па сè до денес. Архијерејско намесништво Куманово: 60 цркви, 8 манастири, 12 параклиси и 120 крстови. === Цркви и манастири === [[Податотека:View of St. Nikola church in Kumanovo.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Никола“]] [[Податотека:Sv.Troica-Kumanovo.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во средиштето на Куманово]] *[[Црква „Св. Никола“ - Куманово|Црква „Св. Никола“]] *[[Црква „Св. Троица“ - Куманово|Црква „Св. Троица“]] * [[Црква „Воскресение Христово“ - Куманово|Црква „Воскресение Христово“]] — гробјанска црква, осветен камен темелник на [[25 април]] [[2014]] година; * [[Црква „Св. арx. Михаил и Гаврил“ - Куманово|Црква „Св. арx. Михаил и Гаврил“]] — црква во населбата Карпош; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Куманово|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — манастирска црква; *[[Црква „Св. Благовештение“ - Куманово|Црква „Св. Благовештение]] — црква во населбата [[Банево Трло]]. Камен темелник удрен на [[7 април]] [[2015]] година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://koe.mk/lokacija-za-nov-pravoslaven-hram-vo-kumanovo/ |title=''Локација за нов православен храм во Куманово'' |accessdate=2014-11-24 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215010413/http://koe.mk/lokacija-za-nov-pravoslaven-hram-vo-kumanovo/ |url-status=dead }}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Куманово|Црква „Св. Петка“]] * [[Црква „Св. Тереза од детето Исус“ - Куманово|Црква „Св. Тереза од детето Исус“]] — католичка црква; * [[Евангелска црква - Куманово|Евангелска црква — Куманово]] <center>Галерија од други храмови</center> <gallery> Татар Синан Бег Џамија“ 01.jpg|[[Татар Синан Бег џамија (Куманово)|Татар Синан-бег џамијата]] Голема џамија (Куманово) (04).jpg|[[Голема џамија (Куманово)|Големата џамија]] во [[Бедиње]] Светилиште во Бедиње (01).jpg|[[Православие|Православно]] светилиште во Бедиње </gallery> == Стопанство == [[Податотека:ЈП Куманово Гас.jpg|мини|220п|ЈП „Куманово гас“.]] [[Податотека:Тутунски комбинат Куманово.jpg|мини|220п|Старата зграда на Тутунскиот комбинат Куманово.]] Куманово има развиена [[индустрија]] и претставува центар на индустриското производство во североисточна [[Македонија]]. [[Чевларска индустрија|Чевларската индустрија]] во овој град има огромна традиција и опстанува со децении. Денес во градот функционираат повеќе од 60 фирми за производство на чевли, што го прави овој град центар за чевларската индустрија во Македонија и пошироко. Производството е наменето за Македонија, бившите југословенски држави, како и Бугарија, Грција, Албанија и Италија. Помал дел се извезува и во Чешка, Словачка и Германија. Исто така, во градот работи ФЗЦ 11 Октомври А.Д. Куманово, Фабрика за заварени цевки и профили која вработува повеќе од 250 работници и има големо учество во економијата на градот. Од [[Прехранбена индустрија|прехранбената индустрија]] најмногу се застапени мелничката и пекарската, додека од индустрија за производство на пијалаци функционира „Кватро“. == Образование == [[Податотека:Ученички дом „Професор Мијалковиќ“.jpg|мини|220п|Ученичкиот дом „Професор Мијалковиќ“.]] === Факултети === *[[Факултет за бизнис администрација (Куманово)|Факултет за бизнис администрација]] - дисперзиран факултет при [[Државен универзитет во Тетово]] со студии од полињата на [[бизнис администрација]], јавна администрација, [[информатика]], [[англиски јазик]] и [[Англиска книжевност|книжевност]] *Еуроколеџ (EuroCollege) — American Heritage University — Високообразовна установа со студии по менаџмент, маркетинг, економија и бизнис ===Средни училишта=== *[[Гимназија „Гоце Делчев“ - Куманово|„Гоце Делчев“]] *[[ДСТУ „Наце Буѓони“ - Куманово|„Наце Буѓони“]] *[[СУ „Киро Бурназ“ - Куманово|„Киро Бурназ“]] *[[СОУ „Перо Наков“ - Куманово|„Перо Наков“]] ===Основни училишта=== *[[ОУ „11 Октомври“ - Куманово|„11 Октомври“]] *[[ОУ „Бајрам Шабани“ - Куманово|„Бајрам Шабани“]] *[[ОУ „Браќа Миладиновци“ - Куманово|„Браќа Миладиновци“]] *[[ОУ „Вук Караџиќ“ - Куманово|„Вук Караџиќ“]] *[[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Куманово|„Крсте Петков Мисирков“]] *[[ОУ „Кочо Рацин“ - Куманово|„Кочо Рацин“]] *[[ОУ „Магдалена Антова“ - Куманово|„Магдалена Антова“]] *[[ОУ „Наим Фрашери“ - Куманово|„Наим Фрашери“]] *[[ОУ „Христијан Тодоровски Карпош“ - Куманово|„Христијан Тодоровски Карпош“]] *[[ОУ „Толи Зордумис“ - Куманово|„Толи Зордумис“]] *[[УОМО „Панче Пешев“ - Куманово|„Панче Пешев“]] - [[Музика|музичко]] училиште == Култура == Во Куманово постои голем број професионални културни установо: [[Библиотека „Тане Георгиевски“|Библиотеката]], [[Народен музеј (Куманово)|Народниот музеј]], [[Театар Куманово]] и [[Центар за култура „Трајко Прокопиев“ - Куманово|Центарот за култура „Трајко Прокопиев“]], [[Уметничка галерија Куманово]], [[Галерија на икони (Куманово)|Галерија на икони]]. Поистакнати културните манифестации се: Ликовната колонија, Џез-фестивалот „[[Денови на комедија]]“. == Архитектура == == Спорт и рекреација == На полето на спортот во Куманово делуваат или делувале многубројни клубови: * Околу четириесет фудбалски клубови: [[ФК Куманово|ГФК Куманово]],[[ФК Башкими]] (распаднат), [[ФК Милано]], [[ФК Гоблен]] (распаднат), [[ФК Куманово 2012]], [[ФК Башкими 1947]], [[ФК Гоблен Јуниор]] и др. * Кошаркарски клубови: [[КК Куманово]], КК Пинк Пантери * Ракометни клубови: [[РК Куманово]], [[ЖРК Куманово]] * Боксерски клубови: БК Куманово * Шахот во Куманово датира уште од 1930 (женски и машки) * Атлетика: АК Скок. * Велосипедски клубови: Вело М и Кросс Сајклинг Куманово * Стрелечки клубови: СК Куманово (основан во 1961 година) * Во градот Куманово постои голема активност во [[карате]] клубовите, аеро-клубовите, мал фудбал и други спортски активности каде што спаѓаат пливачките клубови „Аква Куманово“ и „Тумба“, кои се активни во ново отворениот затворен базен. Куманово е член на Европската асоцијација на градовите на спортот, а во 2019 година го добил признанието „Европски град на спортот“.<ref name="ReferenceA">Максим Димитриевски, „Децентрализацијата е клучот за развој на државата“, ''Економија и бизнис'', година 22, број 267, ноември 2020, стр. 40.</ref> == Знаменитости == === Музеј на Христијан Тодоровски-Карпош === [[Спомен-куќа на Христијан Тодоровски Карпош (Куманово)|Спомен куќата]] на командантот на кумановскиот [[Баталјон „Јордан Николов“|баталјон „Јордан Николов-Орце“]], [[Христијан Тодоровски-Карпош]], убиен од страна на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарскиот окупатор]] на [[7 февруари]] [[1944]] година за време на нападот на бугарското воено и полициско упориште во селото Билјача, Прешевско. === Спомен костурница === [[Податотека:„Спомен костурница“ 06.jpg|мини|десно|Спомен-костурницата]] [[Спомен-костурница (Куманово)|Спомен костурницата]] била изградена во [[1957]] година по повод [[11 Октомври]], [[Денот на востанието во Македонија|Денот на востанието на македонскиот народ]]. Дело е на архитектот Зордумис и вајарот Сретен Стојановиќ. Се состои од [[обелиск]] и костурници во кои се сместени посмртните останки на загинатите во Народноослободителната војна од Куманово и [[Кумановско]]. <center>Други знаменитости</center> <gallery> Плоштад „Нова Југославија“ (02).jpg|[[Плоштад „Нова Југославија“|Плоштадот „Нова Југославија“]] The square of Kumanovo (2).JPG|Занаетчискиот дом Batko Gjorgjija monument in the square of Kumanovo.JPG|Споменик на Батко Ѓорѓија, претпозналив лик од Куманово Македонка, споменик на Револуцијата (05).jpg|Статуата од делото „[[Македонка, споменик на Револуцијата]]“ Македонка, споменик на Револуцијата (02).jpg|Релјеф од делото „Македонка, споменик на Револуцијата“ Плоштад „Маршал Тито“ (Куманово).jpg|[[Плоштад „Јосип Броз Тито“ (Куманово)|Плоштадот „Маршал Тито“]] Хотел „Куманово“.jpg|Поранешниот [[хотел]] „Куманово“ Градски парк Куманово (02).jpg|[[Градски парк (Куманово)|Градскиот парк]] Соколански парк (04).jpg|[[Соколански парк|Соколанскиот парк]] </gallery> == Личности == ==== Личности родени во Куманово: ==== * [[Благоја Стевковски - Гојчо]] ([[15 август]] [[1915]] - [[Скопје]], [[3 декември]] [[1965]]) — македонски комунист, учесник во [[НОВ]] и повоен воен раководител * [[Борис Чушкаров]] ([[28 јануари]] [[1916]] - [[Скопје]], [[19 септември]] [[1982]]) - македонски комунист, основач и прв раководител на [[ОЗНА]] во [[СРМ]] и учесник на Првото заседание на [[АСНОМ]] * [[Веселинка Малинска]] ([[4 јануари]] [[1917]] - [[Скопје]], [[12 ноември]] [[1987]]) - македонска комунистка, учесничка во [[НОВ]] и вршител на политички функции по ослободувањето * [[Боро Менков]] ([[6 мај]] [[1919]] - кај с. [[Белановце]], Кумановско, [[14 октомври]] [[1941]]) - македонски комунист, учесник во [[НОВ]] и [[народен херој на Југославија]] * [[Боро Петрушевски|Боро Петрушевски - Папучар]] ([[1920]] - [[21 април]] [[1943]], Горанце, [[Косово и Метохија|Косово]]) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и [[народен херој на Југославија]] * [[Јездимир Богдански]] (1930-2007) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]], општественик и учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Анка Богданска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Вука Ангеловска|Вука Ангеловска-Врвка]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Роза Кирова|Роза Андонова Кирова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Кица Андоновска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Санда Георгиева|Санда Ангеловска Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Евгенија Бацковиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Антеска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Радмила Богдановска|Радмила Илиева Богдановска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димка Божинова|Димка Георгиева Божинова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Божиновска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Нада Боцевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванка Величкова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Царевка Велковска - Величиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Живка Владиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Смиља Георгиевска|Смиља Ангелова Георгиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Дивна Георгиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Георгиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Душка Георгиевска|Душка Спирова (Трајковска) Георгиевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ленка Давиткова|Ленка Стојанова Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Лена Давитковска - Паланкалика]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Давитковска - Паланкалија]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сунчица Давитковска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Нада Денковска|Нада Арсовска Василева Денковска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Немања Димитриевски]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Неранџа Димитриевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Димитриевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Димовска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Олга Евремовска|Олга Тодорова Евремовска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Бурназовска|Слоботка Динкова Бурназовска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] * [[Богица Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Иванова|Нада Младеновиќ Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Славка Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Которка|Вера Теодосиева Трајковска - Которка]] ([[2 април]] [[1925]] - [[Лопен]], [[Осоговски планини]], [[1944]]) - македонска [[партизан]]ка, учесничка во [[НОБ]] * [[Елица Живкова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ротка Ивановска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Илиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Торка Илиевска|Торка Миткова Илиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Јакимова|Вера Орданова Јакимова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вела Јакимовска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Јуцка Јакимовска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Слободанка Јаневска|Слободанка Петко Јаневска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]], носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] * [[Славка Јанкуловска|Славка Јованоска Јанкуловска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Карабичанка]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Добрила Пуцкова]] ([[6 јуни]] [[1926]] - [[23 февруари]] [[2007]], [[Скопје]]) — македонска театарска, филмска и телевизиска глумица * [[Драгутин Аврамовски|Драгутин Аврамовски - Гуте]] ([[11 март]] [[1931]] - [[Скопје]], [[12 септември]] [[1986]]) - истакнат македонски академски [[Сликарство|сликар]] и графичар. * [[Александар Митевски (поет)|Александар Митевски]] ([[4 март]] [[1934]]) - [[Македонци|македонски]] [[поет]] и [[преведувач]] * [[Данило Коцевски]] ([[1947]]) - [[Македонци|македонски]] книжевен [[критичар]], [[Расказ|раскажувач]], [[роман]]описец, [[драма]]тург и [[поет]]. * [[Ангел Миладинов]] (* [[1936]]), ликовен уметник * [[Зоран Јакимовски]] (* [[1953]]), графичар и сликар * [[Столе Златановски]] (* [[1960]]), познат фудбалер * [[Вујадин Станојковиќ]] (* [[1963]]), репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Југославија|Југославија]], [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]], играч на [[ФК Куманово|Куманово]] [[ФК Вардар|Вардар]], белградски [[ФК Партизан|Партизан]], и неколку [[Шведска|шведски]] клубови * [[Нино Величковски]] (* [[2 мај]] [[1954]]), македонски фолк-пејач на народна музика * [[Венко Андоновски]] (* [[1964]]), писател * [[Илија Струмениковски]] (* [[20 септември]] [[1940]]), македонски театарски, филмски и телевизиски глумец и сликат * [[Горан Илиќ]] (* [[27 јули]] [[1959]]), македонски театарски, филмски и телевизиски глумец * [[Тони Михајловски]] (* [[30 јуни]] [[1967]]), македонски театарски, филмски и телевизиски глумец * [[Сашко Коцев]] (* [[28 ноември]] [[1981]]), македонски театарски, филмски и телевизиски глумец * [[Јонуз Јонузи]] (* [[1965]] - † [[2010]]), балкански првак во атлетика * [[Југослав Петровски]] (* [[1969]]), поет и драматург * [[Бобан Трајковски]] (* [[1973]] – † [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], припадник на [[Баталјон за специјални намени „Волци“|БСН Волци]], еден од загинатите во [[масакрот кај Вејце]] во [[2001]] година * [[Дејан Јакимовски]] (* [[1975]] – † [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], водник во [[АРМ]] * [[Оливер Петрушевски]] (* [[1978]] – † [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Џељаљ Бајрами]] ([[17 ноември]] [[1973]]) — македонски политичар. ==== Личности доселени во Куманово: ==== * [[Мара Ѓорѓевиќ (партизан)|Мара Томиќ Ѓорѓевиќ]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Личности починати во Куманово:''' * [[Ленка Ивановска|Ленка Ивановска-Шајка]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Збратимени градови и меѓународна соработка == Градот Куманово (поточно [[Општина Куманово]]) е збратимен со градовите:<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://doc.kumanovo.gov.mk/obrazovanie/lista_na_gradovi.pdf| title = Список на збратимени градови со Општина Куманово| publisher = Општина Куманово}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Div col|cols=|small=No}} * {{знамеикона|Босна и Херцеговина}} [[Прозор]], [[Босна и Херцеговина]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Вараждин]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Горен Милановац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Србија}} [[Лесковац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Србија}} [[Панчево]], [[Србија]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косовска Митровица]], [[Косово]] * {{знамеикона|Србија}} [[Чукарица]], [[Србија]] * {{знамеикона|Србија}} [[Врање]], [[Србија]] * {{знамеикона|Црна Гора}} [[Никшиќ]], [[Црна Гора]] * {{знамеикона|Турција}} [[Чорлу]], [[Турција]] * {{знамеикона|Бугарија}} [[Пловдив]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Босна и Херцеговина}} [[Бијељина]], [[Босна и Херцеговина]] {{Div col end}} Исто така, Куманово е член на Европската асоцијација на градови на спортот, Асоцијата на градови носители на пораката за мир и Мрежата на силни градови.<ref name="ReferenceA"/> ==Куманово како мотив во уметноста== * „Кумановскиот превој“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 101.</ref> * „Што останува од родниот град?“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 16.</ref> * „Кумановски пуканки“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 17.</ref> * „Кумановци и кумановчани“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 312-313.</ref> * „Стотици години“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 542.</ref> ==Галерија== <gallery> 11 Ноември (населба во Куманово) (01).jpg|Улицата „Србо Томовиќ“ 11 Ноември (населба во Куманово) (03).jpg|Улицата „Боро Прцан“ Бул. „Трета македонска ударна бригада“, Куманово (01).jpg|Булеварот „Трета македонска ударна бригада“ Бул. „Трета македонска ударна бригада“, Куманово (02).jpg|Булеварот „Трета македонска ударна бригада“ Ул. „11 Октомври“, Куманово (01).jpg|Улицата „11 Октомври“ Ул. „11 Октомври“, Куманово (02).jpg|Улицата „11 Октомври“ Ул. „11 Октомври“, Куманово.jpg|Улицата „11 Октомври“ Ул. „Братство-единство“, Куманово.jpg|Улицата „Братство-Единство“ Ул. „Доне Божинов“, Куманово.jpg|Улицата „Доне Божинов“ Ул. „Моша Пијаде“, Куманово (01).jpg|Улицата „Моша Пијаде“ Ул. „Моша Пијаде“, Куманово (02).jpg|Улицата „Моша Пијаде“ Ул. „Народна револуција“, Куманово.jpg|Улицата „Народна Револуција“ Zgrada na opštinata vo Kumanovo 1.JPG|Седиштето на [[Општина Куманово]] </gallery> == Поврзано == * [[Кумановско]] == Наводи == {{наводи}} ;Општи извори * „''Градовите во Република Македонија''“. Б. А. Тошевска, Географски лексикон, 2000. ;Белешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Kumanovo}} * [http://www.kumanovo.gov.mk Службено мрежно место на Општина Куманово] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071231075358/http://www.kumanovo.gov.mk/ |date=2007-12-31 }} {{Куманово}} {{Градови во Македонија}} {{Општина Куманово}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Куманово| ]] gpfs8tpo887os67w5ut0ts59w90uknh Велес 0 1154 5579162 5565577 2026-06-20T08:40:20Z Bjankuloski06 332 /* Средновековен период */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579162 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Велес (појаснување)}} {{Инфокутија Населено место | name = Велес | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Veles X19.jpg | image_alt = | image_caption = Поглед на Велес | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Велес во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 43 |lats = 00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 47 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Вардарски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Велес]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| established_title = | established_date = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 206 | population_footnotes = | population_total = 40,664 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[Список на луѓе од Велес|Велешани]] (мн.) | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 043 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = VE | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [https://veles.gov.mk/ www.veles.gov.mk] | footnotes = }} '''Велес''' — [[Градови во Македонија|град]] во Средишна Македонија и седиште на [[Општина Велес|истоимената општина]]. Тој е [[Градови во Македонија|седми град по број на жители]] во Македонија со вкупно население од 40.664 жители (2021 г.). На северозапад од Велес се наоѓа главниот град на Македонија, [[Скопје]] (54 км), на североисток се наоѓа градот [[Свети Николе]] (34 км), на исток се наоѓа градот [[Штип]] (43 км), на југозапад се наоѓа [[Прилеп]] (79 км) и на југоисток се наоѓаат [[Кавадарци]] (43 км) и [[Неготино]] (40 км). Велес има мошне поволна географска положба бидејќи е крстопат на меѓународни патни и железнички правци и еден од поглавните транзитни центри во Македонија. Велес низ историјата се нарекувал со различни имиња, од кои три се најмногу користени. Од самото основање на градот, Велес се нарекувал со името '''[[Билазора|Вилазора]]'''. Подоцна во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] градот се преименувал со името '''Ќупурли''', кое подоцна било заменето со денешниот назив. За време на [[СР Македонија]], но и во првите години од самостојноста на државата, Велес се нарекувал со името '''Титов Велес''', во чест на маршалот [[Јосип Броз - Тито]]. Велес како населба постоел уште од 168 година п.н.е. и се наоѓал нешто поисточно од денешната локација. Бидејќи градот има стратешка позиција, тој бил често мета на различни странски инвазии и окупации и бил дел од различни балкански кралства и држави, почнувајќи од [[Пајонија]], па завршувајќи со [[СФРЈ]]. Велес е значаен и познат по голем број работи. Градот бил дом на голем број македонски преродбеници, револуционери, писатели и поети и тој е една од лулките на македонската култура, а низ историјата се среќава како град на првиот театар во Македонија, град каде што настапила првата глумица, учителката Тенка А. Коларова во популарната мелодрама „Многустрадалната Геновева“ во 1875 година, град на првата библиотека, првата гимназија, првото музичко училиште, како и првиот музеј. Градот е карактеритичен по својата типична велешка и староградска архитектура. Велес е еден од индустриските центри на Македонија и значаен трговски, транспортен и економски центар. == Потекло на поимот == [[Податотека:Veles panoram.JPG|мини|Поглед кон Велес]] [[Податотека:Veles, razglednica, maalo Brzorek.jpg|мини|Разгледница од Велес, маало „Брзорек“, 1920-те години]] Велес како урбана населба датира уште од 168 година п.н.е. Првичните стари антички населби биле источно од градот во однос на денешната положба на градот. Со подоцнежното населување на Словените, градот бил сместен на денешната положба и го добил денешното име - Велес. Во текот на историјата градот често го менувал името, па така бил познат како '''Вила Зора''', '''Ќупурли''', '''Титов Велес''' и '''Велес'''. Денешното име го добил во [[VII век]] со доаѓањето на [[Словени]]те на [[Балкански Полуостров|Балканот]], од словенското '''В ЛЕС''' што значи „в шума“, име кое било дадено поради густите шуми што го опкружувале градот. Но некои слависти сметаат поради голите тревнати ридишта и реката [[Вардар]] местото го населувале сточари чиј словенски бог на стадата бил ''[[Велес (бог)|Велес]]''. == Историја == === Праисториски период === Наоѓалиштата на [[фосил|фосилни остатоци]] во околината на Велес во селото [[Мамутчево]], како и оние во глиништето во фабриката „Киро Ќучук” во самиот град, само ја потврдуваат теоријата дека овој простор отсекогаш бил населен со жив свет. Еволуирањето и појавата на човекот се следат преку бројните траги низ времето од старата камена епоха - [[палеолит]]от па сè до денес. Единствените истражувања од времето на палеолит во Македонија се вршени во непосредна близина на Велес, во месноста наречена ''Пешти'', која се наоѓа 110 метри над десниот брег на реката [[Бабуна]] во пештерата [[Макаровец]]. Според научниците пештерата датира од 70.000 до 10.000 години п.н.е., а пронајдената фосилна фауна укажува дека на просторот живееле цицачи од ова време како што се пештерска мечка, пештерска хиена, пештерски лав, козорог, волци и лисици. Пронајдените артефакти од камен упатуваат на доцен палеолит. Во [[бронзеното време]], кога се карактеристични почетоците на формирање етнички заедници, реонот на [[Повардарие]]то го населувале [[Пајонци]]те, [[Бриги]]те и [[античките Македонци]]. За Велес и околината се претпоставува дека живеело пајонско население во текот на целиот I милениум п.н.е. и дека од IV до III век п.н.е. формирало кралство. Траги од вакви населби се присутни во наоѓалиштето ''Теќе'', кое се наоѓа на 2 километри оддалеченост од [[Башино Село]], во близина на вливот на [[Отовичка Река]] во езерото [[езерото Младост|Младост]]. Наоѓалиштата од железното време придонесуваат за формирање на сликата на животот во првите векови од I милениум п.н.е. Такви се сместени во селото [[Долно Оризари]] во наоѓалиштето ''Свилара'' каде се пронајдени некропола, могилите во с. [[Иванковци]] во наоѓалиштето ''Инчерлак'' како и остатоците пронајдени во месноста ''Тумба'' во с. [[Караслари]]. Организираниот живот на Пајонците овозможил подоцна на оваа територија да се развијат поорганизирани форми на општествено живеење. === Антички период === ;Вила Зора {{главна статија|Вила Зора}} За време на раниот антички период, територијата на Велес влегувала во составот на пајонската држава, која се претпоставува дека ја сочинувале голем број градски населби. Хелинистичкиот слој јужно од градот кај наоѓалиштето ''[[Велешка тврдина|Кале]]'' при влезот во [[Велешка Клисура|Велешката Клисура]] покрива плато од 3,5 хектари површина оградена со бедем, на кој бил сместен најголемиот пајонски град [[Вила Зора]] (''Била Зора''). Вила Зора се наоѓала на самиот влез од [[Дарданија]] во Македонија ([[Пајонија]]) така што [[Филип V]] освојувајќи ја во [[217 п.н.е.|217 година пред н.е.]], ја одбранил својата држава од упадот на [[Дарданци]]те. Вила Зора бил значаен воен центар сè до последните години на македонското владеење. За последен пат се споменува во [[168 п.н.е.|168 година пред н.е]]. Континуитетот на името ''Вила Зора'' и ''Велес'' тешко може да се одреди, зашто Велес се спомнува дури во [[1018]] година. Се претпоставува дека во оваа временска празнина моќта на Вила Зора во римското владеење опаднала или пак нејзината локација треба да се бара на друго место. Во пошироката околина на Велес има повеќе траги кои укажуваат на античкиот град [[Аргос]] поврзан со територијата на Македонија. ;Стоби {{главна статија|Стоби}} [[Податотека:Stobi.jpg|десно|300п|мини|Стоби - значаен стар пајонски и македонски град.]] Античкиот град Стоби бил пајонски, македонски и римски град. Првиот документиран спомен за Стоби потекнува од [[197 п.н.е.|197&nbsp;г. п.н.е.]], кога на тоа место македонскиот крал [[Филип V]] ја поразил дарданската војска. Во изворите каде што римскиот историчар [[Тит Ливиј]] го споменува овој податок, Стоби носи епитет на „стар град”. Урбаниот дел на Стоби се наоѓа опкружен со бедеми на вливот на ''Еригон'' во ''Аксиос'', денес познати под името [[Црна река|Црна Река]] и [[Вардар]]. Градот зафаќал мошне важна трговска и воена позиција. Променливите борби на [[антички Македонци|Македонците]] со северните соседи биле судбоносни за Стоби. Стоби со околината дефинитивно потпаднал под македонска власт во [[217 п.н.е.|217&nbsp;г. п.н.е.]] за време на владеењето на Филип V. Кога во [[168 п.н.е.|168&nbsp;г. п.н.е.]] Римјаните го поразиле македонскиот крал [[Персеј]] кај [[Пидна]], македонското кралство се распаднало. Македонија била поделена на четири независни административни области под римска контрола, а Стоби станува центар на трговијата со сол на третата област. Во [[148 п.н.е.|148&nbsp;г. п.н.е.]] Македонија станува римска покраина. Судејќи според спорадичните наоди, Стоби во пред-римско време било мало гратче со површина од 2,5 хектари. Дури од времето на преминот од старата во новата ера во градот настануваат значајни промени. Новиот град бил испланиран и зачнат, на терен што бил осум пати поголем од дотогашната населба кој бил населен најверојатно со голем број нови жители. Привлечени од Римјаните и нивната стопанска и политичка моќ, во Стоби се населувале истовремено и жители од околината и деселеници од хеленистичкиот свет. Интензивното проширување на градот може да се поврзе со подигнувањето на неговиот статус на ранг на [[муниципиум]] што Стоби го имал уште од [[69]] година. Прераснувањето на Стоби во град со самоуправувачки статус го посведочуваат епиграфските споменици и ковањето на локалните монети со натпис „Муниципиум Стобенсиум” кои го опфаќаат времето од [[Веспазијан]] 69&nbsp;г. до [[Елагабал]] [[222]] год. н.е. === Средновековен период === ;Склавинии Местоположбата на Велес како главна раскрсница балканските патишта [[Вија Егнација]] и [[Виа Милитарис]] и многуте други локални комуникациски врски, била интересна за [[македонски словени|словенското население]] кое во [[6 век|VI век]] навлегло на [[Балканскиот Полуостров]]. Походите најпрво биле пајонски, а дури потоа кога грото од староседелците (романизирано население од македонско, пајонско и римско потекло) се повлекло кон приморјето и во планинските предели, а Словените почнале да ги населуваат. Границата помеѓу античкиот и средновековниот перио на тлото на велешкиот регион може да се определи конкретно во 70-тите и почетокот на 80-тите години на VI век. Тогаш се создадени првите [[склавинии]] на територијата на Македонија. Тие ги зафаќале низинските плодни области покрај Вардар, [[Тополка]] и [[Бабуна]] при што ги разурнувале градовите и крепостите. Тогаш се изменил и етничкиот состав на населението, како и [[топонимија]]та на регионот. Тие станале доминантана етничка група и по својот говор ги именувале местата. Главниот градски центар, тврдината на вливот на реката Тополка во Вардар која била позната како ''Вила Зора'', го добил името ''Велес''. Велес припаѓал на склавинијата [[Верзитија]] која се протегала на територијата помеѓу Велес, [[Охрид]], [[Битола]] и [[Кичево]] и била населена со [[Брсјаци]]. Иако ја признавала византиската номинална власт, Верзитија се наоѓала надвор од сферата на непосредната управна власт на царството. Она што не и успеало на [[Византија]], му успеало на [[Бугарски владетели|бугарскиот кнез]] [[Борис I|Борис]] кој во средината на [[9 век|IX век]] ја освоил Верзитија. Тогаш, велешкиот регион морал да ја признае бугарската врховна власт. Со неа се вратил и подемот на [[христијанство]]то, кое иако не сосем уништено, било во стагнација со доаѓањето на Словените. Воспоставувањето на бугарска власт придонело до интензиривање на процесот на [[феудализација]]. Ваквата состојба довела до заострена социјална борба и до појава на широко, антицрковно, антифеудално ослободително движење чии корени се токму на пошироката велешка територија - [[богомилство|Богомилското движење]]. Неговите приврзаници подоцна биле нарекувани ''Бабуни'' (според реката Бабуна), а името го добило по основачот ''попот Богомил''. По својата суштина, Богомилството е дуалистичко учење за вечната борба меѓу доброто и злото, светлината и темнината, олицетворени во [[Господ]] и [[Сатана]]та. Тие ги отфрлале црковните обреди и култови, [[крст]]от како симбол, празниците и [[икони]]те. Учењето на Богомилите е израз на незадоволство на населението од световната и духовната власт. ;Самоилово Царство и Византија Со освојувањето на [[Скопје]] од страна на Византија, во [[1004]] година, велешката област станала гранична територија на македонската држава и добила улога на заштитник на нејзините цетрални делови. [[Царот Самоил]] се обидувал да го запре византиското навлегување на македонска територија, но во [[битката на Беласица]] во [[1014]] година доживеал катастрофален пораз. Со освојувањето на [[Прилеп]] и [[Штип]], Велес останал отсечен од Македонија. Успевал да опстои само до [[1018]] година кога за првпат од доаѓањето на Словените бил принуден да потпадне под директна византиска власт т.е. да стане дел на византиското царство. Воено-административно, Велес во Византиското владеење припаѓал на [[Тема Бугарија|темата Бугарија]], но начинот на живот, даноците и религиската припадност останалене непроменети. Велес сѐ уште бил дел на Битолската епархија во составот на [[Охридската патријаршија]] на која подоцна ѝ бил одземен рангот и црковниот статус. === Отомански период === [[Податотека:Weles1863.jpg|thumb|300px|десно|Велес во [[1863]] година.]] Веднаш по потпаѓањето под турска власт во [[1395]] година, Велес потпаднал под управата на [[Румелиски беглербеглак|Румелискиот беглербеглак]]. До 60-тите години на [[14 век|XIV век]] областа го носела името ''Велешки Вилает'', а потоа и ''Велешка Нахија'' како најниска управно територијална единица. На чело на вилаетот се наоѓал [[субашија]]та кој живеел во Велес и заповедал со [[спахии]]те кои по правило живееле во селата. Паралелно со ова Велес станал центар на Велешката каза или ''кадилак'' со што прераснал во многу значајна управно-судска единица. [[Турци]]те градот го нарекле '''Ќупурли,''' што во превод значи "град на мостови". Турскиот патописец [[Евлија Челебија]] го опишал Велес од тоа време. Главен објект тогаш бол мостот на [[Вардар]] кого го објаснил како нов, дрвен мост со четири отвори, додека неговиот современик Хаџи Калфа забележал: „Ќупурли се наоѓа во карпеста клисура и има камен мост по кој го добил името. Сепак и двајцата биле во право, бидејќи едниот зборува за мостот кај стариот дел од Велес, а другиот за мостот на местото каде Вардар се преминувал со сплав. [[File:Велес 1910г.jpg|thumb|мини|лево|Панорамска слика на Велес (1910 г.)]] Строго централизираното државно уредување на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] ја спречувало прекумерната експлоатација на рајата, но пишаните закони не можеле да ја спречат злоупотребата на позициите на феудалците и великодостојниците. Најупотребувана форма на експлоатација на населението било наметнувањето бројни даноци. Мал бил бројот на привелигирани граѓани кои имале специјални задолженија како ''соколари'' (фаќање и одгледување соколи), ''оризари'', ''коњари'' итн. Сето ова предизвикувало незадоволство и отпор кај народот кој во почетокот на [[17 век|XVII век]] почнал да се организира во вооружени групи, со што се појавило [[ајдутство]]то. Во велешката околина имало идеални услови за негов развој поради густите шуми и бројните патишта преку кои ги вршеле нападите. Појавата на ајдутските дружини предизвикала додатни репресии врз народот, а тоа пак уште поголема причина за бунтови и востанија. Во средината на [[19 век|XIX век]] Велес бил поделен на 12 маала, а Велешката каза ја сочинувале 93 села. Тешката феудална анархија и сè поголемиот занаетчиски развој од [[18 век|XVIII век]] ги дополниле терзискиот, кираџискиот, бавчаванџискиот, калајџискиот, брашнарскиот, лебарскиот, аџискиот, воденичарскиот, папуџискиот, абаџискиот, бојаџискиот, самарџискиот, дулгерскиот, сарачкиот, ситничарскиот и останати занаети. [[File:Pogled na Veles od Sv.Nedela nad Topolka.jpg|thumb|300px|Поглед на градот Велес од југ, од ридовите над реката [[Тополка]] и црквата Св. Недела на велешкото кале]] Реформите во турскиот државно-правен, политички, економски, верско-просветен и војнички систем од [[1839]] година популарно наречени „[[Гилхански хатишериф]]” или „''Акт на справедливост и благодејанија''”, поволно се одразиле врз граѓанството на Велес. Според овој акт се воведувала еднаквост меѓу [[муслимани|муслиманското]] и [[христијани|христијанското население]], се зголемувале гаранциите и неприкосновеноста на личноста, честа и имотот, еднаквоста пред судот и законот. Тоа овозможувало отворање на училишта на [[македонски јазик]], изградба и реконструкција на цркви и манастири и слободна трговија и производство. Во [[1831]] и повторно во [[1840]] година, Велес го зафатил заразната болест [[колера]] (чума), во [[1833]] година го зафатиле незапамтени студови, во [[1835]] година замрзнала реката Вардар, а во [[1847]] година му се случиле големи поплави. И покрај сè, првата половина на [[19 век|XIX век]] е најзначајна за подемот на Велес. Во ова време отпочнува обновување и изградба на многу цркви и манастири во Велес и [[Велешко]]. === Балканските војни и Првата светска војна === [[Податотека:Spomenik na Ilindencite vo Veles.jpg|мини|десно|300п|Споменик на Илинденците во Велес.]] Со нападот на балканските сојузници во [[1912]] година конечно е ставен крај на турското владеење во Македонија, а Велес се нашол под [[Вардарска Бановина|српска власт]]. Вештачки повлечените граници низ природната целина на Македонија го нарушило вековното единство на територијата. Тоа придонело до нагло опаѓање на занаетчиството, стопанството, трговијата и транспортот до солунското пристаниште. Употребата на македонскиот јазик и македонскиот фолклор биле забранети, а наставата во народните училишта парализирана. Со почетокот на [[Првата светска војна]], во [[1914]] година Велес и околината биле цел на регрутација, мобилизација и реквизиција на населението. По окупацијата на [[Бугарија]], една година подоцна, економската положба на населението уште повеќе се влошила. Со потпишувањето на примирјето во [[1918]] година [[вардарска Македонија|вардарскиот дел на Македонија]] ѝ бил доделен на [[Србија]]. Војната што се водела на територијата на велешко нанела многу штети на инфраструктурата, верските објекти и уметничките вредности. Населението било во социјален колапс. Најдоследните приврзаници за национално и социјално ослободување и обединување на Македонија ја продолжиле својата борба преку организацијата [[ВМРО]]. Велешката околија, согласно [[Видовденски устав|Видовденскиот устав]] од [[1921]] година му припаѓа на ''скопскиот округ''. Намалувањето на бројот на жители во текот на цели 20 години (до [[1941]] година) ја отсликува тешката економска состојба. Миграционите движења, војните, епидемиите, малата индустриска развиеност придонеле за опаѓање на бројот на жителите во градот. И селата не биле поштедени од промени, на кои им престоела аграрна реформа и колонизација. Паралелно со економскиот, Велес меѓу војните го живеел и својот општествен и политички живот. октомвриската револуција и движењето во Европа за ослободување на малите народи, кај велешката интелигенцијата и прогресивните сили створиле можност за создавање [[КПЈ|Социјалистичка работничка партија]]. Основачкото собрание е одржано во кафеаната „Солун” на [[24 април]] [[1919]] година, а за претседател бил избран учителот [[Коста Минциќ]] од [[Башино Село]]. Организацијата броела 40-тина комунисти и социјалисти меѓу кои и [[Панко Брашнаров]]. [[File:Vardar vo Veles i Kosturnica.jpg|thumb|300px|left|Мостот „Гемиџии“ на реката Вардар во Велес, во позадината е Спомен Костурницата]] Една година подоцна, Социјалистичката работничка партија во Велес се проширила во селата и се зајакнала кадровски. Од нејзините редови произлегле имиња кои трајно ја обележале велешката историја од овој период. Политичкиот живот го иницирал синдикалното организирање во индустриските и државните претпријатија за заштита на правата на работниците. Најмасовен бил железничкиот синдикат кој во [[април]] [[1919]] година го организирал ''Штрајкот на железничарите'' на кој му се придружило и останатото население во протестите против власта. По примерот на железничарите, монополските и другите индустриски работници формирале синдилани организации. Вака организираниот општествено-политички живот овозможил во [[1920]] година, на општинските избори да победи Комунистичката партија, а Велес станал ''„Црвена комуна“''. Комунистичката власт успеала да се одржи од [[август]] 1920 година до [[март]] [[1921]] година. Ова значело крај на демократското владеење, но не ги поколебало револуционерно-социјалистичките елементи кои во ова време на апсења и прогони ја чинеле суштината на организацијата. Идејата особено била широко прифатена од младите работници и ученици во гимназијата кои членувале во младинската комунистичка организација (СКОЈ). Најпрогресивни претставници на [[СКОЈ]] во Велес и негови организатори биле: [[Тодор Шоптрајанов]], [[Лазе Богданов]] и [[Ганчо Хаџипанзов|Ганчо Хаџи Панзов]]. Како резултат на големата пропагандна активност на КП во Велес било издавањето на илегалниот весник „''Искра''” и печатењето на летоци за празнувањето на ''Празникот на трудот'' и учество на сите конгреси на партијата. На конгресот во [[1926]] година претставник од Велес бил [[Панко Брашнаров]]. На засилената партиска активност и консолидирањето на партијата [[ВМРО (Обединета)]] и зајакнатата национална свест, властите одговориле со бројни политички убиства и апсења. Од година на година во партиските редови се појавувале нови имиња меѓу кои и името на [[Кочо Рацин]], кој бил претставник од Македонија на Конгресот на партијата во [[Дрезден]] [[1928]] година. И додека КП јакнела, ВМРО, поради внатрешни разидувања и надворешни влијанија го губела своето значење. Во [[1925]] година во [[Виена]] се одржала основачката конференција на ВМРО (Обединета) во чиј Централен комитет влегле и [[Димитар Влахов]], Панко Брашнаров и [[Ризо Ризов]]. Новата платформа ги привлекла левоориентираните напредни македонски сили. По притисокот на режимот од 1928 година активноста на ВМРО (Обединета) постепено опаѓала и нејзиното членство преминало во КП. [[Податотека:Veles, razglednica, od 1930ti.jpg|мини|Велес во 1930-те години]] Шестојануарската диктатура ([[1929]] година) ја разнишала партиската активност во Велес. Честите провали резултирале со бројни апсења и прогони. Дури во [[1932]] година се оформиле вистински месни комитети со нова генерација приврзаници - [[Страхил Гигов]], [[Васил Ѓоргов]], [[Јовче Патлиџанков]], [[Бане Андреев]], [[Боте Чкорков]], [[Орце Сребров]], [[Тодор Џипунов]] и др. Велес станал „комунистичка тврдина во Македонија”. Од [[1934]] до [[1937]] година следеле нови провали и нови апсења. После секоја провала, после секој терор МК на КП јакнел со нови имиња кои уште повеќе ја ширеле неговата активност. Се јавувале млади жени и девојки кои ја ширеле идејата за национално осознавање и меѓу женската популација. Годините пред [[Втората светска војна]] се период на широка мрежа на партиски активности низ градот и околината. Паралелно со партиската, јакнела и синдикалната организираност која се одвивала преку формирање на културно-уметнички секции, подружници и агитациони групи преку кои се организирале штрајкови и демонстрации. Борбата за национална слобода и рамноправност биле изразени и преку движењето именувано како [[Македонски народен покрет]] (МАНАПО) за чие создавање и популаризација придонеле културно-просветните друштва на македонските студенти од „Вардар” на Белградскиот и Загребскиот универзитет. Во нив членувале велешаните: [[Коста Урумов]], [[Борис Рибаров]], [[Борис Шукарев]] и др. Политичката платформа на МАНАПО се темелела на будење на националната свест на македонскиот народ и афирмација на народниот јазик, борба против српската хегемонизација и борба против [[фашизам|фашизмот]]. === Втора светска војна === [[Податотека:Veles Memorial Ossuary 02.jpg|мини|десно|Спомен костурница на загинатите борци во НОВ од Велес и велешко]] Германските продирања на територијата на Македонија биле проследени со воздушни напади. Уште на [[6 април]] [[1941]] година, Велес 13 пати бил надлетуван од германски авиони. Страв и паника се населиле во градот од плитар. Којник, Бузаана, Мегдан, Сармаале, Варналиите, железницата, мостот и центарот ги потресле силни детонации на [[7 април]] рано наутро. Цели семејства го завршиле својот животен пат во тоа априлско утро. Другиот ден градот го зазеле окупаторските единици и бил блокиран целокупниот економски и културен живот. Изменетите воено-политички услови придонеле за воведување на воена управа со строго пропишани правила на живеење и однесување. Ова ја отежнувало политичката активност на КП како единствена политичка сила. Ангажирањата се насочиле кон прибирање оружје и создавање услови за вооружено востание. Воено-полициските органи во Велес ѝ биле доделени на бугарската сојузничка држава која целокупната активност ја насочувала кон откривање и оневозможување на делувањето на КП. Покрај редовните мерки на насилство, апсења и прогони, формирала профашистички организации во интелектуалните јадра со тенденција за национална асимилација со фалсификување на македонската национална историја, преименување на историските личности во бугарски и слично. Бугарската власт мошне успешно и систематски го спроведувала пљачкањето и теророт врз населението. Реквизицијата и ограбувањето предизвикале недостиг од стоки за широка потрошувачка и воведување на купонски систем. Овие услови го зголемувале незадоволството на народот кој единствен излез и помош барал во делувањето на партијата. Кон членовите на партијата се придружиле членовите од ВМРО. Бане Андреев-Ронката и Панко Брашнаров формирале местен воен комитет и создавале услови за почеток на вооружена борба. Комитетот го сочинувале, покрај нив, и [[Никола Кирков]], [[Борис Гонев]], [[Благојка Демниева]], [[Коло Бабунски]], [[Јовче Ќучук]], [[Димко Митрев]], [[Јовче Матев]] и [[Страхил Гигов]]. Набрзо активноста се проширила и во велешката околија, [[Азот]] и [[Клепа]] преку [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински]], [[Боро Мокров]], [[Димче Мирчев]], [[Трајко Капчев]], [[Орце Лазов]] и други. Во месните комитети огромна помош и поддршка добивале од народот. Кон крајот на [[септември|септрември]] [[1941]] година се формирале првите партизански чети за до [[пролет]]та [[1942]] година се исфрли и велешкиот партизански одред ''„Димитар Влахов”''. Организираниот отпор на територијата на Велес најголеми размери добил во [[1942]] година, кога е организиран и штрајкот на учениците од Велешката гимназија во знак на протест против бугарската асимилаторска политика. Штрајкот е инициран од Одлуката на директорот на Гимназијата за исклучување на учениците за кои постоел сомнеж дека се членови на [[СКОЈ]]. На [[14 март]] [[1942]] година учениците демонстративно ги напуштиле училниците, а ним спонтано им се придружиле и другите ученици. Утредента штрајкот од гимназискиот двор се префрлил на улиците на Велес. На учениците им се придружиле родителите и граѓани на Велес. Како знак на револт за регрутацијата на велешаните во редовите на бугарската војска, партиското раководство организирало протест на жените. Преку 200 жени утрото на [[11 мај]] [[1942]] година пред општинската зграда извикувале пароли против бугарската власт. Најсложената и најконспиративна дејност во илегала била печатење на летоци и билтени. Неколку машини за пишување и преса за умножување биле целата печатарска техника со која располагала илегалната печатница сместена во куќата на [[Нада Бутникошарева]] и во куќите на [[Димко Митрев]] и [[Јовче Ќучук]]. Во работата на печатницата биле ангажирани членовите на овие семејства. [[Кочо Рацин]] пишувал статии за весникот „[[Народен билтен]]”, а му помагале и [[Данчо Зографски]], [[Јордан Тодоровски]], [[Љубомир Босилков]], [[Никола Кирков]] и други. Во [[1942]] година со изградба на скривница во куќата на Митреви се зголемила дејноста на илегалната печатница. Тогаш се умножувале брошури и летоци, се печателе списанијата „Пролетер” и „Искра”. Со печатен материјал се снабдувале партиските организации ширум Македонија. Со упадот во печатницата во декември 1942 година се разоткрила илегалната дејност на КП. Одредот „Трајче Петкановски” се појавил во многу специфични услови на [[23 април]] [[1944]] година во месноста [[Кадиица]] составен од борци од Велешко и [[Прилепско]]. Одредот во почетокот го сочинувале 26 борци за до [[1 септември]] [[1944]] година достигне бројка од 500 борци. Во своето 5-месечно делување не дал ниту една жртва. Од него и од новопристигнати борци на [[2 септември]] [[1944]] година во с. [[Отиштино]] била формирана ''Осмата (македонска) велешка бригада''. Нејзините дејствија биле насочени кон целосно ослободување на Македонија од фашистичкиот агресор. Ноќта меѓу 8 и [[9 ноември]] бригадата пристигнала на територијата на Велес, поточно во с. [[Горно Оризари]]. Во 4 часот наутро на [[9 ноември]] ги запоседнале борбените позиции за напад и ослободување на Велес. Во попладневните часови градот бил ослободен. ===Послевоен Велес=== По ослободувањето, со Законот за преименување на името на град Велес во Титов Велес, донесен на [[10 октомври]] [[1946]] година, Велес бил преименуван во Титов Велес.<ref>{{нмс | author= | title=Закон за преименуењето името на град Велес во Титов - Велес | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305180902/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/F061B7888CAE4809AEE33286897B5A52.pdf | work= | pages=357 | issue=31 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=15 ноември 1946 | accessdate=3 септември 2023 | url-status=live }}</ref> На [[15 јануари]] [[1945]] без јавно судење, од страна на [[ОЗНА]] [[Масакр во Велес|биле масакрирани 53 затвореници од велешкиот затвор]], родољубни лица, а некои и членови на [[Ванчо Михајлов|Ванчомихајловистичката]] [[ВМРО]] (меѓу кои и познатиот велешки лекар [[Богдан Поп Ѓорчев]]) за кои имало сомневање дека биле озлогласени противници на [[НОБ]], соработници со окупаторот, а дел од нив и директни извршители на грозоморни убиства врз македонското население и македонските партизани.<ref>{{Наведена книга|title=Во интерес на вистината|first=|publisher=Семејствата на загинатите борци, осуденици и жртви на фашизмот од НОБ|year=1997|isbn=|location=Велес|pages=}}</ref> Без заокружена истражна постапка и без јавно судење за докажување на нивната вина, биле групно стрелани, а потоа и закопани во заедничка гробница. Масовната гробница била пронајдена дури 1996 година во месноста Пуста Кула во атарот на селото [[Летевци]]. Според обдукцијата, затворениците биле усмртени на најсвиреп начин со токмаци и железа, со удари по главата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 13 април 2009|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=08&y2=2018&all=1&fulltext=1&timeup=2&show=1&q=%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%20%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&read=deb7400044560f0|title=Токмаци удрија врз стреланите велешани|publisher=Дневник|}}</ref> Ова претставува најголем масакр врз цивили извршен од [[ОЗНА]] во ослободена [[Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 23 јануари 2013|url=https://www.mn.mk/istorija/7284-Masakrot-vo-Veles|title=Масакрот во Велес|publisher=Македонска нација|}}</ref> Во наредниот период од [[1946]] – [[1990]] година, со Велес, како и со државата на која и припаѓал, раководела [[КПЈ|Комунистичката партија]]. Еднопартискиот систем во првите 30 години јакнел, за потоа да отпочне неговото постепено слабеење. Во [[1990]] година, се реализирани првите повеќепартиски парламентарни избори во рамките на независна Македонија. === Велес денес === [[Податотека:Sts. Cyril and Methodius Church (Veles)9.jpg|мини|лево|Новоизградената црква „Св. Кирил и Методиј“ во младинскиот парк во Велес]] [[File:Споменик на Оливер Китановски во Башино Село.jpg|thumb|Споменик на бранителот [[Оливер Китановски]] - Млеко во родното [[Башино Село]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]], загинат во [[Битка во Арачиново|Битката за Арачиново]].]] Од осамостојувањето на Македонија на [[8 септември]] [[1991]] година Велес се соочил со многу кризи. Стопанството, големите капацитети со стари и непродуктивни технологии не ја издржале конкуренцијата на пазарот. Социјалните стеги, падот на стандардот, невработеноста се сѐ уште проблем со кој се соочува градот. Официјално името од ''Титов Велес'' било сменето во ''Велес'' на [[14 септември]] [[1996]] година со ''Законот за територијлната поделба на Република Македонија'' и одредување на единиците на [[локална самоуправа|локалната самоуправа]] на Македонија. Покрај економските и социјалните проблеми, Велес се соочува и со еколошките проблеми, особено со загадувањето од страна на топилницата која се наоѓа во самиот град. Поради топилницата, Велес важел за „''најзагаден град во Македонија''“. Кога Македонија се соочувала со [[Воен конфликт во Македонија, 2001|војната во 2001 година]], во одбрана на територијалниот суверентитет и интегритет голем придонес дале и Велешани. Вкупно 6 бранители од Велес загинале, од кои: [[Оливер Китановски|Оливер Китановски - Млекото]], [[Душко Гочевски]], [[Сашко Манасков]], [[Дејанчо Богданов]], [[Александар Стојановски]] и [[Ќамуран Шакиров]]. Сите биле посмртно одликувани со [[Медал за храброст (Македонија)|Медал за храброст]] од [[Претседател на Македонија|Претседателот на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 август 2012|url=http://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|title=Медал за храброст за сите загинати припадници на вооружените сили на Република Македонија|publisher=MKD.mk|accessdate=2018-01-07|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329211258/https://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|url-status=dead}}</ref> Тие биле дел од т.н. „Велешка бригада“, која во текот на седумте месеци воени операции била распоредена низ [[Рашче]], [[Матка (село)|Матка]], [[Карпалак]], [[Кучково]], [[Слупчане]], [[Ваксинце]], [[Танушевци]]. Со новата територијална организација на Македонија на [[16 август]] [[2004]] година намалена е [[Општина Велес]]. Во 2016 година Велес станал познат во светските медиуми поради трендот кој се појавил меѓу дел од младата популација на ширење лажни вести. Тие ја искористиле политичката ситуација во [[САД]] и [[Претседателски избори во САД (2016)|претседателските избори]] на кои победил [[Доналд Трамп]] со тоа што создале стотина мрежни места за вести на кои објавувале вести со лажна содржина и истите ги споделувале на социјалните мрежи како [[Фејсбук]]. Потоа преку системот на [[Гугл]] за платени реклами заработувале пари од посетеноста на нивните мрежни места.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Велес се загрева за 2020 година|url=https://www.dw.com/mk/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81-%D1%81%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0/a-40942570|work=Дојче Веле|date=14 октомври 2017|accessdate=13 декември 2018}}</ref> == Местоположба == Велес има централна местопололжба во [[Македонија]]. Недалеку од Велес во југозападен правец се наоѓа централната точка на [[Македонија]]. Градот Велес претставува значаен сообраќаен јазол каде се вкрстуваат најважните патни и железнички сообраќајни правци на меѓународниот сообраќаен коридор кој ја поврзува [[Европа]] со [[Блискиот Исток]] и [[Северна Африка]]. Градот е сместен во долината на реката [[Вардар]], на нејзините два брега во малата Велешка Котлина над [[Велешката клисура]] на надморска височина од 206 метри. {{wide image|Панорама на Велес со црквата Св.Пантелејмон.jpg|1100px|Панорама на Велес со [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]].}} == Население == Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Велес имал 190 христијански семсјтва, 12 неженети , 35 вдовици христијани, како и 12 муслимански семејства. Градот се делел на неколку маала и тоа: Булиман, Кокора, Јован, Радослав, Стале, Доброслав и Дабижив.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Во средината на [[16 век|XVI век]] во Велес живееле 214 христијански и 35 муслимански семејства. Социјалната и професионалната структура на населението била обратна од етничката. На горните општествени скалила било турската, а на дното македонската градска сиромаштија. Меѓу нив се наоѓал најбројниот слој на средноимотни граѓани од двата етноса. Во редината на [[XIX век]], националниот состав на жителите го сочинувале 2/3 христијани ([[Македонци]] и [[Власи]]) и 1/3 муслимани (турско исламизирано население). Во околината на Велес живеала и помала група [[Роми]]. [[Податотека:Veles - nov stamben del na gradot.jpg|мини|десно|Поглед на поновиот дел на Велес со станбени згради и висококатници]] Од поновата историја констатиран е значаен пораст на [[миграција]]та од село во град до 90-тите години на 20 век, а во последните десетина години има обратна миграција, особено на постарата популација. Констатиран е и значаен пораст на миграција на работоспособно население од општината надвор од границите на Македонија. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, Велес бил еден од најголемите градови во Македонија со 19.700 жители, од кои 12.000 [[Македонци]], 6.600 [[Турци]], 600 [[Роми]] и 500 [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_07.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.156.]</ref> Заедно со приградската населба [[Превалец]] (2.974 ж.) која статистички се води како одделна од градот Велес, иако урбанистички е дел од градот, Велес има 46.690 жители (од кои 43.197 — 92,52 % се [[Македонци]]). Градот Велес има неповолна демографска слика бидејќи бројот на неговото население константно опаѓа. [[Општина Велес]] брои 55.108 жители од кои 46.767 (84,86 %) се [[Македонци]]. ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 43.716 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Според последниот попис на населението на Македонија од [[2021]] година, Велес брои 40.664 жители и претставува седмиот град во Македонија и воедно на [[Вардар]]. Етнички гледано, населението (без [[Превалец]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=11 март 2016}}</ref> {{bar box |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |float=right |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|92.12}} {{Столбен постоток|[[Македонски Турци|Турци]]|orange|3.88}} {{Столбен постоток|[[Македонски Роми|Роми]]|cyan|1.83}} {{Столбен постоток|[[Македонски Власи|Власи]]|yellow|0.78}} {{Столбен постоток|[[Македонски Срби|Срби]]|blue|0.68}} {{Столбен постоток|други|grey|0.43}} {{Столбен постоток|[[Македонски Албанци|Албанци]]|green|0.21}} {{Столбен постоток|[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]|black|0.08}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''40.269''' | 92,12 |- | [[Албанци]] | 91 | 0,21 |- | [[Турци]] | 1.694 | 3,88 |- | [[Роми]] | 799 | 1,83 |- | [[Власи]] | 340 | 0,78 |- | [[Срби]] | 297 | 0,68 |- | [[Бошњаци]] | 36 | 0,08 |- |други | 190 | 0,43 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[македонски јазик|македонски]]|red|92.82}} {{Столбен постоток|[[турски јазик|турски]]|orange|3.94}} {{Столбен постоток|[[ромски јазик|ромски]]|cyan|1.55}} {{Столбен постоток|[[влашки јазик|влашки]]|yellow|0.63}} {{Столбен постоток|[[српски јазик|српски]]|blue|0.52}} {{Столбен постоток|други|grey|0.30}} {{Столбен постоток|[[албански јазик|албански]]|green|0.17}} {{Столбен постоток|[[бошњачки јазик|бошњачки]]|black|0.07}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски јазик|македонски]]''' | '''40.576''' | 92,82 |- | [[албански јазик|албански]] | 76 | 0,17 |- | [[турски јазик|турски]] | 1.724 | 3,94 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 676 | 1,55 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 277 | 0,63 |- | [[српски јазик|српски]] | 228 | 0,52 |- | [[бошњачки јазик|бошњачки]] | 30 | 0,07 |- | други | 129 | 0,30 |} ;Вероисповед Во Велес се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[православие]]|red|91.81}} {{Столбен постоток|[[ислам]]|green|6.21}} {{Столбен постоток|други|grey|1.84}} {{Столбен постоток|[[Апостолски егзархат во Македонија|католицизам]]|orange|0.13}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантство]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|православни]]''' | '''40.135''' | 91,81 |- | [[ИВЗ|муслимани]] | 2.714 | 6,21 |- | [[Апостолски егзархат во Македонија|католици]] | 58 | 0,13 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 6 | 0,01 |- | други | 803 | 1,84 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Велес:{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Бабуна]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948 и 1953 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}}{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Превалец]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948, 1953 и 1961 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}} {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|15.350 | 1953|19.373 | 1961|27.050 | 1971|35.980 | 1981|42.557 | 1991|45.037 | 1994|44.149 | 2002|43.716 | 2021|40.664 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |13.296 |51 |588 |767 |47 |304 | — |303 | — |'''15.356''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 16.846 | 106 | 1.594 | 281 | 54 | 203 | — | 289 | — | '''19.373''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 24.570 | 69 | 1.532 | — | — | 437 | — | 442 | — | '''27.050''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 32.555 | 75 | 2.035 | 57 | — | 702 | — | 556 | — | '''35.980''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 38.622 | 64 | 2.206 | 188 | 194 | 592 | — | 691 | — | '''42.557''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 41.245 | 94 | 1.919 | 470 | 263 | 473 | — | 573 | — | '''45.037''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 41.219 | 97 | 1.572 | 421 | 303 | 334 | — | 203 | — | '''44.149''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 40.269 | 91 | 1.694 | 799 | 340 | 297 | 36 | 190 | — | '''43.716''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 33.956 | 127 | 1.018 | 506 | 266 | 198 | 55 | 264 | 4.274 | '''40.664''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948 — 2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == Градот имал средна економска развиеност обично со трговијата која се обавувала со сплавови по [[Вардар]] кон [[Солун]] и [[Скопје]]. Меѓутоа Велес доживеал вистински економски развиток преку изградбата на Вардарската железничка линија „Солун-Скопје“ кон крајот на XIX век, а подоцна и со железничката пруга кон [[Прилеп]] и [[Битола]] во 30-тите години на XX век. Велес е значаен идустриско-стопански центар и сообраќајно-железничка крстосница на Македонија. Од Велес се двојат железничките пруги кон Кочани и Битола и продолжува меѓународниот коридор кон Солун. Уште во минатото Велес бил развиен занаетчиски град со голем број на занаети како на пример грнчари, калајџии, ковачи, јорганџии, дограмаџии, касапи и многу други, а своите производи велешките занаетчии отпрвин ги превезувале преку сплавови (гемии) преку реката [[Вардар]] до [[Солун]], а подоцна со изградбата на пругата замрел овој вид транспорт. Во Велес почнале да се градат првите фабрики меѓу кои ''„Маслодајна“'' или денешен ''„Благој Ѓорев“'', Фабриката за грнчарски производи ''„Вила Зора“'' и други. Од занаетчиски во индустриски град Велес преминува по втората светска војна. Велес денес е втор град со најголем број индустриски капацитети во [[Македонија]], веднаш зад [[Скопје]]. Од индустриските капацитети поважни се ''Топилницата за олово и цинк „МХК Злетово“'' , ''Фабриката за вештачки ѓубрива „[[Хемиска индустрија Велес]]“'', ''Фабриката за вагони и шински возила „Колска“'', фабриката за бојлери и апарати за домаќинство ''„Динамо — Леов“'', металната и металопрепработувачката индустрија ''„БРАКО“'' (некогашно ''„Браќа Кошулчеви“''), текстилната индустрија ''Нонча Камишова'' (денес „Ветекс“, „Нокатекс“), индустријата за порцелан и керамика (денешна ''„Керамика Нова“'' или поранешна „Порцеланка“), индустријата за ќерамиди и цигли ''„Киро Ќучук“'', кожарско-крзнарската индустрија ''„Димко Митрев“'', земјоделскиот комбинат ''„Лозар“'' (денес приватизиран и поделен на неколку фирми), најголемата фабрика за масло во Македонија ''„Благој Ѓорев“'', мелничко-пекарскиот комбинат ''„Жито Вардар“'' кој поседува и свињарски и живинарски фарми, фабриката за медицинска опрема и пластика „Вемед“, свињарската фарма и месна индустрија „Агрија“, тутунскиот комбинат "А.Д Велес Табак" ( поранешно "Југотутун" ) и др. Туристички објекти во градот се хотелите „Романтик“ и „Монтенегро“, како и бродот „Хотел Панини“. Во Велес, силно се развива туризмот на вештачкото езеро Младост кое се наоѓа помеѓу Велес и Скопје. Угостителството е на среден степен на развиеност. Застапени се кафеани, ресторани, пицерии, ноќни клубови, дискотеки и друго. Посебен белег остава угостителствово во зимниот период кога од цела Македонија доаѓаат гости за проба на пита пастрмајлија, еден од заштитните знаци на велешката кујна. Финансискиот сектор е развиен на ниво на експозитури на банки и осигурителни компании кои нудат кредитирање, лизинг, осигурување и друго. Со тоа се постигнува поголем развој на велешката економија, пред сè на малите и средни претпријатија. [[Податотека:Veleshko Ezero 4.JPG|мини|десно|Езерото [[Младост (езеро)|Младост]]]] === Туризам === {{Главна статија|Младост (езеро)}} Најголема туристичка атракција во блиската околина на Велес е античкиот град [[Стоби]]. Покрај него, значајни се и наоѓалиштето Бреза и наоѓалиштето [[Пешти]], кој изобилува со пештери со археолошки остатоци од неолитот, ранохристијански пештери. Надвор од градот се наоѓа и тврдината [[Велешко кале]]. == Култура == Во [[среден век|средниот век]] Велес е лулка на културата на [[Балкан]]от. Тука е напишан првиот драмски текст на македонски јазик од преродбеникот и учител [[Јордан Хаџи Константинов Џинот]], во Велес на театарската сцена првпат настапила жена, првата гимназија на Балканот е во Велес, првата библиотека, првото училиште, првиот музеј, првиот фотограф, социјалист итн. Познати велешки културни дејци се [[Коле Неделковски]], роден во село [[Војница]], близу до Велес, потоа бесмртниот поет [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]], кој со својата појава засекогаш го измени лицето на македонската и светската поезија и кој остави длабк траг на поезијата заветувајќи ги своите идни поколенија да се држат до јасно зацртаната патека која тој ја трасираше. Потоа овде мора да се споменат големите имиња кои ја одржуваа и негуваа културата и литературата во Велес како [[Јордан Леов]], [[Тихо Најдовски]] и [[Македонка Јанчевска]]. Од современиците, се издвојува појавата на поетот и писател [[Игор Крајчев]], кој како млад писател е основополжник на епската фантастика во македонската книжевност, жанр што досега беше непознат и неискористен во нашата книжевна ризница. === Културно-општествените установи === ;'''Театар „''Јордан Хаџи-Константинов Џинот''“''' Познатиот антички – римски театар кој функционирал во древниот град [[Стоби]] пред две илјади години е дел од театарската традиција на овие простори. Традицијата ја продолжува просветителот и преродбеник [[Јордан Хаџи-Константинов Џинот]] чии напишани драмски текстови во [[1845]] година му го обезбедија приматот на основоположник на современиот театарски текст. Во познатиот центар на вековната театарска традиција, во градот Велес, од [[1948]] година работи професионален театар, односно [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Народниот театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“]]. Театарот денеска е стожер на културниот живот во Велес, со во просек, шест премиери годишно. Особено внимание кај тетарската публика привлекува постојаната глумечка екипа која досега има освоено награди на бројни домашни и меѓународни фестивали. Малубројниот, но компактен ансамбл негува различни театарски жанрови и е носител на активностите за враќање на театарската традиција на сцената во древниот Стоби. Со цел да се зачува долгата театарска традиција и да се обезбедат услови за работа на новите генерации глумци, режисери и сценски уметници, изготвен е проект за изградба на комплексен објект— Центар за култура, во кој ќе биде сместен новиот театар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=149&tid=1845 ''Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“'']</ref> ;'''Матична библиотека „''Гоце Делчев''“''' Некогаш првата библиотека во Македонија, денес матична библиотека „Гоце Делчев“ — Велес, веќе од 1978 година е сместена во центарот на градот, во простор поделен на два дела. Во едниот дел се сместен библиотечниот фонд за возрасни и е поставена импровизирана читална, а во вториот дел се наоѓа одделението за деца. Матичната библиотека располага со библиотечен фонд од околу 10.000 книги и публикции. Библиотеката се грижи за набавка, обработка и одржување на библиотечниот фонд, негово користење и издавање. Покрај бисерите на македонската, европската и светската литература, таа располага и со мало роднокрајно одделение во кое се чуваат сите значајни досега објавени дела посветени на Велес низ историјата. За своите читатели, библиотеката нуди и дневни весници и списанија. Во моментов матичната библиотека „Гоце Делчев“ има 3.500 редовни читатели, а нејзините услуги ги користат околу 10.000 граѓани од сите националности и возрасти. Библиотеката располага и со литература на [[англиски]] и [[француски јазик]]. Со цел матичната библиотека во Велес да се приближи до европските стандарди за библиотечно работење во [[Европа]], тековно се работи на обезбедување на нов простор за вршење на библиотечната дејност, компјутеризација и создавање на основа на податоци за библиотечниот фонд. Во тек е и проект за отворање на точка за бесплатен пристап до Интернет за граѓаните на Велес, со што ќе се осовремени информативната дејност на библиотеката. Исто така во плане изградба на нова зграда на библиотеката.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |title=''Велес ќе добие современа библиотека'' |accessdate=2009-02-14 |archive-date=2020-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610172707/http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:National Museum - Veles 4.jpg|мини|лево|Зградата на Народниот музеј]] ;'''Народен музеј''' Објектот со специфична градска архитектура што го краси центарот на Велес, е седиште на велешката историја и култура. Овој прв повоен музеј во Македонија е отворен во далечната [[1946]] година. Сите посетители секој ден од 8 до 12 и од 16 до 20 часот имаат можност да ги видат вредните експонати изложени во археолошкото, историското, етнолошкото и одделението за историја на уметноста. Музејот располага со околу 3000 експонати од кои во постановките се изложени 1000. Особен интерес привлекува етнолошкото одделение каде се изложени раскошни градски и селски носии како и ентериери уредени според старата велешка архитектура. Интерес привлекуваат и останатите поставки, особено археолошкото одделение кое изобилува со експонати пронајдени на археолошките наоѓалишта во регионот на Велес.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=EE99187E8092F84D9ECA1EC1657823BE&arc=1 ''Подновена археолошката поставка во велешкиот музеј'']</ref> Народниот музеј располага и со три спомен куќи, меморијален комплекс во село [[Горно Врановци]] и спомен костурница. Во рамките на стратегијата за развој музејот предвидува отворање и на палеонтолошко одделение во кое ќе бидат конзервирани експонати од времето на палеолитот со кои изобилува регионот на Велес. [[Податотека:Stanbeni-zgradi-Veles-MK.jpg|мини|десно|Станбени згради во новиот дел на Велес]] ;'''Кино „''11 октомври“''''' Љубителите на филмската уметност, во Велес имаат можност да ги проследат најновите филмски хитови, но и евергрините во киното '''11 октомври'''. Киното располага со сала со капацитет од 550 седишта. Во летните периоди, кино проекциите се одвиваат на летна кино тераса адаптирана за овој период од годината. Филската уметност има долга историја во Велес. Во градот работеле и денес работат неколку режисери аматери кои претежно реализираат документарни и кратки филмови. Во Велес се реализирани и 7 проекта од македонската кинематографија. ;'''Центар за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“''' Во прилог на развојот на креативноста на децата и младите како и реализацијата на вонучилишни активности, во Велес работи Центарот за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“. Во центарот функционираат повеќе секции меѓу кои играорната група „''Буба Мари''“, балетската група „''Црни мачиња''“, ликовната секција и литературната секција. Овде децата имаат можност да изучуваат повеќе странски јазици и компјутерски вештини. Центарот кој располага со привлечен простор и сала за јавни настани е организатор на традиционалната манифестација „''Детски Рацинови средби''“.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2624&stID=44601 ''Детски Рацинови средби'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Стрип центар на Македонија''' Со цел да се афирмира културата на стрипот и уметноста во [[Република Македонија]] како и да се организираат авторите на стриповите во нивните креативни активности, во [[2003]] година, во Велес е отворен ''Стрип центарот на Македонија''. Библиотеката на стрипови која располага со 6000 наслови на македонски, француски, англиски и српско хрватски јазик опфаќа повеќе од сто активни членови. Во центарот се организираат образовни работилници за почетниците, но и за еминентните цртачи. Често се организираат и изложби на стрипови. Центарот издава списанија за стрипови, а периодично издава и книги на стрипови засновани на народното творештво. Секоја година, во текот на ноември центарот организира меѓународен салон на стрипови.<ref>[http://www.ngocenters.org.mk/novosti_detail.asp?lang=mak&id=30 ''Изложба во Стрип Центар на Македонија'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Споменици === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 025.JPG|мини|десно|Детаљ од куќа во комплексот Варналии]] ;'''[[Спомен-куќа на Кочо Рацин]]''' Куќата на еден од најголемите поети во периодот помеѓу двете светски војни [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]] во [[1962]] година е целосно реставрирана. Приземјето е изградено од камен, на катот доминира фасада со бела боја, а покривот е висок и покриен со ќерамиди. Двокрилна порта од дрво води во тремот решен како мал простор кој ги спојува катот, фурната, чардаците и грнчарската работилница. Работилницата има голема површина, а во нејзинот под има мала скривница. Чардакот на куќата е споен со фурната. На спротивниот крај чардакот со скали води кон повисок чардак. Во спомен куќата на Рацин денеска се наоѓаат негови оригинални ракописи и голем број други спомени за неговиот живот и дело.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=8DDD804F14F3E44ABF9F714914D15994&arc=1 ''Обновени куќата и поставката на Кочо Рацин'']</ref> ;'''[[Спомен-куќа на Васил Главинов]]''' [[Спомен куќа]]та на првиот [[пропагатор]] на социјалистичките [[Идеја|идеи]] во [[Македонија]] [[Васил Главинов]], денес е [[музеј]] посветен на неговиот живот и дело. [[Куќа]]та се смета за еден од најубавите белези на старатa велешка [[архитектура]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |title=''Велес, Спомен куќа на Васил Главинов: Александар Ботев, Вид(ови), изложба, промоција на "Елементи"'' |accessdate=2009-02-15 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106135906/http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |url-status=dead }}</ref> На првиот кат од куќата се наоѓа чардакот кој од левата страна продолжува во гостинска одаја. Од десната страна на [[чардак]]от има две други простории. Гостинската одаја има врата со правилна форма. [[Прозорец|Прозорците]] се со хоризонтални и вертикални пречки, а завршуваат во [[Барок|баркона]] [[форма]]. На вториот кат се наоѓа чардак со неправилна форма. ;'''[[Спомен-куќа на Јордан Хаџи-Константинов Џинот|Спомен-куќа на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]]''' Спомен куќата на еден од најзначајните македонски [[Просветителство|просветители]] и [[Преродбеник|преродбеници]] [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] е изградена на левата страна на [[река]]та [[Вардар]], во велешкиот [[сокак]]. Куќата се одликува со специфична [[староградска архитектура]] во која доминираат ѕидови од кршен камен, жолта фасада, дрвени столбови и [[Дрво|дрвена]] ограда со тобозани. Чардакот е динамичен, на три нивоа и во квадратна форма се надвиснува над високиот камен. Поради специфичната [[староградска архитектура]] и [[Историја|историското]] значење на куќата на еден од најголемите преродбеници, [[Министерство за култура|Министерството за култура]] и Заводот за заштита на спомениците на културата оваа куќа ја прогласија за [[споменик на култура]]та. Општина Велес тековно работи на реставрација на куќата која ќе биде претворена во спомен музеј посветен на животот и делото на Јордан Хаџи Константинов-Џинот.<ref>[http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=748&Itemid=46 ''Внатрешно уредување на спомен-куќата на Јордан Хаџи Константинов-Џинот во Велес'']</ref>[[Податотека:Clock tower (Veles) X5.JPG|мини|десно|Улица во Велес со градскиот саат]] ;'''[[Градски саат (Велес)|Градски саат]]''' Изградена во првата половина на [[18]] [[век]], [[кула]]та во централното градско подрачје на Велес служела како осматрачница за отоманските власти. Кон крајот на [[18]] век, во периодот на преродбата во Велес, кулата била претворена во градски саат. Оттогаш камбанаријата на часовникот е постојан потсетник за времето за граѓаните на Велес. Со својата специфична [[архитектура]], оваа градба од камен со раскошен врв денес е неодминлив симбол на Велес, присутен и на [[грб]]от и [[знаме]]то на [[град]]от. [[Кула]]та овозможува убав поглед на централното градско подрачје.<ref>[http://galerija.velesonline.com/displayimage.php?album=3&pos=32 ''Галерија на слики од кулата'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ентериер]]от кој е израз на древната игра на дрвото и каменот ја прави оваа туристика атракција уште поинтересна. Градскиот саат кој им одолеал на вековите, веднаш го привлекува вниманието на љубителите на специфичната урбана [[архитектура]]. ;'''Спомен костурница''' Импозантниот споменик изграден во [[1979]] година веднаш над влезот во Велес, од неговата десна страна, е вечен дом на стотина велешки борци кои во втората светска војна загинале за остварување на вековниот сон за слобода на македонскиот народ. Споменикот, изграден во форма на [[афион]]ов цвет е дело на академскиот вајар [[Љубомир Денковиќ]] и архитектoт [[Саво Суботин]] од [[Србија]]. Во централниот дел на внатрешноста е поставен симболот на слободата во форма на расцветано дрво, додека по сите страни од ѕидовите е распослан најголемиот мозаичен комплекс во Македонија, дело на академскиот сликар [[Петар Мазев]]. На вкупна површина од 220 м², преку една композиција составена од пет слики, авторот ја насликал историјата на македонскиот народ од Илинденската епопеја преку социјалните превривања меѓу двете светски војни,периодот на народно ослободителната војна и сенародното востание, сè до победата над фашистичкиот окупатор, повоената изградба на Македонија и слободата како врвна придобивка. Мозаикот е направен од природен и вештачки камен од венецијанска паста, во повеќе бои, преку кои едни од други се одвојуваат симболите и формите. [[Податотека:Spomenik na Gemidžiite vo Veles 07.jpg|алт=Спомен обележје посветено на Гемиџиите|лево|мини|272x272пкс|Спомен обележје посветено на [[Солунски атентати|Гемиџиите]]]] '''Споменик на Гемиџиите''' На левиот брег на реката [[Вардар]], на уредено плато на кејот се издига споменикот посветен на Гемиџиите. Споменикот е поставен во чест на големиот јубилеј „100 години Илинденско востание - 100 години македонска државност“. Импозантниот споменик висок 6,5 метри, претставува сплет од 12 зраци што ги симболизираат дванаесетмината [[Гемиџии]], кои во предвечерјето на [[Илинденското востание]] ги извршија познатите [[Солунски атентати]], во обид да го свртат вниманието на [[Европа]] кон [[македонското прашање]]. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Станко Павлевски]]. Крај споменикот е поставена плоча со имињата на гемиџиите на која е испишана нивната историска порака „'''''Се арчиме за Македонија'''''“.[[Податотека:Кочо Рацин -Велес.jpg|алт=Споменик на Кочо Рацин во Велес|мини|Споменик на [[Кочо Рацин]] во Велес]] ;'''Споменици на Кочо Рацин''' Во чест на патронот на велешката Гимназија, во [[1968]] година на [[Кочо Рацин|Кочо Солев Рацин]] во неговиот роден град за првпат му е поставен споменик. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Димко Тодоровски]] кој преку преку натприродната големина на фигурата на Рацин направил обид за претставување на големината на македонскиот народ. Изработен е од глина и излиен во бронза. Традиционално пред него секоја година во Велес започнува меѓународната средбата на поетите посветена на делото на ненадминливиот поет и револуционер. И во центарот на Велес, наспроти градскиот саат се издига споменик на основоположникот на современата македонска поезија Кочо Солев Рацин. Споменикот поставен во [[2002]] година е дело на акдемик [[Томе Серафимовски]]. Висок е 2,80 метри и тежок 500 килограми. Фигурата на Рацин е излеана во бронза. Споменикот е донација на македонскиот стопанственик [[Трифун Костовски]]. === Културно-општествени манифестации === ;'''Меѓународна поетска манифестација „''Рацинови средби''“''' Од [[1964]] година, Велес е домаќин на поетите од [[Балкан]]от кои, во родниот град на основоположникот на современата македонска поезија и литература [[Кочо Рацин]], го слават битот на поетскиот збор.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=80339 ''Во Велес се одржуваат 44-тите Рацинови средби''] -А1 Телевизија</ref> Покрај презентацијата на поетското творештво во рамките на манифестацијата „Рацинови Средби“ се одржуваат и научни собири посветени на животот и творештвото на Рацин. На манифестацијата традицинално се доделува [[Рациново призние]] за најуспешно литературно остварување помеѓу две манифестации како и почесното Рациново признание кое се доделува за научни трудови, преводи и други дела посветени на творештвото на Кочо Рацин. Секоја година манифестацијата се збогатува со разни содржини како настапи на истакнти музички уметници, изложби, саеми на книги. На нив учествуваат музичари и групи од Македонија и од соседството. ;'''Мегународен фестивал на античка драма „''Стоби''“''' Со цел да се зачува традицијата на античкиот театар, со изведба на антички театарски текстови на древната сцена во [[Стоби]], од [[1992]] година, на иницијатива на глумците при велешкиот театар, во летните периоди се одржуваат претстави во античкиот амфитеатар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=152&tid=1852 ''Меѓународен фестивал на Античка драма „Стоби“'']</ref> Од [[2001]] година оваа традиција прерасна во '''''Меѓународен фестивал на античка драма''''', која секоја година привлекува сè поголем број на театарски уметници од светот. Фестивалот е атракција не само за велешани, туку и за љубителите на театарот од целата држава за што сведочи огромниот број на посетители кој се движи од 2500 до 3000 по претстава. На фестивалот традиционално се доделува '''наградата за најдобра претстава''', '''наградата за режија''' како и наградите '''најдобри глумци'''.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=66337 ''Доделени наградите на фестивалот на античка драма „Стоби“'']</ref> Древната сцена во Стоби е особено привлечна за театарските уметници поради можноста за создавање на вистински спектакли во древниот амбиент на античкиот амфитеатар и оживување на текстовите на [[Софокле]], [[Аристофан]], [[Еврипид]] и други [[антички писатели|антички автори]]. [http://kadmusarts.com/festivals/5244.html Мрежно место на фестивалот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090323000659/http://kadmusarts.com/festivals/5244.html |date=2009-03-23 }} ;'''Меѓународен фолкорен фестивал „''Велес''“''' Долгата традиција на негување на македонскиот фолклор во Велес ги поттикна културните работници да го основаат Меѓународен фолклорен фестивал „Велес“. Првото издание на фестивалот се одржа во '''2004''' година со учество на фолклорни ансамбли од Македонија, [[Република Бугарија]], [[Словенија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Фестивлот го привлече интересот на јавноста со богатиот фолклорен колорит на народите и убавината на народното музичко творештво што фолклорните ансмбли ги презентираат на повеќе локации во градот. Особено внимание кај посетителите привлекува дефилето на учесниците на фестивалот низ велешките улици.<ref>[http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=14849&rub=44 Министерство за култура на Македонија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Сликарска колонија „''Еко-Арт''“''' Од [[1998]] година, на иницијатива на домот на културата во Велес, во живописните предели на село [[Горно Врановци]], традиционално се одржува меѓународната сликарска колонија „Еко арт“. Оваа меѓународна ликовна мнифестација е поттикната од желбата на уметниците да помогнат во решавањето на еколошките проблеми на велешани. Учесниците на колонијата имаат можност во услови на крактеристични природни амбиенти да создаваат дела со длабока еколошка порака, вградувајќи во нив елементи од непосредниот урбан и природен амбиент на градот и околината. Колонијата го привлекува интересот на голем број уметници од Балканот и пошироко чии дела се изложуваат на постановка посветена на делата создадени на оваа сликарска колонија. === Културно-уметнички друштва === ;'''Ансамбл „''Распеани Велешани''“''' Ансамблот „Распеани Велешани“ е основан во [[1971]] година. Пејачката група на ансамблот денеска брои 30 активни членови, а музичката група-чалгијата, шестмина. Ансамблот ја негува [[староградската песна]] од Велес и велешко, како и од повеќе региони на Република Македонија. Музичката група на ансамблот свири на оригинални инструменти меѓу кои преовладуваат [[кларинет]], [[виолина]], [[дајре]], [[џумбуш]] и [[ут (музички инструмент)|ут]]. Ансамблот „Распеани Велешани“ учествувал на повеќе реномирани фестивали во земјава и на просторите на поранешна [[Југославија]]. Тој има освоено повеќе престижни награди меѓу кои и прва награда grand prix на фестивалот „[[Илинденски денови]]“ одржан во [[Битола]], во [[2002]] година. „Распеани Велешани“ имаат издадено две лонг плеј плочи и едно цд со изведба на староградски песни.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2442&stID=32875 ''Чалгијата го одушевила и султанот'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Керамичар''“''' Ансамблот Керамичар е основан во [[1954]] година. Денес тој брои 250 членови, повеќето ученици и студенти. Ансамблот Керамичар досега одржал повеќе од 3.500 концерти. Има учествувано на голем број фестивали, културни манифестации, прослави и ревии на музика. Благодарение на квалитетот на неговата програма, тој е добитник на многу награди, признанија и плакети. За својот настап на манифестацијата ММФ, во [[Дижон]], [[Франција]], ансамблот ја доби наградата сребрен гердан. Керамичар има објавено неколку плочи на народни песни и ора. Во рамките на своите настапи, ансамблот ги презентира нарродните носии кои се одликуваат со богат колорит. На носиите, доминираат црвената и црната боја кои се исткаени на бела основа. Македонскиот народ ги зачувал овие носии низ својата историја. Со голем ентузијазам, младите луѓе учествуваат во активностите на ансамблот и се грижат за ритмот и народните песни и ора на македонскиот народ.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=84 ''Играорците од КУД Керамичар заминаа за Хрватска'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Коле Неделковски''“''' Културно уметничкото друштво „Коле Неделковски“ кое го носи името на еден од најеминентните велешки поети и револуционери, постои и работи повеќе од 18 години. Денес ова друштво опфаќа повеќе од 250 активни членови кои работат во неколку секции. Во рамките на друштвото работи и балетската група „'''Анабела'''“ која негува модерен балет. КУД „Коле Неделковски“ има учествувано на голем број фестивали во повеќе земји меѓу кои [[Шпанија]], [[Германија]], [[Турција]], [[Романија]], [[Словачка]], [[Бугарија]] како и во [[Словенија]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]], [[Хрватска]] и др. Репертоарот на друштвото ги опфаќа ората [[Комитско]], [[Калајџиско]], ората од источниот регион на [[Повардарие]]то, егејски ора, [[Водарки]], [[Бувчанско оро]] и голем број други ора и песни.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=475 ''Во Велес се пее, игра и танцува'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == Од крајот на [[XVIII век|XVIII]] до почетокот на [[XX век]], како резултат на развојот на трговијата и миграцијта на неимарските тајфи, во Велес се развива специфична градска архитектура. === Комплекс „Варналиите“ === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 02.jpg|мини|десно|Куќа од комплексот Варналиите]] ;'''Куќата на Паунови''' Изградена е во [[1868]] година, во месноста Варналиите. Основата на куќата е правилна и се развива во три нивоа. Куќата е пространа, составена од приземје и два ката. На неа доминира чардакот и прозорците. Особено е впечатлив е ентериерот во кој доминираат детали од традиционалното градителство. Со цел да се долови впечатокот на традиционалната градска архитектура општина Велес ја реставрираше фасадата на куќата на Паунови. ;'''Куќата на Тренчови''' Изградена е истовремено со куќата на Паунови. Поради специфичниот терен, куќата е отворена кон улицата со тесна фасада и покрај приземјето има уште два ката. Приземјето и првиот кат се направени од камен. На вториот кат доминираат прозорците, архитектонската графика и опшивниот венец. Архитектонското решение на вториот кат е особено впечатливо и во него доминира одаја со седум прозорци свртени кон улицата. Фасадата на куќата чиј ентериер е исполнет со традициолно изработена покуќнина е реставрирана. ;'''Куќата на Прнарови''' Изградена е во [[1868]] година на три нивоа со специфична неправилна форма во основата. Поплочениот двор на приземјето е отворен простор поврзан со улицата. Централно место во архитектонското решение зазема чардакот кој ги спојува сите одаи . На вториот кат доминираат големи прозорци и исфрлена стреа со декоративни елементи на флора и фауна која завршува во покривот. Обновената фасада на куќата на Прнарови се одликува со [[еркер]]но исфрлени катови. === Останати позначајни архитектонски белези === ;'''Куќите на Ѓоргови''' Сместена во центарот на Велес, куќата на семејството Ѓоргови е изградена во [[1930]] година по примерот на европскиот модел на градска куќа од тој период. Куќата има јавно приземје, два приватни станбени катови и мансарда. Веднаш до неа се наоѓа втората куќа на семејството Ѓоргови, изградена во [[1928]] година, исто така, по европски модел на градска куќа со приземје и два ката. Основата на куЌата е асиметрична , а фасадата симетрична и убаво обликувана, со венец околу прозорците. ;Куќата на Шукареви Изградена е во [[1927]] година во центарот на Велес и се смета за еден од најубавите објекти во Велес. Оваа куќа се одликува со симетрична фасада, со специфични декоративни елементи. Во централниот дел доминираат завршните елементи со декоративна пластика, полна ѕидана ограда и ковано железо. Денеска фасадта на куќата е обновена. Куќата има јавно приземје во кое се сместени продавници и приватни станбени катови со завршеток од таван или мансарда. Малтерисаната фасада во окер жолти тонови е обновена. === Велешко кале === Повеќе од две илјади години имало живот на велешкото Кале, од рано христијанскиот период, па сѐ до средината на [[19 век|XIX век]], покажуваат археолошките истражувања на овој простор. Тој не е така познат како другите слични простори во земјава, но наспроти нив тука имало богат живот кој е малку истражуван. Наоѓалиштето лежи над манастирот Св. Димитрија, а под него се реките Вардар и Тополка и според археолозите, најстарите велешани потекнуваат од овде. Првата населба или стариот град Велес датира од раноримскиот период. Подоцнежните истражувања говорат дека на овој простор имало жители до [[19 век|XIX век]], кога според пишаните податоци се иселува последниот човек. Се смета дека ова место во почетокот се нарекувало [[Волос]], по словенскиот [[Велес (бог)|бог на шумите]], кои ги имало во изобилие во неговата околина, така и спротивниот рид го добил името поврзано со дрвјата и огнот Св.Илија - громовник. Каде има и шума, има и стока, па како остаток на тоа време, половина град и денес го одбележува христијанскиот празник Св.Никола кој во словенската митологија бил заштитник на стоката. Во калето се одвивал богат живот, разбирливо бидејќи бил на крстосница и на важно стратешка локација. Тој може да биде многу посетено туристичко место. Има проект и елаборат, но досега не се обезбедени средства за негова реализација. Ова се смета како контра тврдење дека градот Вила Зора се наоѓал во [[Овче Поле|Овчеполието]], а не тука. == Општествени установи == === Образование === Во Велес има [[:Категорија:Основни училишта во општина Велес|6 основни училишта]], [[:Категорија:Средни училишта во Велес|4 средни училишта]] во кои годишно се образуваат околу 3.176 ученици и едно училиште за образование на деца со лесни пречки во развојот. Потреба од проширување на образовните капацитети постои во насока на високото образование. Во градот делува и работнички универзитет за дообразование, учење на занаети, странски јазици и нижо музичко училиште, а постои и интернат за сместување на ученици од средното образование. За предучилишно образование постојат и работат 6 организациони единици на предучилишната установа „Димче Мирчев“. Во градинките се опфатени околу 650 деца, а просториите во кои престојуваат се естетски уредени, адекватни и и одговараат на педагошките барања и норми. ==== Високо образование ==== Установи за високо и више образование во Велес, за првпат се отворени по Втората светска војна, кога била отворена и вишата хемиска школа. Во денешно време со политика на дисперзирање на студии на македонските универзитети во Велес, работат дисперзирани студии на Правниот Факултет „Јустинијан Први“ од [[Скопје]], како и на факултетот за туризам и техничко-технолошкиот факултет при универзитетот „Св. Климент Охридски“ од [[Битола]]. ==== Средно образование ==== * [[Гимназија "Кочо Рацин" - Велес|Гимназија "Кочо Рацин"]] * [[ОСУ "Јовче Тесличков" - Велес|ОСУ "Јовче Тесличков"]] * [[УСО "Коле Неделковски" - Велес|УСО "Коле Неделковски"]] * [[ССОУ "Димитрија Чуповски" - Велес|ССОУ "Димитрија Чуповски"]] ==== Основно образование ==== * [[ОУ "Благој Кирков" - Велес|ОУ "Благој Кирков"]] * [[ОУ "Блаже Коневски" - Велес|ОУ "Блаже Коневски"]] * [[ОУ "Васил Главинов" - Велес|ОУ "Васил Главинов"]] * [[ОУ "М. Овчарова" - Велес|ОУ "М. Овчарова"]] * [[ОУ "Трајко Андреев" - Велес|ОУ "Трајко Андреев"]] * [[ОУ "Кирил и Методиј" - Велес|ОУ "Кирил и Методиј"]] * [[ОУ "Јордан Хаџи-Константинов Џинот" - Велес|ОУ "Јордан-Хаџи Константинов Џинот"]] === Цркви и манастири === [[Податотека:St Panteleimon Church Veles.jpg|мини|десно|250п|Градската [[соборна црква]] Св. Пантелејмон]] Од досегашните познати историски податоци се дознава дека Велес имал свој епископ за време на [[Охридска архиепископија|Охридскиот архиепископ]] [[Димитар Хоматијан]] ([[1216]] — [[1234]]). Сепак до [[1661]] г. нема сигурни податоци за другите велешки епископи. Постојат повеќе причини зошто е тоа така: на прво место е влијанието на политичките околности, а потоа, се разбира и црковните состојби во Охридската архиепископија. Епископите често биле присилно сменувани, од кои некои биле само по една година. Но од втората половина на [[17 век|XVII век]] веќе се познати приличен број имиња на велешки епископи. Најстар историски извор за антитурското раздвижување во Велес постои од крајот на [[16 век|XVI век]]. Бунтот бил предводен од страна на тогашниот Охридски архиепископ [[Варлаам]], кој на Архиепископскиот престол дошол по смртта на [[Атанасиј I]], познатиот организатор за кревање на општобалканско востание за чија реализација барал помош од европските држави. Архиепископот Варлаам по сè изгледа активно продолжил по стапките на својот претходник, но сето тоа било со краток век. Во [[1598]] година, бил фатен и погубен од [[јаничари]]те во Велес. Денес градот Велес е седиште на [[Повардарска епархија|Повардарската епархија]] при [[МПЦ]]. ;'''Св. Пантелејмон''' {{Главна статија|Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес}} Градската [[соборна црква]] Св.Пантелејмон се наоѓа југозападно од градот, на неколку стотини метри оддалечена од последните куќи во една длабнатина. Теренот, на кој е поставена, прилично е стрмен, особено од западната страна, каде што над црквата високо се издига ридот [[Вршник]], а од источната стрмо се спушта во [[Велешка Клисура|Велешката клисура]], дури до брегот на [[Вардар]] и главниот пат кон југ. Заради тоа соѕидана е подлога за црквата, а како бедем од источната страна изграден е потпорен ѕид од деклан камен, како кај одбранбените тврдини. Во дворот на црквата, при самиот влез, поставена е камбанаријата, а десно од неа во правец на црквата се изградени неколку зградички, кои служат за разни потреби. Камбанаријата е подигната во 1904-1905 година, за која цел дотогаш служеле црковните клепала. Црквата има два влеза: еден од север, а другиот од југ. Што се однесува до постанокот на црквата Св.Пантелејмон има повеќе верзии. Тие се засноваат, главно, на народното кажување и на извесни предметни сведоштва. На прво место, како непобитен факт, е тоа дека денешната црква е од поново време, а старата, која постоела како мала црквичка, можно е во старо време да служела како манастир на Стар Велес. Во секој случај, нејзиниот денешен изглед датира од [[1837]]-[[1940]] година. Идејата за обновување на црквата се родила од самата потреба. За време околу 4 години (1837-1840) црквата била оспособена за богослужба. Во таа година црквата била осветена од велешкиот владика Игнатиј. При осветувањето на црквата, извршено на [[9 август]] [[1840]] година, на владиката му помагал месниот свештеник '''поп Грујо''', кој во исто време заедно со '''Хаџи Ѓорѓи Дрндар''' бил најзаслужниот човек за изградбата на црквата. Дефинитивното довршување на црквата траело сè до [[1847]] година, а во [[1849]] година е поставено клепалото. ;'''Успение на Пресвета Богородица''' {{Главна статија|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Велес}} [[Податотека:Crkva-Sveta-Bogorodica-Veles-MK.jpg|мини|десно|Црквата „Успение на Пресвета Богородица“]] Црквата Св.Богородица се наоѓа на источната страна од градот во месноста '''Дервен''', каде што порано живееле извесен број [[власи|влашки семејства]], така што и нивната улица почнале да ја викаат “''Влашко маало''”. Надворешниот изглед на црквата не е впечатлива архитектура, повеќе личи на поголема зграда, отколку на црква, па според тоа и не припаѓа на некој посебен црковен стил. Најболно прашање за Власите било тоа што тие немале своја црква. Бидејќи во [[1874]] година не успеале на присилен начин да ја присвојат црквата Св. Спас, во [[1882]] година започнале со градењето на своја црква- Св. Богородица. Оваа година е втисната и на сребрениот крст за рачна употреба, а кој подолго време се наоѓа на светиот престол во олтарот на црквата, како дар од некој член на влашкото семејство Дочеви, кои имале аптека во Велес. На завршните работи во [[1905]] година и овде работела тајфата на прочуениот мајстор Дамјан, синот на Андреја, мајстор градител од семејството Рензовци-Зографовци во Велес. Најпосле Власите се здобиваат со своја црква, Св.Богородица, која населението ја нарекло “Влашка црква”. Уште од самиот почеток богослужението во неа се вршело на грчки јазик со одобрение и благослов од владиката во Велес. За прв парохијски свештеник бил поставен Димитриј Бога, член на семејството Бога, од кое потекнува и добротворот Чекрдак. На тоа место како протојереј, Димитриј останал сè до [[1915]] година. Инаку, грчката служба во црквата престанала уште во [[1912]] година по одењето на [[Турци]]те од [[Македонија]], бидејќи новопоставените свештеници не знаеле грчки. За успехот на црквата и нејзиниот углед најголема заслуга има нејзиниот голем добротвор Михајло Чекрдак. Потоа треба да се спомнат имињата на питропите, кои секогаш совесно ја вршеле својата работа и секогаш биле активни соработници на црковните лица. ;'''Црква Св. Спас''' {{Главна статија|Црква „Св. Спас“ - Велес}} Во подножјето на ридот [[Рамина]] е изградена црквата Св.Спас. Таа е во непосредна близина на градот, југоисточно, само на стотина метри оддалечена од последните градски куќи. Како таква, таа има отоврен видокруг кон долината на [[Вардар]] од задната страна и претставува спротивност на црквата Св.Пантелејмон, која се наоѓа на западната страна преку Вардар. [[Васил К’нчов]] вели дека на местото на Св.Спас некогаш постоела мала црквичка, односно да служела и како манастир. И во Енциклопедијата на лексикографскиот завод се спомнува дека таа потекнува уште од [[14 век|XIV век]], а била обновена во [[19 век|XIX век]]. [[Христо Чочков]] подолго време се занимавал со историјата на овој град, и според него црквата Св.Спас потекнува од [[17 век|XVII век]] како претходница на спротивната црква Св.Пантелејмон. ;'''Црква Св. Никола''' {{Главна статија|Црква „Св. Никола“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Никола”, Велес.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Никола“]] Малата црквичка Св. Никола е доградена на околу стотина метри јужно од манастирот Св. Димитрија, над висната над самиот пат, кој кривулесто се провлекува кон [[Градско]]. Како и другите мали храмови, така и овој, посматран од надворешната страна ни малку не прилега на црква, туку како на некоја одбранбена тврдина, чија големина изнесува околу 20 м². Според мислењето на постарите Велешани, слични црквички по облик и димензија, постоеле и по други места на Велешко како и во Стариот Град. Инаку ни за овој храм како и за спомнатите не постојат историски податоци.Се смета дека и оваа црква му припаѓала на некој манастир, а веројатно на манастирот Св. Димитрија, во чија близина и се наоѓа. Инаку, што се однесува до нејзиното потекло, ако овој храм се спореди со другите од оваа област и нивните фрески по ѕидовите, може да се констатира оти храмот потекнува веројатно уште од [[10 век|X век]], или нешто подоцна. До таков заклучок доаѓаат уметниците и археолозите, кои црквичката ја идентификуваат со [[Маркова Меана]]. ;'''Манастир Св. вмч. Димитрија''' {{Главна статија|Манастир „Св. вмч. Димитрија“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Димитрие”, Велес (2).jpg|мини|десно|Црквата „Св. Димитриј“]] Манастирот Св.„Димитрија“ се наоѓа на околу два километра јужно од градот, на десната страна од реката Вардар, под реката [[Тополка]], која се влева во Вардар. Во секој случај постанокот на манастирот датира од постаро време, за коешто ни сведочат извесни историски податоци, запишани од повеќе патописци, историчари, археолозии раскажување на постари луѓе. Но, како и да е, предност за постанокот на манастирот му се дава на средновековието.Не може да се негира и претпоставката оти овој храм потекнува од многу постаро време, кога уште постоел стариот град Вилазора. Само, се разбира, тогашното постоење на манастиорот, не можело да ги има денешните димензии, од [[14 век|XIV век]], кога го обновил властелинот на [[цар Душан]], Раденко со својата мајка. До таков заклучок се доаѓа преку арехеолошките и други наоди во [[5 век|V]] и [[6 век|VI век]], кога во близината на Вилазора постоеле и други храмови, како што е епископската базилика во Стоби, потоа и базиликата Св. Јован Крстител која потекнува, можеби и од поранешното време. Интересна појава кај овој манастир претставува и самата камбанарија, која е поврзана со манастирската црква и изгледа како да е нејзин составен дел од западната страгана.До средината на овој век, нешто по завршувањето на [[Втората светска војна]], споредните манастирски згради во дворот, служеле како конаци и магацински простории. Од источната страна по сета должина на манастирскиот двор север-југ постоеле две згради составени од приземје и кат. Во приземјето се засолнувала стоката на селските гости, кои доаѓале на манастирската слава Св. Димитрие, првиот петок по [[Велигден]], и во други поголеми празнични денови. ;'''Црква Св. Петка''' {{Главна статија|Црква „Св. Петка“ - Велес}} [[Податотека:Sveta Petka - Veles.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Петка“]] Се наоѓа на југ од градот, од десната страна на патот за Градско. Ова здание првин, беше Параклис, за некаде во деведесеттите години од минатиот век да се преуреди и догради во помала црква. Постоењето на Параклисот не е точно утврден, но се претпоставува дека е од понов период. ;'''Црква Св. Недела''' {{Главна статија|Црква „Св. Недела“ - Велес}} Оваа црква добро е запазена, така што голем дел од градското население ја посетува, главно на [[Цветници]], [[Велики Петок]] и секоја не дела во времето од [[Велигден]] до [[Спасовден]]. Црквата се наоѓа на десната страна од реката Тополка, при нејзиното устие во Вардар, а на околу 300 метри северозападно од манастирот Св. Димитрија. Поставена е на една нерамна карпеста височина, прилично стрма над брегот од реката. Во однос на „Калето" од Стариот Град, таа се наоѓа на неговиот северен крај, на кој, изгледа, во свое време му служела како храм, за кој биле изградени и многу други верски објекти, од кои денес нема ни трага, а само спомени кај народот дека тие постоеле. И овој изгледа како нов поради зачуваноста и надворешииот облик, така што по се личи оти, како и двата спомнати, потекнува од време на византискиот период. И тој, е граден на ист начин и од таков материјал како и другите такви цркви. ;'''Црква Св. Ѓорѓи''' {{Главна статија|Црква „Св. Ѓорѓи“ - Велес}} [[Податотека:Sv. Georgij vo Veles 07.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Ѓорѓи“]] Се наоѓа на северно-источната страна од градот, во месноста [[Прцорек]]. Таа по надворешниот изглед не се разликува од куќите околу неа додека внатрешноста целосно личи на црковен објект, бидејќи има олтар, иконостас и повеќе икони. За времето кога е направена нема точни податоци. Според едни извори таа е направена во [[1740]] година, а според други [[1766]]. Вториот податок е земен од годината на една икона во црквата Св. Богородица за која се смета дека е најстара икона во Велес. Оваа црква служела и како училиште во кое се изучувал македонскиот јазик и писмо кои во тоа верме биле забранувани и напаѓани од грчката, турската, бугарската интелегенција која пак имала цел да го претопат македонското население. Се наоѓа на околу 2 километри јужно од градот , на десната страна од реката Вардар, под реката Тополка која се влева во Вардар. *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Велес|Црква „Св. Кузман и Дамјан“]] — се наоѓа во дворот на градската болница; *[[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — се наоѓа во Младинскиот парк во центарот на Велес; *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Велес|Црква „Св. Јован Крстител“ (Маркова Меана)]] — најстарата средновековна црква која се наоѓа крај Вардар во дворот на крзнарската фабрика „Димко Митрев“ на јужниот излез на Велес; *[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Велес|Црква „Св. Наум Охридски“]] — се наоѓа во непосредна близина на црквата „Успение на Пресвета Богородица“;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1643&Itemid=32 ''Започна изградбата на храмот „Св. Наум“'']</ref> *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Тунел|Црква „Св. Јован Крстител“]] — се наоѓа во наделбата Тунел. Камен темелник осветен на [[30 август]] [[2015]];<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe/index.php?option=com_content&task=view&id=1800&Itemid=104 ''Слово на освет на камен темелник, Велес'']</ref> *[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Велес|Црква „Св. Климент Охридски“]] — епархиски параклис. Се наоѓа во епархиското седиште;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1834&Itemid=32 ''Прослава на патронот во епархискиот параклис'']</ref> *[[Црква „Св. Гаврил Лесновски“ - Велес|Црква „Св. Гаврил Лесновски“]] — прва црква посветена на [[Свети Гаврил Лесновски]] во Македонија; == Археолошки наоѓалишта во градот == * [[Винарска Визба (Велес)|Винарска Визба]] — некропола од римско време * [[Велешка тврдина]] (Кале) — градиште од доцноантичко време * [[Петрова Чешма (Велес)|Петрова Чешма]] — могила од римско време == Населби и урбани заедници == Согласно Законот за локална самоуправа досегашните месни заедници се организираат како урбани заедници. За да може да се организираат за решавање на заедничките потреби на граѓаните, мора точно да се утврди опфатот на урбаните заедници, па дури потоа да пристапи кон формирање на Совети на урбани заедници и Совети на месните заедници. Во Велес постојат вкупно 14 урбани заедници. Велес е составен од следните населби: *[[Којник (Велешка населба)|Којник]], *[[Сар Маале (Велешка населба)|Сар Маале]] *[[Бузаана (Велешка населба)|Бузаана]], *[[Солено Чешмиче (Велешка населба)|Солено Чешмиче]], *[[Долни Дуќани (Велешка населба)|Долни Дуќани]], *[[Црна Џамија (Велешка населба)|Црна Џамија]], *[[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]], *[[Поток (Велешка населба)|Поток]], *[[Тунел (Велешка населба)|Тунел]], *[[Влашка Чешма (Велешка населба)|Влашка Чешма]], *[[Ќерамидна (Велешка населба)|Ќерамидна]], *[[Превалец]], *[[Рамина (Велешка населба)|Рамина]]. === Урбанистички развој на Велес === [[Податотека:Велес во Општина Велес.svg|мини|десно|300п|Велес со својата тековна урбана површина (бело) и принедлежното подрачје (сино), прикажани во рамките на [[Општина Велес]]]] Според урбанистичкиот развој градот може да се подели во два дела: стар и нов. Старото градско јадро на градот Велес се наоѓа на двата брега на реката [[Вардар]]. Овде може да се забележат старата карактеристична архитектура и познатите куќи, тесните, кривулести и стрмни улички, куќите начичкани по ридовите и двете најстари и главни велешки цркви. Новиот дел на градот се наоѓа на десната страна на реката [[Вардар]], северно и западно од старото градско јадро. Во овој дел се повеќе застапени станбените згради и висококатници, плански изградените семејни куќи, широките улици, индустриските и образовните установи. Изградбата на новиот дел започнала кон средината на шеесеттите години на XX век, во екот на индустријализацијата и преселбата село-град. Во најново време градот започнува да се шири и во рамнината на левиот брег на [[Вардар]] помеѓу [[Башино Село]] и населбата [[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]]. Овој предел се нарекува Речани или Шорка и во него раскошни куќи градат најбогатите велешки семејства. == Познати личности од Велес == {{Div col|cols=2}} * [[Кочо Рацин]] (1908 — 1943) — македонски поет, комунист и учесник во НОБ * [[Панко Брашнаров]] (1883 — 1951) — македонски револуционер и учител кој го отворил Првото заседание на [[АСНОМ]] * [[Тодор Христов - Офицерчето]] (1878 — 1903) — македонски револуционер, бугарски офицер, член и раководител на Македонската револуционерна организација, [1] учесник во Илинденското востание * [[Андреј Докурчев]] (1878 — 1907) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно двиежење, член и војвода на Македонската револуционерна организација. * [[Миле Поп Јорданов]] (1877 — 1901) — македонски револуционер и просветен деец, учесник во македонското револуционерно движење, член, секретар и војвода на Македонската револуционерна организација * [[Љубомир Весов]] (1892 — 1922) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација * [[Рајко Жинзифов]] — македонски преродбеник од XIX век * [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] — македонски национален просветител, учител и прв драмски писател од XVIII век * [[Иван Георгов]] — педагог, научник, филозоф и историчар, четири пати ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет]], основач и прв претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]] * [[Васил Главинов]] — основоположник на социјалистичкото движење во [[Македонија]] * [[Димитар Матов]] — фолклорист и етнограф * [[Александар Танев]] (1863 — 1932) — генерал на бугарската армија, началник на коњичката дивизија со која учестува во Битката кај Велес, [[Прилеп]] и [[Битола]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] * [[Андон Шулев]] (1874 — 1956) — правник и социјалист * [[Ѓошо Бојаџиев]] (1848 — 1878) — учител и собирач на народно творештво * [[Иван Крајничанец]] (1869 — 1942) — фармацевт, преведувач и собирач на народни умотворби * [[Алексо Мартулков]] (1878 — 1965) — социјалист и народен пратеник на македонското прогресивно движење во бугарското собрание * [[Милан Војницалија]] (1874 — 1939) — поет * [[Илија Кушев]] (1896 — 1922) — македонски револуционер, велешки војвода на Внатрешната македонска револуциона организација, член на Македонското студентско друштво „Вардар“. * [[Петар Михов]] (? — 1902) — член на [[ТМОРО]] * [[Ганчо Хаџи Панзов]] (1900 — 1936) — револуционер и поет * [[Богдан Поп Ѓорчев]] (25 мај 1904 — 15 јануари 1945, Велес) — македонски лекар, деец на ММТРО, соработник со фашистичкиот окупатор и жртва на комунистичкиот режим * [[Ризо Ризов]] (1878 — 1956 ) — дееец на [[ВМОРО]] * [[Бане Андреев-Ронката]] (1905 — 1980) — активист на комунистичкото, работничкото и студентското движење во Југославија и Македонија меѓу војните * [[Јордан Леов]] (1920 — 1998) — македонски раскажувач, романописец и драмски автор. * [[Цвета Илиева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Алчева - Новакова]] (р.1917) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Борисова]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Веска Дусниева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Бабунска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Галаба Бабунска]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Бабунска]] (р.1904) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Гачева|Васка Николова Гачева]] (1903 — 1961) — учесник во НОВ на Македонија * [[Костадинка Арсова|Костадинка Арсова Кусева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Аџиристова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојна Бисинова]] (р.1918 — учесник во НОВ на Македонија * [[Савка Бондиќева]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Боцева - Филипова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Трајанка Бошковска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Бунибарова]] (р.1918) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Варналиева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Анѓа Вишинова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Вучковиќ]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лилјана Гаврилска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Гашева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Драга Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Грозда Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Деса Гочева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Давкова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Дамкова]] (р.1909) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рахилка Данаилова]] (1912 — 1976) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Данаилова]] (1919 — 2005) — учесник во НОВ на Македонија и прва генерација повоени наставници * [[Депа Депинова]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Димова]] (р.1908) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Деспотовска|Вера Никола Деспотовска]] (р.1916 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Марија Димова|Марија Лефкова Димова]] (1885 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Васа Димова (Велес)|Васа Тодорова Димова]] (р.1890) — учесник во НОВ на Македонија * [[Никодинка Димчева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Домазетова]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Дуракова|Василка Димева Дуракова]] (1900 — 1969) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Ѓоргова|Родна Илиева Ѓоргова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Есенчева|Вера Ристова Есенчева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Румена Зафирова|Румена Љубева Зафирова]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Здравева|Николина Бочварова Здравева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Здравева-Манева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Зафирова|Цвета Илиева Зафирова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Игнова]] (р.1929) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Илиева|Вера Андова Илиева]] (15 декември 1918-) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Руса Јанева-Гулистојанова]] (1891 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Јанковиќ|Марија Митрева Jанковиќ]] (р.1915) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Јованова-Журиќ]] (1921 — 1967) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Јованова|Марика Караѓорѓева Јованова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Роза Јованова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Јорданова|Александра Капчева Јорданова]] (1915 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Јорданова]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Јорданова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Јосифова]] (р.1900) — учесник во НОВ на Македонија * [[Борис Мајсторов]] (1935 — 2008) — македонски глумец, режисер и драматург. * [[Боре Ангеловски]] (1944 — 2009) — истакнат театарски деец, глумец, режисер, бекетолог, основач и уметнички раководител на ''Младинско Драмско Студио - Велес'', основач и уметнички раководител на ''Театар Чекори - Скопје'' * [[Петре Прличко]] (1907 — 1995) — доајен на македонската глума * [[Васил Зафирчев]] (1980) — глумец и режисер<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |title=''Биографија на Зафирчев'' |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907220847/http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |url-status=dead }}</ref> * [[Оливер Китановски]] ([[1980]] - [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]] * [[Тодорче Николовски (глумец)|Тодор Николовски]] — глумец * [[Јордан Витанов]] — глумец и режисер * [[Зоран Љутков]] — глумец * [[Кирил Гравчев]] - глумец * [[Александар Ѓорѓиев]] - глумец * [[Игор Крајчев]] (1981) — поет и писател, основоположник на епската фантастика во Македонија * [[Јордан Поп Јорданов - Орцето]] — македонски револуционер, водач на [[Гемиџиите]] * [[Константин Кирков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Илија Трчков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Владимир Пингов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Димитар Мечев]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Георги Богданов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Милан Арсов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] *[[Александар Ацев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Александар Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Алексо Демниевски - Бауман]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Трајко Мишковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Мино Богданов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и раководител во НОАВМ *[[Ванчо Хаџипанзов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Ѓорев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Десанка Ѓорева-Кепева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Вера Бабунска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Бабунски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Марија Камишова - Нонча]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Савка Манеска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Маца Карбева]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија, учесник во НОВ и на Првото заседание на [[АСНОМ]] *[[Благој Кирков]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Боро Коробар]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Миле Михајловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димче Мирчев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димко Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Ангел Мојсовски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Оровчанец]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Јордашевски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Пешев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, композитор и учесник во НОВ *[[Трајче Петкановски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Славчо Деловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Страчковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ ;Спортисти *[[Пепи Манасков]] — ракометар *[[Панче Ќумбев]] — фудбалер *[[Владимир Темелков]] — ракометар *[[Дејан Манасков]] — ракометар ;Уметници * [[Ангел Димовски - Чауш]] (1952) — академски вајар * [[Александар Сашко Попов]] (1933) — академски сликар * [[Војко Јаневски]] (1940) — академски сликар * [[Атанас Талевски]] (1954) — фотограф * Д-р [[Фехим Хусковиќ]] (1967) — академски графичар * [[Ангел Коруновски]] (1979) — академски вајар * [[Спасе Перовски]] (1971) — академски сликар * [[Живко Пренџов]] (1957) — академски графичар * [[Борче Стојанов]] (1972) — академски сликар * [[Илчо Стојанов]] (1973) — академски вајар и вајар * [[Славе Петков]] — копаничар * [[Љубомир Бисинов]] — копаничар * [[Светозар Богдановски]] — изработувач на музички инструменти * [[Миле Манчевски]] (1963) — карикатурист * [[Ристо Јанев]] (1929 — 2016) — академски вајар и сликар{{Div col end}}'''Починати во Велес:''' * [[Лела Дакиќ]] — учесник во НОВ на Македонија (загината во битките за [[ослободување на Велес]]) == Збратимени градови == * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Перник]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Свиштов]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Romania.svg|20px|Романија]] [[Слобозија]], [[Романија]] * [[Слика:Flag of Serbia.svg|20п|Србија]] [[Сомбор]], [[Србија]] <ref>[http://www.soinfo.org/vesti/tag/veles/ Напис за збратимувањето на Сомбор и Велес] - Информативен портал на градот Сомбор {{sr}}</ref> * {{знамеикона|Croatia}} [[Самобор]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Croatia}} [[Пула]], [[Хрватска]] (документ за партнерство) * [[Податотека:Flag of Poland.svg|20px|Полска]] [[Новогард]], [[Полска]] ==Велес како мотив во уметноста== * „Велешката градска кафеана“ — песна на македонскиот писател [[Васил Тоциновски]] од 2023 година.<ref>Никола Алтиев, „Поезија со докажани вредности“, ''Современост'', број 3, 2023, стр. 114.</ref> == Поврзано == * [[Велес (бог)|Бог Велес]] * [[Македонија]] * [[Градови во Македонија]] * [[Општина Велес]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{рв|Veles}} * [http://www.veles.gov.mk/ Службен портал на Општина Велес] * [http://teatarveles.mk/ Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“ — Велес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130317025640/http://teatarveles.mk/ |date=2013-03-17 }} * [http://www.derven.mk/ ЈКП „Дервен“ — Велес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130520075920/http://www.derven.mk/ |date=2013-05-20 }} * [https://macedoniafromabove.mk/veles/index.htm?language=mk Велес на дланка - 360° виртуелен водич] {{ГеоКомпас |hub = Велес |type = ex |С = [[Отовица]] |СЗ = [[Катланово]] |СИ = [[Лозово]] |З = [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] |И = [[Штип]] |Ј = [[Сирково]] |ЈЗ = [[Извор (Велешко)|Извор]] |ЈИ = [[Градско]] }} {{Градови во Македонија}} {{Општина Велес}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велес| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Велес]] 0vykjfwxni8ueshztt6l21ieaixqvks 5579281 5579162 2026-06-20T10:52:26Z Forbidden History 89259 /* Познати личности од Велес */ 5579281 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Велес (појаснување)}} {{Инфокутија Населено место | name = Велес | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Veles X19.jpg | image_alt = | image_caption = Поглед на Велес | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Велес во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 43 |lats = 00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 47 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Вардарски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Велес]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| established_title = | established_date = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 206 | population_footnotes = | population_total = 40,664 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[Список на луѓе од Велес|Велешани]] (мн.) | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 043 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = VE | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [https://veles.gov.mk/ www.veles.gov.mk] | footnotes = }} '''Велес''' — [[Градови во Македонија|град]] во Средишна Македонија и седиште на [[Општина Велес|истоимената општина]]. Тој е [[Градови во Македонија|седми град по број на жители]] во Македонија со вкупно население од 40.664 жители (2021 г.). На северозапад од Велес се наоѓа главниот град на Македонија, [[Скопје]] (54 км), на североисток се наоѓа градот [[Свети Николе]] (34 км), на исток се наоѓа градот [[Штип]] (43 км), на југозапад се наоѓа [[Прилеп]] (79 км) и на југоисток се наоѓаат [[Кавадарци]] (43 км) и [[Неготино]] (40 км). Велес има мошне поволна географска положба бидејќи е крстопат на меѓународни патни и железнички правци и еден од поглавните транзитни центри во Македонија. Велес низ историјата се нарекувал со различни имиња, од кои три се најмногу користени. Од самото основање на градот, Велес се нарекувал со името '''[[Билазора|Вилазора]]'''. Подоцна во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] градот се преименувал со името '''Ќупурли''', кое подоцна било заменето со денешниот назив. За време на [[СР Македонија]], но и во првите години од самостојноста на државата, Велес се нарекувал со името '''Титов Велес''', во чест на маршалот [[Јосип Броз - Тито]]. Велес како населба постоел уште од 168 година п.н.е. и се наоѓал нешто поисточно од денешната локација. Бидејќи градот има стратешка позиција, тој бил често мета на различни странски инвазии и окупации и бил дел од различни балкански кралства и држави, почнувајќи од [[Пајонија]], па завршувајќи со [[СФРЈ]]. Велес е значаен и познат по голем број работи. Градот бил дом на голем број македонски преродбеници, револуционери, писатели и поети и тој е една од лулките на македонската култура, а низ историјата се среќава како град на првиот театар во Македонија, град каде што настапила првата глумица, учителката Тенка А. Коларова во популарната мелодрама „Многустрадалната Геновева“ во 1875 година, град на првата библиотека, првата гимназија, првото музичко училиште, како и првиот музеј. Градот е карактеритичен по својата типична велешка и староградска архитектура. Велес е еден од индустриските центри на Македонија и значаен трговски, транспортен и економски центар. == Потекло на поимот == [[Податотека:Veles panoram.JPG|мини|Поглед кон Велес]] [[Податотека:Veles, razglednica, maalo Brzorek.jpg|мини|Разгледница од Велес, маало „Брзорек“, 1920-те години]] Велес како урбана населба датира уште од 168 година п.н.е. Првичните стари антички населби биле источно од градот во однос на денешната положба на градот. Со подоцнежното населување на Словените, градот бил сместен на денешната положба и го добил денешното име - Велес. Во текот на историјата градот често го менувал името, па така бил познат како '''Вила Зора''', '''Ќупурли''', '''Титов Велес''' и '''Велес'''. Денешното име го добил во [[VII век]] со доаѓањето на [[Словени]]те на [[Балкански Полуостров|Балканот]], од словенското '''В ЛЕС''' што значи „в шума“, име кое било дадено поради густите шуми што го опкружувале градот. Но некои слависти сметаат поради голите тревнати ридишта и реката [[Вардар]] местото го населувале сточари чиј словенски бог на стадата бил ''[[Велес (бог)|Велес]]''. == Историја == === Праисториски период === Наоѓалиштата на [[фосил|фосилни остатоци]] во околината на Велес во селото [[Мамутчево]], како и оние во глиништето во фабриката „Киро Ќучук” во самиот град, само ја потврдуваат теоријата дека овој простор отсекогаш бил населен со жив свет. Еволуирањето и појавата на човекот се следат преку бројните траги низ времето од старата камена епоха - [[палеолит]]от па сè до денес. Единствените истражувања од времето на палеолит во Македонија се вршени во непосредна близина на Велес, во месноста наречена ''Пешти'', која се наоѓа 110 метри над десниот брег на реката [[Бабуна]] во пештерата [[Макаровец]]. Според научниците пештерата датира од 70.000 до 10.000 години п.н.е., а пронајдената фосилна фауна укажува дека на просторот живееле цицачи од ова време како што се пештерска мечка, пештерска хиена, пештерски лав, козорог, волци и лисици. Пронајдените артефакти од камен упатуваат на доцен палеолит. Во [[бронзеното време]], кога се карактеристични почетоците на формирање етнички заедници, реонот на [[Повардарие]]то го населувале [[Пајонци]]те, [[Бриги]]те и [[античките Македонци]]. За Велес и околината се претпоставува дека живеело пајонско население во текот на целиот I милениум п.н.е. и дека од IV до III век п.н.е. формирало кралство. Траги од вакви населби се присутни во наоѓалиштето ''Теќе'', кое се наоѓа на 2 километри оддалеченост од [[Башино Село]], во близина на вливот на [[Отовичка Река]] во езерото [[езерото Младост|Младост]]. Наоѓалиштата од железното време придонесуваат за формирање на сликата на животот во првите векови од I милениум п.н.е. Такви се сместени во селото [[Долно Оризари]] во наоѓалиштето ''Свилара'' каде се пронајдени некропола, могилите во с. [[Иванковци]] во наоѓалиштето ''Инчерлак'' како и остатоците пронајдени во месноста ''Тумба'' во с. [[Караслари]]. Организираниот живот на Пајонците овозможил подоцна на оваа територија да се развијат поорганизирани форми на општествено живеење. === Антички период === ;Вила Зора {{главна статија|Вила Зора}} За време на раниот антички период, територијата на Велес влегувала во составот на пајонската држава, која се претпоставува дека ја сочинувале голем број градски населби. Хелинистичкиот слој јужно од градот кај наоѓалиштето ''[[Велешка тврдина|Кале]]'' при влезот во [[Велешка Клисура|Велешката Клисура]] покрива плато од 3,5 хектари површина оградена со бедем, на кој бил сместен најголемиот пајонски град [[Вила Зора]] (''Била Зора''). Вила Зора се наоѓала на самиот влез од [[Дарданија]] во Македонија ([[Пајонија]]) така што [[Филип V]] освојувајќи ја во [[217 п.н.е.|217 година пред н.е.]], ја одбранил својата држава од упадот на [[Дарданци]]те. Вила Зора бил значаен воен центар сè до последните години на македонското владеење. За последен пат се споменува во [[168 п.н.е.|168 година пред н.е]]. Континуитетот на името ''Вила Зора'' и ''Велес'' тешко може да се одреди, зашто Велес се спомнува дури во [[1018]] година. Се претпоставува дека во оваа временска празнина моќта на Вила Зора во римското владеење опаднала или пак нејзината локација треба да се бара на друго место. Во пошироката околина на Велес има повеќе траги кои укажуваат на античкиот град [[Аргос]] поврзан со територијата на Македонија. ;Стоби {{главна статија|Стоби}} [[Податотека:Stobi.jpg|десно|300п|мини|Стоби - значаен стар пајонски и македонски град.]] Античкиот град Стоби бил пајонски, македонски и римски град. Првиот документиран спомен за Стоби потекнува од [[197 п.н.е.|197&nbsp;г. п.н.е.]], кога на тоа место македонскиот крал [[Филип V]] ја поразил дарданската војска. Во изворите каде што римскиот историчар [[Тит Ливиј]] го споменува овој податок, Стоби носи епитет на „стар град”. Урбаниот дел на Стоби се наоѓа опкружен со бедеми на вливот на ''Еригон'' во ''Аксиос'', денес познати под името [[Црна река|Црна Река]] и [[Вардар]]. Градот зафаќал мошне важна трговска и воена позиција. Променливите борби на [[антички Македонци|Македонците]] со северните соседи биле судбоносни за Стоби. Стоби со околината дефинитивно потпаднал под македонска власт во [[217 п.н.е.|217&nbsp;г. п.н.е.]] за време на владеењето на Филип V. Кога во [[168 п.н.е.|168&nbsp;г. п.н.е.]] Римјаните го поразиле македонскиот крал [[Персеј]] кај [[Пидна]], македонското кралство се распаднало. Македонија била поделена на четири независни административни области под римска контрола, а Стоби станува центар на трговијата со сол на третата област. Во [[148 п.н.е.|148&nbsp;г. п.н.е.]] Македонија станува римска покраина. Судејќи според спорадичните наоди, Стоби во пред-римско време било мало гратче со површина од 2,5 хектари. Дури од времето на преминот од старата во новата ера во градот настануваат значајни промени. Новиот град бил испланиран и зачнат, на терен што бил осум пати поголем од дотогашната населба кој бил населен најверојатно со голем број нови жители. Привлечени од Римјаните и нивната стопанска и политичка моќ, во Стоби се населувале истовремено и жители од околината и деселеници од хеленистичкиот свет. Интензивното проширување на градот може да се поврзе со подигнувањето на неговиот статус на ранг на [[муниципиум]] што Стоби го имал уште од [[69]] година. Прераснувањето на Стоби во град со самоуправувачки статус го посведочуваат епиграфските споменици и ковањето на локалните монети со натпис „Муниципиум Стобенсиум” кои го опфаќаат времето од [[Веспазијан]] 69&nbsp;г. до [[Елагабал]] [[222]] год. н.е. === Средновековен период === ;Склавинии Местоположбата на Велес како главна раскрсница балканските патишта [[Вија Егнација]] и [[Виа Милитарис]] и многуте други локални комуникациски врски, била интересна за [[македонски словени|словенското население]] кое во [[6 век|VI век]] навлегло на [[Балканскиот Полуостров]]. Походите најпрво биле пајонски, а дури потоа кога грото од староседелците (романизирано население од македонско, пајонско и римско потекло) се повлекло кон приморјето и во планинските предели, а Словените почнале да ги населуваат. Границата помеѓу античкиот и средновековниот перио на тлото на велешкиот регион може да се определи конкретно во 70-тите и почетокот на 80-тите години на VI век. Тогаш се создадени првите [[склавинии]] на територијата на Македонија. Тие ги зафаќале низинските плодни области покрај Вардар, [[Тополка]] и [[Бабуна]] при што ги разурнувале градовите и крепостите. Тогаш се изменил и етничкиот состав на населението, како и [[топонимија]]та на регионот. Тие станале доминантана етничка група и по својот говор ги именувале местата. Главниот градски центар, тврдината на вливот на реката Тополка во Вардар која била позната како ''Вила Зора'', го добил името ''Велес''. Велес припаѓал на склавинијата [[Верзитија]] која се протегала на територијата помеѓу Велес, [[Охрид]], [[Битола]] и [[Кичево]] и била населена со [[Брсјаци]]. Иако ја признавала византиската номинална власт, Верзитија се наоѓала надвор од сферата на непосредната управна власт на царството. Она што не и успеало на [[Византија]], му успеало на [[Бугарски владетели|бугарскиот кнез]] [[Борис I|Борис]] кој во средината на [[9 век|IX век]] ја освоил Верзитија. Тогаш, велешкиот регион морал да ја признае бугарската врховна власт. Со неа се вратил и подемот на [[христијанство]]то, кое иако не сосем уништено, било во стагнација со доаѓањето на Словените. Воспоставувањето на бугарска власт придонело до интензиривање на процесот на [[феудализација]]. Ваквата состојба довела до заострена социјална борба и до појава на широко, антицрковно, антифеудално ослободително движење чии корени се токму на пошироката велешка територија - [[богомилство|Богомилското движење]]. Неговите приврзаници подоцна биле нарекувани ''Бабуни'' (според реката Бабуна), а името го добило по основачот ''попот Богомил''. По својата суштина, Богомилството е дуалистичко учење за вечната борба меѓу доброто и злото, светлината и темнината, олицетворени во [[Господ]] и [[Сатана]]та. Тие ги отфрлале црковните обреди и култови, [[крст]]от како симбол, празниците и [[икони]]те. Учењето на Богомилите е израз на незадоволство на населението од световната и духовната власт. ;Самоилово Царство и Византија Со освојувањето на [[Скопје]] од страна на Византија, во [[1004]] година, велешката област станала гранична територија на македонската држава и добила улога на заштитник на нејзините цетрални делови. [[Царот Самоил]] се обидувал да го запре византиското навлегување на македонска територија, но во [[битката на Беласица]] во [[1014]] година доживеал катастрофален пораз. Со освојувањето на [[Прилеп]] и [[Штип]], Велес останал отсечен од Македонија. Успевал да опстои само до [[1018]] година кога за првпат од доаѓањето на Словените бил принуден да потпадне под директна византиска власт т.е. да стане дел на византиското царство. Воено-административно, Велес во Византиското владеење припаѓал на [[Тема Бугарија|темата Бугарија]], но начинот на живот, даноците и религиската припадност останалене непроменети. Велес сѐ уште бил дел на Битолската епархија во составот на [[Охридската патријаршија]] на која подоцна ѝ бил одземен рангот и црковниот статус. === Отомански период === [[Податотека:Weles1863.jpg|thumb|300px|десно|Велес во [[1863]] година.]] Веднаш по потпаѓањето под турска власт во [[1395]] година, Велес потпаднал под управата на [[Румелиски беглербеглак|Румелискиот беглербеглак]]. До 60-тите години на [[14 век|XIV век]] областа го носела името ''Велешки Вилает'', а потоа и ''Велешка Нахија'' како најниска управно територијална единица. На чело на вилаетот се наоѓал [[субашија]]та кој живеел во Велес и заповедал со [[спахии]]те кои по правило живееле во селата. Паралелно со ова Велес станал центар на Велешката каза или ''кадилак'' со што прераснал во многу значајна управно-судска единица. [[Турци]]те градот го нарекле '''Ќупурли,''' што во превод значи "град на мостови". Турскиот патописец [[Евлија Челебија]] го опишал Велес од тоа време. Главен објект тогаш бол мостот на [[Вардар]] кого го објаснил како нов, дрвен мост со четири отвори, додека неговиот современик Хаџи Калфа забележал: „Ќупурли се наоѓа во карпеста клисура и има камен мост по кој го добил името. Сепак и двајцата биле во право, бидејќи едниот зборува за мостот кај стариот дел од Велес, а другиот за мостот на местото каде Вардар се преминувал со сплав. [[File:Велес 1910г.jpg|thumb|мини|лево|Панорамска слика на Велес (1910 г.)]] Строго централизираното државно уредување на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] ја спречувало прекумерната експлоатација на рајата, но пишаните закони не можеле да ја спречат злоупотребата на позициите на феудалците и великодостојниците. Најупотребувана форма на експлоатација на населението било наметнувањето бројни даноци. Мал бил бројот на привелигирани граѓани кои имале специјални задолженија како ''соколари'' (фаќање и одгледување соколи), ''оризари'', ''коњари'' итн. Сето ова предизвикувало незадоволство и отпор кај народот кој во почетокот на [[17 век|XVII век]] почнал да се организира во вооружени групи, со што се појавило [[ајдутство]]то. Во велешката околина имало идеални услови за негов развој поради густите шуми и бројните патишта преку кои ги вршеле нападите. Појавата на ајдутските дружини предизвикала додатни репресии врз народот, а тоа пак уште поголема причина за бунтови и востанија. Во средината на [[19 век|XIX век]] Велес бил поделен на 12 маала, а Велешката каза ја сочинувале 93 села. Тешката феудална анархија и сè поголемиот занаетчиски развој од [[18 век|XVIII век]] ги дополниле терзискиот, кираџискиот, бавчаванџискиот, калајџискиот, брашнарскиот, лебарскиот, аџискиот, воденичарскиот, папуџискиот, абаџискиот, бојаџискиот, самарџискиот, дулгерскиот, сарачкиот, ситничарскиот и останати занаети. [[File:Pogled na Veles od Sv.Nedela nad Topolka.jpg|thumb|300px|Поглед на градот Велес од југ, од ридовите над реката [[Тополка]] и црквата Св. Недела на велешкото кале]] Реформите во турскиот државно-правен, политички, економски, верско-просветен и војнички систем од [[1839]] година популарно наречени „[[Гилхански хатишериф]]” или „''Акт на справедливост и благодејанија''”, поволно се одразиле врз граѓанството на Велес. Според овој акт се воведувала еднаквост меѓу [[муслимани|муслиманското]] и [[христијани|христијанското население]], се зголемувале гаранциите и неприкосновеноста на личноста, честа и имотот, еднаквоста пред судот и законот. Тоа овозможувало отворање на училишта на [[македонски јазик]], изградба и реконструкција на цркви и манастири и слободна трговија и производство. Во [[1831]] и повторно во [[1840]] година, Велес го зафатил заразната болест [[колера]] (чума), во [[1833]] година го зафатиле незапамтени студови, во [[1835]] година замрзнала реката Вардар, а во [[1847]] година му се случиле големи поплави. И покрај сè, првата половина на [[19 век|XIX век]] е најзначајна за подемот на Велес. Во ова време отпочнува обновување и изградба на многу цркви и манастири во Велес и [[Велешко]]. === Балканските војни и Првата светска војна === [[Податотека:Spomenik na Ilindencite vo Veles.jpg|мини|десно|300п|Споменик на Илинденците во Велес.]] Со нападот на балканските сојузници во [[1912]] година конечно е ставен крај на турското владеење во Македонија, а Велес се нашол под [[Вардарска Бановина|српска власт]]. Вештачки повлечените граници низ природната целина на Македонија го нарушило вековното единство на територијата. Тоа придонело до нагло опаѓање на занаетчиството, стопанството, трговијата и транспортот до солунското пристаниште. Употребата на македонскиот јазик и македонскиот фолклор биле забранети, а наставата во народните училишта парализирана. Со почетокот на [[Првата светска војна]], во [[1914]] година Велес и околината биле цел на регрутација, мобилизација и реквизиција на населението. По окупацијата на [[Бугарија]], една година подоцна, економската положба на населението уште повеќе се влошила. Со потпишувањето на примирјето во [[1918]] година [[вардарска Македонија|вардарскиот дел на Македонија]] ѝ бил доделен на [[Србија]]. Војната што се водела на територијата на велешко нанела многу штети на инфраструктурата, верските објекти и уметничките вредности. Населението било во социјален колапс. Најдоследните приврзаници за национално и социјално ослободување и обединување на Македонија ја продолжиле својата борба преку организацијата [[ВМРО]]. Велешката околија, согласно [[Видовденски устав|Видовденскиот устав]] од [[1921]] година му припаѓа на ''скопскиот округ''. Намалувањето на бројот на жители во текот на цели 20 години (до [[1941]] година) ја отсликува тешката економска состојба. Миграционите движења, војните, епидемиите, малата индустриска развиеност придонеле за опаѓање на бројот на жителите во градот. И селата не биле поштедени од промени, на кои им престоела аграрна реформа и колонизација. Паралелно со економскиот, Велес меѓу војните го живеел и својот општествен и политички живот. октомвриската револуција и движењето во Европа за ослободување на малите народи, кај велешката интелигенцијата и прогресивните сили створиле можност за создавање [[КПЈ|Социјалистичка работничка партија]]. Основачкото собрание е одржано во кафеаната „Солун” на [[24 април]] [[1919]] година, а за претседател бил избран учителот [[Коста Минциќ]] од [[Башино Село]]. Организацијата броела 40-тина комунисти и социјалисти меѓу кои и [[Панко Брашнаров]]. [[File:Vardar vo Veles i Kosturnica.jpg|thumb|300px|left|Мостот „Гемиџии“ на реката Вардар во Велес, во позадината е Спомен Костурницата]] Една година подоцна, Социјалистичката работничка партија во Велес се проширила во селата и се зајакнала кадровски. Од нејзините редови произлегле имиња кои трајно ја обележале велешката историја од овој период. Политичкиот живот го иницирал синдикалното организирање во индустриските и државните претпријатија за заштита на правата на работниците. Најмасовен бил железничкиот синдикат кој во [[април]] [[1919]] година го организирал ''Штрајкот на железничарите'' на кој му се придружило и останатото население во протестите против власта. По примерот на железничарите, монополските и другите индустриски работници формирале синдилани организации. Вака организираниот општествено-политички живот овозможил во [[1920]] година, на општинските избори да победи Комунистичката партија, а Велес станал ''„Црвена комуна“''. Комунистичката власт успеала да се одржи од [[август]] 1920 година до [[март]] [[1921]] година. Ова значело крај на демократското владеење, но не ги поколебало револуционерно-социјалистичките елементи кои во ова време на апсења и прогони ја чинеле суштината на организацијата. Идејата особено била широко прифатена од младите работници и ученици во гимназијата кои членувале во младинската комунистичка организација (СКОЈ). Најпрогресивни претставници на [[СКОЈ]] во Велес и негови организатори биле: [[Тодор Шоптрајанов]], [[Лазе Богданов]] и [[Ганчо Хаџипанзов|Ганчо Хаџи Панзов]]. Како резултат на големата пропагандна активност на КП во Велес било издавањето на илегалниот весник „''Искра''” и печатењето на летоци за празнувањето на ''Празникот на трудот'' и учество на сите конгреси на партијата. На конгресот во [[1926]] година претставник од Велес бил [[Панко Брашнаров]]. На засилената партиска активност и консолидирањето на партијата [[ВМРО (Обединета)]] и зајакнатата национална свест, властите одговориле со бројни политички убиства и апсења. Од година на година во партиските редови се појавувале нови имиња меѓу кои и името на [[Кочо Рацин]], кој бил претставник од Македонија на Конгресот на партијата во [[Дрезден]] [[1928]] година. И додека КП јакнела, ВМРО, поради внатрешни разидувања и надворешни влијанија го губела своето значење. Во [[1925]] година во [[Виена]] се одржала основачката конференција на ВМРО (Обединета) во чиј Централен комитет влегле и [[Димитар Влахов]], Панко Брашнаров и [[Ризо Ризов]]. Новата платформа ги привлекла левоориентираните напредни македонски сили. По притисокот на режимот од 1928 година активноста на ВМРО (Обединета) постепено опаѓала и нејзиното членство преминало во КП. [[Податотека:Veles, razglednica, od 1930ti.jpg|мини|Велес во 1930-те години]] Шестојануарската диктатура ([[1929]] година) ја разнишала партиската активност во Велес. Честите провали резултирале со бројни апсења и прогони. Дури во [[1932]] година се оформиле вистински месни комитети со нова генерација приврзаници - [[Страхил Гигов]], [[Васил Ѓоргов]], [[Јовче Патлиџанков]], [[Бане Андреев]], [[Боте Чкорков]], [[Орце Сребров]], [[Тодор Џипунов]] и др. Велес станал „комунистичка тврдина во Македонија”. Од [[1934]] до [[1937]] година следеле нови провали и нови апсења. После секоја провала, после секој терор МК на КП јакнел со нови имиња кои уште повеќе ја ширеле неговата активност. Се јавувале млади жени и девојки кои ја ширеле идејата за национално осознавање и меѓу женската популација. Годините пред [[Втората светска војна]] се период на широка мрежа на партиски активности низ градот и околината. Паралелно со партиската, јакнела и синдикалната организираност која се одвивала преку формирање на културно-уметнички секции, подружници и агитациони групи преку кои се организирале штрајкови и демонстрации. Борбата за национална слобода и рамноправност биле изразени и преку движењето именувано како [[Македонски народен покрет]] (МАНАПО) за чие создавање и популаризација придонеле културно-просветните друштва на македонските студенти од „Вардар” на Белградскиот и Загребскиот универзитет. Во нив членувале велешаните: [[Коста Урумов]], [[Борис Рибаров]], [[Борис Шукарев]] и др. Политичката платформа на МАНАПО се темелела на будење на националната свест на македонскиот народ и афирмација на народниот јазик, борба против српската хегемонизација и борба против [[фашизам|фашизмот]]. === Втора светска војна === [[Податотека:Veles Memorial Ossuary 02.jpg|мини|десно|Спомен костурница на загинатите борци во НОВ од Велес и велешко]] Германските продирања на територијата на Македонија биле проследени со воздушни напади. Уште на [[6 април]] [[1941]] година, Велес 13 пати бил надлетуван од германски авиони. Страв и паника се населиле во градот од плитар. Којник, Бузаана, Мегдан, Сармаале, Варналиите, железницата, мостот и центарот ги потресле силни детонации на [[7 април]] рано наутро. Цели семејства го завршиле својот животен пат во тоа априлско утро. Другиот ден градот го зазеле окупаторските единици и бил блокиран целокупниот економски и културен живот. Изменетите воено-политички услови придонеле за воведување на воена управа со строго пропишани правила на живеење и однесување. Ова ја отежнувало политичката активност на КП како единствена политичка сила. Ангажирањата се насочиле кон прибирање оружје и создавање услови за вооружено востание. Воено-полициските органи во Велес ѝ биле доделени на бугарската сојузничка држава која целокупната активност ја насочувала кон откривање и оневозможување на делувањето на КП. Покрај редовните мерки на насилство, апсења и прогони, формирала профашистички организации во интелектуалните јадра со тенденција за национална асимилација со фалсификување на македонската национална историја, преименување на историските личности во бугарски и слично. Бугарската власт мошне успешно и систематски го спроведувала пљачкањето и теророт врз населението. Реквизицијата и ограбувањето предизвикале недостиг од стоки за широка потрошувачка и воведување на купонски систем. Овие услови го зголемувале незадоволството на народот кој единствен излез и помош барал во делувањето на партијата. Кон членовите на партијата се придружиле членовите од ВМРО. Бане Андреев-Ронката и Панко Брашнаров формирале местен воен комитет и создавале услови за почеток на вооружена борба. Комитетот го сочинувале, покрај нив, и [[Никола Кирков]], [[Борис Гонев]], [[Благојка Демниева]], [[Коло Бабунски]], [[Јовче Ќучук]], [[Димко Митрев]], [[Јовче Матев]] и [[Страхил Гигов]]. Набрзо активноста се проширила и во велешката околија, [[Азот]] и [[Клепа]] преку [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински]], [[Боро Мокров]], [[Димче Мирчев]], [[Трајко Капчев]], [[Орце Лазов]] и други. Во месните комитети огромна помош и поддршка добивале од народот. Кон крајот на [[септември|септрември]] [[1941]] година се формирале првите партизански чети за до [[пролет]]та [[1942]] година се исфрли и велешкиот партизански одред ''„Димитар Влахов”''. Организираниот отпор на територијата на Велес најголеми размери добил во [[1942]] година, кога е организиран и штрајкот на учениците од Велешката гимназија во знак на протест против бугарската асимилаторска политика. Штрајкот е инициран од Одлуката на директорот на Гимназијата за исклучување на учениците за кои постоел сомнеж дека се членови на [[СКОЈ]]. На [[14 март]] [[1942]] година учениците демонстративно ги напуштиле училниците, а ним спонтано им се придружиле и другите ученици. Утредента штрајкот од гимназискиот двор се префрлил на улиците на Велес. На учениците им се придружиле родителите и граѓани на Велес. Како знак на револт за регрутацијата на велешаните во редовите на бугарската војска, партиското раководство организирало протест на жените. Преку 200 жени утрото на [[11 мај]] [[1942]] година пред општинската зграда извикувале пароли против бугарската власт. Најсложената и најконспиративна дејност во илегала била печатење на летоци и билтени. Неколку машини за пишување и преса за умножување биле целата печатарска техника со која располагала илегалната печатница сместена во куќата на [[Нада Бутникошарева]] и во куќите на [[Димко Митрев]] и [[Јовче Ќучук]]. Во работата на печатницата биле ангажирани членовите на овие семејства. [[Кочо Рацин]] пишувал статии за весникот „[[Народен билтен]]”, а му помагале и [[Данчо Зографски]], [[Јордан Тодоровски]], [[Љубомир Босилков]], [[Никола Кирков]] и други. Во [[1942]] година со изградба на скривница во куќата на Митреви се зголемила дејноста на илегалната печатница. Тогаш се умножувале брошури и летоци, се печателе списанијата „Пролетер” и „Искра”. Со печатен материјал се снабдувале партиските организации ширум Македонија. Со упадот во печатницата во декември 1942 година се разоткрила илегалната дејност на КП. Одредот „Трајче Петкановски” се појавил во многу специфични услови на [[23 април]] [[1944]] година во месноста [[Кадиица]] составен од борци од Велешко и [[Прилепско]]. Одредот во почетокот го сочинувале 26 борци за до [[1 септември]] [[1944]] година достигне бројка од 500 борци. Во своето 5-месечно делување не дал ниту една жртва. Од него и од новопристигнати борци на [[2 септември]] [[1944]] година во с. [[Отиштино]] била формирана ''Осмата (македонска) велешка бригада''. Нејзините дејствија биле насочени кон целосно ослободување на Македонија од фашистичкиот агресор. Ноќта меѓу 8 и [[9 ноември]] бригадата пристигнала на територијата на Велес, поточно во с. [[Горно Оризари]]. Во 4 часот наутро на [[9 ноември]] ги запоседнале борбените позиции за напад и ослободување на Велес. Во попладневните часови градот бил ослободен. ===Послевоен Велес=== По ослободувањето, со Законот за преименување на името на град Велес во Титов Велес, донесен на [[10 октомври]] [[1946]] година, Велес бил преименуван во Титов Велес.<ref>{{нмс | author= | title=Закон за преименуењето името на град Велес во Титов - Велес | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305180902/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/F061B7888CAE4809AEE33286897B5A52.pdf | work= | pages=357 | issue=31 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=15 ноември 1946 | accessdate=3 септември 2023 | url-status=live }}</ref> На [[15 јануари]] [[1945]] без јавно судење, од страна на [[ОЗНА]] [[Масакр во Велес|биле масакрирани 53 затвореници од велешкиот затвор]], родољубни лица, а некои и членови на [[Ванчо Михајлов|Ванчомихајловистичката]] [[ВМРО]] (меѓу кои и познатиот велешки лекар [[Богдан Поп Ѓорчев]]) за кои имало сомневање дека биле озлогласени противници на [[НОБ]], соработници со окупаторот, а дел од нив и директни извршители на грозоморни убиства врз македонското население и македонските партизани.<ref>{{Наведена книга|title=Во интерес на вистината|first=|publisher=Семејствата на загинатите борци, осуденици и жртви на фашизмот од НОБ|year=1997|isbn=|location=Велес|pages=}}</ref> Без заокружена истражна постапка и без јавно судење за докажување на нивната вина, биле групно стрелани, а потоа и закопани во заедничка гробница. Масовната гробница била пронајдена дури 1996 година во месноста Пуста Кула во атарот на селото [[Летевци]]. Според обдукцијата, затворениците биле усмртени на најсвиреп начин со токмаци и железа, со удари по главата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 13 април 2009|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=08&y2=2018&all=1&fulltext=1&timeup=2&show=1&q=%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%20%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&read=deb7400044560f0|title=Токмаци удрија врз стреланите велешани|publisher=Дневник|}}</ref> Ова претставува најголем масакр врз цивили извршен од [[ОЗНА]] во ослободена [[Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 23 јануари 2013|url=https://www.mn.mk/istorija/7284-Masakrot-vo-Veles|title=Масакрот во Велес|publisher=Македонска нација|}}</ref> Во наредниот период од [[1946]] – [[1990]] година, со Велес, како и со државата на која и припаѓал, раководела [[КПЈ|Комунистичката партија]]. Еднопартискиот систем во првите 30 години јакнел, за потоа да отпочне неговото постепено слабеење. Во [[1990]] година, се реализирани првите повеќепартиски парламентарни избори во рамките на независна Македонија. === Велес денес === [[Податотека:Sts. Cyril and Methodius Church (Veles)9.jpg|мини|лево|Новоизградената црква „Св. Кирил и Методиј“ во младинскиот парк во Велес]] [[File:Споменик на Оливер Китановски во Башино Село.jpg|thumb|Споменик на бранителот [[Оливер Китановски]] - Млеко во родното [[Башино Село]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]], загинат во [[Битка во Арачиново|Битката за Арачиново]].]] Од осамостојувањето на Македонија на [[8 септември]] [[1991]] година Велес се соочил со многу кризи. Стопанството, големите капацитети со стари и непродуктивни технологии не ја издржале конкуренцијата на пазарот. Социјалните стеги, падот на стандардот, невработеноста се сѐ уште проблем со кој се соочува градот. Официјално името од ''Титов Велес'' било сменето во ''Велес'' на [[14 септември]] [[1996]] година со ''Законот за територијлната поделба на Република Македонија'' и одредување на единиците на [[локална самоуправа|локалната самоуправа]] на Македонија. Покрај економските и социјалните проблеми, Велес се соочува и со еколошките проблеми, особено со загадувањето од страна на топилницата која се наоѓа во самиот град. Поради топилницата, Велес важел за „''најзагаден град во Македонија''“. Кога Македонија се соочувала со [[Воен конфликт во Македонија, 2001|војната во 2001 година]], во одбрана на територијалниот суверентитет и интегритет голем придонес дале и Велешани. Вкупно 6 бранители од Велес загинале, од кои: [[Оливер Китановски|Оливер Китановски - Млекото]], [[Душко Гочевски]], [[Сашко Манасков]], [[Дејанчо Богданов]], [[Александар Стојановски]] и [[Ќамуран Шакиров]]. Сите биле посмртно одликувани со [[Медал за храброст (Македонија)|Медал за храброст]] од [[Претседател на Македонија|Претседателот на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 август 2012|url=http://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|title=Медал за храброст за сите загинати припадници на вооружените сили на Република Македонија|publisher=MKD.mk|accessdate=2018-01-07|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329211258/https://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|url-status=dead}}</ref> Тие биле дел од т.н. „Велешка бригада“, која во текот на седумте месеци воени операции била распоредена низ [[Рашче]], [[Матка (село)|Матка]], [[Карпалак]], [[Кучково]], [[Слупчане]], [[Ваксинце]], [[Танушевци]]. Со новата територијална организација на Македонија на [[16 август]] [[2004]] година намалена е [[Општина Велес]]. Во 2016 година Велес станал познат во светските медиуми поради трендот кој се појавил меѓу дел од младата популација на ширење лажни вести. Тие ја искористиле политичката ситуација во [[САД]] и [[Претседателски избори во САД (2016)|претседателските избори]] на кои победил [[Доналд Трамп]] со тоа што создале стотина мрежни места за вести на кои објавувале вести со лажна содржина и истите ги споделувале на социјалните мрежи како [[Фејсбук]]. Потоа преку системот на [[Гугл]] за платени реклами заработувале пари од посетеноста на нивните мрежни места.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Велес се загрева за 2020 година|url=https://www.dw.com/mk/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81-%D1%81%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0/a-40942570|work=Дојче Веле|date=14 октомври 2017|accessdate=13 декември 2018}}</ref> == Местоположба == Велес има централна местопололжба во [[Македонија]]. Недалеку од Велес во југозападен правец се наоѓа централната точка на [[Македонија]]. Градот Велес претставува значаен сообраќаен јазол каде се вкрстуваат најважните патни и железнички сообраќајни правци на меѓународниот сообраќаен коридор кој ја поврзува [[Европа]] со [[Блискиот Исток]] и [[Северна Африка]]. Градот е сместен во долината на реката [[Вардар]], на нејзините два брега во малата Велешка Котлина над [[Велешката клисура]] на надморска височина од 206 метри. {{wide image|Панорама на Велес со црквата Св.Пантелејмон.jpg|1100px|Панорама на Велес со [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]].}} == Население == Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Велес имал 190 христијански семсјтва, 12 неженети , 35 вдовици христијани, како и 12 муслимански семејства. Градот се делел на неколку маала и тоа: Булиман, Кокора, Јован, Радослав, Стале, Доброслав и Дабижив.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Во средината на [[16 век|XVI век]] во Велес живееле 214 христијански и 35 муслимански семејства. Социјалната и професионалната структура на населението била обратна од етничката. На горните општествени скалила било турската, а на дното македонската градска сиромаштија. Меѓу нив се наоѓал најбројниот слој на средноимотни граѓани од двата етноса. Во редината на [[XIX век]], националниот состав на жителите го сочинувале 2/3 христијани ([[Македонци]] и [[Власи]]) и 1/3 муслимани (турско исламизирано население). Во околината на Велес живеала и помала група [[Роми]]. [[Податотека:Veles - nov stamben del na gradot.jpg|мини|десно|Поглед на поновиот дел на Велес со станбени згради и висококатници]] Од поновата историја констатиран е значаен пораст на [[миграција]]та од село во град до 90-тите години на 20 век, а во последните десетина години има обратна миграција, особено на постарата популација. Констатиран е и значаен пораст на миграција на работоспособно население од општината надвор од границите на Македонија. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, Велес бил еден од најголемите градови во Македонија со 19.700 жители, од кои 12.000 [[Македонци]], 6.600 [[Турци]], 600 [[Роми]] и 500 [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_07.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.156.]</ref> Заедно со приградската населба [[Превалец]] (2.974 ж.) која статистички се води како одделна од градот Велес, иако урбанистички е дел од градот, Велес има 46.690 жители (од кои 43.197 — 92,52 % се [[Македонци]]). Градот Велес има неповолна демографска слика бидејќи бројот на неговото население константно опаѓа. [[Општина Велес]] брои 55.108 жители од кои 46.767 (84,86 %) се [[Македонци]]. ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 43.716 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Според последниот попис на населението на Македонија од [[2021]] година, Велес брои 40.664 жители и претставува седмиот град во Македонија и воедно на [[Вардар]]. Етнички гледано, населението (без [[Превалец]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=11 март 2016}}</ref> {{bar box |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |float=right |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|92.12}} {{Столбен постоток|[[Македонски Турци|Турци]]|orange|3.88}} {{Столбен постоток|[[Македонски Роми|Роми]]|cyan|1.83}} {{Столбен постоток|[[Македонски Власи|Власи]]|yellow|0.78}} {{Столбен постоток|[[Македонски Срби|Срби]]|blue|0.68}} {{Столбен постоток|други|grey|0.43}} {{Столбен постоток|[[Македонски Албанци|Албанци]]|green|0.21}} {{Столбен постоток|[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]|black|0.08}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''40.269''' | 92,12 |- | [[Албанци]] | 91 | 0,21 |- | [[Турци]] | 1.694 | 3,88 |- | [[Роми]] | 799 | 1,83 |- | [[Власи]] | 340 | 0,78 |- | [[Срби]] | 297 | 0,68 |- | [[Бошњаци]] | 36 | 0,08 |- |други | 190 | 0,43 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[македонски јазик|македонски]]|red|92.82}} {{Столбен постоток|[[турски јазик|турски]]|orange|3.94}} {{Столбен постоток|[[ромски јазик|ромски]]|cyan|1.55}} {{Столбен постоток|[[влашки јазик|влашки]]|yellow|0.63}} {{Столбен постоток|[[српски јазик|српски]]|blue|0.52}} {{Столбен постоток|други|grey|0.30}} {{Столбен постоток|[[албански јазик|албански]]|green|0.17}} {{Столбен постоток|[[бошњачки јазик|бошњачки]]|black|0.07}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски јазик|македонски]]''' | '''40.576''' | 92,82 |- | [[албански јазик|албански]] | 76 | 0,17 |- | [[турски јазик|турски]] | 1.724 | 3,94 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 676 | 1,55 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 277 | 0,63 |- | [[српски јазик|српски]] | 228 | 0,52 |- | [[бошњачки јазик|бошњачки]] | 30 | 0,07 |- | други | 129 | 0,30 |} ;Вероисповед Во Велес се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[православие]]|red|91.81}} {{Столбен постоток|[[ислам]]|green|6.21}} {{Столбен постоток|други|grey|1.84}} {{Столбен постоток|[[Апостолски егзархат во Македонија|католицизам]]|orange|0.13}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантство]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|православни]]''' | '''40.135''' | 91,81 |- | [[ИВЗ|муслимани]] | 2.714 | 6,21 |- | [[Апостолски егзархат во Македонија|католици]] | 58 | 0,13 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 6 | 0,01 |- | други | 803 | 1,84 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Велес:{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Бабуна]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948 и 1953 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}}{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Превалец]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948, 1953 и 1961 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}} {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|15.350 | 1953|19.373 | 1961|27.050 | 1971|35.980 | 1981|42.557 | 1991|45.037 | 1994|44.149 | 2002|43.716 | 2021|40.664 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |13.296 |51 |588 |767 |47 |304 | — |303 | — |'''15.356''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 16.846 | 106 | 1.594 | 281 | 54 | 203 | — | 289 | — | '''19.373''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 24.570 | 69 | 1.532 | — | — | 437 | — | 442 | — | '''27.050''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 32.555 | 75 | 2.035 | 57 | — | 702 | — | 556 | — | '''35.980''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 38.622 | 64 | 2.206 | 188 | 194 | 592 | — | 691 | — | '''42.557''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 41.245 | 94 | 1.919 | 470 | 263 | 473 | — | 573 | — | '''45.037''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 41.219 | 97 | 1.572 | 421 | 303 | 334 | — | 203 | — | '''44.149''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 40.269 | 91 | 1.694 | 799 | 340 | 297 | 36 | 190 | — | '''43.716''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 33.956 | 127 | 1.018 | 506 | 266 | 198 | 55 | 264 | 4.274 | '''40.664''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948 — 2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == Градот имал средна економска развиеност обично со трговијата која се обавувала со сплавови по [[Вардар]] кон [[Солун]] и [[Скопје]]. Меѓутоа Велес доживеал вистински економски развиток преку изградбата на Вардарската железничка линија „Солун-Скопје“ кон крајот на XIX век, а подоцна и со железничката пруга кон [[Прилеп]] и [[Битола]] во 30-тите години на XX век. Велес е значаен идустриско-стопански центар и сообраќајно-железничка крстосница на Македонија. Од Велес се двојат железничките пруги кон Кочани и Битола и продолжува меѓународниот коридор кон Солун. Уште во минатото Велес бил развиен занаетчиски град со голем број на занаети како на пример грнчари, калајџии, ковачи, јорганџии, дограмаџии, касапи и многу други, а своите производи велешките занаетчии отпрвин ги превезувале преку сплавови (гемии) преку реката [[Вардар]] до [[Солун]], а подоцна со изградбата на пругата замрел овој вид транспорт. Во Велес почнале да се градат првите фабрики меѓу кои ''„Маслодајна“'' или денешен ''„Благој Ѓорев“'', Фабриката за грнчарски производи ''„Вила Зора“'' и други. Од занаетчиски во индустриски град Велес преминува по втората светска војна. Велес денес е втор град со најголем број индустриски капацитети во [[Македонија]], веднаш зад [[Скопје]]. Од индустриските капацитети поважни се ''Топилницата за олово и цинк „МХК Злетово“'' , ''Фабриката за вештачки ѓубрива „[[Хемиска индустрија Велес]]“'', ''Фабриката за вагони и шински возила „Колска“'', фабриката за бојлери и апарати за домаќинство ''„Динамо — Леов“'', металната и металопрепработувачката индустрија ''„БРАКО“'' (некогашно ''„Браќа Кошулчеви“''), текстилната индустрија ''Нонча Камишова'' (денес „Ветекс“, „Нокатекс“), индустријата за порцелан и керамика (денешна ''„Керамика Нова“'' или поранешна „Порцеланка“), индустријата за ќерамиди и цигли ''„Киро Ќучук“'', кожарско-крзнарската индустрија ''„Димко Митрев“'', земјоделскиот комбинат ''„Лозар“'' (денес приватизиран и поделен на неколку фирми), најголемата фабрика за масло во Македонија ''„Благој Ѓорев“'', мелничко-пекарскиот комбинат ''„Жито Вардар“'' кој поседува и свињарски и живинарски фарми, фабриката за медицинска опрема и пластика „Вемед“, свињарската фарма и месна индустрија „Агрија“, тутунскиот комбинат "А.Д Велес Табак" ( поранешно "Југотутун" ) и др. Туристички објекти во градот се хотелите „Романтик“ и „Монтенегро“, како и бродот „Хотел Панини“. Во Велес, силно се развива туризмот на вештачкото езеро Младост кое се наоѓа помеѓу Велес и Скопје. Угостителството е на среден степен на развиеност. Застапени се кафеани, ресторани, пицерии, ноќни клубови, дискотеки и друго. Посебен белег остава угостителствово во зимниот период кога од цела Македонија доаѓаат гости за проба на пита пастрмајлија, еден од заштитните знаци на велешката кујна. Финансискиот сектор е развиен на ниво на експозитури на банки и осигурителни компании кои нудат кредитирање, лизинг, осигурување и друго. Со тоа се постигнува поголем развој на велешката економија, пред сè на малите и средни претпријатија. [[Податотека:Veleshko Ezero 4.JPG|мини|десно|Езерото [[Младост (езеро)|Младост]]]] === Туризам === {{Главна статија|Младост (езеро)}} Најголема туристичка атракција во блиската околина на Велес е античкиот град [[Стоби]]. Покрај него, значајни се и наоѓалиштето Бреза и наоѓалиштето [[Пешти]], кој изобилува со пештери со археолошки остатоци од неолитот, ранохристијански пештери. Надвор од градот се наоѓа и тврдината [[Велешко кале]]. == Култура == Во [[среден век|средниот век]] Велес е лулка на културата на [[Балкан]]от. Тука е напишан првиот драмски текст на македонски јазик од преродбеникот и учител [[Јордан Хаџи Константинов Џинот]], во Велес на театарската сцена првпат настапила жена, првата гимназија на Балканот е во Велес, првата библиотека, првото училиште, првиот музеј, првиот фотограф, социјалист итн. Познати велешки културни дејци се [[Коле Неделковски]], роден во село [[Војница]], близу до Велес, потоа бесмртниот поет [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]], кој со својата појава засекогаш го измени лицето на македонската и светската поезија и кој остави длабк траг на поезијата заветувајќи ги своите идни поколенија да се држат до јасно зацртаната патека која тој ја трасираше. Потоа овде мора да се споменат големите имиња кои ја одржуваа и негуваа културата и литературата во Велес како [[Јордан Леов]], [[Тихо Најдовски]] и [[Македонка Јанчевска]]. Од современиците, се издвојува појавата на поетот и писател [[Игор Крајчев]], кој како млад писател е основополжник на епската фантастика во македонската книжевност, жанр што досега беше непознат и неискористен во нашата книжевна ризница. === Културно-општествените установи === ;'''Театар „''Јордан Хаџи-Константинов Џинот''“''' Познатиот антички – римски театар кој функционирал во древниот град [[Стоби]] пред две илјади години е дел од театарската традиција на овие простори. Традицијата ја продолжува просветителот и преродбеник [[Јордан Хаџи-Константинов Џинот]] чии напишани драмски текстови во [[1845]] година му го обезбедија приматот на основоположник на современиот театарски текст. Во познатиот центар на вековната театарска традиција, во градот Велес, од [[1948]] година работи професионален театар, односно [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Народниот театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“]]. Театарот денеска е стожер на културниот живот во Велес, со во просек, шест премиери годишно. Особено внимание кај тетарската публика привлекува постојаната глумечка екипа која досега има освоено награди на бројни домашни и меѓународни фестивали. Малубројниот, но компактен ансамбл негува различни театарски жанрови и е носител на активностите за враќање на театарската традиција на сцената во древниот Стоби. Со цел да се зачува долгата театарска традиција и да се обезбедат услови за работа на новите генерации глумци, режисери и сценски уметници, изготвен е проект за изградба на комплексен објект— Центар за култура, во кој ќе биде сместен новиот театар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=149&tid=1845 ''Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“'']</ref> ;'''Матична библиотека „''Гоце Делчев''“''' Некогаш првата библиотека во Македонија, денес матична библиотека „Гоце Делчев“ — Велес, веќе од 1978 година е сместена во центарот на градот, во простор поделен на два дела. Во едниот дел се сместен библиотечниот фонд за возрасни и е поставена импровизирана читална, а во вториот дел се наоѓа одделението за деца. Матичната библиотека располага со библиотечен фонд од околу 10.000 книги и публикции. Библиотеката се грижи за набавка, обработка и одржување на библиотечниот фонд, негово користење и издавање. Покрај бисерите на македонската, европската и светската литература, таа располага и со мало роднокрајно одделение во кое се чуваат сите значајни досега објавени дела посветени на Велес низ историјата. За своите читатели, библиотеката нуди и дневни весници и списанија. Во моментов матичната библиотека „Гоце Делчев“ има 3.500 редовни читатели, а нејзините услуги ги користат околу 10.000 граѓани од сите националности и возрасти. Библиотеката располага и со литература на [[англиски]] и [[француски јазик]]. Со цел матичната библиотека во Велес да се приближи до европските стандарди за библиотечно работење во [[Европа]], тековно се работи на обезбедување на нов простор за вршење на библиотечната дејност, компјутеризација и создавање на основа на податоци за библиотечниот фонд. Во тек е и проект за отворање на точка за бесплатен пристап до Интернет за граѓаните на Велес, со што ќе се осовремени информативната дејност на библиотеката. Исто така во плане изградба на нова зграда на библиотеката.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |title=''Велес ќе добие современа библиотека'' |accessdate=2009-02-14 |archive-date=2020-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610172707/http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:National Museum - Veles 4.jpg|мини|лево|Зградата на Народниот музеј]] ;'''Народен музеј''' Објектот со специфична градска архитектура што го краси центарот на Велес, е седиште на велешката историја и култура. Овој прв повоен музеј во Македонија е отворен во далечната [[1946]] година. Сите посетители секој ден од 8 до 12 и од 16 до 20 часот имаат можност да ги видат вредните експонати изложени во археолошкото, историското, етнолошкото и одделението за историја на уметноста. Музејот располага со околу 3000 експонати од кои во постановките се изложени 1000. Особен интерес привлекува етнолошкото одделение каде се изложени раскошни градски и селски носии како и ентериери уредени според старата велешка архитектура. Интерес привлекуваат и останатите поставки, особено археолошкото одделение кое изобилува со експонати пронајдени на археолошките наоѓалишта во регионот на Велес.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=EE99187E8092F84D9ECA1EC1657823BE&arc=1 ''Подновена археолошката поставка во велешкиот музеј'']</ref> Народниот музеј располага и со три спомен куќи, меморијален комплекс во село [[Горно Врановци]] и спомен костурница. Во рамките на стратегијата за развој музејот предвидува отворање и на палеонтолошко одделение во кое ќе бидат конзервирани експонати од времето на палеолитот со кои изобилува регионот на Велес. [[Податотека:Stanbeni-zgradi-Veles-MK.jpg|мини|десно|Станбени згради во новиот дел на Велес]] ;'''Кино „''11 октомври“''''' Љубителите на филмската уметност, во Велес имаат можност да ги проследат најновите филмски хитови, но и евергрините во киното '''11 октомври'''. Киното располага со сала со капацитет од 550 седишта. Во летните периоди, кино проекциите се одвиваат на летна кино тераса адаптирана за овој период од годината. Филската уметност има долга историја во Велес. Во градот работеле и денес работат неколку режисери аматери кои претежно реализираат документарни и кратки филмови. Во Велес се реализирани и 7 проекта од македонската кинематографија. ;'''Центар за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“''' Во прилог на развојот на креативноста на децата и младите како и реализацијата на вонучилишни активности, во Велес работи Центарот за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“. Во центарот функционираат повеќе секции меѓу кои играорната група „''Буба Мари''“, балетската група „''Црни мачиња''“, ликовната секција и литературната секција. Овде децата имаат можност да изучуваат повеќе странски јазици и компјутерски вештини. Центарот кој располага со привлечен простор и сала за јавни настани е организатор на традиционалната манифестација „''Детски Рацинови средби''“.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2624&stID=44601 ''Детски Рацинови средби'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Стрип центар на Македонија''' Со цел да се афирмира културата на стрипот и уметноста во [[Република Македонија]] како и да се организираат авторите на стриповите во нивните креативни активности, во [[2003]] година, во Велес е отворен ''Стрип центарот на Македонија''. Библиотеката на стрипови која располага со 6000 наслови на македонски, француски, англиски и српско хрватски јазик опфаќа повеќе од сто активни членови. Во центарот се организираат образовни работилници за почетниците, но и за еминентните цртачи. Често се организираат и изложби на стрипови. Центарот издава списанија за стрипови, а периодично издава и книги на стрипови засновани на народното творештво. Секоја година, во текот на ноември центарот организира меѓународен салон на стрипови.<ref>[http://www.ngocenters.org.mk/novosti_detail.asp?lang=mak&id=30 ''Изложба во Стрип Центар на Македонија'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Споменици === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 025.JPG|мини|десно|Детаљ од куќа во комплексот Варналии]] ;'''[[Спомен-куќа на Кочо Рацин]]''' Куќата на еден од најголемите поети во периодот помеѓу двете светски војни [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]] во [[1962]] година е целосно реставрирана. Приземјето е изградено од камен, на катот доминира фасада со бела боја, а покривот е висок и покриен со ќерамиди. Двокрилна порта од дрво води во тремот решен како мал простор кој ги спојува катот, фурната, чардаците и грнчарската работилница. Работилницата има голема површина, а во нејзинот под има мала скривница. Чардакот на куќата е споен со фурната. На спротивниот крај чардакот со скали води кон повисок чардак. Во спомен куќата на Рацин денеска се наоѓаат негови оригинални ракописи и голем број други спомени за неговиот живот и дело.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=8DDD804F14F3E44ABF9F714914D15994&arc=1 ''Обновени куќата и поставката на Кочо Рацин'']</ref> ;'''[[Спомен-куќа на Васил Главинов]]''' [[Спомен куќа]]та на првиот [[пропагатор]] на социјалистичките [[Идеја|идеи]] во [[Македонија]] [[Васил Главинов]], денес е [[музеј]] посветен на неговиот живот и дело. [[Куќа]]та се смета за еден од најубавите белези на старатa велешка [[архитектура]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |title=''Велес, Спомен куќа на Васил Главинов: Александар Ботев, Вид(ови), изложба, промоција на "Елементи"'' |accessdate=2009-02-15 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106135906/http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |url-status=dead }}</ref> На првиот кат од куќата се наоѓа чардакот кој од левата страна продолжува во гостинска одаја. Од десната страна на [[чардак]]от има две други простории. Гостинската одаја има врата со правилна форма. [[Прозорец|Прозорците]] се со хоризонтални и вертикални пречки, а завршуваат во [[Барок|баркона]] [[форма]]. На вториот кат се наоѓа чардак со неправилна форма. ;'''[[Спомен-куќа на Јордан Хаџи-Константинов Џинот|Спомен-куќа на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]]''' Спомен куќата на еден од најзначајните македонски [[Просветителство|просветители]] и [[Преродбеник|преродбеници]] [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] е изградена на левата страна на [[река]]та [[Вардар]], во велешкиот [[сокак]]. Куќата се одликува со специфична [[староградска архитектура]] во која доминираат ѕидови од кршен камен, жолта фасада, дрвени столбови и [[Дрво|дрвена]] ограда со тобозани. Чардакот е динамичен, на три нивоа и во квадратна форма се надвиснува над високиот камен. Поради специфичната [[староградска архитектура]] и [[Историја|историското]] значење на куќата на еден од најголемите преродбеници, [[Министерство за култура|Министерството за култура]] и Заводот за заштита на спомениците на културата оваа куќа ја прогласија за [[споменик на култура]]та. Општина Велес тековно работи на реставрација на куќата која ќе биде претворена во спомен музеј посветен на животот и делото на Јордан Хаџи Константинов-Џинот.<ref>[http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=748&Itemid=46 ''Внатрешно уредување на спомен-куќата на Јордан Хаџи Константинов-Џинот во Велес'']</ref>[[Податотека:Clock tower (Veles) X5.JPG|мини|десно|Улица во Велес со градскиот саат]] ;'''[[Градски саат (Велес)|Градски саат]]''' Изградена во првата половина на [[18]] [[век]], [[кула]]та во централното градско подрачје на Велес служела како осматрачница за отоманските власти. Кон крајот на [[18]] век, во периодот на преродбата во Велес, кулата била претворена во градски саат. Оттогаш камбанаријата на часовникот е постојан потсетник за времето за граѓаните на Велес. Со својата специфична [[архитектура]], оваа градба од камен со раскошен врв денес е неодминлив симбол на Велес, присутен и на [[грб]]от и [[знаме]]то на [[град]]от. [[Кула]]та овозможува убав поглед на централното градско подрачје.<ref>[http://galerija.velesonline.com/displayimage.php?album=3&pos=32 ''Галерија на слики од кулата'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ентериер]]от кој е израз на древната игра на дрвото и каменот ја прави оваа туристика атракција уште поинтересна. Градскиот саат кој им одолеал на вековите, веднаш го привлекува вниманието на љубителите на специфичната урбана [[архитектура]]. ;'''Спомен костурница''' Импозантниот споменик изграден во [[1979]] година веднаш над влезот во Велес, од неговата десна страна, е вечен дом на стотина велешки борци кои во втората светска војна загинале за остварување на вековниот сон за слобода на македонскиот народ. Споменикот, изграден во форма на [[афион]]ов цвет е дело на академскиот вајар [[Љубомир Денковиќ]] и архитектoт [[Саво Суботин]] од [[Србија]]. Во централниот дел на внатрешноста е поставен симболот на слободата во форма на расцветано дрво, додека по сите страни од ѕидовите е распослан најголемиот мозаичен комплекс во Македонија, дело на академскиот сликар [[Петар Мазев]]. На вкупна површина од 220 м², преку една композиција составена од пет слики, авторот ја насликал историјата на македонскиот народ од Илинденската епопеја преку социјалните превривања меѓу двете светски војни,периодот на народно ослободителната војна и сенародното востание, сè до победата над фашистичкиот окупатор, повоената изградба на Македонија и слободата како врвна придобивка. Мозаикот е направен од природен и вештачки камен од венецијанска паста, во повеќе бои, преку кои едни од други се одвојуваат симболите и формите. [[Податотека:Spomenik na Gemidžiite vo Veles 07.jpg|алт=Спомен обележје посветено на Гемиџиите|лево|мини|272x272пкс|Спомен обележје посветено на [[Солунски атентати|Гемиџиите]]]] '''Споменик на Гемиџиите''' На левиот брег на реката [[Вардар]], на уредено плато на кејот се издига споменикот посветен на Гемиџиите. Споменикот е поставен во чест на големиот јубилеј „100 години Илинденско востание - 100 години македонска државност“. Импозантниот споменик висок 6,5 метри, претставува сплет од 12 зраци што ги симболизираат дванаесетмината [[Гемиџии]], кои во предвечерјето на [[Илинденското востание]] ги извршија познатите [[Солунски атентати]], во обид да го свртат вниманието на [[Европа]] кон [[македонското прашање]]. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Станко Павлевски]]. Крај споменикот е поставена плоча со имињата на гемиџиите на која е испишана нивната историска порака „'''''Се арчиме за Македонија'''''“.[[Податотека:Кочо Рацин -Велес.jpg|алт=Споменик на Кочо Рацин во Велес|мини|Споменик на [[Кочо Рацин]] во Велес]] ;'''Споменици на Кочо Рацин''' Во чест на патронот на велешката Гимназија, во [[1968]] година на [[Кочо Рацин|Кочо Солев Рацин]] во неговиот роден град за првпат му е поставен споменик. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Димко Тодоровски]] кој преку преку натприродната големина на фигурата на Рацин направил обид за претставување на големината на македонскиот народ. Изработен е од глина и излиен во бронза. Традиционално пред него секоја година во Велес започнува меѓународната средбата на поетите посветена на делото на ненадминливиот поет и револуционер. И во центарот на Велес, наспроти градскиот саат се издига споменик на основоположникот на современата македонска поезија Кочо Солев Рацин. Споменикот поставен во [[2002]] година е дело на акдемик [[Томе Серафимовски]]. Висок е 2,80 метри и тежок 500 килограми. Фигурата на Рацин е излеана во бронза. Споменикот е донација на македонскиот стопанственик [[Трифун Костовски]]. === Културно-општествени манифестации === ;'''Меѓународна поетска манифестација „''Рацинови средби''“''' Од [[1964]] година, Велес е домаќин на поетите од [[Балкан]]от кои, во родниот град на основоположникот на современата македонска поезија и литература [[Кочо Рацин]], го слават битот на поетскиот збор.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=80339 ''Во Велес се одржуваат 44-тите Рацинови средби''] -А1 Телевизија</ref> Покрај презентацијата на поетското творештво во рамките на манифестацијата „Рацинови Средби“ се одржуваат и научни собири посветени на животот и творештвото на Рацин. На манифестацијата традицинално се доделува [[Рациново призние]] за најуспешно литературно остварување помеѓу две манифестации како и почесното Рациново признание кое се доделува за научни трудови, преводи и други дела посветени на творештвото на Кочо Рацин. Секоја година манифестацијата се збогатува со разни содржини како настапи на истакнти музички уметници, изложби, саеми на книги. На нив учествуваат музичари и групи од Македонија и од соседството. ;'''Мегународен фестивал на античка драма „''Стоби''“''' Со цел да се зачува традицијата на античкиот театар, со изведба на антички театарски текстови на древната сцена во [[Стоби]], од [[1992]] година, на иницијатива на глумците при велешкиот театар, во летните периоди се одржуваат претстави во античкиот амфитеатар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=152&tid=1852 ''Меѓународен фестивал на Античка драма „Стоби“'']</ref> Од [[2001]] година оваа традиција прерасна во '''''Меѓународен фестивал на античка драма''''', која секоја година привлекува сè поголем број на театарски уметници од светот. Фестивалот е атракција не само за велешани, туку и за љубителите на театарот од целата држава за што сведочи огромниот број на посетители кој се движи од 2500 до 3000 по претстава. На фестивалот традиционално се доделува '''наградата за најдобра претстава''', '''наградата за режија''' како и наградите '''најдобри глумци'''.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=66337 ''Доделени наградите на фестивалот на античка драма „Стоби“'']</ref> Древната сцена во Стоби е особено привлечна за театарските уметници поради можноста за создавање на вистински спектакли во древниот амбиент на античкиот амфитеатар и оживување на текстовите на [[Софокле]], [[Аристофан]], [[Еврипид]] и други [[антички писатели|антички автори]]. [http://kadmusarts.com/festivals/5244.html Мрежно место на фестивалот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090323000659/http://kadmusarts.com/festivals/5244.html |date=2009-03-23 }} ;'''Меѓународен фолкорен фестивал „''Велес''“''' Долгата традиција на негување на македонскиот фолклор во Велес ги поттикна културните работници да го основаат Меѓународен фолклорен фестивал „Велес“. Првото издание на фестивалот се одржа во '''2004''' година со учество на фолклорни ансамбли од Македонија, [[Република Бугарија]], [[Словенија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Фестивлот го привлече интересот на јавноста со богатиот фолклорен колорит на народите и убавината на народното музичко творештво што фолклорните ансмбли ги презентираат на повеќе локации во градот. Особено внимание кај посетителите привлекува дефилето на учесниците на фестивалот низ велешките улици.<ref>[http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=14849&rub=44 Министерство за култура на Македонија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Сликарска колонија „''Еко-Арт''“''' Од [[1998]] година, на иницијатива на домот на културата во Велес, во живописните предели на село [[Горно Врановци]], традиционално се одржува меѓународната сликарска колонија „Еко арт“. Оваа меѓународна ликовна мнифестација е поттикната од желбата на уметниците да помогнат во решавањето на еколошките проблеми на велешани. Учесниците на колонијата имаат можност во услови на крактеристични природни амбиенти да создаваат дела со длабока еколошка порака, вградувајќи во нив елементи од непосредниот урбан и природен амбиент на градот и околината. Колонијата го привлекува интересот на голем број уметници од Балканот и пошироко чии дела се изложуваат на постановка посветена на делата создадени на оваа сликарска колонија. === Културно-уметнички друштва === ;'''Ансамбл „''Распеани Велешани''“''' Ансамблот „Распеани Велешани“ е основан во [[1971]] година. Пејачката група на ансамблот денеска брои 30 активни членови, а музичката група-чалгијата, шестмина. Ансамблот ја негува [[староградската песна]] од Велес и велешко, како и од повеќе региони на Република Македонија. Музичката група на ансамблот свири на оригинални инструменти меѓу кои преовладуваат [[кларинет]], [[виолина]], [[дајре]], [[џумбуш]] и [[ут (музички инструмент)|ут]]. Ансамблот „Распеани Велешани“ учествувал на повеќе реномирани фестивали во земјава и на просторите на поранешна [[Југославија]]. Тој има освоено повеќе престижни награди меѓу кои и прва награда grand prix на фестивалот „[[Илинденски денови]]“ одржан во [[Битола]], во [[2002]] година. „Распеани Велешани“ имаат издадено две лонг плеј плочи и едно цд со изведба на староградски песни.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2442&stID=32875 ''Чалгијата го одушевила и султанот'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Керамичар''“''' Ансамблот Керамичар е основан во [[1954]] година. Денес тој брои 250 членови, повеќето ученици и студенти. Ансамблот Керамичар досега одржал повеќе од 3.500 концерти. Има учествувано на голем број фестивали, културни манифестации, прослави и ревии на музика. Благодарение на квалитетот на неговата програма, тој е добитник на многу награди, признанија и плакети. За својот настап на манифестацијата ММФ, во [[Дижон]], [[Франција]], ансамблот ја доби наградата сребрен гердан. Керамичар има објавено неколку плочи на народни песни и ора. Во рамките на своите настапи, ансамблот ги презентира нарродните носии кои се одликуваат со богат колорит. На носиите, доминираат црвената и црната боја кои се исткаени на бела основа. Македонскиот народ ги зачувал овие носии низ својата историја. Со голем ентузијазам, младите луѓе учествуваат во активностите на ансамблот и се грижат за ритмот и народните песни и ора на македонскиот народ.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=84 ''Играорците од КУД Керамичар заминаа за Хрватска'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Коле Неделковски''“''' Културно уметничкото друштво „Коле Неделковски“ кое го носи името на еден од најеминентните велешки поети и револуционери, постои и работи повеќе од 18 години. Денес ова друштво опфаќа повеќе од 250 активни членови кои работат во неколку секции. Во рамките на друштвото работи и балетската група „'''Анабела'''“ која негува модерен балет. КУД „Коле Неделковски“ има учествувано на голем број фестивали во повеќе земји меѓу кои [[Шпанија]], [[Германија]], [[Турција]], [[Романија]], [[Словачка]], [[Бугарија]] како и во [[Словенија]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]], [[Хрватска]] и др. Репертоарот на друштвото ги опфаќа ората [[Комитско]], [[Калајџиско]], ората од источниот регион на [[Повардарие]]то, егејски ора, [[Водарки]], [[Бувчанско оро]] и голем број други ора и песни.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=475 ''Во Велес се пее, игра и танцува'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == Од крајот на [[XVIII век|XVIII]] до почетокот на [[XX век]], како резултат на развојот на трговијата и миграцијта на неимарските тајфи, во Велес се развива специфична градска архитектура. === Комплекс „Варналиите“ === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 02.jpg|мини|десно|Куќа од комплексот Варналиите]] ;'''Куќата на Паунови''' Изградена е во [[1868]] година, во месноста Варналиите. Основата на куќата е правилна и се развива во три нивоа. Куќата е пространа, составена од приземје и два ката. На неа доминира чардакот и прозорците. Особено е впечатлив е ентериерот во кој доминираат детали од традиционалното градителство. Со цел да се долови впечатокот на традиционалната градска архитектура општина Велес ја реставрираше фасадата на куќата на Паунови. ;'''Куќата на Тренчови''' Изградена е истовремено со куќата на Паунови. Поради специфичниот терен, куќата е отворена кон улицата со тесна фасада и покрај приземјето има уште два ката. Приземјето и првиот кат се направени од камен. На вториот кат доминираат прозорците, архитектонската графика и опшивниот венец. Архитектонското решение на вториот кат е особено впечатливо и во него доминира одаја со седум прозорци свртени кон улицата. Фасадата на куќата чиј ентериер е исполнет со традициолно изработена покуќнина е реставрирана. ;'''Куќата на Прнарови''' Изградена е во [[1868]] година на три нивоа со специфична неправилна форма во основата. Поплочениот двор на приземјето е отворен простор поврзан со улицата. Централно место во архитектонското решение зазема чардакот кој ги спојува сите одаи . На вториот кат доминираат големи прозорци и исфрлена стреа со декоративни елементи на флора и фауна која завршува во покривот. Обновената фасада на куќата на Прнарови се одликува со [[еркер]]но исфрлени катови. === Останати позначајни архитектонски белези === ;'''Куќите на Ѓоргови''' Сместена во центарот на Велес, куќата на семејството Ѓоргови е изградена во [[1930]] година по примерот на европскиот модел на градска куќа од тој период. Куќата има јавно приземје, два приватни станбени катови и мансарда. Веднаш до неа се наоѓа втората куќа на семејството Ѓоргови, изградена во [[1928]] година, исто така, по европски модел на градска куќа со приземје и два ката. Основата на куЌата е асиметрична , а фасадата симетрична и убаво обликувана, со венец околу прозорците. ;Куќата на Шукареви Изградена е во [[1927]] година во центарот на Велес и се смета за еден од најубавите објекти во Велес. Оваа куќа се одликува со симетрична фасада, со специфични декоративни елементи. Во централниот дел доминираат завршните елементи со декоративна пластика, полна ѕидана ограда и ковано железо. Денеска фасадта на куќата е обновена. Куќата има јавно приземје во кое се сместени продавници и приватни станбени катови со завршеток од таван или мансарда. Малтерисаната фасада во окер жолти тонови е обновена. === Велешко кале === Повеќе од две илјади години имало живот на велешкото Кале, од рано христијанскиот период, па сѐ до средината на [[19 век|XIX век]], покажуваат археолошките истражувања на овој простор. Тој не е така познат како другите слични простори во земјава, но наспроти нив тука имало богат живот кој е малку истражуван. Наоѓалиштето лежи над манастирот Св. Димитрија, а под него се реките Вардар и Тополка и според археолозите, најстарите велешани потекнуваат од овде. Првата населба или стариот град Велес датира од раноримскиот период. Подоцнежните истражувања говорат дека на овој простор имало жители до [[19 век|XIX век]], кога според пишаните податоци се иселува последниот човек. Се смета дека ова место во почетокот се нарекувало [[Волос]], по словенскиот [[Велес (бог)|бог на шумите]], кои ги имало во изобилие во неговата околина, така и спротивниот рид го добил името поврзано со дрвјата и огнот Св.Илија - громовник. Каде има и шума, има и стока, па како остаток на тоа време, половина град и денес го одбележува христијанскиот празник Св.Никола кој во словенската митологија бил заштитник на стоката. Во калето се одвивал богат живот, разбирливо бидејќи бил на крстосница и на важно стратешка локација. Тој може да биде многу посетено туристичко место. Има проект и елаборат, но досега не се обезбедени средства за негова реализација. Ова се смета како контра тврдење дека градот Вила Зора се наоѓал во [[Овче Поле|Овчеполието]], а не тука. == Општествени установи == === Образование === Во Велес има [[:Категорија:Основни училишта во општина Велес|6 основни училишта]], [[:Категорија:Средни училишта во Велес|4 средни училишта]] во кои годишно се образуваат околу 3.176 ученици и едно училиште за образование на деца со лесни пречки во развојот. Потреба од проширување на образовните капацитети постои во насока на високото образование. Во градот делува и работнички универзитет за дообразование, учење на занаети, странски јазици и нижо музичко училиште, а постои и интернат за сместување на ученици од средното образование. За предучилишно образование постојат и работат 6 организациони единици на предучилишната установа „Димче Мирчев“. Во градинките се опфатени околу 650 деца, а просториите во кои престојуваат се естетски уредени, адекватни и и одговараат на педагошките барања и норми. ==== Високо образование ==== Установи за високо и више образование во Велес, за првпат се отворени по Втората светска војна, кога била отворена и вишата хемиска школа. Во денешно време со политика на дисперзирање на студии на македонските универзитети во Велес, работат дисперзирани студии на Правниот Факултет „Јустинијан Први“ од [[Скопје]], како и на факултетот за туризам и техничко-технолошкиот факултет при универзитетот „Св. Климент Охридски“ од [[Битола]]. ==== Средно образование ==== * [[Гимназија "Кочо Рацин" - Велес|Гимназија "Кочо Рацин"]] * [[ОСУ "Јовче Тесличков" - Велес|ОСУ "Јовче Тесличков"]] * [[УСО "Коле Неделковски" - Велес|УСО "Коле Неделковски"]] * [[ССОУ "Димитрија Чуповски" - Велес|ССОУ "Димитрија Чуповски"]] ==== Основно образование ==== * [[ОУ "Благој Кирков" - Велес|ОУ "Благој Кирков"]] * [[ОУ "Блаже Коневски" - Велес|ОУ "Блаже Коневски"]] * [[ОУ "Васил Главинов" - Велес|ОУ "Васил Главинов"]] * [[ОУ "М. Овчарова" - Велес|ОУ "М. Овчарова"]] * [[ОУ "Трајко Андреев" - Велес|ОУ "Трајко Андреев"]] * [[ОУ "Кирил и Методиј" - Велес|ОУ "Кирил и Методиј"]] * [[ОУ "Јордан Хаџи-Константинов Џинот" - Велес|ОУ "Јордан-Хаџи Константинов Џинот"]] === Цркви и манастири === [[Податотека:St Panteleimon Church Veles.jpg|мини|десно|250п|Градската [[соборна црква]] Св. Пантелејмон]] Од досегашните познати историски податоци се дознава дека Велес имал свој епископ за време на [[Охридска архиепископија|Охридскиот архиепископ]] [[Димитар Хоматијан]] ([[1216]] — [[1234]]). Сепак до [[1661]] г. нема сигурни податоци за другите велешки епископи. Постојат повеќе причини зошто е тоа така: на прво место е влијанието на политичките околности, а потоа, се разбира и црковните состојби во Охридската архиепископија. Епископите често биле присилно сменувани, од кои некои биле само по една година. Но од втората половина на [[17 век|XVII век]] веќе се познати приличен број имиња на велешки епископи. Најстар историски извор за антитурското раздвижување во Велес постои од крајот на [[16 век|XVI век]]. Бунтот бил предводен од страна на тогашниот Охридски архиепископ [[Варлаам]], кој на Архиепископскиот престол дошол по смртта на [[Атанасиј I]], познатиот организатор за кревање на општобалканско востание за чија реализација барал помош од европските држави. Архиепископот Варлаам по сè изгледа активно продолжил по стапките на својот претходник, но сето тоа било со краток век. Во [[1598]] година, бил фатен и погубен од [[јаничари]]те во Велес. Денес градот Велес е седиште на [[Повардарска епархија|Повардарската епархија]] при [[МПЦ]]. ;'''Св. Пантелејмон''' {{Главна статија|Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес}} Градската [[соборна црква]] Св.Пантелејмон се наоѓа југозападно од градот, на неколку стотини метри оддалечена од последните куќи во една длабнатина. Теренот, на кој е поставена, прилично е стрмен, особено од западната страна, каде што над црквата високо се издига ридот [[Вршник]], а од источната стрмо се спушта во [[Велешка Клисура|Велешката клисура]], дури до брегот на [[Вардар]] и главниот пат кон југ. Заради тоа соѕидана е подлога за црквата, а како бедем од источната страна изграден е потпорен ѕид од деклан камен, како кај одбранбените тврдини. Во дворот на црквата, при самиот влез, поставена е камбанаријата, а десно од неа во правец на црквата се изградени неколку зградички, кои служат за разни потреби. Камбанаријата е подигната во 1904-1905 година, за која цел дотогаш служеле црковните клепала. Црквата има два влеза: еден од север, а другиот од југ. Што се однесува до постанокот на црквата Св.Пантелејмон има повеќе верзии. Тие се засноваат, главно, на народното кажување и на извесни предметни сведоштва. На прво место, како непобитен факт, е тоа дека денешната црква е од поново време, а старата, која постоела како мала црквичка, можно е во старо време да служела како манастир на Стар Велес. Во секој случај, нејзиниот денешен изглед датира од [[1837]]-[[1940]] година. Идејата за обновување на црквата се родила од самата потреба. За време околу 4 години (1837-1840) црквата била оспособена за богослужба. Во таа година црквата била осветена од велешкиот владика Игнатиј. При осветувањето на црквата, извршено на [[9 август]] [[1840]] година, на владиката му помагал месниот свештеник '''поп Грујо''', кој во исто време заедно со '''Хаџи Ѓорѓи Дрндар''' бил најзаслужниот човек за изградбата на црквата. Дефинитивното довршување на црквата траело сè до [[1847]] година, а во [[1849]] година е поставено клепалото. ;'''Успение на Пресвета Богородица''' {{Главна статија|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Велес}} [[Податотека:Crkva-Sveta-Bogorodica-Veles-MK.jpg|мини|десно|Црквата „Успение на Пресвета Богородица“]] Црквата Св.Богородица се наоѓа на источната страна од градот во месноста '''Дервен''', каде што порано живееле извесен број [[власи|влашки семејства]], така што и нивната улица почнале да ја викаат “''Влашко маало''”. Надворешниот изглед на црквата не е впечатлива архитектура, повеќе личи на поголема зграда, отколку на црква, па според тоа и не припаѓа на некој посебен црковен стил. Најболно прашање за Власите било тоа што тие немале своја црква. Бидејќи во [[1874]] година не успеале на присилен начин да ја присвојат црквата Св. Спас, во [[1882]] година започнале со градењето на своја црква- Св. Богородица. Оваа година е втисната и на сребрениот крст за рачна употреба, а кој подолго време се наоѓа на светиот престол во олтарот на црквата, како дар од некој член на влашкото семејство Дочеви, кои имале аптека во Велес. На завршните работи во [[1905]] година и овде работела тајфата на прочуениот мајстор Дамјан, синот на Андреја, мајстор градител од семејството Рензовци-Зографовци во Велес. Најпосле Власите се здобиваат со своја црква, Св.Богородица, која населението ја нарекло “Влашка црква”. Уште од самиот почеток богослужението во неа се вршело на грчки јазик со одобрение и благослов од владиката во Велес. За прв парохијски свештеник бил поставен Димитриј Бога, член на семејството Бога, од кое потекнува и добротворот Чекрдак. На тоа место како протојереј, Димитриј останал сè до [[1915]] година. Инаку, грчката служба во црквата престанала уште во [[1912]] година по одењето на [[Турци]]те од [[Македонија]], бидејќи новопоставените свештеници не знаеле грчки. За успехот на црквата и нејзиниот углед најголема заслуга има нејзиниот голем добротвор Михајло Чекрдак. Потоа треба да се спомнат имињата на питропите, кои секогаш совесно ја вршеле својата работа и секогаш биле активни соработници на црковните лица. ;'''Црква Св. Спас''' {{Главна статија|Црква „Св. Спас“ - Велес}} Во подножјето на ридот [[Рамина]] е изградена црквата Св.Спас. Таа е во непосредна близина на градот, југоисточно, само на стотина метри оддалечена од последните градски куќи. Како таква, таа има отоврен видокруг кон долината на [[Вардар]] од задната страна и претставува спротивност на црквата Св.Пантелејмон, која се наоѓа на западната страна преку Вардар. [[Васил К’нчов]] вели дека на местото на Св.Спас некогаш постоела мала црквичка, односно да служела и како манастир. И во Енциклопедијата на лексикографскиот завод се спомнува дека таа потекнува уште од [[14 век|XIV век]], а била обновена во [[19 век|XIX век]]. [[Христо Чочков]] подолго време се занимавал со историјата на овој град, и според него црквата Св.Спас потекнува од [[17 век|XVII век]] како претходница на спротивната црква Св.Пантелејмон. ;'''Црква Св. Никола''' {{Главна статија|Црква „Св. Никола“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Никола”, Велес.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Никола“]] Малата црквичка Св. Никола е доградена на околу стотина метри јужно од манастирот Св. Димитрија, над висната над самиот пат, кој кривулесто се провлекува кон [[Градско]]. Како и другите мали храмови, така и овој, посматран од надворешната страна ни малку не прилега на црква, туку како на некоја одбранбена тврдина, чија големина изнесува околу 20 м². Според мислењето на постарите Велешани, слични црквички по облик и димензија, постоеле и по други места на Велешко како и во Стариот Град. Инаку ни за овој храм како и за спомнатите не постојат историски податоци.Се смета дека и оваа црква му припаѓала на некој манастир, а веројатно на манастирот Св. Димитрија, во чија близина и се наоѓа. Инаку, што се однесува до нејзиното потекло, ако овој храм се спореди со другите од оваа област и нивните фрески по ѕидовите, може да се констатира оти храмот потекнува веројатно уште од [[10 век|X век]], или нешто подоцна. До таков заклучок доаѓаат уметниците и археолозите, кои црквичката ја идентификуваат со [[Маркова Меана]]. ;'''Манастир Св. вмч. Димитрија''' {{Главна статија|Манастир „Св. вмч. Димитрија“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Димитрие”, Велес (2).jpg|мини|десно|Црквата „Св. Димитриј“]] Манастирот Св.„Димитрија“ се наоѓа на околу два километра јужно од градот, на десната страна од реката Вардар, под реката [[Тополка]], која се влева во Вардар. Во секој случај постанокот на манастирот датира од постаро време, за коешто ни сведочат извесни историски податоци, запишани од повеќе патописци, историчари, археолозии раскажување на постари луѓе. Но, како и да е, предност за постанокот на манастирот му се дава на средновековието.Не може да се негира и претпоставката оти овој храм потекнува од многу постаро време, кога уште постоел стариот град Вилазора. Само, се разбира, тогашното постоење на манастиорот, не можело да ги има денешните димензии, од [[14 век|XIV век]], кога го обновил властелинот на [[цар Душан]], Раденко со својата мајка. До таков заклучок се доаѓа преку арехеолошките и други наоди во [[5 век|V]] и [[6 век|VI век]], кога во близината на Вилазора постоеле и други храмови, како што е епископската базилика во Стоби, потоа и базиликата Св. Јован Крстител која потекнува, можеби и од поранешното време. Интересна појава кај овој манастир претставува и самата камбанарија, која е поврзана со манастирската црква и изгледа како да е нејзин составен дел од западната страгана.До средината на овој век, нешто по завршувањето на [[Втората светска војна]], споредните манастирски згради во дворот, служеле како конаци и магацински простории. Од источната страна по сета должина на манастирскиот двор север-југ постоеле две згради составени од приземје и кат. Во приземјето се засолнувала стоката на селските гости, кои доаѓале на манастирската слава Св. Димитрие, првиот петок по [[Велигден]], и во други поголеми празнични денови. ;'''Црква Св. Петка''' {{Главна статија|Црква „Св. Петка“ - Велес}} [[Податотека:Sveta Petka - Veles.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Петка“]] Се наоѓа на југ од градот, од десната страна на патот за Градско. Ова здание првин, беше Параклис, за некаде во деведесеттите години од минатиот век да се преуреди и догради во помала црква. Постоењето на Параклисот не е точно утврден, но се претпоставува дека е од понов период. ;'''Црква Св. Недела''' {{Главна статија|Црква „Св. Недела“ - Велес}} Оваа црква добро е запазена, така што голем дел од градското население ја посетува, главно на [[Цветници]], [[Велики Петок]] и секоја не дела во времето од [[Велигден]] до [[Спасовден]]. Црквата се наоѓа на десната страна од реката Тополка, при нејзиното устие во Вардар, а на околу 300 метри северозападно од манастирот Св. Димитрија. Поставена е на една нерамна карпеста височина, прилично стрма над брегот од реката. Во однос на „Калето" од Стариот Град, таа се наоѓа на неговиот северен крај, на кој, изгледа, во свое време му служела како храм, за кој биле изградени и многу други верски објекти, од кои денес нема ни трага, а само спомени кај народот дека тие постоеле. И овој изгледа како нов поради зачуваноста и надворешииот облик, така што по се личи оти, како и двата спомнати, потекнува од време на византискиот период. И тој, е граден на ист начин и од таков материјал како и другите такви цркви. ;'''Црква Св. Ѓорѓи''' {{Главна статија|Црква „Св. Ѓорѓи“ - Велес}} [[Податотека:Sv. Georgij vo Veles 07.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Ѓорѓи“]] Се наоѓа на северно-источната страна од градот, во месноста [[Прцорек]]. Таа по надворешниот изглед не се разликува од куќите околу неа додека внатрешноста целосно личи на црковен објект, бидејќи има олтар, иконостас и повеќе икони. За времето кога е направена нема точни податоци. Според едни извори таа е направена во [[1740]] година, а според други [[1766]]. Вториот податок е земен од годината на една икона во црквата Св. Богородица за која се смета дека е најстара икона во Велес. Оваа црква служела и како училиште во кое се изучувал македонскиот јазик и писмо кои во тоа верме биле забранувани и напаѓани од грчката, турската, бугарската интелегенција која пак имала цел да го претопат македонското население. Се наоѓа на околу 2 километри јужно од градот , на десната страна од реката Вардар, под реката Тополка која се влева во Вардар. *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Велес|Црква „Св. Кузман и Дамјан“]] — се наоѓа во дворот на градската болница; *[[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — се наоѓа во Младинскиот парк во центарот на Велес; *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Велес|Црква „Св. Јован Крстител“ (Маркова Меана)]] — најстарата средновековна црква која се наоѓа крај Вардар во дворот на крзнарската фабрика „Димко Митрев“ на јужниот излез на Велес; *[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Велес|Црква „Св. Наум Охридски“]] — се наоѓа во непосредна близина на црквата „Успение на Пресвета Богородица“;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1643&Itemid=32 ''Започна изградбата на храмот „Св. Наум“'']</ref> *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Тунел|Црква „Св. Јован Крстител“]] — се наоѓа во наделбата Тунел. Камен темелник осветен на [[30 август]] [[2015]];<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe/index.php?option=com_content&task=view&id=1800&Itemid=104 ''Слово на освет на камен темелник, Велес'']</ref> *[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Велес|Црква „Св. Климент Охридски“]] — епархиски параклис. Се наоѓа во епархиското седиште;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1834&Itemid=32 ''Прослава на патронот во епархискиот параклис'']</ref> *[[Црква „Св. Гаврил Лесновски“ - Велес|Црква „Св. Гаврил Лесновски“]] — прва црква посветена на [[Свети Гаврил Лесновски]] во Македонија; == Археолошки наоѓалишта во градот == * [[Винарска Визба (Велес)|Винарска Визба]] — некропола од римско време * [[Велешка тврдина]] (Кале) — градиште од доцноантичко време * [[Петрова Чешма (Велес)|Петрова Чешма]] — могила од римско време == Населби и урбани заедници == Согласно Законот за локална самоуправа досегашните месни заедници се организираат како урбани заедници. За да може да се организираат за решавање на заедничките потреби на граѓаните, мора точно да се утврди опфатот на урбаните заедници, па дури потоа да пристапи кон формирање на Совети на урбани заедници и Совети на месните заедници. Во Велес постојат вкупно 14 урбани заедници. Велес е составен од следните населби: *[[Којник (Велешка населба)|Којник]], *[[Сар Маале (Велешка населба)|Сар Маале]] *[[Бузаана (Велешка населба)|Бузаана]], *[[Солено Чешмиче (Велешка населба)|Солено Чешмиче]], *[[Долни Дуќани (Велешка населба)|Долни Дуќани]], *[[Црна Џамија (Велешка населба)|Црна Џамија]], *[[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]], *[[Поток (Велешка населба)|Поток]], *[[Тунел (Велешка населба)|Тунел]], *[[Влашка Чешма (Велешка населба)|Влашка Чешма]], *[[Ќерамидна (Велешка населба)|Ќерамидна]], *[[Превалец]], *[[Рамина (Велешка населба)|Рамина]]. === Урбанистички развој на Велес === [[Податотека:Велес во Општина Велес.svg|мини|десно|300п|Велес со својата тековна урбана површина (бело) и принедлежното подрачје (сино), прикажани во рамките на [[Општина Велес]]]] Според урбанистичкиот развој градот може да се подели во два дела: стар и нов. Старото градско јадро на градот Велес се наоѓа на двата брега на реката [[Вардар]]. Овде може да се забележат старата карактеристична архитектура и познатите куќи, тесните, кривулести и стрмни улички, куќите начичкани по ридовите и двете најстари и главни велешки цркви. Новиот дел на градот се наоѓа на десната страна на реката [[Вардар]], северно и западно од старото градско јадро. Во овој дел се повеќе застапени станбените згради и висококатници, плански изградените семејни куќи, широките улици, индустриските и образовните установи. Изградбата на новиот дел започнала кон средината на шеесеттите години на XX век, во екот на индустријализацијата и преселбата село-град. Во најново време градот започнува да се шири и во рамнината на левиот брег на [[Вардар]] помеѓу [[Башино Село]] и населбата [[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]]. Овој предел се нарекува Речани или Шорка и во него раскошни куќи градат најбогатите велешки семејства. == Познати личности од Велес == {{Div col|cols=2}} * [[Кочо Рацин]] (1908 — 1943) — македонски поет, комунист и учесник во НОБ * [[Панко Брашнаров]] (1883 — 1951) — македонски револуционер и учител кој го отворил Првото заседание на [[АСНОМ]] * [[Тодор Христов - Офицерчето]] (1878 — 1903) — македонски револуционер, бугарски офицер, член и раководител на Македонската револуционерна организација, [1] учесник во Илинденското востание * [[Андреј Докурчев]] (1878 — 1907) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно двиежење, член и војвода на Македонската револуционерна организација. * [[Миле Поп Јорданов]] (1877 — 1901) — македонски револуционер и просветен деец, учесник во македонското револуционерно движење, член, секретар и војвода на Македонската револуционерна организација * [[Љубомир Весов]] (1892 — 1922) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација * [[Рајко Жинзифов]] — македонски преродбеник од XIX век * [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] — македонски национален просветител, учител и прв драмски писател од XVIII век * [[Иван Георгов]] — педагог, научник, филозоф и историчар, четири пати ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет]], основач и прв претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]] * [[Васил Главинов]] — основоположник на социјалистичкото движење во [[Македонија]] * [[Димитар Матов]] — фолклорист и етнограф * [[Александар Танев]] (1863 — 1932) — генерал на бугарската армија, началник на коњичката дивизија со која учестува во Битката кај Велес, [[Прилеп]] и [[Битола]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] * [[Андон Шулев]] (1874 — 1956) — правник и социјалист * [[Ѓошо Бојаџиев]] (1848 — 1878) — учител и собирач на народно творештво * [[Иван Крајничанец]] (1869 — 1942) — фармацевт, преведувач и собирач на народни умотворби * [[Алексо Мартулков]] (1878 — 1965) — социјалист и народен пратеник на македонското прогресивно движење во бугарското собрание * [[Милан Војницалија]] (1874 — 1939) — поет * [[Илија Кушев]] (1896 — 1922) — македонски револуционер, велешки војвода на Внатрешната македонска револуциона организација, член на Македонското студентско друштво „Вардар“. * [[Петар Михов]] (? — 1902) — член на [[ТМОРО]] * [[Ганчо Хаџи Панзов]] (1900 — 1936) — револуционер и поет * [[Богдан Поп Ѓорчев]] (25 мај 1904 — 15 јануари 1945, Велес) — македонски лекар, деец на ММТРО, соработник со фашистичкиот окупатор и жртва на комунистичкиот режим * [[Ризо Ризов]] (1878 — 1956 ) — дееец на [[ВМОРО]] * [[Бане Андреев-Ронката]] (1905 — 1980) — активист на комунистичкото, работничкото и студентското движење во Југославија и Македонија меѓу војните * [[Јордан Леов]] (1920 — 1998) — македонски раскажувач, романописец и драмски автор. * [[Цвета Илиева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Алчева - Новакова]] (р.1917) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Борисова]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Веска Дусниева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Бабунска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Галаба Бабунска]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Бабунска]] (р.1904) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Гачева|Васка Николова Гачева]] (1903 — 1961) — учесник во НОВ на Македонија * [[Костадинка Арсова|Костадинка Арсова Кусева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Аџиристова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојна Бисинова]] (р.1918 — учесник во НОВ на Македонија * [[Савка Бондиќева]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Боцева - Филипова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Трајанка Бошковска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Бунибарова]] (р.1918) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Варналиева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Анѓа Вишинова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Вучковиќ]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лилјана Гаврилска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Гашева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Драга Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Грозда Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Деса Гочева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Давкова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Дамкова]] (р.1909) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рахилка Данаилова]] (1912 — 1976) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Данаилова]] (1919 — 2005) — учесник во НОВ на Македонија и прва генерација повоени наставници * [[Депа Депинова]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Димова]] (р.1908) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Деспотовска|Вера Никола Деспотовска]] (р.1916 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Марија Димова|Марија Лефкова Димова]] (1885 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Васа Димова (Велес)|Васа Тодорова Димова]] (р.1890) — учесник во НОВ на Македонија * [[Никодинка Димчева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Домазетова]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Дуракова|Василка Димева Дуракова]] (1900 — 1969) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Ѓоргова|Родна Илиева Ѓоргова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Есенчева|Вера Ристова Есенчева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Румена Зафирова|Румена Љубева Зафирова]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Здравева|Николина Бочварова Здравева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Здравева-Манева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Зафирова|Цвета Илиева Зафирова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Игнова]] (р.1929) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Илиева|Вера Андова Илиева]] (15 декември 1918-) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Руса Јанева-Гулистојанова]] (1891 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Јанковиќ|Марија Митрева Jанковиќ]] (р.1915) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Јованова-Журиќ]] (1921 — 1967) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Јованова|Марика Караѓорѓева Јованова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Роза Јованова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Јорданова|Александра Капчева Јорданова]] (1915 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Јорданова]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Јорданова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Јосифова]] (р.1900) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Капчева]] (р.1919-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Катарина Капчева]] (1883-1942) — учесник во НОВ на Македонија * [[Борис Мајсторов]] (1935 — 2008) — македонски глумец, режисер и драматург. * [[Боре Ангеловски]] (1944 — 2009) — истакнат театарски деец, глумец, режисер, бекетолог, основач и уметнички раководител на ''Младинско Драмско Студио - Велес'', основач и уметнички раководител на ''Театар Чекори - Скопје'' * [[Петре Прличко]] (1907 — 1995) — доајен на македонската глума * [[Васил Зафирчев]] (1980) — глумец и режисер<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |title=''Биографија на Зафирчев'' |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907220847/http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |url-status=dead }}</ref> * [[Оливер Китановски]] ([[1980]] - [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]] * [[Тодорче Николовски (глумец)|Тодор Николовски]] — глумец * [[Јордан Витанов]] — глумец и режисер * [[Зоран Љутков]] — глумец * [[Кирил Гравчев]] - глумец * [[Александар Ѓорѓиев]] - глумец * [[Игор Крајчев]] (1981) — поет и писател, основоположник на епската фантастика во Македонија * [[Јордан Поп Јорданов - Орцето]] — македонски револуционер, водач на [[Гемиџиите]] * [[Константин Кирков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Илија Трчков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Владимир Пингов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Димитар Мечев]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Георги Богданов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Милан Арсов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] *[[Александар Ацев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Александар Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Алексо Демниевски - Бауман]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Трајко Мишковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Мино Богданов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и раководител во НОАВМ *[[Ванчо Хаџипанзов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Ѓорев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Десанка Ѓорева-Кепева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Вера Бабунска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Бабунски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Марија Камишова - Нонча]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Савка Манеска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Маца Карбева]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија, учесник во НОВ и на Првото заседание на [[АСНОМ]] *[[Благој Кирков]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Боро Коробар]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Миле Михајловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димче Мирчев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димко Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Ангел Мојсовски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Оровчанец]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Јордашевски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Пешев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, композитор и учесник во НОВ *[[Трајче Петкановски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Славчо Деловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Страчковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ ;Спортисти *[[Пепи Манасков]] — ракометар *[[Панче Ќумбев]] — фудбалер *[[Владимир Темелков]] — ракометар *[[Дејан Манасков]] — ракометар ;Уметници * [[Ангел Димовски - Чауш]] (1952) — академски вајар * [[Александар Сашко Попов]] (1933) — академски сликар * [[Војко Јаневски]] (1940) — академски сликар * [[Атанас Талевски]] (1954) — фотограф * Д-р [[Фехим Хусковиќ]] (1967) — академски графичар * [[Ангел Коруновски]] (1979) — академски вајар * [[Спасе Перовски]] (1971) — академски сликар * [[Живко Пренџов]] (1957) — академски графичар * [[Борче Стојанов]] (1972) — академски сликар * [[Илчо Стојанов]] (1973) — академски вајар и вајар * [[Славе Петков]] — копаничар * [[Љубомир Бисинов]] — копаничар * [[Светозар Богдановски]] — изработувач на музички инструменти * [[Миле Манчевски]] (1963) — карикатурист * [[Ристо Јанев]] (1929 — 2016) — академски вајар и сликар{{Div col end}}'''Починати во Велес:''' * [[Лела Дакиќ]] — учесник во НОВ на Македонија (загината во битките за [[ослободување на Велес]]) == Збратимени градови == * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Перник]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Свиштов]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Romania.svg|20px|Романија]] [[Слобозија]], [[Романија]] * [[Слика:Flag of Serbia.svg|20п|Србија]] [[Сомбор]], [[Србија]] <ref>[http://www.soinfo.org/vesti/tag/veles/ Напис за збратимувањето на Сомбор и Велес] - Информативен портал на градот Сомбор {{sr}}</ref> * {{знамеикона|Croatia}} [[Самобор]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Croatia}} [[Пула]], [[Хрватска]] (документ за партнерство) * [[Податотека:Flag of Poland.svg|20px|Полска]] [[Новогард]], [[Полска]] ==Велес како мотив во уметноста== * „Велешката градска кафеана“ — песна на македонскиот писател [[Васил Тоциновски]] од 2023 година.<ref>Никола Алтиев, „Поезија со докажани вредности“, ''Современост'', број 3, 2023, стр. 114.</ref> == Поврзано == * [[Велес (бог)|Бог Велес]] * [[Македонија]] * [[Градови во Македонија]] * [[Општина Велес]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{рв|Veles}} * [http://www.veles.gov.mk/ Службен портал на Општина Велес] * [http://teatarveles.mk/ Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“ — Велес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130317025640/http://teatarveles.mk/ |date=2013-03-17 }} * [http://www.derven.mk/ ЈКП „Дервен“ — Велес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130520075920/http://www.derven.mk/ |date=2013-05-20 }} * [https://macedoniafromabove.mk/veles/index.htm?language=mk Велес на дланка - 360° виртуелен водич] {{ГеоКомпас |hub = Велес |type = ex |С = [[Отовица]] |СЗ = [[Катланово]] |СИ = [[Лозово]] |З = [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] |И = [[Штип]] |Ј = [[Сирково]] |ЈЗ = [[Извор (Велешко)|Извор]] |ЈИ = [[Градско]] }} {{Градови во Македонија}} {{Општина Велес}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велес| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Велес]] 0o0y45cvfanmqw6lxekdpl0mfapwrq3 Охрид 0 1258 5579250 5556312 2026-06-20T09:56:35Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579250 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Охрид | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/1 | image1 = Lake Ohrid55.jpg | alt1 = Поглед кон стариот дел од градот | image2 = 2011 Ochryda, Cerkiew św. Pantelejmona (06).jpg | alt2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ | image3 = Calle en Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 08.JPG | alt3 = Могилата на непобедените | image4 = Lake Ohrid near city Ohrid.jpg | alt4 = Могилата на непобедените }} | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname =<br/>Балкански бисер [[Европски]] [[Ерусалим]] Град на светлината | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Охрид во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 07 |lats = 00 |latNS = N | longd = 20 |longm = 48 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Југозападен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Охрид]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 695-740 | population_footnotes = | population_total = 38,818 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = охриѓанец, охриѓанка, [[Список на луѓе од Охрид|охриѓани]] (мн.)<ref>{{ОДРМЈ|Охрид}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Охрид}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = 2400 | area_code_type = | area_code = +389 046 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = OH | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Климент Охридски]] | iso_code = | website = [https://ohrid.gov.mk/ www.ohrid.gov.mk] | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Природно и културно богатство на Охридскиот регион | designation1_free1name = Држава | designation1_free1value = [[Македонија]] | designation1_type = Природно, Културно | designation1_criteria = i, iii, iv, vii | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/99 99] | designation1_free2name = Регион | designation1_free2value = [[Список на светско наследство во Европа|Европа и Северна Америка]] | designation1_date = 1979 {{small|(3<sup>то</sup> [[Одбор на светското наследство|заседание]])}} | designation1_free3name = Дополнувања | designation1_free3value = 1980, 2019 }} }} '''Охрид''' — град во југозападниот дел на [[Македонија]] и административен центар на [[Општина Охрид|истоимената општина]]. Се наоѓа на североисточното крајбрежје на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], кое по градот го носи и своето име.<ref>{{ДРМЈ|Охрид}}</ref> Охрид и Охридското Езеро се едни од главните туристички места во Македонија. До него се стигнува преку регионалниот пат [[Битола]] — [[Ресен]] — Охрид. Охрид е [[Градови во Македонија|осми град по број на жители]] во Македонија со вкупно население од 38.818 жители (2021 г.) и се наоѓа на 135 километри јужно од градот [[Тетово]]. Поради големиот број на цркви и манастири, градот е познат како Балкански и Европски Ерусалим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?ItemID=619C6A7252B9CD4A92BBB302DCD3D209&arc=1|title=Весник Дневник — Интервју со амбасадорот на Израел во Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928045437/http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?ItemID=619C6A7252B9CD4A92BBB302DCD3D209&arc=1|archive-date=2011-09-28|accessdate=2012-09-04|url-status=dead}}</ref> Охрид е познат и како „Градот на Светлината<!-- Види стр. 46 под к) од Правописот (2017). -->“, што претставува буквален превод на неговото старо име — [[Лихнид]]. Охридскиот Регион е вклучен во светското наследство на [[УНЕСКО]]. == Потекло на името == Името на градот настанало од старословенските зборови „во хриди“, т.е. „во ридот“, како описно име за местоположбата на градот којшто со векови опстојувал во јужната вдлабнатина на карпестиот рид. Според една легенда, која ја запишале [[Браќа Миладиновци|Браќата Миладиновци]], кога се правела Охридската крепост, царот [[Јустинијан I|Јустинијан]] се качил на ридовите на кои лежи градот и гледајќи ја прекрасната околина извикал „ох рид“, т.е. каков убав рид и оттогаш останало градот да се вика Охрид.<ref>{{наведена книга| last = Миладиновци| authorlink = Браќа Миладиновци| title = Зборник| publisher = Кочо Рацин| year = 1962| page = 480}}</ref> == Историја == {{главна|Историја на Охрид}} === Античка историја === {{main|Лихнид}} [[File:2011 Ochryda, Antyczny teatr (01).jpg|мини|лево|Поглед од античкиот театар во Охрид]] Современиот Охрид е наследник на античкиот [[Лихнид]]. Според податоците, градот првпат се споменува 2.400 години пред новата ера. Лихнид се наоѓал на патот [[Вија Егнација]], наjстарата и наjзначаjната [[Римско Царство|римска]] сообраќаjница на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. [[Бригијци]]те и [[Енхелијци|Енхелеjците]] го сочинуваат наjстарото население кое може според името да се идентификува во пошироката област на Охридското Езеро. Бригиjците се исто што и [[Фригијци|Фригиjците]]. По Третата македонска воjна против кралот [[Персеј]], [[Лихнид]] станува главна римска база во северните области на Македонија. Тоа е времето кога за него наjмногу се слуша. Последната вест за Лихнид е веста за неговото разурнување. Во еден земјотрес, кој според историските извори се случил на [[29 мај|29]] и [[30 мај]] [[526]] година, настрадале повеќе десетици илјади лица во Лихнид. Потоа градот повеќе не се споменува во историските извори. === Средновековна историја === Охридската област во крајот на [[6 век|VI век]] била изложена на масовна словенска колонизација. Охридската област до 30-тите години на [[7 век|VII век]] била целосно колонизирана од словенското племе [[Берзити]]. Лихнид оттогаш го добил името Охрид. [[Податотека:Kliment od Sv. Spas - Leskoec.jpg|мини|десно|Св. Климент Охридски со модел на градот Охрид во рацете.]] Охридскиот крај уште во втората половина на [[8 век|VIII век]] станал привлечно подрачjе за [[Бугарија|бугарската држава]]. За време на бугарскиот цар [[Борис I]] Михаил македонските територии во воено-административен поглед биле опфатени во неколку „комитати“. Охрид бил во комитатот што ги опфаќал Охридско-деволските краишта. Во [[886]] година [[св. Климент Охридски|Климент]], по краткото задржување во бугарскиот двор, бил испратен во Македонија со важна државна мисија. Тој бил испратен во областа наречена ''Кутмичевица'' како учител. Областа ја опфаќала Југозападна [[Македонија]] и Јужна [[Албанија]], со главните градови Охрид и [[Девол]]. [[Податотека:Samuil's Fortress Ohrid 8.jpg|мини|лево|Самоиловата тврдина]] Како учител и епископ Климент заедно со [[св. Наум Охридски|Наум]] ги поставиле основите на т.н. [[Охридска книжевна школа|Охридска глаголска книжевна школа]]. Благодареjќи на деjноста на Климент и Наум, градот Охрид, во втората половина на [[9 век|IX век]] израснал во еден од наjразвиените и наjпознатите средновековни словенски културни центри. Во време на царот [[Самуил]], Охрид станал религиозен центар и главен град на царството. Неговите тврдини и ден-денес стојат високо над самиот град. Есента [[1015]] година византискиот цар [[Василиј II]] успеал да го заземе Охрид, но тврдината останала и понатаму под власта на царот [[Јован Владислав]], наследникот на [[Гаврило Радомир]], син на цар Самуил. Императорот [[Василиј II|Василиj II]] дозволил Охрид и понатаму да остане седиште на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1204 година, за време на [[Четврта крстоносна војна|четвртата крстоносна војна]] Охридскиот крај заедно со другите југозападни македонски области биле вклучени во рамките на [[Солунско кралство|Солунското латинско кралство]]. Во [[1334]] година српскиот крал [[Стефан Душан|Душан]] ги презел градовите Охрид, [[Прилеп]] и [[Струмица]]. Во [[1378]] година, била доградена црквата [[Света Богородица Перивлепта]] (Свети Климент) во Охрид. Охрид не само што бил најважниот град во регионот, туку бил и најважниот образовен центар и извор на писменоста на сите словенски народи. Во Охрид се наоѓа најстариот универзитет во Европа ([[IX век]]), додека во местото [[Плаошник]] близу градот се наоѓа реставрираната црква [[Св. Климент]] чии наоди укажуваат на фактот дека пак таму имало универзитет од [[13 век|XIII век]]. === Османлиски период === Кон самиот крај на [[14 век|XIV век]] турскиот султан [[Бајазит I]] успеал речиси насекаде во Македонија да ја наложи својата власт. Во 1408 година, Охрид потпаѓа под власта на Османлиите и наредните пет века опстојува како дел од тогашната [[Отоманско Царство]]. Турците, по своето доаѓање во овој крај, се населиле во рамничарскиот дел на исток и на запад од градот, додека поугледните и побогатите турски бегови изградиле и свои живеалишта покрај езерскиот брег, надвор од тврдината, во месноста Трсија.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 54</ref> Султанот [[Мехмед II]] во 1466 година наредил во [[Истанбул|Цариград]]<ref group=nb>Името на градот во тоа време на турски било ''Константиние'' (قسطنطينيه). Официјалното име на градот било променето во Истанбул од страна на Републиканската Турска влада, на 28 март 1930.</ref> да бидат депортирани охридскиот архиепископ [[Доротеј (охридски архиепископ)|Доротеј]], заедно со многу охридски клерици и болјари, најверојатно поради нивното антиосманлиско дејствување за време на [[Востание на Скендербег|востанието на Скендербег]].<ref>{{наведена книга| last1 = Шукарова | first1 = Анета |last2= Панов |first2= Митко Б. |last3= Ѓорѓиев |first3= Драги |last4= Битовски |first4= Крсте |last5= Катарџиев |first5= Иван |last6= Стојчев |first6= Ванче |last7= Велјановски |first7= Новица |last8= Чепреганов |first8= Тодор | title = Историја на македонскиот народ | publisher = Институт за национална историја | year = 2008 | isbn = 9789989159237 |page= 141 }}</ref> Познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]] кој го посетил Охрид во 1670 година, во својот патопис за овој град забележал: „Градот е добро населен, со рајски мирис, исто како градот Дамаск. Куќите му се приземни и на кат, со оформени седумнаесет маала (десет муслимански и 7 христијански). Куќите на големците се наоѓаат покрај езерото. Во градот има 17 муслимански храмови (големи и помали џамии), неколку медреси, седум мектеби, две јавни бањи, три трговски ана...Чаршијата е расфрлена на четири места со околу 150 трговски и занаетчиски дуќани“.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 58-59</ref> [[Податотека:Ohrid-atdawnof20century.jpg|400п|мини|лево|Панорама на Охрид од почетокот на XX век]] Во 1767 година била укината Охридската архиепископија. [[Податотека:Ohrid in 1913.jpg|мини|десно|Автохромна фотографија на улица во Охрид во 1913 година]] Основањето на првиот комитет на ТМОРО во Охрид се случило во август 1894 година. Пролетта 1901 година се пристапило кон создавање на чета со враќањето на неколкумина печалбари. За време на [[Илинденското востание]] во Охридско се воделе непрекинати борби во текот на целиот месец август 1903 година. Во време на востанието во Охридско имало 31 борба. Четите од Илинденското востание својата борба ја продолжиле и во текот на [[Младотурската револуција]] во 1908 година. === Современа историја === [[Податотека:Ohridski deca od 1916.jpg|мини|десно|Деца од Охрид пловат со дрвени корита за перење во Охридското Езеро, 1916 година]] [[File:Zeleznicka vo Ohrid, Nikola German.jpg|thumb|200px|left|Старата железничка станица во Охрид.]] Охридската околија за време на [[Првата балканска војна]] била поделена од страна на Србија и Бугарија на два дела: еден кој припаднал под српска власт и друг чиј статус требало да се решава по крајот на војната. Српската војска во Охрид влегла на 22 ноември 1912 година. Во војната се вклучиле и голем број охриѓани со надеж дека Македонија ќе биде ослободена. Поради незадоволсвото од потпишувањето на [[Букурешки договор (1913)|Букурешкиот мировен договор]] и поделбата на Македонија, во септември 1913 година во Западна Македонија (Дебар, Охрид, Струга) е кренато востание, познато како [[Охридско востание]]. На 12 септември четите на [[Петар Чаулев]] и [[Павле Христов]] влегле во Охрид. Српската војска и администрација била протерана од Охрид, било свикано собрание и била формирана привремена управа, во која влегле: [[Лев Огненов]], [[Иван Групчев]], [[Павел Христов]], [[Лев Кацков]], [[Петар Филев]] и други истакнати граѓани. На 19 септември селата во Охридско биле освоени и опожарени од страна на српските чети, а четите на ВМРО се повлекле на запад кон [[Голо Брдо]]. За време на [[Првата светска војна]], Охрид и Охридско потпаднале под бугарска власт. За време на оваа окупација извршени се бројни ограбувања и однесени се предмети, книги и друго материјално богатство што се векови сведочело за достигнувањата на Охридската архиепископија. По пробивот на Македонскиот фронт во септември 1918 година, силите на [[Антанта]]та ги поразиле бугарската и германската војска, така што тие ја напуштиле Македонија. Охрид за време на [[Втората светска војна]] се наоѓал под бугарска окупација. Партизанските единици го ослободиле градот на 15 октомври 1944 година, но за кратко време, бидејќи биле под притисок на германските сили, тие се повлекле. По борбите меѓу партизаните и германските сили ноќта меѓу 7 и 8 ноември градот е ослободен.<ref>{{нмс| url = http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/ww2.htm| title = Охрид низ историјата. Охрид за време на Втората светска војна| publisher = www.ohrid.org.mk| accessdate = 2012-09-17| archive-date = 2021-10-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20211023194418/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/ww2.htm| url-status = dead}}</ref> Во 1958 година во црквата „Света Софија“ бил одржан [[Вториот македонско црковно-народен собор]] на кој била донесена одлука за возобновување на Охридската архиепископија и истата да го носи името [[Македонска православна црква]]. На [[Третиот македонски црковно-народен собор]], кој исто така се одржал во црквата „Света Софија“ во 1967 година била донесена одлука за прогласување автокефалност на Македонската православна црква. == Географија == [[Податотека:Lake Ohrid, Macedonia-Albania viewed from a NASA satellite.jpg|мини|лево|Сателитска снимка на Охрид и Охридското Езеро]] [[Податотека:Kaneo settlement in Ohrid.jpg|мини|десно|Старата рибарска населба Канео пред невреме]] Градот Охрид се наоѓа во југозападниот дел на Македонија, на североисточната страна од [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], во [[Охридско-струшка Котлина|Охридско-струшкото Поле]]. Градот е сместен во подножјето на планината [[Галичица]], на надморска височина од 695 m, додека стариот дел од градот се наоѓа на повисока надморска височина до 740 m. Сливното подрачје на Охридското Езеро брои над 40 реки и тоа 23 на албанска и 17 на македонска територија. Сепак, најголемиот дел од нив пресушуваат во летниот период и се незначителни. Во однос на нивниот проток, [[Сатеска]], [[Коселска Река|Коселска]], Сушица и Черава се најзначајните реки кои се вливаат во езерото. === Охридски маала === Маала во Охрид се: Варош, Канео, Месокастро, Кошишта, Воска, Лабино, Кара-бего Маала, Крст-Џамија, Видобишта, Влашка Маала, Христо Узунов, Бараки, Црногорци... == Население == [[Податотека:Карта на Охридското езеро.svg|лево|мини|364x364пкс|Карта со населени места на Охридското езеро ]] Според статистиката на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика]]) во [[1900]] година во Охрид живееле 14.860 жители, од кои 8.000 [[Македонци]], 5.000 [[Турци]], 800 [[Албанци]] (300 [[христијани]] и 500 [[Ислам|муслимани]]), 460 [[Власи]] и околу 600 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/index.html Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. Софија, 1900.]</ref> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Охрид, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.{{#tag:ref|Во Пописот од 1991 година, во населените места: Страчинци, Љуботен, Арачиново, Грушино, Мојанци, Орланци, Боговиње, Жеровјане, Пирок, Милетино, Радиовце, Теново, Челопек, Горно Јаболчиште, Велешта, Горно Татеши, Долно Татеши, Врапчиште, Топлица, Вруток, Долно Јеловце, Здуње, Речане, Балин Дол, Беловиште, Гостивар, Дебреше, Мало Турчане, Чајле, Баниште, Дебар, Кривци, Селокуќи, Хаме, Делогожди, Корошишта, Ливада, Мислодежда, Ново Село (Делогожди), Горна Бањица, Долна Бањица, Симница, Долна Лешница, Желино, Озормиште, Требош, Бачишта, Букојчани, Горно Строгомиште, Зајас, Колари, Лешница, Палиград, Смесница, Копанце, Шемшево, Горно Палчиште, Долно Палчиште, Камењане, Кичево, Долно Свиларе, Кондово, Радуша, Рудник Радуша, Бедиње, Горно Коњаре, Д`лга, Куманово, Лопате, Романовце, Сопот, Табановце, Черкези, Белановце, Матејче, Никуштак, Опае, Ропалце, Жужње, Нистрово, Сенце, Тануше, Добри Дол, Калиште, Неготино-Полошко, Сенокос, Бериково, Гарани, Јагол, Ново Село (Осломеј), Поповјани, Премка, Србица, Стрелци, Туин, Шутово, Охрид, Ќојлија, Арнакија, Буковиќ, Грчец, Крушопек, Ласкарци, Љубин, Семениште, Барово, Јаболци, Биџево, Долна Белица, Заграчани, Калишта, Радолишта, Струга, Батинци, Вртекица, Морани, Студеничани, Глоѓи, Доброште, Непроштено, Пршовце, Слатино, Теарце, Голема Речица, Лавце, Мала Речица, Сараќино, Тетово, Баланци, Форино, Чегране, Џепиште, Гајре, Лисец, Скопје дел - Гази Баба, Скопје дел Карпош, Скопје дел - Центар и Скопје дел - Чаир, дел од жителите не прифатија да земат учество (го бојкотираа) во Пописот.|group="заб"}} ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 42.033 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Заедно со туристичките приградски населби [[Рача]] (1.043 ж.), [[Населба Исток]] (117 ж.) и [[Свети Стефан (населба)|Свети Стефан]] (112. ж.) кои во статистиките се водат како одделни населени места, градот Охрид има 43.305 жители. Етнички гледано, населението (без приградските населби) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=11 јули 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|80.39}} {{Столбен постоток|Албанци|black|7.04}} {{Столбен постоток|други|grey|5.45}} {{Столбен постоток|Турци|orange|5.37}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.79}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.73}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|0.16}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.07}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''33.791''' | 80,39 |- | [[Албанци]] | 2.959 | 7,04 |- | [[Турци]] | 2.256 | 5,37 |- | [[Роми]] | 69 | 0,16 |- | [[Власи]] | 308 | 0,73 |- | [[Срби]] | 331 | 0,79 |- | [[Бошњаци]] | 29 | 0,07 |- |други | 2.290 | 5,45 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|83.05}} {{Столбен постоток|албански|black|9.41}} {{Столбен постоток|турски|orange|5.30}} {{Столбен постоток|други|grey|1.11}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.67}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.37}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.06}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''34.910''' | 83,05 |- | [[албански]] | 3.957 | 9,41 |- | [[турски]] | 2.226 | 5,30 |- | [[ромски]] | 26 | 0,06 |- | [[влашки]] | 156 | 0,37 |- | [[српски]] | 280 | 0,67 |- | [[бошњачки]] | 10 | 0,02 |- |други | 468 | 1,11 |} ;Вероисповед Во Охрид се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|80.86}} {{Столбен постоток|Ислам|green|18.08}} {{Столбен постоток|други|grey|0.77}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.28}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''33.987''' | 80,86 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 7.599 | 18,08 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 119 | 0,28 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 4 | 0,01 |- | други | 324 | 0,77 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Охрид: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.169 | 1953|12.640 | 1961|16.492 | 1971|26.369 | 1981|39.093 | 1991|42.908 | 1994|41.146 | 2002|42.033 | 2021|38.818 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |6.094 |1.011 |2.758 |444 |271 |322 | — |269 | — | '''11.169''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 6.929 | 765 | 3.667 | 564 | 236 | 214 | — | 265 | — | '''12.640''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 11.222 | 1.866 | 2.590 | — | — | 376 | — | 438 | — | '''16.492''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 18.958 | 2.712 | 2.723 | 6 | — | 405 | — | 1.565 | — | '''26.369''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 29.603 | 3.373 | 2.688 | 497 | 265 | 423 | — | 2.244 | — | '''39.093''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 35.325 | 1.123 | 2.785 | 128 | 256 | 408 | — | 2883 | — | '''42.908''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 33.180 | 2.703 | 2.344 | 45 | 242 | 378 | — | 2.254 | — | '''41.146''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 33.791 | 2.959 | 2.256 | 69 | 308 | 331 | 29 | 2.290 | — | '''42.033''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 28.920 | 1.924 | 1.825 | 226 | 297 | 257 | 23 | 1.925 | 3.421 | '''38.818''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948 — 2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Религија == Од 1018 до 1767 година Охрид бил седиште на Охридската Архиепископија. Таа како самостојна црковна организација го управувала верскиот живот на христијаните во Македонија и други балкански земји, а во одреден период под своја управа ги имала православните цркви во Далмација и делови од Италија. Затоа Охрид се нарекува ''„Балканскиот Ерусалим“''<ref>Огледалото на македонскиот дух, 2004, ISBN 9989730385, стр 72: "... и Македонија во катедралната црква Св. Софија во македонскиот Ерусалим - Охрид. 72 ..."</ref>. На територија на општина Охрид постојат повеќе од 100 православни цркви од кои 60 активни, 10 исламски верски објекти — џамии и една католичка црква. Во Охрид се наоѓа седиштето на [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевската епархија]] на [[МПЦ]]. <gallery mode="packed-hover"> Податотека:Iglesia de Santa Sofía, Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 11.JPG|[[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Св. Софија]] Податотека:2011 Ochryda, Cerkiew św. Jana Teologa w Kaneo (04).jpg|[[Црква „Св. Јован Канео“ - Охрид|Св. Јован — Канео]] Податотека:2011 Ochryda, Cerkiew św. Pantelejmona (08).jpg|[[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид|Св. Климент и Пантелејмон]] Податотека:Holy-Mother-of-God-Perivleptos-Ohrid.jpg|[[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Пресвета Богородица Перивлепта]] Податотека:Sv Dimitrija Mirotočivi Ohrid 01.JPG|[[Црква „Св. Димитриј“ - Охрид|Св. Димитриј Мироточив]] Податотека:Ohrid Day kamensko.jpg|[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Охрид|Света Богородица Каменско]] Податотека:Св. Богородица Челница 02.JPG|Св. Богородица Челница Податотека:Mal Sv. Kliment 04.JPG|[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Мал Св. Климент]] Податотека:Crkva Sv.Nikola-Ohrid.jpg|[[Црква „Св. Никола“ - Охрид|Св. Никола]] Податотека:Crkva Sv. Car Konstantin i Carica Elena, Ohrid, Macedonia.JPG|[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Охрид|Св. Константин и Елена]] Податотека:Sv.Gjorgjia-Ohrid.jpg|[[Црква „Св. Георгиј“ - Охрид|Св. Георгиј]] Податотека:Sv. Nikola Gerakomija 03.jpg|[[Црква „Св. Никола Геракомија“ - Охрид|Св. Никола Геракомија]] </gallery> == Згради и музеи == {{Listen | filename = Ohrid dialect speech - Ohrid.ogg | title = Споредба на старите и новите времиња | description = Говор на човек од маалото Канео (Варош) на [[охридски дијалект]] }} [[Податотека:Музеј на вода 01.jpg|мини|десно|Музеј на вода]] Турскиот патописец [[Евлија Челебија]] го посетил Охрид во [[14 век|XIV век]] и забележал дека градот има 365 цркви, по една за секој ден од годината. ===Цркви и манастири=== * Катедралата [[Црква Света Софија (Охрид)|Света Софија]] ([[XI век]]) * Црквата [[Црква „Св. Јован Канео“ - Охрид|Св. Јован Канео]] ([[XIII век]]) * Црквата [[Св. Климент и Св. Пантелејмон]] во [[Плаошник]] * Црквата [[Св. Богородица Перивлепта]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица“ Каменско - Охрид|Св. Богородица Каменско]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица Болничка“ - Охрид|Св. Богородица Болничка]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица Пандонос“ - Охрид|Св. Богородица Пандонос]] * Црквата [[Црква „Св.Ѓорѓија“ - Охрид|Св. Ѓорѓија]] * Црквата [[Црква „Св. Варвара“ - Охрид|Св. Варвара]] * Црквата [[Црква „Св. Димитриј“ - Охрид|Св. Димитриј]] * Црквата [[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Св. Климент Охридски]] * Црквата [[Црква „Св. Константин и Елена“ - Охрид|Св. Константин и Елена]] * Црквата [[Црква „Св. 40 Севастиски Маченици“ - Охрид|Св. 40 Севастиски Маченици]] * Црквата [[Црква „Мали Свети Врачи“|Мали Свети Врачи]] * Црквата [[Црква „Големи Свети Врачи“|Големи Свети Врачи]] * Црквата [[Црква „Св. Никола“ - Охрид|Св. Никола]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Геракомија“ - Охрид|Св. Никола Геракомија]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Болнички“ - Охрид|Св. Никола Болнички]] * Црквата [[Црква „Св. Троица“ - Охрид|Св. Троица]] * Црквата [[Црква „Св. Еразмо“ - Охрид|Св. Еразмо]] * Црквата [[Црква „Лазарево Воскресение“ - Охрид|Лазарево Воскресение]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Охрид|Св. Никола Чудотворец]] * Црквата [[Црква „Св. Благовештение“ - Рача|Св. Благовештение - Рача]] *Црквата [[Црква „Св. Никола“ - Чекоштина|Св. Никола - Чекоштина]] - камен темелник поставен на [[20 декември]] [[2015]] година. Се наоѓа во населбата [[Чекоштина]], дел од осмата охридска парохија;<ref>[http://dke.org.mk/index.php/2852-2015-12-20-12-13-03 ''† ОСВЕТУВАЊЕ НА КАМЕН-ТЕМЕЛНИК НА ХРАМ „СВ. НИКОЛА“ ВО ЧЕКОШТИНА'']</ref><ref>[http://www.telegraf.mk/aktuelno/makedonija/330807-na-vlezot-vo-ohrid-postaven-kamen-temelnik-za-igradba-na-nova-crkva ''На влезот во Охрид поставен камен темелник за нова црква'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Многу ранохристијански [[базилика|базилики]] како на пр. [[Базилика Св. Еразмо|Базиликата на Св. Еразмо]] ([[4 век]]) ===Тврдини, археолошки наоѓалишта, спомен-куќи и музеи=== [[Податотека:Ohrid annunciation icon.jpg|мини|десно|Икона од црквата [[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Св. Климент]] во Охрид]] * [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] ([[X век|X]]/[[XI век]]) * [[Галерија на икони-Охрид]] * [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј - Куќите на Робевци и Христо Узунов]] * [[Музеј на словенската писменост]] ([[18 век|XVIII век]]) * [[Антички амфитеатар, Охрид|Антички амфитеатар]] * [[Спомен-куќата на Григор Прличев]] * [[Плаошник|Светиклиментовиот универзитет и археолошките наоѓалишта на Плаошник]] === Археолошки остатоци === * [[Храм на Изида (Охрид)|Храм на Изида]] == Годишни настани == * „Прличеви беседи“ — денови на поетот [[Григор Прличев]] * „ЕКО Фестивал“ * Mеѓународен фестивал од областа на екологијата и [[културен туризам|културниот туризам]] * Ден на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] * Балкански Фестивал на народни песни и игри * [[Охридско лето]] — меѓународна музичко-сценска манифестација * Меѓународен семинар за [[македонски јазик]], [[литература]] и [[култура]] * [[Охрид фест]] — фестивал на фолк- и поп-музика == Спорт == [[Податотека:St. Naum Beach 8.JPG|мини|десно|Плажата кај Св. Наум]] [[Податотека:Ohrid X (26).JPG|мини|десно|[[Куќа на Крапчевци|Куќата на Крапчевци]]]] === Спортски клубови === * Веслачки клуб „ЈУГ" * Кајак-кану клуб „Стрмец" * Кајак клуб „Рибар" * Кајак клуб „Пештани" * Едриличарски клуб „Бофор" * Спортско - риболовен клуб „Св. Апостол Петар" * Пливачки - ватерполо клуб „Охридски бранови" * Машки ракометен клуб „Охрид" * Женски ракометен клуб „Мобидик Охрид" * Фудбалски клуб „Охрид" * Фудбалски клуб „Воска 2002" * Фудбалски клуб „Воска Спорт" * Фудбалски клуб „Лескоец" * Фудбалски клуб „Рудар" * Фудбалски клуб „Борец’ * Женски кошаркарски клуб „Профитнес" * Машки кошаркарски клуб „Лихнидос" * Атлетски клуб „Охрид" * Боксерски клуб „Охрид" * Тениски клуб „Охрид" * Стрелачки клуб „Охрид“ * Извиднички Одред „Пионер“ *Ф.К. Мазатар Брежани === Спортски манифестации === * Интернационален охридски пливачки маратон — дел од Светскиот пливачки куп; Патека “Климе Савин” Св. Наум — Охрид. * Мал охридски пливачки маратон; патека Горица — Охрид. * Меѓународна едриличарска илинденска регата. * Илинденска веслачка регата == Инфраструктура == {{Главна статија|Охридски аеродром}} [[Податотека:OHD Ohrid, Macedonia PP1344415347.jpg|мини|десно|Охридскиот аеродром]] [[Податотека:Zeleznicka vo Ohrid, Nikola German.jpg|мини|Фотографија од железничката станица и единствениот воз во Охрид, 1922 година]] Аеродромот Охрид се наоѓа на 9 км од градот, на магистралниот пат [[Струга]] — [[Кичево]] — [[Скопје]]. Должината на полетно — слетната патека е 2.550 м, а ширината 45 м. Капацитетот на Аеродромот е 300 патници на час. Вкупниот аеродромски комплекс e со површина од 640.850 м, од кои 155.000 м за полетно — слетната патека, спојниците, пристанишната платформа и сервисните патеки. Врз основа на вака поставениот критериум се дефинира опслужното подрачје на Охридскиот аеродром за покриеност и на општините: [[Ресен]], [[Струга]], Охрид, [[Битола]], [[Прилеп]], [[Кичево]], [[Дебар]], [[Македонски Брод]] и [[Демир Хисар]] како општини со ограничени можности за просторна покриеност. Од статистичките податоци за физичкиот обем на сообраќајот во периодот [[1997]] — [[2003]], се добива податок дека се искористува приближно 40 % од расположливите сообраќајни капацитети на Аеродромот во текот на една година. Во Охрид има една Автобуска станица каде што се одвива локалниот, меѓуопштинскиот и меѓународниот превоз на патници. Во 2002 се превезени скоро 2 милиона патници. Низ територијата на Охрид поминуваат магистралниот пат [[Магистрала 5|М5]] Охрид-[[Битола]]-[[Скопје]] со должина од 235 км и регионалните патишта [[Р501]], Охрид — [[Св. Наум]], 29 км и [[Р420]], Охрид — [[Струга]], 14 км. Градот Охрид располага со паркиралишта од затворен и отворен тип. Ги има 6 со затворен тип и поголем број од отворен тип. На територија на Охрид во функција е граничниот премин “Св. Наум” — на [[Република Македонија|државната]] граница со [[Република Албанија]]. Охрид има издадена лиценца на околу 260 такси -возила и 91 комби-возило и минибуси преку кои се одвива локалниот и меѓуопштинскиот превоз на патници. Постојат и две царински и шпедитерски терминали и тоа: '''Царински и шпедитерски терминал — Охрид''' и '''Царински и шпедитерски терминал — Аеродром Охрид'''. == Образование == [[Податотека:Ohrid (5898325344).jpg|мини|десно|Општинско Средно Училиште „Св. Климент Охридски“]] Во Охрид функционираат следниве средни училишта: * Општинско средно училиште „Св. Климент Охридски“ * Општинско средно економско и медицинско училиште „Св. Кирил и Методиј“ * Општински електромашински Училиштен Центар „Св. Наум Охридски“ * Општинско угостителско-туристичко училиште „Ванчо Питошески“ Од високото образование, во Охрид функционира државниот [[Универзитет за информатички науки и технологии „Св. Апостол Павле“|Универзитет за информатички науки и технологии „Св. Апостол Павле"]], како и Факултетот за туризам и угостителство при Универзитетот Св. Климент Охридски. == Места во охридската област == [[Податотека:Ohrid in Wintertime, January 2009.jpg|мини|десно|Охрид во зима]] * [[Велестово]] * [[Рамне (Охридско)|Рамне]] * [[Плаошник]] * [[Елшани]] * [[Љубаништа]] * [[Пештани (Охридско)|Пештани]] * [[Св. Наум]] * [[Трпејца]] * [[Коњско (Охридско)|Коњско]] * [[Злести]] * [[Белчишта]] == Личности == '''Личности родени во Охрид:''' {{Div col|cols=2}} * [[Коста Абрашевиќ|Коста Абраш]] (1879 - 1898) — македонски поет и [[Социјализам|социјалист]] * [[Никола Автовски-Боби]] (? - 13 ноември 2017) — македонски глумец * [[Гоце Ангеличин Жура]] (1951 - 1 април 2019) — македонски историчар на уметноста и [[Археологија|археолог]] * [[Евтим Апочев]] (1863 - 1943?) — деец на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]] * [[Арабаџи Али-паша]] (1620 - 1693) — [[Отоманско Царство|отомански]] голем [[Везир|везир]] * [[Наум Арнаудов]] (1863 - 1941) — деец на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]] * [[Ташко Арсов]] (1882 - 1950) — македоснки револуционер, војвода на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] * [[Виолета Ачкоска]] (9 април 1954) — македонска историчарка на уметноста и универзитетска [[Професор|професорка]] * [[Георги Баласчев]] (1869 - 1936) * [[Емине Ајруш]] (р.1902) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. * [[Спас Банџов]] (1904 - 1942) — борец во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]] * [[Павлина Балева]] (1925 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Костадинка Бојаџиска]] (1910 — 1975) — учесник во НОВ на Македонија * [[Софија Битракова]] (1913 - 1975) — учесник во НОВ на Македонија * [[Елица Гостовиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Битракова-Грозданова]] (19 јули 1939) — македонска универзитетска професорка, членка на [[Македонска академија на науките и уметностите|МАНУ]] * [[Атина Бојаџи]] (13 март 1944 - 28 декември 2010) — македонска [[Пливање (спорт)|пливачка]] * [[Дики Бојаџи]] (24 февруари 1939) — македонски пливач * [[Климент Бојаџиев]] (1861 - 1933) — [[Генерал|генерал]]-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Борис Бојаџиски]] (1915 - 1959) — македонски писател за деца * [[Драган Бочески]] (24 ноември 1963) — македонски фудбалер * [[Марко Бошнаков]] (1878 - 15 февруари 1908) — македонски анархист, револуционер и член на [[Солунски атентати|Гемиџиите]] * [[Зоран Вељаноски]] (31 јули 1965) — македонски [[Фотограф|фотограф]] * [[Видое Видичевски]] (8 јануари 1931 - 12 декември 2020) — македонски писател * [[Цветан Грозданов]] (5 март 1936 - 30 март 2018) — македонски историчар на уметноста, академик и [[Политика|политичар]] * [[Иван Групчев]] (21 јануари 1874 - 11 јуни 1963) — деец на ВМОРО * [[Коста Групче]] (1848 - 3 февруари 1907) — македонски револуционер * [[Лука Групчев]] (19 октомври 1874 - 30 јули 1947) — македонски револуционер, деец на ВМОРО * [[Стефан Јакимов Дедов]] (28 октомври 1869 - 19 септември 1914) — македонски национален деец * [[Сашо Димоски]] (1985) — македонски [[писател]] и [[Драмска уметност|драматург]] * [[Андон Дуков]] (1913 - 1944) — македонски [[Партизан|партизан]] * [[Нада Арнаудова]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден за заслуги за народ од III степен. * [[Веселинка Боздоганова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Славка Боздоганова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ружа Дуданова]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маре Економова|Маре Џајкова Економова]] (1922 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Каневче]] (1885-1965) — учесник во НОВ на Македонија * [[Владо Жура]] (3 ноември 1946) — македонски [[Новинар|новинар]] и публицист * [[Димитар Зарчев]] (17 Ноември 1940) — македонски [[Архитект|архитект]] * [[Димче Јанко]] (1919 - 2014) — македонски резбар * [[Мишо Јузмески]] (1966) — македонски писател и [[Фотограф|фотограф]] * [[Глигор Каневче]] (3 јануари 1946) — македонски професор и член на [[Македонска академија на науките и уметностите|МАНУ]] * [[Јаким Каневче]] (1948 - 31 март 2016) — македонски новинар * [[Јанка Каневчева]] (11 јуни 1878 - 3 март 1920) — македонска револуционерка * [[Иван Карадак]] (16 јули 1946 - 17 декември 2017) - македонски писател, драматург и сатиричар * [[Антон Кецкаров]] (12 декември 1865 - 30 јануари 1945) — македонски револуционер * [[Анастас Коцарев]] (5 мај 1889 - 29 март 1931) — македонски [[Онкологија|онколог]] и деец * [[Димче Коцо]] (1910 - 1993) — македонски [[Историја на уметноста|историчар на уметноста]], ликовен уметник и академик * [[Жаклина Лазаревска]] (3 ноември 1964) — пратеничка во македонското [[Собрание на Македонија|Собрание]] * [[Владимир Лазоски]] (8 февруари 1946) — македонски вајар и сликар * [[Перо Латкоски]] (1980) — македонски универзитетски професор * [[Иван Лимончев]] (1864 - 1899) — македонски револуционер * [[Александар Маленко]] (20 јануари 1979) — македонски пливач * [[Владо Маленко]] (1 септември 1938 - 20 октомври 2013) — македонски [[Археологија|археолог]] и конзерватор * [[Димче Маленко]] (21 септември 1919 - 6 април 1990) — македонски писател * [[Александар Митрески]] (5 август 1980) — швајцарски [[Фудбал|фудбалер]] * [[Верица Недеска]] (8 август 1978) — македонска глумица * [[Џеди Осман]] (8 април 1995) — турски [[Кошарка|кошаркар]] * [[Димитар Пандев]] (1958) — македонски [[Филологија|филолог]] и [[Книжевна критика|книжевен критичар]] * [[Методи Патчев]] (7 мај 1875 - 25 март 1902) - македонски револуционер, војвода на [[Македонската револуционерна организација]] * [[Петре Пирузе]] (5 мај 1907 - 12 јануари 1980) — македоснки партизан, учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] и политичар * [[Анастасиос Пихеон]] (1836 - 1912) — грчки [[Револуционер|револуционер]] * [[Григор Прличев]] (1 јануари 1830 - 6 февруари 1893) — македонски поет и преродбеник од [[19 век]] * [[Кирил Прличев]] (1 март 1875 - 9 февруари 1944) — македонски револуционер, член и раководител на Македонската револуционерна организација * [[Александар Протогеров]] (23 февруари 1867 - 7 јули 1928) — генерал-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Константин Робев]] (1818 – 1900) * [[Димитар Робев]] (1822 – 1890) * [[Стефан Робев]] (1842 – 1880) * [[Иван Снегаров]] (30 септември 1883 - 1 март 1971) — црковен историчар, член на [[Бугарска академија на науките|БАН]] * [[Драган Спасески-Охридски]] (22 јуни 1960 - 27 ноември 2020) — македонски сликар и поет * [[Евтим Спространов]] (15 јануари 1868 - 5 јули 1939) — македонски револуционер, публицист и писател * [[Наум Спространов]] (1851 – 1887) * [[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојановски]] (2 септември 1969) — македонски глумец * [[Владо Дојчиновски]] (27 февруари 1986) — македонски глумец * [[Гоце Толески]] (5 мај 1977) — македонски фудбалер * [[Здравко Точко]] (22 март 1943 - 26 декември 2014) — македонски фудбалер и фудбалски судија * [[Иван Точко]] (9 јануари 1914 - 12 ноември 1973) — македонски писател * [[Ахил Тунтев]] (11 декември 1939 - 9 ноември 2020) — македонски [[Дипломат|дипломат]] и новинар * [[Ангел Узунов]] (8 мај 1886 - ?) — деец на ВМОРО, [[Адвокат|адвокат]] и делегат во [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание на Бугарија]], брат на Христо Узунов * [[Христо Узунов]] (22 октомври 1878 - 24 април 1905) — македонски револуционер, војвода на Македонската револуционерна организација * [[Славе Филев]] (1924 - 1999) * [[Илија Филипче]] (28 јули 1946 - 29 мај 1997) — македонски лекар, професор и политичар * [[Данчо Целески]] (9 септември 1967) — македонски фудбалски голман * [[Иван Чорбев]] (1980) — македонски универзитетски професор * [[Климент Џеров]] (1867 - 1916) — генерал-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Климент Шапкарев]] (30 јануари 1875 - 12 септември 1949) — македоснки револуционер * [[Кузман Шапкарев]] (1 февруари 1834 - 18 март 1909, Софија) — македонски собирач на народни умотворби и учебникар, {{Div col end}} == Збратимени градови == Градот Охрид е збратимен со градовите:<ref name=zbratimeni_gradovi>{{нмс| url = http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=60| title = Пријателски и збратимени градови| publisher = Општина Охрид| accessdate = 2012-09-02| archive-date = 2011-11-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20111129023944/http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=60| url-status = dead}}</ref> {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{знамеикона|Australia}} [[Волонгонг]], [[Австралија]] * {{знамеикона|Croatia}} [[Винковци]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Крагуевац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Slovenia}} [[Пиран]], [[Словенија]] * {{знамеикона|Canada}} [[Виндзор (Онтарио)|Виндзор]], [[Канада]] * {{знамеикона|Montenegro}} [[Будва]], [[Црна Гора]] * {{знамеикона|Albania}} [[Поградец]], [[Албанија]] * {{знамеикона|France}} [[Кан (Нормандија)|Кан]], [[Нормандија]], [[Франција]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Јалова]], [[Турција]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Сафранболу]], [[Турција]] {{Div col end}} Следниве градови имаат потпишано протокол за соработка со Охрид:<ref name=zbratimeni_gradovi /> {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Несебар]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Земун]], [[Србија]] * {{знамеикона|China}} [[Даљен]], [[Кина]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Банќа]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Лесковац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Slovenia}} [[Птуј]], [[Словенија]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Велико Трново]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Romania}} [[Синаија]], [[Романија]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Газиосманпаша]], [[Турција]] {{Div col end}} ==Охрид како тема во уметноста и во популарната култура== ===Охрид како мотив во книжевноста=== * „Мојот град“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]].<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 6.</ref> * „Вонземјани и крапови во Охрид“ — кус расказ на македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од [[2011]] година.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Охрид“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 53-54.</ref> * „Балада на охридските трубадури“ — песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, култура, Македонска книга, 1988, стр. 5-6.</ref> * „Викенд во Охрид“ — книга на [[Владимир Петрушевски-Фили]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 22.</ref> ===Охрид како мотив во музиката=== * „Ој ти момче охриѓанче“ — македонска староградска песна.<ref>Vlatko Stefanovski & Miroslav Tadic featuring Theodosii Spasov, ''Treta Majka''. Avalon, 029, 2004.</ref> * „Охрид, Охрид, убав мил“ — македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-ViM8AuAQeU&list=PLB67im3JgnL0w3SZHSEKj-62cK80K7HlE&index=5 YouTube, Ohrid, Ohrid ubav mil - Ohridski trubadurski biseri - Ansambl Biljana (пристапено на 19.10.2019)]</ref> * „Охрид, Охрид“ — песна на македонскиот композитор [[Александар Џамбазов]].<ref>„Музиката на Александар Џамбазов“, 62 фестивал Охридско лето, 19.8.2022.</ref> * „Охрид и јас“ — песна на Александар Џамбазов.<ref>„Музиката на Александар Џамбазов“, 62 фестивал Охридско лето, 19.8.2022.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Мотив од Охрид1.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Мотив-Охрид2.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Охрид-мотив.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Стар дел-Охрид1.jpg|мини|Мотив од стариот дел на Охрид Податотека:Стар дел-Охрид2.jpg|мини|Мотив од стариот дел на Охрид Податотека:MacShipOnLake.jpg|Поглед на стариот дел на Охрид и езерото Податотека:Панорама на Охрид.jpg|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-1.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-2.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-3.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-4.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-5.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-6.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-7.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-8.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-9.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид1.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид2.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид3.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-10.jpg|мини|Пристаништето Податотека:Канал-Студенчишта.jpg|мини|Каналот Студенчишта Податотека:Самуилова крепост, Охрид, Македония.jpg|Поглед на [[Самуилова тврдина|Самулиовата тврдина]] од езерото Податотека:Горна порта.jpg|мини|Горна порта Податотека:Охрид - поглед на тврдината и градот.jpg|Охрид - поглед на тврдината и градот Податотека:Куќа во Охрид 02.JPG|Куќата на Паунковци, пример на градската охридска архитектура Податотека:Robevci 01.JPG|[[Куќа на Уранија|Куќата на Уранија]] (лево) и [[Куќа на Робевци|куќата на Робевци]] (десно) Податотека:Робевци (1861-1863).jpg|мини|Куќата на Робевци (1861-1863) Податотека:Куќа на Џамбаз (19 век).jpg|мини|Куќата на Џамбаз (19 век) Податотека:Куќа на Бојаџиеви (19 век).jpg|мини|Куќата на Бојаџиеви (19 век) Податотека:Куќа Ламбески (19 век).jpg|мини|Куќата Ламбески (19 век) Податотека:Куќа на Рилковци.jpg|мини|Куќата на Рилковци Податотека:Димзови (19 век).jpg|мини|Куќата на Димзови (19 век) Податотека:Охридска архитектура-1.jpg|мини|Пример на староградска охридска архитектура Податотека:Куќа-Уранија1.jpg|мини|Куќата на Уранија Податотека:Куќата на Крапче.jpg|мини|Куќата на Крапче Податотека:Momirovi (19 vek).jpg|мини|Куќата на Момирови (19 век) Податотека:Охрид-Петанов.jpg|мини|Куќата на Петанов Податотека:Охрид-Хаџиеви.jpg|мини|Куќата на Хаџиеви Податотека:Марко Бошнаков-гемиџија.jpg|мини|Куќата на гемиџијата Марко Бошнаков Податотека:Методија Патчев (19 век).jpg|мини|Куќата на Методија Патчев (19 век) Податотека:Спомен-куќа-Х.Узунов.jpg|мини|Спомен-куќата на Христо Узунов Податотека:Христо Узунов-Охрид.jpg|мини|Бистата на Христо Узунов во градскиот парк Податотека:Андон Дуков2.jpg|мини|Бистата на [[Андон Дуков]] во градскиот парк Податотека:Андон Дуков1.jpg|мини|Бистата на Андон Дуков во градскиот парк Податотека:Методија Патче-Охрид.jpg|мини|Бистата на Методија Патче во градскиот парк Податотека:Прличев.jpg|мини|Биста на Григор Прличев Податотека:Св. Климент Охридски-Охрид.jpg|мини|Споменикот на св. Климент Охридски во дворот на истоименото основно училиште во Охрид Податотека:Св. Кирил и Методиј-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Кирил и Методиј Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски Податотека:Охрид-Саат кула.jpg|мини|Саат-кулата Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|мини|[[Охридски кочеџик|Поединечно дрво „Кочеџик“ (Celtis Australis), засадено од Никола Чудо на 6.4.1886 год.]] Податотека:1100 Jahre alte Platane in Ohrid, Makedonien.JPG|Стариот чинар Податотека:Охрид-Чинар 2024.jpg|мини|Стариот чинар Податотека:Охрид-чинар-2024.jpg|мини|Стариот чинар Податотека:Chinarot na razglednica od 1922.jpg|Разгледница од Охрид, Чинарот, 1922 година Податотека:Ohrid, razglednica od vozduh, 1930.jpg|Разгледница од Охрид, од воздух, од 1930 година Податотека:Ohrid, razglednica 2.jpg|Разгледница од Охрид, од 1930-те години Податотека:Ресторан-Св. Софија.jpg|мини|Ресторанот „Св. Софија“ во Охрид Податотека:ОУ Св. Климент Охридски.jpg|мини|Основното училиште „Св. Климент Охридски“ Податотека:Св. Климент 2.jpg|мини|Основното училиште „Св. Климент Охридски“ Податотека:Гимназија-охрид.jpg|мини|Гимназијата „Св. Климент Охридски“ Податотека:ЦК Г.Прличев.jpg|мини|Центарот за култура „Григор Прличев“ Податотека:Охрид-Маларична.jpg|мини|Амбулантата „Маларична“ Податотека:Охрид-Општина.jpg|мини|Седиштето на локалната самоуправа Податотека:Охрид-Стара НАМА.jpg|мини|Стоковната куќа „Стара НАМА“ Податотека:Hotel City Palace.jpg|мини|Хотел Сити палас Податотека:Хотел Гарден.jpg|мини|Хотел Гарден Податотека:Хотел СУ.jpg|мини|Хотел СУ Податотека:Хотел Тино.jpg|мини|Хотел Тино Податотека:Нова Ривиера.jpg|мини|Хотел Нова Ривиера Податотека:Милениум Палас.jpg|мини|Хотел Милениум Палас Податотека:Охрид-амфитеатар.jpg|мини|Античкиот театар (фрагмент) Податотека:Охрид-Амфитетар.jpg|мини|Античкиот театар (фрагмент) Податотека:Св. Јован Богослов Канео.jpg|мини|Црквата „Св. Јован Богослов“ (Канео) Податотека:Канео1.jpg|мини|Црквата „Св. Јован Богослов“ (Канео) во Охрид Податотека:Камбанарија 1923.jpg|мини|Камбанаријата на црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (подарок од [[Михајло Пупин]] во 1923 год.) Податотека:Перивлептос3.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (јужна страна) Податотека:Св. Богородица Перивлептос.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ Податотека:Св. Климент-фрагмент.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (фрагмент) Податотека:Мал св. Климент (1378).jpg|мини|Црквата „Мал св. Климент“ (1378) Податотека:Св. Богородица Пандонос.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Пандонос“ Податотека:Св. Димитрија (1378-79).jpg|мини|Црквата „Св. Димитрија“ (1378-79) Податотека:Св. Константин и Елена2.jpg|мини|Црквата „Св. Константин и Елена“ Податотека:Св. Богородица Болничка (14 век).jpg|мини|Црквата Св. Богородица Болничка (14 век) Податотека:Св. Варвара (19 век).jpg|мини|Црквата Св. Варвара (19 век) Податотека:Успение на Богородица-Каменско (1832).jpg|мини|Црквата „Успение на Богородица-Каменско“ (1832) Податотека:Успение на Пресвета Богородица-Каменско.jpg|мини|Црквата „Успение на Богородица-Каменско“ (1832) </gallery> </center> == Белешки == {{наводи|group=nb}} == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ohrid}} * [https://macedoniafromabove.mk/ohrid/index.htm?language=mk Охрид на дланка - 360° виртуелен туристички водич] * [http://www.ohrid.gov.mk Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180827040453/http://www.ohrid.gov.mk/ |date=2018-08-27 }} * [http://www.visitohrid.org Официјална страница за резервации и инфо за Охрид] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140627143614/http://visitohrid.org/ |date=2014-06-27 }} * [http://www.hio.edu.mk/ ЈНУ Хидробиолошки институт - Охрид] * [http://www.ohridinfo.com Охрид Инфо & Туризам Портал] * [http://ohridpress.com/ Охрид Прес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201225155333/http://ohridpress.com/ |date=2020-12-25 }} * [http://www.velgosti.com Велгошти] {{Охрид}}{{Општина Охрид}} {{Историски главни градови на Македонија}} {{Градови во Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Охрид| ]] [[Категорија:Светско наследство во Македонија]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Охрид]] 6872m7ddf9aqtn5h31eno5umdnnh5pi Солун 0 2042 5579269 5543237 2026-06-20T10:41:51Z Forbidden History 89259 /* Познати родени во Солун */ 5579269 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Солун |native_name = ''Θεσσαλονίκη'' |settlement_type = [[Градови во Грција|Град]] <!-- NOTE: Do not add or change images without consensus. --> <!-- RECT X beginning (left), Y beginning (top), X end (right), Y end (bottom). -->| image_skyline = {{center|<imagemap> File:Thessalonica Montage L.png|275px|alt=Thessaloniki montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article. rect 0 0 1200 450 [[Плоштад Аристотел]] rect 0 460 622 1365 [[Бела кула (Солун)]] rect 632 460 1200 898 [[Црква „Св. Димитрија“ - Солун]] rect 632 908 1200 1365 [[Концертна сала (Солун)]] </imagemap>}} | image_caption = '''Одгоре надолу:''' [[Плоштад Аристотел|плоштадот Аристотел]], [[Црква „Св. Димитрија“ - Солун|црквата „Св. Димитрија“]], [[Концертна сала (Солун)|Концертната сала]], панорама на кејот и [[Солунски Залив|Солунскиот Залив]], [[Бела кула (Солун)|Белата кула]] |nickname = |image_flag = Flag of Thessaloniki.svg |flag_link = |image_seal = Thessaloniki seal.svg |pushpin_map = Грција |punship_map1 = 2010 Dimi Thessalonikis numbered (urban, metropolitan).png |latd = 40.65 |longd = 22.9 |coordinates_display = inline,title |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{знаме|Грција}} |subdivision_type1 = [[Региони на Грција|Регион]] |subdivision_name1 = [[Егејска Македонија]] |subdivision_type2 = [[Области во Грција|Област]] |subdivision_name2 = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |subdivision_type3 = [[Окрузи во Грција|Округ]] |subdivision_name3 = [[Солун (округ)|Солун]] |government_type = |leader_party = независен |leader_title = [[Градоначалник]] |leader_name = [[Стелиос Ангелудис]] |parts_type = [[Општини во Грција|Општини]] |parts_style = para |p1 = 7 |established_title = Основан |established_date = 315 п.н.е. |established_title2 = Денешен облик |established_date2 = 1912 |population_as_of = 2021 |population_ref=<ref name=ELSTAT>{{нмс|title=General Secretariat of the National Statistical Service of Greece, Concise Statistical Yearbook 2007, Pireas 2008|url=https://books.google.com/books?id=gMcyAgAAQBAJ&pg=PA33&dq=thessaloniki+population+metropolitan&hl=en&sa=X&ved=0CEUQ6AEwBmoVChMIg8aI-5flxwIVQlgsCh0GowGx#v=onepage&q=thessaloniki%20population%20metropolitan&f=false|publisher=WIT Press|accessdate=7 September 2015}}</ref> |area_total_km2 = 19,307 |population_total = 317,778 |total_type=[[Општина]] |population_rank = [[градови во Грција|2.]] |population_urban = 824,676 |area_urban_km2 = 111.703 |population_density_urban_km2 = auto |population_metro = 1,091,424 |area_metro_km2 = 1,455.62 |population_density_metro_km2 = auto |population_demonym = солунци, солуњани |timezone1 = [[источноевропско време|EET]] |utc_offset1 = +2 |timezone1_DST = [[источноевропско летно време|EEST]] |utc_offset1_DST = +3 |elevation_min_m = 0 |elevation_max_m = 250 |postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 53xxx, 54xxx, 55xxx, 56xxx |area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр.]] |area_code = 231 |registration_plate = [[Регистарски таблички|NAx-xxxx до NXx-xxxx]] |blank_name_sec1 = [[Светец заштитник]] |blank_info_sec1 = [[Свети Димитриј Солунски|Св. Димитрија Солунски]] (26 октомври) |blank_name_sec2 = [[Бруто метрополитенски производ|БМП]] {{nobold|(2009)}}<ref name="Eurostat GDPs">{{нмс|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_r_e3gdp&lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices at NUTS level 3|year=2010|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=2 December 2011}}</ref> |blank_info_sec2 = 19,9&nbsp;[[милијарда|млјд.]] [[евро|евра]] |blank1_name_sec2 = &nbsp;•&nbsp;По жител |blank1_info_sec2 = 17.200 евра |website = [http://www.thessaloniki.gr/ thessaloniki.gr] }} '''Солун''' ({{langx|el|Θεσσαλονίκη}}, ''Тесалоники'') — [[град]] во [[Егејска Македонија]] и [[Градови во Грција|вториот по големина град]] во [[Република Грција]], [[главен град]] на периферијата [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]]. Поради тоа се нарекува уште ''симбротевуса'' ([[грчки јазик|грчки]]: ''συμπρωτεύουσα''), што значи „сопрестолнина“, т.е. дека го дели статусот со [[Атина]]. Градот е познат и под други имиња како ''Σαλονίκη'' на [[грчки јазик|грчки]], како ''Selânik'' на [[турски јазик|турски]], како ''Salonica'' на [[латински јазик|латински]], како ''Солун'' на [[Српски јазик|српски]]. Во [[Грција]], овој град претставува еден од најголемото седиште на индустријата, трговијата, културата и туризмот. Населението во градското подрачје изнесува 1.030.338 жители (попис [[2001]]), а со околината 1,285.61, и се наоѓа на 200 километри јужно од главниот град на [[Македонија]], [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |title=Urban Audit - Data that can be accessed |publisher=Urbanaudit.org |date= |accessdate=2009-01-05}}</ref> Градот Солун е прогласен за [[Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. == Историја == === Основање на градот === [[File:Thessaloniki-ancient_inscription.png|thumb|Натпис кој гласи „На кралицата [[Тесалоника Македонска|Тесалоника]], (ќерка) на [[Филип II Македонски|Филип]]“, [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошки музеј во Солун]]]] За основач на Солун се смета македонскиот крал [[Касандар]] во [[315 п.н.е.]] на или близу местото каде се наоѓал древниот град [[Терма (град)|Терма]] и 26 други помали села. Касандар градот го нарекол според неговата жена [[Тесалоника Македонска|Тесалоника]], полусестра на [[Александар Македонски]]. Според грчките извори, [[Филип II Македонски]] името на својата ќерка го дал по неговата победа над [[Тесалија|Тесалијците]], со значење „победа над Тесалијците“. Градот во тоа време бил автономен дел на [[Македонското Кралство]]. Солун многу брзо се развивал по своето основање и така во текот на [[II век п.н.е.]] веќе ги добил и [[Солунски ѕидини|своите ѕидини]] за одбрана на градот. По распадот на Македонското Кралство во [[168 п.н.е.]] Солун станал важен центар во [[Римската Република]]. Израснал во важен трговски центар на патот [[Вија Егнација]] и сѐ поголемата трговска размена меѓу [[Европа]] и [[Азија]]. Градот бил седиште на една од четирите римски покраини во [[Македонија]]. [[Податотека:Die Denkmal Alexander des Großen in Thessaloniki.JPG||мини|десно|150п|Споменик на [[Александар Македонски]] во Солун.]] Во [[379]] година, кога римската префектура Илирик била поделена помеѓу Источната и Западната римска империја, Солун станал главен град на новата префектура Илирик. === Римски период === По пропаѓањето на македонското кралство во околу [[168 п.н.е.|168 година п.н.е.]] Солун паднал во рацете на [[Римјани]]те и веднаш станал многу важен трговски центар на [[Вија Егнација]]. Најмногу се тргувало помеѓу [[Европа]], [[Африка]] и [[Азија]]. Градот станал еднен од четирите главни римски реони во [[Македонија]]. Во тоа време градот си ја задржил својата власт, но со него владеел римски [[претор (чин)|претор]]. Од тој период датира и солунскиот акропол кој се наоѓа на северното брдо и е изграден во [[55 година п.н.е.]]. Поради големото трговско значење на градот, римјаните морале да изградат пристаниште. ==== Почетоци на христијанството ==== Солун како и цела [[Македонија]] бил еден од раните центри кои го примиле [[Христијанство]]то како своја официјална [[религија]]. На своето второ патување, [[Апостол Павле|апостолот Св. Павле]], кој проповедал во месната [[синагога]], која била главна за [[Евреи]]те од реонот, го поставил почетокот на христијанското братство и [[црква]]. Месните еврејски водачи биле незадоволни од него, поради што и го избркале од Солун во градот [[Бер]]. За заштитник на градот се смета [[Свети Димитрија]] кој градот го добил во [[306]] година. Денешното постоење на градот и неговата важност за светот се препишуваат токму на Свети Димитрија. Тој бил римски [[проконзул]] во времето на царот [[Максимијан]] и бил затворен и мачен во римските затвори, место каде денеска се наоѓа [[Црква Свети Димитрија (Солун)|црквата „Свети Димитрија“]], изградена во [[463]] година од страна на римскиот [[потпрефект]] Лирика. === Византиски период === [[Податотека:St George as patron of two children. Mosaic, church of St Demetrios in Thessaloniki.jpg|мини|десно|150п|Заштитник на градот-Свети Димитрија]] По пропаѓањето на [[Римско Царство|Римското Царство]] и неговата поделба на [[Источно Римско Царство|источно]] и [[Западно Римско Царство|западно]] [[царство]], каде како главни центри на новите империи се издвојувале [[Рим]] и [[Цариград]], градот Солун потпаднал под Источното Римско Царство или уште попознато како [[Византија]]. Солун бил втор по важност град веднаш по [[Цариград]]. Во [[390]] година градот прераснал во место каде избувнал голем револт против владетелот [[Теодосиј I]] и неговите готски платеници. Така римскиот генерал во оваа побуна заедно со уште неколку други високи функционери на империјата биле убиени и погубени, што резултирало до создавање на еден голем за тоа време масакар, каде од 7.000 до 15.000 жители на градот биле ликвидирани на тогашниот [[хиподром]]. По овој настан сѐ до пропаѓањето на [[Византија]], Солун бил изложен на постојани [[земјотрес]]и вклучувајќи го рушењето на голем број згради и објекти како од тој период така и од периодот на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најголем бил оној од 620 година. Кон крајот на [[VI век]] и почетокот на [[VII век]], од зад [[Карпати]]те [[Словени]]те го започнале своето населување на [[Балкан]]от и истиот го опседнале. Скоро целиот [[Балкански Полуостров]] бил населен од страна на [[Словени]]те. Останал само главната метропола на [[Македонија]], Солун. Во историјата е познат походот кон Солун од страна на [[Словени]]текој останал неуспешен. Во Солун исто така се родени и словенските браќа [[Св. Кирил и Методиј|Свети Кирил и Методиј]], кои земајќи го јужниот говор во [[Македонија]] го создале [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] (глаголицата) и кои на повик од царот [[Ростислав]] отишле во [[Велика Моравија]] каде ја распространиле и ја утврдле православната вера и подоцна на повик од [[папа]]та заминале за [[Рим]], каде барале признавање на нивната азбука. Во [[IX век]], градот бил нападнат од страна на бугарскиот цар [[Симеон I]] каде ја разбил византиската војска и каде подоцна продолжил кон [[Цариград]]. Во [[904]] година градот бил нападнат од страна на Сарацијците од [[Крит]] и по десет дена пљачкања, рушења и убивања заминале од градот со големо богатство и со 22.000 робови, главно млади машки потомци од Солун. По овој грабеж, градот многу брзо се опоравил и заедно со [[Византија]] ги доживеал своите „златни векови“. Бројот на населението на градот нагло се зголемувал. Секоја есен надвор од ѕидините на Солун се одржувал саем во чест на [[Свети Димитрија]], кој траел 6 дена. Во тоа време, овој саем бил еден од најголемите во целиот свет. Господарскиот голем развој на градот исто така продолжил и во [[XII век]] за време на династијата Комнини која ја проширила византиската граница кон север во [[Србија]] и [[Унгарија]]. Во градот, во тоа време се наоѓала и основната коварница на пари, што претставува и уште еден знак дека Солун бил еден од најразвиените градови во светот во тоа време. [[Податотека:Solun Bulgarian Women.jpg|мини|десно|[[Носии од Солунско Поле|Македонски носии од Солунско]]]] [[Податотека: Thessaloniki - byzantine city walls.jpg|мини|десно|[[Солунски ѕидини|Градските ѕидини]] од византиско време]] Веднаш по смртта на царот [[Мануил I Комнин]] во [[1180]] година започнало и пропаѓањето на [[Византија]]. Така, во [[1185]] година, нормадските владетели од [[Сицилија]] најпрвин го нападнале а потоа и окупирале градот, што резултирало до уништување на долговековниот расцвет на градот. Нивното владеење со градот траело околу една година бидејќи биле поразени повторно од страна на [[Византија]] и така тие биле принудени на повторна евакуација. Солун од картата на [[Византија]] бил повторно избришен во [[1204]] година кога [[Цариград]] бил освоен од страна на крстоносците во текот на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Солун и околината потпаднале во составот на [[Солунско кралство|Солунското кралство]] под контрола на [[Латинско Царство|Латинското Царство]]. Во текот на [[1207]] година, бугарскиот цар [[Калојан]] пристигнал пред вратите на Солун и бил на пат да го преземе градот, пред да биде предаден од страна на сопругата си и убиен од цар Борил. Така во 1224 година градот преминал под власта на Епирското Деспотство. Градот повторно бил вратен на [[Византија]] во [[1246]] година. Во текот на [[XIV век]] за завладување на градот дошло до религиозен судир наречен исихастички спор, помеѓу епископот [[Григориј Палама]] (Γρηγόριος Παλαμάς), кој ги бранел исихастите, и Варлаам кој жестоко ги нападнал, обвинувајќи ги за ерес. Во спорот победил Григориј Палама. Подоцна, кога Отоманското Царство сѐ повеќе зајакнувало и сѐ повеќе се доближувало кон Солун, поради невозможност да го заштити градот византискиот цар [[Андроник III Палеолог]] го предал на [[Венеција]]. Градот останал во венециски раце сѐ до [[1430]] година кога бил преземен од страна на [[Турци]]те. === Отомански период === [[Податотека:Thessaloniki Rotunda from street July 2006.jpg|мини|десно|150п|Ротонда- најстарата зграда во Солун]] Во [[1492]] година, по прогонувањето на сефарадските [[евреи]] од [[Шпанија]], голем дел од нив се населиле во Солун. Градот се претворил во еден од најголемите еврејски центри на [[Балкан]]от и пошироко. На [[29 март]] [[1430]] година, на чело со [[султан]]от [[Мурат II]] по тридневна опсада го зазел Солун. Во текот на [[Отоманско Царство|Отоманското владеење]] на Солун, градот станал мултикултурно општество во кој живееле голем број на [[Турци]], [[Македонци]], [[Бугари]], [[Грчка пропаганда во Македонија|погрчени Македонци]] (заведувани како Грци) и [[Албанци]], како и сефардски [[Евреи]], кои претсавувале 60.000 жители од вкупните 130.000 на градот. Солун во територијата на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] останал околу пет векови со што станал, како и во византиско време, еден од најважните трговски центри на [[Балкан]]от. Железничка станица во градот била изградена во [[1888]] година. Во Солун исто така е роден и [[Кемал Ататурк]] во [[1881]] година под чија команда подоцна избувнала и [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]], повторно во Солун. [[Солунска афера|Солунската афера]] исто така зела голем замав на [[Балкан]]от. ==== Основање на ВМРО ==== [[Податотека:Solunska-gimnaziya.jpg|thumb|left|[[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]]]] Солун бил многу важен центар и за [[Македонци]]те кои живееле таму, кои се образувале и кои дејствувале за создавање на посебна македонска држава на [[Балкан]]от. Така, на [[23 октомври]] [[1893]] година, во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] била основана [[ВМРО]], чија цел била добивање на автономија за [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]] преку револуционерна борба. Во Солун, од тој период се познати и големите терористички напади од страна на [[ВМРО]] и нејзините членови наречени [[Солунски атентати|гемиџии]]. Солун останал во рамките на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] сѐ до [[1912]] година. === Период по Балканските и Светските војни === [[Податотека:Greek soldiers marching in Thessaloniki 1916.jpg|мини|лево|200п|Навлегување во градот на грчката војска во 1916 година]] По [[Балкански војни|Балканските војни]], градот стапил во составот на [[Грција]]. Населението на градот многу тешко можело да се утврди поради секојдневното прогонување на месното население и доаѓање на Грци од разни делови на државата. Во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] за градот се водела голема битка, претежно против [[Бугарија]]. Подоцна, во [[1917]] година, голем дел од градот бил зафатен од пожар кој случајно или не го подметнале француските војници. Така, од вкупно 271.157 жители на Солун, 72.000 останале без покрив на главата. Обнова на градот во почетокот била забранета сѐ додека не бил донесен план за модерен развој на градот. Тој план бил направен од страна на францускиот архитект [[Ернест Хебрард]], со кој Солун станал модерен европски град. Поради овој пожар голем број од еврејското население го загубило својот имот. Голем дел од нив се упатиле кон [[Палестина (регион)|Ерец Израел]] и [[Соединети Американски Држави|САД]]. Населението на градот многу брзо пораснало по војната од [[1922]] година помеѓу [[Грција]] и [[Турција]]. [[Грција]] го изгубила малоазиското крајбрежје и градот [[Измир]]. Така, илјади бегалци од тие реони се населиле во Солун. Под власта на [[Нацистичка Германија]] градот паднал на 9 април [[1941]] година и под нивна окупација бил сѐ до 30 октомври [[1944]] година. Градот бил многу оштетен како резултат на сојузничкото бомбардирање каде нацистите биле целосно поразени. === Период по војната === [[Податотека:Aerial view of Kalamaria, Greece.jpg|мини|десно|200п|Поглед на градот]] По војната, Солун многу брзо се обновил и бројот на жителите повторно започнал да се зголемува. Градот својот најголем економски подем го доживеал од [[1950]] до [[1980]], но без урбанистички план, што довело до големи сообраќајни метежи, кои во денешницата се секојдневие на градот. Во [[1978]], градот бил погоден од голем земјотрес со јачина од 6,5 степени. Со овој земјотрес биле разрушени многу објекти и споменици во градот и животот го загубиле 40 луѓе. Во денешно време, како и во минатото, Солун е многу важен центар за [[Југоисточна Европа]] и [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во моментот, Солун е еден од најразвиените градови на [[Балкански Полуостров|балканскиот полуостров]]. == Демографија == === Број на население во Солун === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="350px" |----- ! style="background-color:gold; color:black;" | Година ! style="background-color:gold; color:black;" | население |----- | align="left" | [[1981]] || align="center" | 406.413 |----- | align="left" | [[1991]] || align="center" | 383.967 |----- | align="left" | [[2001]] | align="center" | 363.987 |----- |} === Еврејската населба во Солун === [[Податотека:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|мини|десно|200п|Еврејското маало]] {{Главна|Лададика}} Еврејската населба во Солун, наречена [[Лададика]] била една од најголемите населби во градот. [[Евреи]]те во времето на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] го сочинувале половина од вкупното население на градот. Исто така, оваа населба во тоа време служела како една од најбогатите на [[Балкан]]от, со најразвиена трговија. Но, работите многу се промениле кога градот бил преземан и стапил во составот на [[Грција]] во [[1912]] година. Градот практично згаснувал во сабота, на еврејскиот сабат. Опаѓањето на бројот на [[Евреи]]те во Солун најмногу се променил по [[1917]] година кога во градот владеел можеби најголемиот пожар што дотогаш се паметил во Солун. Освен поради пожарот, бројот започнал да се намалува и поради [[хеленизација]]та на градот од страна на грчката држава, која намерно го отежнувала процесот на повторно враќање на [[Евреи]]те како и на многу [[Македонци]] во нивните сопствени домови, иако нивните домови биле компензирани. Така, голем број од Евреите во Солун се исселиле и никогаш повеќе не се вратиле во градот. Најмногу се населиле во [[Турција]], [[САД]], [[Александрија]] и по цела [[Европа]]. Солунските [[Евреи]] (скоро 96% од нив{{факт}}) во текот на нацистичката окупација за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле однесени низ логорите низ Европа, со што била скоро целосно уништена еврејската заедница во градот. Денеска, во градот живеат само околу 1.000 Евреи бидејќи повеќето од нив се населени во [[Израел]] и [[Соединетите Американски Држави|САД]]. {| class="wikitable sortable" border="1" !Година !Вкупно население !Евреи !Удел |- |[[1842]] |70.000 | 36.000 | 51% |- |[[1870]] | 90.000 | 50.000 |56% |- |[[1882]]/84 | 85.000 | 48.000 |56% |- |[[1902]] |126.000 |62.000 |49% |- |[[1913]] |157.889 |61.439 |39% |- |[[1943]] | &nbsp; | 53.000 | &nbsp; |- |[[2000]] |363.987 |1.000 |0% |} === Етнички состав на населението === {| class="wikitable sortable" border="1" !Година !Население !Евреи !Турци !Грци <small>(со многу погрчени Македонци)</small> !Македонци<ref>Васил К’нчов, во согласност со тогашната бугарска политика, Македонците ги попишувал како „Бугари“. Во својата книга „Македонија. Етнографија и Статистика“ и самиот вели дека народот во Македонија се именува како Македонци, а така ги нарекувале и останатите народи. Види, Канчов, 1990.</ref> !Роми !други |- |[[1882]]<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.docdroid.net/loTBWJ3/podzemnarepublikavanchogjorgjiev-pdf#page=80|title=Подземна Република|last=[[Ванчо Ѓорѓиев|Ѓорѓиев, Ванчо]]|publisher=[[Тримакс]]|year=2010|isbn=978‐608‐204‐042‐4|pages=80|access-date=2023-11-25|archive-date=2023-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125143505/https://www.docdroid.net/loTBWJ3/podzemnarepublikavanchogjorgjiev-pdf#page=80|url-status=dead}}</ref> |''104.000'' |45.000 |15.000 |20.000 |20.000 |2.000 |2.000 |- |[[1890]]<ref>В. Кѫнчовъ, ''Македония. Етнография и статистика'', София, 1990, Бълг. Книжовно Д-во (II. Статистика, 1. Солунска Каза)</ref> |''118.000 |55.000 |26.000 |16.000 |10.000 |2.500 |8.500'' |- |[[1911]]<ref name=":0" /> |''128.000'' |64.000 |25.000 |22.000 |10.500 |2.700 |3.700 |- |[[1913]]<ref name="20thcen">{{Наведена книга|title="Ιστορια του Ελληνικου Εθνους",History of Greek Nation Том ΙΔ,|author=Συλλογικο εργο|first=|publisher="ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ"|year=1973|isbn=|location=ATHENS|page=g. 340|pages=|language=el, en|accessdate=2007-10-19}}</ref> |''157.889 |61.439 |45.889 |39.956 |6.263 |2.721 |1.621'' |} == Клима == Во градот преовладува [[средоземна клима]] која опфаќа многу топли [[лето|лета]] и средни влажни студени [[зима|зими]]. {| class="wikitable" | style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | [[Месец]] | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јан | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Фев | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Мар | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Апр | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Мај | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јун | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јул | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Авг | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сеп | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Окт | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ное | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Дек |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Максимална температура [°C] | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 13 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 18 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 23 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 31 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 30 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 26 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 10 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Минимална температура [°C] | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 1 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Врнежи на дожд (mm) | style="background: #0033FF; color: black;" | 40 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 38 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 35 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 30 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 22 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 20 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 27 | style="background: #0033FF; color: black;" | 45 | style="background: #0033FF; color: black;" | 58 | style="background: #0033FF; color: black;" | 50 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Рекордни температури [°C] | style="background: #FFFF99;" | 20 || style="background: #FFFF99;" | 22 | style="background: #FFCC66;" | 25 | style="background: #FFCC00;" | 31 || style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 42 || style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FFCC00;" | 32 || style="background: #FFCC66;" | 27 | style="background: #FFCC66;" | 26 |} == Стопанство == [[Стопанство]]то и економскиот развој на Солун бележи многу голем подем, особено во последните 20 години. Најразвиен е индустрискиот и трговскиот сектор. Во индустрискиот сектор најмногу се произведува: рафинирано [[масло]], хемикалии, [[текстил]], [[брашно]], [[цемент]], фармациско производство и [[алкохол]]. Бројот на [[невработеност]]а во градот е многу мала. Според податоците од [[2002]] година, бројот на [[невработеност]]аво Солун изнесувал 10%, но според некои статистичари овој процент е и помал. == Архитектура == Архитектурното лице на Солун секогаш било сфаќано како голем предизвик на архитектите. Освен за неговото трговско значење, Солун низ вековите бил град каде се одржувале многу битки, град кој бил под власта на многу народи, град низ кој поминувале културните обичаи и ритуали на многу европски народи. Главниот стар град во Солун во кој биле опфатени архитектурни дела од времето на [[Римско Царство|Римското Царство]], [[Византија]] и [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се променил главно во [[1870]] година кога крајбрежието било срушено и повеќето од древните ѕидови во градот биле исто така срушено вклучувајќи ја и онаа на [[Бела кула (Солун)|Белата кула]]. Во последните 47 години, Солун го опседнал со голем економски раст, населението на градот се зголемило за 70% достигајќи 135.000 во [[1917]] година. Планот за новиот Солун бил направен од страна на [[Ернест Хебрард]], француски архитект, кој заедно со неговата екипа се трудел планот на градот да го направи во духот на [[Византија]]. Исто така, најмногу се оддало внимание на важните византиски [[црква|цркви]] и отоманските [[џамија|џамии]], додека рушевините во горниот дел на градот биле објавени за културно наследство. Овој план исто така го вклучил и местото на идниот [[универзитет]] во Солун кој постоел некогаш на истото место. Така, властите во градот ги обновиле делови од најраните византиски ѕидини и објекти, кое доведело до расширување на туризмот и во поглед на архитектурните особености на градот. Сите тие нови атракции главно се расположени и се наоѓаат на крајбрежјето. Но, со промена на идеологијата за проектирање во [[Западна Европа]], дошло до потреба големите згради и објекти кои се наоѓаат во централното подрачје на градот да бидат конструирани. == Сообраќај == [[Податотека:SELANIK.THESSALONIKI 1 - panoramio.jpg|мини|десно|Меѓународен аеродром Македонија]] === Автопатишта === Првиот [[автопат]] покрај Солун бил направен во [[1970]] година. Во моментот Солун е достапен преку автопатот [[GR-1/E75]] од [[Атина]], [[Егнатија|GR-2]], (''Егнатија'') и [[GR-12/E85]] од [[Сер]] и [[Софија]]. === Железничка станица === Во Солун постои една од најголемите железнички станици на [[Балкан]]от, со директни врски до [[Скопје]], [[Софија]], [[Белград]], [[Москва]], [[Виена]], [[Будимпешта]], [[Букурешт]] и [[Истанбул]], како и освен до [[Атина]], и до други поголеми центри во државата. Скоро во [[Грција]] беше пуштена и патничка линија помеѓу Солун и [[Литохоро]], [[Пиерија]], со кое времето на патување се намали за 45-50 минути. === Аеродром === {{Главна|Аеродром Македонија}} На 20 километри од градот се наоѓа ''меѓународниот аеродром Македонија'' ([[грчки јазик|грчки]]: ''Διεθνής αερολιμένας Μακεδονία''). Има секојдневни летови во и вон државата. == Знаменитости == [[Податотека:Thessaloniki historical center mk.svg|мини|десно|350п|Карта на старините во Солун]] * [[Бела кула (Солун)|Белата кула]] во Солун ([[грчки јазик|грчки]]: ''Λευκός Πύργος'', [[турски јазик|турски]]: ''Beaskule''), која претставува симбол на градот. Оваа кула е градена во времето на [[византиско Царство|византиското Царство]] и денеска е претворена во музеј на градот; * [[Свод и гробница на галеријата|Сводот и гробницата на галеријата]], исто така е позната и како ''Камара'' * [[Базилика Свети Димитар|Базиликата Свети Димитар]], која претставува еден од најголемите храмови на христијаните од овој крај * [[Плоштад Аристотел (Солун)|Плоштадот Аристотел]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Πλατεία Αριστοτέλους'') * [[Храм Света Софија(Солун)|Храмот Света Софија]] * [[Римска палата|Римската палата]] == Музеи == [[Податотека:Archaeological Museum, Thessaloniki, Greece (7457978664).jpg|мини|десно|250п|Влезот на [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошкиот музеј]] во Солун]] * [[Еврејски музеј (Солун)|Еврејски музеј]] * Македонски музеј на современата уметност * Државен музеј на современата уметност * Македонски фолклорен музеј * [[Музеј на византиската култура]] * [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошки музеј]] * Кинематографски музе * [[Музеј на македонската борба (Солун)|Музеј на македонската борба]] * Спортски музеј * Технички музеј * Музеј на фотографијата == Манифестации == Солун е домаќин на многубројни фестивали и манифестации, вклучувајќи: * [https://www.thessalonikitourism.gr/index.php/en/component/k2/item/453-thessaloniki-international-trade-fair Солунскиот меѓународен трговски саем], со традиција од осумнаесет години * [http://www.filmfestival.gr/ Солунскиот меѓународен филмски фестивал] * [http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm Солунскиот фестивал за документарни филмови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070806104925/http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm |date=2007-08-06 }}, со традиција од [[1999]] година * [http://www.photosynkyria.gr/ Солунскиот меѓународен фестивал на фотографијата] * ''Video Dance Festival'' * ''DMC DJ Championship'' * Празник ''Свети Димитрија'', заштитник на градот * Карневал ''Цикнопемпти'', карневалски ден проследен со маскенбал и музика низ целиот град == Медиуми == === Весници === {| width="100%" |- valign="top" | width="50%" | ==== Дневници ==== * Македонија ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μακεδονία'') * Ангелиофорос ([[грчки јазик|грчки]]: ''Αγγελιοφόρος'') ==== Телевизии ==== * [[ΕΡΤ3]] - Канал на [[Грчка радиотелевизија|грчката радиотелевизија]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Ελληνική Ραδιοφωνική Τηλεώραση'') * [[Македонија ТВ]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μακεδονία TV'') * TV100 * Аполон TV ([[грчки јазик|грчки]]: ''Απόλλων TV'') * Best TV * ТВ Валкања ([[грчки јазик|грчки]]: ''TV Βαλκάνια'') * Europe One * Омега ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Ωμέγα TV'') * Орион ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Όριον TV'') * Панорама ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Πανόραμα TV'') * Гноми ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Γνώμη TV'') * ТВ Тесалоники ([[грчки јазик|грчки]]: ''TV Θεσσαλονίκη'') * Вергина TV ([[грчки јазик|грчки]]: ''Βεργίνα TV'') * 4E | width="50%" | ==== Радио ==== * [http://www.984.gr Panorama FM - 98.4 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://www.984.gr/ |date=2018-12-15 }} * [http://www.starfm.gr Star FM - 97.1 FM] * [http://www.laikos.fm Laikos FM - 87.6 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190818051714/http://laikos.fm/ |date=2019-08-18 }} * [http://www.88miso.gr Mylos FM - 88.5 FM] * [http://www.radiodj89.gr Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180307080501/http://radiodj89.gr/ |date=2018-03-07 }} * [http://www.zooradio.gr Zoo Radio - 90.8 FM] * [http://www.ellinikosfm.gr Ellinikos FM - 92.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210619155722/http://www.ellinikosfm.gr/ |date=2021-06-19 }} * [http://www.heartfm.gr Heart FM - 93.1 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190916131950/http://heartfm.gr/ |date=2019-09-16 }} * [http://www.radiothessaloniki.gr Radio Thessaloniki - 94.5 FM] * [http://www.eroticosfm.gr Eroticos FM - 94.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060224074951/http://www.eroticosfm.gr/ |date=2006-02-24 }} * [http://www.cosmoradio.gr Cosmoradio - 95.1 FM] * [http://www.metropolisfm.gr Athlitiko Metropolis - 95.5 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210230846/http://www.metropolisfm.gr/ |date=2014-02-10 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.extrasports.gr Extra Sport - 103.0 FM] * [http://www.bananafm.gr Banana FM - 104.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110502083204/http://bananafm.gr/ |date=2011-05-02 }} * [http://www.rockradio.gr Rock Radio 104.7 - 104.7 FM] * [http://www.1055rock.gr 1055 Rock - 105.5 FM] * [http://www.cityinternational.gr City International -106.1 FM ] * [http://www.safari.gr Safari FM - 107.1 FM] * [http://www.republicradio.gr Republic Radio - 100.3 FM]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === Спортски клубови === [[Податотека:Toumba-Stadium7.jpg|thumb|десно|300px|Навивачите на ПАОК]] [[Податотека:Aris-Basket2.jpg|thumb|right|300px|Спортската сала на Арис во кошарка]] * [[Ираклис ФК]] - прва лига (2005-2006: 4 место) * [[ПАОК ФК]] - прва лига (2004-2005: 5. место) * [[Арис ФК]] - прва лига (2004-2005: 14. место) * [[Аполон Каламарјас]] - прва лига (2004-2005: 12. место) * Агротикос Астерас - трета лига * Епаноми - трета лига * Павлос Мелас ФК - трета лига ==Солун како тема во уметноста== * „Одново во Солун“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 16.</ref> * „Солун покрај Беаз-Куле“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 140.</ref> == Галерија на слики == <gallery> Слика:Thessaloniki_from_Karabournaki.jpg|Делумен поглед на Солун од [[Каламарја]] Слика:Thessaloniki Ottoman House.JPG|Една од старите куќи во Ано Поли Слика:Thessaloniki Eptapyrgio entrance.jpg|Влезот во&nbsp;Ептапиргио/Кастра Слика:Olympion_Cinema_Thessaloniki.jpg|Кино Олимбион&nbsp;центар на&nbsp;филмскиот фестивал Слика:Looking down at Hagia Sophia Sq Thessaloniki 2004.jpg|Плоштадот;&nbsp;Аја Софиа Слика:Aristotelous Sq Christmas 2005.jpg|Божиќни светилки на плоштадот Аристотелус Слика:Thessaloniki City Walls.JPG|Византиските градски ѕидини во зима Слика:Eastern Thessaloniki.JPG|Поглед на источен Солун до врвот Хортач Слика:Makedonia_Palace_Thessaloniki.jpg|Хотелот „Македонија Палас“ Слика:Tsimiski_Street_Thessaloniki.jpg|Ноќен поглед на зафатената улица Цимиски Слика:Modiano2-Salonika.jpg|Стариот пазар во Модијани/Капани </gallery> == Збратимени градови == * {{знамеикона|USA}} [[Хартфорд (Конектикат)|Хартфорд]], [[Конектикат]], [[САД]], од [[5 мај]] [[1962]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Бугарија]], од [[27 февруари]] [[1984]] * {{знамеикона|Australia}} [[Мелбурн]], [[Викторија (Австралија)|Викторија]], [[Австралија]], од [[19 март]] [[1984]] * {{знамеикона|Cyprus}} [[Лимасол]], [[Кипар]], од [[30 јуни]] [[1984]] * {{знамеикона|Germany}} [[Лајпциг]], [[Саксонија]], [[Германија]], од [[10 октомври]] [[1984]] * {{знамеикона|Italy}} [[Болоња]], [[Емилија-Ромања]], [[Италија]], од [[20 октомври]] [[1984]] * {{знамеикона|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словачка]], од [[23 април]] [[1986]] * {{знамеикона|Germany}} [[Келн]], [[Северна Рајна-Вестфалија]], [[Германија]], од [[3 мај]] [[1988]] * {{знамеикона|Romania}} [[Констанца]], [[Романија]], од [[5 јули]] [[1988]] * {{знамеикона|USA}} [[Сан Франциско]], [[Калифорнија]], [[САД]], од [[6 август]] [[1990]] * {{знамеикона|France}} [[Ница]], [[Провенс-Алпс-Кот д Азур]], [[Франција]], од [[20 март]] [[1992]] * {{знамеикона|Egypt}} [[Александрија]], [[Египет]], од [[12 јули]] [[1993]] * {{знамеикона|Israel}} [[Тел Авив]], [[Израел]], од [[24 ноември]] [[1994]] == Личности == '''Личности родени во Солун:''' * [[image:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|23px]] [[Св. Кирил и Методиј|Свети Кирил и Методиј]], творци на [[глаголица]]та * {{знамеикона|Turkey}} [[Кемал Ататурк]], основач на модерна Турција * {{знамеикона|Greece}} [[Стратос Дионисиу]], пејач * {{знамеикона|Greece}} Костас Воуцас, грчки глумец * {{знамеикона|Turkey}} Кахит Арф, турски математичар * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Кавракиров]] — македонски револуционер, припадник на [[ВМРО (Обединета)]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Ѓорѓи Костовски|Ѓорѓи Захариев Костовски]] ― [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[НОВ]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Марика Гоцева|Марика Доскова Василева Гоцева]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Нада Богданова-Икономова|Нада Богданова - Икономова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}}{{Знамеикона|Israel}} [[Исак Сион]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Димо Тодоровски]], македонски вајар * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Кавракиров]], македонски револуционер * {{знамеикона|Macedonia}} [[Кирил Пенушлиски]], македонски фолклорист * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Гугуловски]], македонски пејач '''Личности починати во Солун:''' * [[Мара Капиданчева]] (1923-1944) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]], борец на [[ЕЛАС]], стрелана од монархофашистите.<ref name=":02" /> == Поврзано== * [[Егејска Македонија]] * [[Историја на Македонија]] * [[Историја на Грција]] * [[Големиот пожар во Солун од 1917]] * [[Гемиџии]] == Наводи == {{Reflist}} == Извори == * Апостолос Папајанопулос,''Споменици на Солун'', Rekos Ltd, непозната дата. * Апостолос П. Вакалопулос, ''Историја на Солун'', Институт за балкански студии, 1972. * ''Солун: Туристички водич и карта на улици'', A. Кесопулос, 1988. * Марк Мазовер, ''Салоника, град на духови: христијани, муслимани и евреи, 1430-1950'', 2004, ISBN 0-375-41298-0. * ''Градски водич низ Солун'', Издавачка куќа Axon, 2002. * Џејмс К. Скедрос, ''Свети Димитриј од Солун: Граѓански патрон и свет штитеник, IV-VII век'' (Теолошки студии на Харвард), Trinity Press International (1999). * Вилма Хастаоглу-Мартинидис, ''Реструктуирање на градот: Меѓународни натпревари за урбан дизајн на Солун'', Андреас Пападакис, 1999. == Надворешни врски == {{рв|Thessaloniki}} * [http://www.thessaloniki.gr/ Портал на Солун] * [http://www.cityportal.gr Градски водич низ Солун] {{Централна Македонија (Грција)}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Солун| ]] [[Категорија:Градови во Егејска Македонија]] [[Категорија:Градови во Грција]] [[Категорија:Општини во Егејска Македонија]] [[Категорија:Солун (округ)]] [[Категорија:Градови во Кралството Македонија]] [[Категорија:Престолнини на Кралството Македонија]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] [[Категорија:Населени места основани во 4 век п.н.е.]] n557sa76l3cm2tkq7mhse3uqyljj4ww Штип 0 2084 5579224 5567726 2026-06-20T08:42:58Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579224 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Штип | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Štip 23.JPG | image_alt = | image_caption = Панорама на Штип | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Штип во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 44 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 11 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Штип]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 340 | population_footnotes = | population_total = 42,000 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = штипјанец, штипјанка, [[Список на луѓе од Штип|штипјани]]<ref>{{ОДРМЈ|Штип}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Штип}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = ST | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.stip.gov.mk/ www.stip.gov.mk] | footnotes = }} '''Штип''' — град во источниот дел на [[Република Македонија]], распространет по долините на [[река|реките]] [[Брегалница]] и Отиња. Според пописот на [[население]]то од [[2002]] година, градот имал 40.016 (43.625 со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) жители и претставува најголемиот град во [[Источна Македонија]] и седми град по големина во [[Македонија]] (со 42 000 жители според [[Попис на населението во Македонија (2021)|Пописот од 2021]] година). Штип е седиште на [[Општина Штип|Штипската Општина]] и центар на Источнопланскиот Регион. Штип е еден од најстарите градови во [[Република Македонија|Македонија]]. Во [[2008]] година, [[Свети Никола]] бил прогласен за заштитник на градот.<ref name="XVIII 2014">Љ.Ш., „Утре во Ново Село ќе биде отворен музеј со восочни фигури на револуционери“, ''Дневник'', година XVIII, број 5646, петок, 19 декември 2014, стр. 21.</ref> == Историја == Во пишуваните документи, името [[Астибо]] за првпат го споменува античкиот хроничар Полиен во [[3 век]] пр. н.е, кој известувал дека во [[река]]та [[Астибо]] (денешна [[Брегалница]]), биле крунисувани [[Пајонци|пајонските]] [[крал]]еви. Македонскиот крал [[Александар|Александар Први]] околу [[360]] година п.н.е. го приклучил ова подрачје кон [[Античка Македонија|античко-македонското царство]]. Штип се спомнува во [[1 век]] од н.е., во време на [[Стар Рим|римскиот]] цар [[Тибериј]] ([[14]]-[[37]] година) како [[Пајонија|пајонскиот]] град [[Астибо]] и се вбројувал меѓу поголемите и позначајни старопајонски градови во источна Македонија. Научниците го лоцираат Астибо на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, на источните падини на ридот Исар и местата Стар Конак, Тузлија и Горно Маало. Градот е забележен и во [[Табула Појтингемијана]] (античка карта од [[4 век]]) како населба, една од станиците на патот за [[Стоби]]-Пауталија ([[Ќустендил]]) – [[Сердика]] ([[Софија]]).<ref name="ReferenceA">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со карта на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 7.</ref> [[Податотека:Stip-kraiXIXv.jpg|мини|лево|Штип кон крајот на XIX век]] Во доцната [[антика]] и во раниот византиски период, населбата постоела под името [[Стипеон]], а во средниот век, околу [[6 век|6]] и [[7 век]], таа го добила денешното име Штип. Во средниот век, некаде кон крајот на [[4 век]] и во текот на [[7 век]], за време на освојувањата на [[Авари]]те и [[Словени]]те на [[Балкан]]от настрадале речиси сите доцноантички и рановизантиски градови, вклучувајќи го и Стипеон. Штип постоел и во времето на [[Самоилово Царство|Самуиловото Царство]], во периодот меѓу [[976]] и [[1014]] година, а подоцна го освоиле [[Византија|Византијците]]. Во [[9 век]], градот бил под [[Бугарија|бугарска]] власт, а по [[Битка кај Велбужд|Битката кај Велбужд]] крај ([[Ќустендил]]), Штип потпаднал под [[Србија|српскиот]] владетел [[Стефан Дечански]]. === Османлиски период === Во [[1395]] година, Штип конечно паднал под власта на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и станал каза (нахија) во составот на Ќустендилскиот санџак. Оттогаш, па сè до [[17 век]], постојат малку пишувани документи за судбината на Штип. Со [[шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] во почетокот на XVI век голем број на [[Евреи]] - [[Сефарди]] побегнале на територијата на Османлиското Царство, а дел од нив се населиле во Штип, што може да се забележи од турските извори од 1519 година кога во Штип живееле 38 еврејски семејства или 200 души.<ref>{{Наведена книга |title= Штип од 1900 до 1912 година |last= Цацков |first= Оливер |year= 2013 |publisher= Организација на резервните офицери на Република Македонија |location= Скопје |isbn= 9789989211225 |page= 77}}</ref> Во еден документ од [[1620]] година, градот е спомнат како [[епископ]]ско седиште, а во [[1661]] година низ Штип поминал познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]]. Тој го опишал градот со следниве зборови:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 4-7.</ref> [[Податотека:Štip stara razglednica.jpg|мини|лево|Пазарот и градскиот часовник во Штип во почетокот на XX век]] [[Податотека:Emir Kucuk Sultanov Most vo 1919.jpg|мини|лево|Емир Ќучук Султанов мост на реката Брегалница во почетокот на XX век (изграден во 1672 година)]] "''Штип е кадилак со тврдина на ридот што чува стража. Во градот има џамии, бањи, голем карван-сарај и мала река''." Евлија Челебија запишал дека Штип имал 2.240 куќи, 24 муслимански храмови (џамии и месџети), седум теќиња, седум ана, два амама, еден карван-сарај, единаесет мектеби и една медреса. Градот имал чаршија со 450 занаетчиски и трговски дуќани, со безистен полн со скапоцена стока од сите седум подрачја на светот.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 85</ref> Францускиот конзул Божур забележал дека во 1800 година градот имал од 3 до 4.000 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> За време на австриско-турската војна, во [[1689]] година, Штип бил освоен од [[Австроунгарија|Австроунгарците]], но во [[1691]] година повторно го зазеле Турците.<ref name="ReferenceA"/> Во времето на Австриско-турската војна, градот претрпел големи оштетувања. Имено, при навлегувањето во градот, есента 1689 година, по наредба на генералот Пиколомини, најпрво го ограбиле, а потоа го запалиле. По овие страдања, Штип не можел да закрепне сè до XIX век, по што повторно се враќа во поранешниот сјај. Познатиот француски балканолог - Ами Буе (1794-1881), го посетил Штип во средината на XIX век и го нарекол златен град, кој тогаш имал околу 20.000 жители, од кои повеќето од половината биле христијанско население, град со развиена градска чаршија, со убави џамии, многу јавни чешми итн. Во овој период, Штип претставувал економски и културен центар во Источна Македонија. Во градот имало развиено занаетчиство од кое се издвојувале: кожарството, којунџиството, бочварството, чевларството и други. Штипските трговци-пазарџии, своите стоки натоварени на коњи ги разнесувале по околните кази. Токму во Штип, постоеле шарлаганџиски работилници во кои се преработувал афион.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 86</ref> [[File:Книгата на Петър Завоев Град Щип.jpg|thumb|мини|Книгата на писателот од Штип Петар Завоев "Град Штип"]] Во [[1830]] година, во Штип било отворено првото училиште на народен јазик, а во [[1868]] година, [[Јосиф Ковачев]] ([[1839]]-[[1898]]) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во [[1872]] година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на [[XIX век]], од [[1894]] до [[1896]] година, во училиштето (изградено во [[1872]] година) во [[Ново Село (Штип)|Ново Село]] предавал [[Гоце Делчев]], идеологот на македонското национално ослободително движење.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.</ref><ref name="Историја на Штип">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=243 Историја на Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Балканските и светските војни === За време на [[Балканските војни]], Штипската област била окупирана од бугарските и српските војски, а демаркационата линија помеѓу двете војски е повлечена по реката Брегалница, така што Штип и селата од левата страна ги окупирала Бугарија, која овде започнува да воведува своја администрација. Териториите од десната страна на реката ги окупира Србија. Истата судбина на овој народ му се случува и за време на [[Првата светска војна]]. Меѓу 58 000 војници од Македонија опфатени со мобилизацијата има и многу штипјани кои учествуваат на многуте фронтови, како: Криволак 1915-1916, на Добруџанскиот фронт 1916 година и [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] од 1916 година. Меѓу другите ужаси и последици од Првата светска војна во Штип и Штипско се појавата на заразни болести, меѓу кои маларијата, пегавиот тифус, колерата и страотниот шпански грип. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], на 6 април 1941 Штип бил бомбардиран од страна на германски авиони што полетале од бази од Бугарија. Во првиот налет била бомбардирана Соколаната во која биле сместени две воени единици на Кралска Југославија, а во вториот налет Исарот и куќите од околните маала, како и градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.mk/default.asp?ItemID=2465AFAA2867D349982667BBBB283DF9|title=Штип чествуваше за загинатите во шестоаприлското бомбардирање|date=6 април 2013 |publisher=Дневник|accessdate=2017-06-10}}</ref> На 7 април 1941 година градот бил заземен од страна на 73-та пешадиска германска дивизија, а на 18 април истата година бугарскиот Генералштаб добил известување од командата на 12-та германска армија дека им се одобрува на единиците на Првата бугарска армија да навлезат во еден дел од Македонија.<ref name=kire_filov>{{наведена книга| last = Филов| first = Кире| title = Политичките и економските промени во Штип и Штипско низ архивската документација: 1944-1946 година| publisher = Национална Установа - Универзитетска Библиотека „Гоце Делчев“ - Штип| year = 2011| isbn = 9789989147722| page = 13}}</ref> Бугарската окупаторска власт во Штип била воспоставена на [[26 април]] [[1941]] година.<ref name=kire_filov /> На [[11 март]] [[1943]] година, штипските [[Евреи]] (551 лице од 131 семејство) биле депортирани во [[концентрационен логор|концентрациониот логор]] „[[Треблинка]]“, каде што речиси сите биле убиени, а успеале да се спасат само седуммина. Веднаш по депортацијата на Евреите, фашистите го разурнале Еврејското маало во центарот на Штип, заедно со еврејското училиште, синагогата и другите објекти.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10 и 40-41.</ref><ref>„Евреите умееја да заработат и од она што другите го фрлаа“, ''Дневник'', година XIX, број 5715, петок, 13 март 2015, стр. 9.</ref> На [[8]] [[ноември]] [[1944]] година, единиците на [[НОБ]] го ослободиле градот. Штипјани учествувале активно во НОБ, при што во отпорот против окупаторите се вклучиле околу 2 000 борци. За време на окупацијата, 814 жители ги загубиле животите, од кои, 88 во директна борба против окупаторите. == Географија == [[Податотека:ЖС Штип (3).JPG|мини|десно|Железничката станица во Штип]] Градот Штип се наоѓа во централниот дел на [[Источна Македонија]]. Се протега на [[површина]] од 13,5 км<sup>2</sup> и лежи на [[надморска височина]] од 300 m. Градот е поделен на многу маала, меѓу нив се [[Леваците]] и [[Деснаците]], ситуирани на левата и десната страна од горниот тек на [[река]]та [[Отиња]]. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река [[Отиња]] (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката [[Брегалница]]. Отиња се влева во реката [[Брегалница]], во југозападниот дел на градот, во Штипско [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]. Составен дел на градот Штип е [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон [[Радовиш]]. Ново Село продолжува во Кежовица Маало, кое се простира до [[минерал]]ните геотермални [[извор]]и [[Кежовица]] и Л'џи (со температура на водата меѓу 58 и 62 степени).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 8-9.</ref> === Населби и маала === Центарот на градот се простира помеѓу ГТЦ и градската црква Св. Никола. Исарот е маало на падините на истоимениот рид. Во маалото наречено Радански пат, претежно живеат граѓани од ромскиот етникум. Од останатиот дел од Штип, од постарите маала се: Стар Конак, Кадидере, Тузлија, Горно маало и Ново Село. Од поновите населби претежно изградени после Втората светска војна се: Осми Ноември (според денот на ослободувањето), Сењак (1-4), Пребег, Дузлак, Пелтеково Имање, Баби (1-6), Леваци, Деснаци, Македонка, Балканска, Суитлак, Автокоманда, Пролет, Железничка, Каленица, Сончев град, Плуждино и други. == Население == Според пописот на [[Ќустендил]]скиот [[санџак]], во чиј состав влегувала Штипската [[нахија]], во [[1519]] година, Штип имал околу 2.700 жители, т.е. 201 турско семејство, 6 христијански маала со 333 семејства и едно еврејско маало со 15 семејства. Во [[1797]] година, Штип имал 3.000 жители, а во [[1807]] година, двојно повеќе. Во [[1837]] година, Штип веќе имал 17.000 жители, а во [[1899]] година, 20.900 жители.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.</ref> Според пописот од [[2002]] година, градот Штип (без [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]) броел 40.016 жители. Заедно со Ново Село, населението на Штип изнесувало 43.652 жители, од кои, 38.323 (87,85%) се [[Македонци]].<ref name="Историја на Штип"/> ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот Штип (заедно со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) имало 43.652 жители и спаѓал во групата на средни градови, а бил седми град по големина во [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=23 август 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|87.79}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.00}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|3.96}} {{Столбен постоток|Турци|orange|2.01}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.64}} {{Столбен постоток|други|grey|0.56}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} }} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 38 323 |- | [[Турци]] | 887 |- | [[Роми]] | 2 184 |- | [[Албанци]] | 12 |- | [[Власи]] | 1 727 |- | [[Срби]] | 272 |- | [[Бошњаци]] | 11 |- | Други | 246 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|88.99}} {{Столбен постоток|турски|orange|4.18}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|3.28}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|2.63}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.49}} {{Столбен постоток|други|grey|0.41}} {{Столбен постоток|албански|black|0.01}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''38.846''' | 88,99 |- | [[албански]] | 4 | 0,01 |- | [[турски]] | 1.825 | 4,18 |- | [[ромски]] | 1.146 | 2,63 |- | [[влашки]] | 1.431 | 3,28 |- | [[српски]] | 214 | 0,49 |- | [[бошњачки]] | 5 | 0,01 |- |други | 181 | 0,41 |} ;Вероисповед Во Штип се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|89.63}} {{Столбен постоток|Ислам|green|7.20}} {{Столбен постоток|други|grey|2.98}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.17}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантсво]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''39.127''' | 89,63 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 3.145 | 7,20 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 74 | 0,17 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 5 | 0,01 |- | други | 1.301 | 2,98 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Штип: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.361 | 1953|13.845 | 1961|20.269 | 1971|27.224 | 1981|36.230 | 1991|42.826 | 1994|41.730 | 2002|43.652 | 2021|42.000 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |9.050 |21 |977 |606 |3 |441 | — |263 | — | '''11.361''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 11.258 | 34 | 1.426 | 653 | 7 | 226 | — | 241 | — | '''13.845''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 17.527 | 71 | 783 | — | — | 483 | — | 1.405 | — | '''20.269''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 23.845 | 43 | 1.862 | 178 | — | 469 | — | 827 | — | '''27.224''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 31.359 | 65 | 1.473 | 1.029 | 955 | 472 | — | 877 | — | '''36.230''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 37.235 | 32 | 1.156 | 1.518 | 1.484 | 515 | — | 886 | — | '''42.826''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 37.136 | 18 | 877 | 1.449 | 1.694 | 283 | — | 273 | — | '''41.730''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 38.323 | 12 | 877 | 2.184 | 1.727 | 272 | 11 | 246 | — | '''43.652''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 32.658 | 29 | 1.022 | 2.293 | 1.389 | 163 | 12 | 288 | 4.146 | '''42.000''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|300px|мини|десно|Стара штипска куќа]] Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] наваму, Штип важи за центар на [[текстил]]ната индустрија во [[Република Македонија|Македонија]] со 60 модни конфекции, кои вработуваат околу 6 000 [[луѓе]]. Така, во [[1952]] година започнала со работа текстилната фабрика „Македонка“, со 60 работници, а само три години подоцна, тој број се зголемил на 1 224. На врвот од своето постоење, во [[1987]] година, во „Македонка“ работеле дури 5 900 работници, со што таа претставувала заштитен знак на текстилната индустрија во Штип. Во [[1962]] година била формирана уште една модна конфекција - „Астибо“, со 119 вработени. Во [[1972]] година, фабриката „Астибо“ вработувала 2 000 работници, а во [[1987]] година - 4 800 работници.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 46.</ref> Текстилната индустрија сè уште е столб на штипското стопанство, бидејќи во [[2011]] година, оваа индустрија вработувала 5 610 работници, т.е. 40% од сите вработени во Штип. Некогашните текстилни комбинати-гиганти како „Македонка“ и „Астибо“ по распадот на [[СФРЈ]] и паѓањето во стечај, денес се поделени на повеќе приватни текстилни конфекции (вкупно 58 текстилни фирми), како што се: „Семак Фешан компани“, „Текстил Логистик Македонија“, „Албатрос“, „[[Модена]]“, „Мавис“, „Максима“, „Грација“, „Беас-АБС“, „Бритекс“, „Штипко“, „Штип-текс“, „Вивенди“, „Милано“, „Фам мода“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 13, 25 и 46.</ref> Во Штип е развиена чевларската [[индустрија]], во која се истакнува фабриката за чевли „Баргала“, како и неколку помали чевларски фирми. Исто така, во градот се развиени и прехранбената индустрија, градежништовото, телекомуникациите, производството на вино, металната индустрија итн. Во градот работат и неколку сместувачки капацитети (хотели и мотели), како што се: „Оаза“, „Изгрев“, „Гарни“, „Ким“ и „Ваго“. Во контекст на развојот на туризмот, важно е работењето на бањата „Кежовица“. Во Штип се регистрирани вкупно 4 387 [[Претпријатије|претпријатија]]. Поважни стопански претпријатија во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 16 и 24.</ref><ref>[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=253&Itemid=250 Стпански развој во Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Фабриката за масло „Брилијант“, *фабриката за кондиторски производи „Мултикрем“, *фабриката за прехранбени производи „Макпромет“, * фабриката за безалкохолни пијалаци „Синада“, * Винарската визба „Имако“, * Винарската визба „Езимит вино“, * Винарската визба „Аневски“, * Фабриката за обувки „Мар Ева Мар“, * Градежното претпријатие „[[Актива]]“, * Градежното претпријатие „Бетон“, * Градежното претпријатие „[[Пелагонија]]“, * Градежното претпријатие „Коинг“, * Дрвната индустрија „[[Бреза]]“, * Дрвната индустрија „Мебел Инженеринг“, * Дрвната индустрија „Радодизајн“, * Металната индустрија „Метална и биротехника“, * Кабелскиот оператор „Телекабел“ итн. Исто така, во Штип делуваат две јавни претпријатија: „Исар“ и „Штип-проект“. == Култура, спорт, образование и администрација == [[Податотека:НУ Центар за култура „Ацо Шопов” - Штип.JPG|мини|десно|Центарот за култура „Ацо Шопов“]] {{Listen | filename = Štip – Kočani dialect speech - Štip.ogg | title = За свадбените обичаи во Штип | description = Говор на жена од Штип на месниот [[штипско-кочански дијалект]] }} === Култура === Штип е познат по тоа што првата [[опера]] во Македонија е прикажана токму во овој град. Тоа била операта "Палјачи", изведена во [[1924]] година од страна на рускиот музиколог Сергеј Михајлов. Почнувајќи од [[1989]] година, секој ноември, во Штип се одржува најголемиот фестивал на забавна [[музика]] во Македонија, „[[Макфест]]“. Исто така, почнувајќи од [[1987]] година, во градот се одржува „[[Штипско Културно Лето]]“ - фестивал кој трае еден [[месец]] и се одржува од [[1 јули]] до [[1 август]] во културниот центар „[[Ацо Шопов]]“. Домот на младите е организатор на [[џез]]-фестивалот „Астибо“. Најпосле, секоја година, на [[8 ноември]], во Штип се одржува манифестацијата "Пастрмалијада".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/?jazik=1&id=020401|title=Cultural Manifestations|date=2007-09-13|accessdate=2007-09-13}}</ref> Поважни културни установи во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 11.</ref> * Завод и Музеј, * [[Народен театар - Штип|Народен театар]], * Народна и универзитетска библиотека “[[Гоце Делчев]]“, * Центар за култура "Ацо Шопов", * Дом на млади, * Уметничка галерија "Безистен", и * Државен архив. ''Заводот и Музеј'' е формиран во [[1950]] година како градска установа, а од [[1953]] година прераснал во Музеј на штипскиот крај. Во негови рамки има повеќе збирки и фондови од областа на [[археологија]]та, [[историја]]та, [[етнологија]]та и [[современа македонска уметност|современата македонска уметност]]. Во музејскиот комплекс Аневи-Гочеви е поставена археолошка збирка со над 1 200 експонати, од [[неолит]]от до [[XVIII век]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 36-37.</ref> ''Народниот театар'' започнал со работа во [[1951]] година, а првите [[театар]]ски дејци биле учителите кои приредувале претстави со своите ученици. Оттогаш, театарот приредил над 300 премиери и над 5 000 репризни претстави, при што гостувал во над 100 градови низ [[Македонија]] и во странство, а неговите претстави ги посетиле околу еден милион гледачи.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 37-38.</ref> Корените на ''Народната и универзитетска библиотека "Гоце Делчев"'' датираат од [[1872]] година, кога штипските еснафи, со свои лични средства и преку донирање книги од домашните библиотеки, го помогнале отворањето на читалиштето "Дејателност". Во [[1941]] година, читалиштето го добило името "Гоце Делчев", а во [[1946]] година била формирана Народната библиотека "Гоце Делчев", која од [[2003]] година работи со статус на национална установа. Во рамките на библиотеката работи литературниот клуб "Искра", како и американско катче, во соработка со American Corner.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 38-39.</ref> ''Центарот за култура „Ацо Шопов“ е изграден во [[1979]] година и располага со корисна површина од 3 100 м<sup>2</sup>, од кои 410 м<sup>2</sup> отпаѓаат на сценскиот простор. Центарот располага со голема сала, со 615 седишта, и со мала сала, со 120 седишта. Во составот на Центарот за култура работат: Драмско студио, Ликовно студио и Хармоникашки оркстар. Секоја година, Центарот организира околу 130 културни настани од областа на музичко-сценската драмската, ликовната и литературната уметност, како и форуми, предавања, трибини итн. Притоа, како традиционални манифестации, Центарот е домаќин на: Биеналното студио за цртеж „Во чест на поетот“, Музичкиот фестивал „Макфест“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 39.</ref> === Спорт === Штип е познат и како спортски град. Градскиот стадион со капацитет од 6 000 гледачи е домаќин на фудбалскиот клуб [[ФК Брегалница|Брегалница]], кој е формиран во [[1921]] година. Останати фудбалски клубови се [[ФК Баби|Баби]] и [[ФК Астибо|Астибо]]. Втор најпознат спортски клуб е кошаркарскиот клуб [[КК Универзитет „Гоце Делчев“|„Гоце Делчев“]]. Други позначајни клубови се: боречкиот клуб „[[Балканец]]“, кој е добитник на бројни трофеи, ракометниот клуб „Текстилец“, боксерскиот клуб „Баргала“, [[пинг-понг]] клубот при Универзитетот „Гоце Делчев“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 15.</ref> === Образование === Градот има пет основни училишта: * [[ОУ "Славејко Арсов - нас. Баби Штип|ОУ „Славејко Арсов“]] *[[ОУ "Димитар Влахов" - Штип|ОУ „Димитар Влахов“]], * [[ОУ "Ванчо Прке" - Штип|ОУ „Ванчо Прке“]], * [[ОУ "Гоце Делчев" - Штип|ОУ „Гоце Делчев“]], и * [[ОУ "Тошо Арсов" - Штип|ОУ „Тошо Арсов“]]. Во Штип работат шест средни училишта: * [[Гимназија "Славчо Стојменски" - Штип|Гимназија СОУ „Славчо Стојменски“]], * [[СОУ "Јане Сандански" - Штип|Медицинското училиште СОУ „Јане Сандански“]], * ДСУ-РЦСОО [[ДЕМУ "Коле Нехтенин" - Штип|„Коле Нехтенин“]], * [[СУ "Димитар Мирасчиев" - Штип|Текстилното училиште СОУ „Димитар Мирасчиев“]], * ДМУЦ [[Музички образовен училиштен центар "Сергеј Михајлов" - Штип|„Сергеј Михајлов“]], * [[СУ "Искра" - Штип|Средно насочено образование за деца со хендикеп „Искра“]], * ПСУ ,,Саба‘‘ [[Податотека:Stip_Macedonia_-_Panorama_from_Isar_Hill_1.jpg|алт=Stip Macedonia - Panorama from Isar Hill 1.jpg|мини|Поглед на Штип од тврдината [[Штипска тврдина|Исар]]|лево|215x215пкс]]Во [[2007]] година, во Штип бил отворен четвртиот државен универзитет во Македонија - [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. Во составот на овој универзитет во [[2012]] година имало 13 факултети со околу 16.000 студенти. Универзитетот се состои од следниве факултети: Факултет за природни и технички науки, Факултет за образовни науки (поранешен Педагошки факултет), Филолошки факултет, Земјоделски факултет, Факултет за информатика, Правен факултет, Економски факултет, Факултет за музичка уметност, Факултет за медицински науки, Технолошко-технички факултет, Електротехнички факултет, Машински факултет, и Факултет за туризам и бизнис логистика. Во состав на Универзитетот се вклучени и повеќе центри и институти: Центар за меѓууниверзитетска соработка, Центар за електронско учење, Центар за обезбедување квалитет, Центар за кариера и развој, Центар за односи со јавноста, Универзитетски спортски центар, Универзитетски културен центар, Центар за доживотно учење, ИТ центар, Институт за [[археологија]] и [[историја]], Институт за исхрана, гастрономија и диететика и Институт за информатика. Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип има дисперзирани студии во градовите: [[Струмица]], [[Радовиш]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Гевгелија]] и [[Скопје]]. Како најголем град, а воедно и центар на источниот дел на Македонија, во Штип е седиштето на Основниот и Апелациониот Суд со апелационо подрајче над повеќе судови во градовите во источна Македонија. Исто така, Штип е седиште и на секторот за внатрешни работи (СВР) кој го покрива подрачјето на средишниот дел на [[Источна Македонија]]. === Орден „Св. Никола“ === Во чест на св. Никола, кој е прогласен за заштитник на градот, во 2008 година, Штип започнал да го доделува орденот „Св. Никола“ на луѓе кои дале придонес за развојот на Штип и на источниот регион, а кои потекнуваат или некогаш живееле или работеле во Штип. Добитници на овој орден се:<ref name="XVIII 2014"/> * [[Податотека:Saat-kulata vo Shtip.jpg|мини|Саат-кулата во Штип|Саат-кулата во Штип]][[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Архиепископот Охридски и Македонски г.г. Стефан]], * Митрополитот Иларион, * [[Сашко Кедев]], * [[Методија Чепреганов]], * [[Срѓан Керим]], * [[Никола Груевски]] ([[2014]]), * Киро Глигоров (постхумано), * Ацо Шопов (постхумано). == Културно-историски знаменитости == Тврдината ''[[Штипска тврдина|Исарот]]'' е главното обележје на овој град и воодушевува со прекрасната панорама на целиот град. Таа се наоѓа на истоименото возвишение, кое се издига на 120 метри над устието на [[Отиња]] во [[Брегалница]], на западната периферија на градот. На ридот се најдени камени споменици кои потекнуваат од [[2 век]] до [[6 век]], како и остатоци од ранохристијанска базилика од [[6 век]]. Во воените походи против [[цар Самуил|царот Самуил]], [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] ја освоил тврдината Стипеон, а по освојувањето на Штип од страна на Турците, во текот на најмалку два века, тврдината била користена како нивно упориште. Денешниот изглед на тврдината потекнува од [[14 век]]. Тврдината се состоела од два дела: дворец (замок) со должина од 160 метри и најголема широчина до 20 метри, и стопански дел, со должина од 250 метри и широчина од 50 метри. Во [[2009]] година, откриени се 30 метри од тунелот што води од реката до врвот на Исарот, со што се потврдила легендата дека Штип бил освоен од Османлиите преку таен тунел под Исарот. Инаку, во своите патописи, [[Евлија Челебија]] и Џаџи Калфа сведочат дека веќе во [[17 век]], Исарот бил запустен.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9 и 28-29.</ref>[[Податотека:Štip, na razglednica so Markovo Kale, 1930ti.jpg|мини|десно|Разгледница од Штип, од 1930-те години]] ''Саат-кулата'' во Штип потекнува од [[17 век]], веројатно од [[1650]] година, а денес, таа претставува споменик на културата, заштитен од државата. Иако е позната како Саат-кула, всушност, таа претставува бегова кула, подигната за одбрана на имотот од некој турски [[бег]], чие име не е познато. Првобитно, на кулата имале пушкарници и балкон, а еден век подоцна бил поставен часовник. Еден дел од кулата бил урнат во [[1934]] година.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 29.</ref> ''Хуса Медин Пашина џамија'' или ''Црква Свети Пророк Илија'' е изградена на ридот, над јужниот брег на [[Река Отиња|реката Отиња]]. Местоположбата е на доминантна позиција над градот, поради тоа црквата во [[1882]] година била разурнета и претворена во џамија.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3A2010-01-14-16-08-48&catid=35%3A2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |title=епархија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415113808/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2010-01-14-16-08-48&catid=35:2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |url-status=dead }}</ref> Црквата била позната како поп Стариева црква, изградена од Константин Дејановиќ во [[1381]] година.<ref name="епархија"/> Според некои извори џамијата потекнува од [[17 век]], додека [[Брегалничка епархија|брегалничката епархија]] наведува дека таа била изградена во [[1882]] година. Веднаш до храмот се наоѓа гробот на Хуса Медин Паша. За објектот се води и судски спор за сопственост.<ref name="епархија"/><ref name="ReferenceB">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 30.</ref> Во центарот на Штип се наоѓа Безистенот, кој порано била затворен пазар, но сега е уметничка галерија. Нема прецизни податоци за неговата градба, но се претпоставува дека потекнува од [[16 век]] или [[17 век]], а бил уништен за време на австриско-турската војна. Тој е граден од полн, масивен камен, има правоаголна основа и три издвојувања во висина, од кои, последната ја претставува куполата. Внатре, има три простории и голема купола, а на ѕидовите има мали прозорци.<ref name="ReferenceB"/> ''Емир Ќучук Султанов мост'' се наоѓа на влезот од Штип, а бил изграден во [[1672]] година. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку мостот поминувала демаркационата линија, која го делела градот на српски дел (населбите од десната страна на Брегалница) и бугарски дел (левата страна на градот).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32.</ref> Во Ново Село, во дворот на црквата [[св. Богородица]] се наоѓа училиштето во кое две години ([[1894]] - [[1896]]) работел [[Гоце Делчев]]. Денес, тоа е реновирано и во него се наоѓа ректоратот на универзитетот „Гоце Делчев“. На едната страна од зградата, која е свртена кон црквата, поставен е релјеф во спомен на Гоце Делчев.<ref name="ReferenceC">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 31.</ref> Во Штип постојат и неколку споменици посветени на важни историски настани од поново време. Таков е Меморијалниот споменик на паднатите борци од [[НОБ]], кој се наоѓа на источната страна на Исарот. Споменикот е дело на архитектот [[Богдан Богдановиќ]], а е подигнат во [[1974]] година од страна на Собранието на Општина Штип. Во близина на зградата на музејот се наоѓа ''Споменикот на [[Евреи]]те'', изграден во [[1985]] година, во спомен на Евреите кои биле депортирани во нацистичките концентрациони логори. Споменикот е дело на уметникот Методи Андонов. Најпосле, во чест на војниците загинати за време на војната од [[2001]] година, во месноста Суитлак и во дворот на штипската касарна се подогнати спомен-обележја.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40-42.</ref> === Знаменитости === [[Податотека:Sv. Nikola - Štip 10.JPG|мини|десно|Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“ во Штип]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> Во Штип и околината се регистрирани над 300 цркви, а гордост на градот е црквата [[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]], која е седиште на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]]. Според староста, особено се истакнува црквата [[Свети Јован Крстител]], која потекнува од [[1350]] година. *'''''Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“''''' е една од најрепрезентативните сакрални објекти во Штип. Црквата е изградена од [[Андреја Дамјанов]] на местото на постара црква од [[1341]] година. Според натписот над главниот западен влез, црквата била завршена на [[10 мај]] [[1867]] година.34 Црквата се одликува со грандиозен [[иконостас]] којшто содржи бројни вредни [[икона|икони]]. На северниот дел од иконостасот има 16 икони, а на главниот иконостас се наоѓаат дури 67 икони, најголем дел од нив насликани во [[1890]] година од страна на [[Димитар Папрадишки]]. Во [[1990]] година, во рамките на црквата е отворена [[Галерија на икони (Штип)|галерија на икони]] изработени од познати зографи меѓу 17 и 19 век. Исто така, во галеријата има и стари книги, сребрени крстови, чаши за богослужби, венчални круни, [[псалми]], евангелија и други сакрални предмети. Во јужниот дел на галеријата има 29 икони од [[XVIII век]] и [[XIX век]], изработени од зографите: Џико од селото [[Осој]], [[Константин Новев|Константин]] и [[Петре Новев]] од [[Тресонче]], [[Крсте Зографот]] од [[Велес]] итн. Во западното крило на галеријата има 32 икони од [[XIX век]], дело на [[Данаил Коцов]] од Штип и на други зографи. Во северниот дел на галеријата има 31 икона, изработени од [[Петре Новев]], [[Исаија Дебарлија]], [[Константин Андонов]] итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32-33.</ref> *'''''Црквата св. Спас''''' се наоѓа на левата страна на реката [[Отиња]]. Таа претставува еднокорабна црква за која се смета дека ја подигнал војводата Димитар во [[1369]] година. Оригиналниот живопис на црквата не е сочуван, а по вторпат, таа била живописана во [[1601]] година од зографот Јован.<ref name="ReferenceC"/> [[Податотека:Св. Троица - Населба Баби (3).JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во населбата Баби]] *'''''Црквата св. [[Богородица]]''''' се наоѓа во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и претставува едно од ремек-делата на познатиот македонски мајстор [[Андреја Дамјанов]] и, според кажувањата, таа била градена 31 година. Според знакот што се наоѓа над влезот од јужната страна, црквата била реновирана во [[1850]] година. Црквата има голем иконостас со 90 икони.<ref name="ReferenceC"/> Во рамките на црквата, во [[1972]] година била отворена галерија на икони која содржи дури 132 дела, изработени меѓу [[1861]] и [[1866]] година од сликарот [[Станислав Деспотоски]] од [[Самоков]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 34.</ref> *'''Еднокорабната ''црква [[св. Архангел Михаил]]''''' се наоѓа на патот што води кон [[Исар]]от. Подигната е во првата половина на [[14 век]] од протосевастот Хрелја, а во [[1334]] година била приложена кон [[Хиландар]] од страна на [[цар Душан|царот Душан]].<ref name="ReferenceD">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 35.</ref> *'''''Црквата [[св. Јован Крстител]]''''' се наоѓа на десната страна на реката [[Отиња]], на јужната страна на [[Исар]]от, а изградена е во [[1350]] година со поддршка на [[Јован Пробиштиповиќ]], во времето кога сопственик на земјиштето бил [[деспот Оливер|деспотот Оливер]]. Од оригиналниот фрескопис, денес се видливи само фрагменти, како што е [[фреска]]та на царот [[цар Константин|Константин]] и [[царица Елена|царицата Елена]] на јужниот ѕид на црквата.<ref name="ReferenceD"/> *'''''Црквата [[Свети Илија|св. Пророк Илија]]''''' се наоѓа на јужната страна на реката [[Отиња]], изградена е во [[1381]] од [[Константин Дејановиќ]] и приложена на манастирот Хиландер. Во 1822 година била срушена, односно од истата црква е адаптирана џамија, наречена Хуса Медин Пашина џамија. Во историските извори оваа црква се спомнува како црква на поп Старие. На празникот Св.Пророк Илија на 2. Август во црквата се одржува богослужба.<ref name="епархија"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Канал 5 телевизија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507172018/https://kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Штип|'''Св. Константин и Елена''']] - на 2 јуни 2013 година поставен [[камен-темелник]]. Припаѓа на населбата Македонка, веднаш до споменикот на протераните Македонци од Егејскиот дел на Македонија.<ref>[http://www.sitel.com.mk/mk/postaven-kamen-temelnik-za-nova-crkva-vo-shtip-0 ''Поставен камен темелник за нова црква во Штип'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Недела“ - Штип|'''Св. Недела''']] - се наоѓа во истоимената населба; *Св. Климент Охридски и Св. Петка - манастирска црква во населбата [[Сењак]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |title=''ЛИТУРГИЈА НА „СВ. ПРЕПОД. МЧ –ЧКА ПАРАСКЕВА“ ВО ПАРАКЛИСОТ „СВ. ПЕТКА“ ВО НАС. СЕЊАК ВО ШТИП'' |accessdate=2014-11-23 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415141342/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Штип|'''Св. Архангел Гаврил''']] - се наоѓа во населбата [[Пролет (Штип)|Пролет]]. Камен темелник удрен на 19 јуни 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |title=''ПЕДЕСЕТНИЦА И КАМЕН – ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРДБА НА ПАРАКЛИС НА „СВ. ГАВРИЛ“ ВО НАС. ПРОЛЕТ ВО ШТИП'' |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926193623/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Штип|'''Св. Кузман и Дамјан''']] - црква во клиничкиот центар. Камен темелник удрен на 14 ноември 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |title=''КАМЕН ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРАДБА НА ЦРКВА ВО КЛИНИЧКАТА БОЛНИЦА ВО ШТИП'' |accessdate=2016-11-18 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417152826/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |url-status=dead }}</ref> *'''[[Црква „Св. Иларион“ - Штип|Св. Иларион]] Мегленски''' - се наоѓа во населбата [[Железничка (Штип)|Железничка]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D0%BD/ |title=''Свети Иларион Мегленски собра многу народ на Железничка во Штип'' |accessdate=2017-10-29 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329015640/http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0-%d0%bc%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d0%bd/ |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Воскресение Христово“ - Штип|'''Црква „Воскресение Христово“''']] — манастирска црква во месноста Семеница, на поголемо растојание источно од градот *[[Црква „Благовештение“ - Штип|'''Црква „Благовештение“''']] - единствена католичка црква во градот; *'''Св. Петка''' - се наоѓа од десната страна на реката Брегалница, од спротивна страна на ректоратот на УГД. ;Џамии *[[Кадан Ана џамија - Штип|Кадин Ана џамија]] - главна градска џамија; *[[Џамија Хусамедин Паша - Штип|Хусамедин-пашина џамија]] - повремена џамија, која работи 2 дена во неделата;{{Се бара извор}} ;Теќиња *[[Ашај Теќе]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=446|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Астибо|Астибо - Стар Конак]] — населба од римското време; *[[Бабите (Штип)|Бабите]] — тумули од железното време; *[[Штипска тврдина|Исар]] — средновековна тврдина; *[[Кемер (Штип)|Кемер]] — аквадукт од римското време; *[[Св. Архангел Главатов (Штип)|Св. Архангел Главатов]] — средновековна црква; *[[Св. Архангел Михаил (Штип)|Св. Архангел Михаил (Фитија)]] - средновековна црква со некропола; *[[Св. Власиј (Штип)|Св. Власиј]] — средновековна црква; *[[Св. Илија (Штип)|Св. Илија]] — средновековна црква; *[[Св. Јован Крстител (Штип)|Св. Јован Крстител]] — средновековна црква; *[[Трговски Центар (Штип)|Трговски Центар]] — рудник од римското време; *[[Тузлија (Штип)|Тузлија]] — некропола од римското време. == Медиуми == Штип има различни [[медиум]]ски установи. Првата приватна [[телевизија]] во [[Република Македонија|Македонија]] (и во поранешна [[Југославија]]) беше формирана во овој град од [[Миле Кокотов]] во [[1989]] година. Оваа приватна телевизија беше наречена „[[ТЕКО ТВ]]“ но, денес повеќе не постои. Во Штип, активни телевизиските станици се „[[ТВ Ирис]]“ и „[[ТВ Стар]]“. Штип има и повеќе [[радио]] станици, меѓу кои се истакнува „[[Канал 77]]“, првата приватна радио станица која има проширена мрежа низ североисточниот дел на [[земја]]та. Други поважни станици се "[[Радио Штип]]", радио '[[Angelsfm]]' и непрофитната радио станица „УГД-ФМ“ која работи во состав на Универзитетот „Гоце Делчев“. Во градот се печати локалниот весник, „[[Штипски Весник]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://iris.com.mk/ |title=Тв Ирис |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228180556/http://iris.com.mk/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.radiostip.com.mk/ Радио Штип]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cerenja.com.mk/ |title=Радио Черења |accessdate=2008-03-05 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415011316/http://www.cerenja.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> ==Штип како тема во уметноста и во популарната култура== * „Штип“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 43.</ref> * „Во Штип и во Жоал“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 120.</ref> == Познати личности == :''За автоматски создадени списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете: [[:Категорија:Родени во Штип]] и [[:Категорија:Починати во Штип]]'' :''За рачно одржувани списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете ги статиите: [[Список на луѓе родени во Штип]] и [[Список на луѓе починати во Штип]]'' {{Div col|cols=2}} * [[Станислав Лесновски]] — македонски книжевник од XIV век * [[1881]] - [[1924]], [[Тодор Александров]] — револуционер, водач на [[ВМРО]] од [[1911]] до [[1924]] * [[1863]] - [[1937]], [[Љубомир Милетиќ]] — научник, бугарски фалсификатор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=aEif5hY18Hg|title=Изјави по промоцијата на книгата "Писма на Љубомир Милетич до Афанасиј М. Селишчев"}}</ref>, филолог, ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет “Св. Климент Охридски”]], претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1926]] до [[1937]] година и претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]]<ref name="ReferenceE">Љупчо Шатевски, „Штипјани неколку децении раководеле и со Бугарската академија на науките“, ''Дневник'', година XVIII, број 5553, петок, 29 август 2014, стр. 18.</ref> * [[1890]] - [[1977]], [[Тодор Павлов]], [[комунизам|комунист]], политичар и научник, [[регент]] на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]] во периодот [[1944]]-[[1946]] и претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1947]] до [[1962]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1896]] - [[1990]], [[Ванчо Михајлов]], познат и како „Радко“ — бугаромански револуционер во [[Македонија]], водач на про-бугарското крило на ВМРО * [[1900]] - [[1988]], [[Славјанка Влахчева]] - прва медицинска сестра во Македонија, борец во [[НОБ]] * [[1901]] - [[1967]], [[Емануел Чучков]] - член на президиумот на [[АСНОМ]], доктор по [[географија|географски]] науки * [[1906]] - [[1987]], [[Михајло Апостолски]] - македонски генерал, командант на партизанските одреди во Македонија за време на [[НОБ]] и претседател на [[МАНУ]] од [[1976]] до [[1983]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1912]] - [[1999]], [[г.г. Михаил]] - [[Охридска архиепископија|Архиепископ охридски]] и македонски, поглавар на [[МПЦ]] * [[1917]] - [[2012]], [[Киро Глигоров]] - македонски политичар, прв претседател на независна [[Република Македонија]] * [[1923]] - [[1982]], [[Ацо Шопов]] - академик на [[МАНУ]], [[македонски поети|македонски поет]] и преведувач * [[1927]] - [[2008]], [[Никола Кљусев]] - академик на МАНУ, [[Премиер на Република Македонија]] * [[Јордан Поп Јорданов]] - претседател на МАНУ од [[1983]] до [[1991]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[Ванчо Прке]] - македонски народен херој од [[НОБ]] * [[1961]], [[Жан Митрев]], лекар кардиохирург * [[1962]], [[Сашко Кедев]], лекар-[[кардиологија|кардиолог]] и политичар * [[1966]], [[Љубчо Георгиевски]] - прв претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]], [[Премиер на Република Македонија]] * [[1972]], [[Стојанче Ангелов]] - македонски полициски генерал, бранител и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001]], претседател на партијата [[Достоинство (политичка партија)|Достоинство]] * [[Раде Рогожаров]] - глумец * [[Дуле]] и [[Коки]] - музичари * [[Зоран Шоров]] - борач, трикратен олимпиец * [[Ферус Мустафов]] - музичар, [[саксaфон]]ист * [[Кирил Рибарски]] - музичар, [[тромбон]]ист * [[Цвета Апостолска]] - македонски учесник во НОВ * [[Голуба Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Поликсена Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Бражанска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Доганџиска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден заслуги за народ III ред * [[Голуба Донева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Бојка Доновска|Бојка Босотова Доновска]] (р.1928) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Ежова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Викторија Каева-Беговска]] (1926-1973) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванчо Апостолски]] - бил македонски политичар и учесник во НОВ * [[Љупчо Арсов]] - македонски партизан од НОБ и Претседател на СР Македонија * [[Софија Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија. * [[Тодор Арсов]] - македонски партизан, партиски и воен раководител во НОВ * [[Олга Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Арсова|Марија Арсова Методиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Велева|Николина Спасова Велева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Бота Бочварска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Глигорова|Нада Дојранска Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Георгиева|Марика Пецева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Глигорова - Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Катерина Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Грнева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Грујоска|Нада Икономова Михајлова Грујоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Димитровска|Милка Недева Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Дачева|Николина Панчева Дачева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Донева|Васка Арсова Донева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Дончева-Гашиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Иванка Дубарџиска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Ѓорѓевиќ|Ленче Манева Ѓорѓевиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Ефремова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вида Жежова|Вида Донева Жежова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Ивчева|Васа Б. Ивчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димче Беловски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Димитар Митевски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Бранка Ѓорческа]] - учесник во НОБ, носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Зенделска-Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Асанда Златевска]] (1887 — 1955) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ана Јакар]] (1923 — 1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот * [[Катерина Јакоска]] (1915 — ?) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панда Јорданова|Панда Заркова Јорданова]] (1892 — 1951) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазо Гачов]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Исак Сион]] - учесник во НОБ, делегат на Првото заседание на АСНОМ и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Иван Прилепчански]] - македонски микробиолог и партизан * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Влатко Петров]] - македонски бранител, припадник на Скорпионите при АРМ * [[Александар Донски]] - литературен преведувач, раскажувач и историчар * [[Драгослав Шекуларац]] - поранешен македонски и југословенски фудбалер * [[Ванче Стојчев]] - македонски историчар, професор на Воената академија на АРМ {{Div col end}}'''Доселени во Штип:''' * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија ==Галерија== <center><gallery> Податотека:Саат-кула-Штип.jpg| Саат-кулата во Штип Податотека:Штип-центар.jpg| Панорама на Штип Податотека:Monument to fallen soldiers - Štip 16.JPG|Споменик на паднатите борци од [[НОБ]] во Штип Податотека:Sv. Kliment Ohridski - Stip 02.JPG|alt=Црквата „Св. Климент Охридски“|Црквата „Св. Климент Охридски“ Податотека:Споменикот на депортираните Евреи (Штип).jpg|alt=Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна|Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна Податотека:Безистен (Штип).jpg| Безистенот во Штип </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Štip}} * [http://www.stip.gov.mk/ Општина Штип] * [http://jpisar.com.mk/jpisar/ ЈП Исар - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510045824/http://jpisar.com.mk/jpisar/ |date=2013-05-10 }} * [http://www.stipmuzej.com.mk/ Завод и Музеј - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130214013219/http://www.stipmuzej.com.mk/ |date=2013-02-14 }} * http://www.domnamladi.com/istorijat.asp {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140217233446/http://www.domnamladi.com/istorijat.asp |date=2014-02-17 }} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=342 "Град Щип"], Книга од писателот Петар Завоев роден во Штип * [http://strumski.com/biblioteka/?id=695 Петар А. Чачаров од Штип — „Народни клетви; клетви и благословии“, објав. во „Зборник за народни умотворби, Наука и книжнина", број VI и VIII, Софиja, 1891 г.] {{Градови во Република Македонија}} {{Општина Штип}} [[Категорија:Штип| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Штип]] i8kp8mcfgnh2ha9fdvysix9doosbidk 5579261 5579224 2026-06-20T10:13:50Z Forbidden History 89259 /* Познати личности */ 5579261 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Штип | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Štip 23.JPG | image_alt = | image_caption = Панорама на Штип | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Штип во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 44 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 11 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Штип]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 340 | population_footnotes = | population_total = 42,000 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = штипјанец, штипјанка, [[Список на луѓе од Штип|штипјани]]<ref>{{ОДРМЈ|Штип}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Штип}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = ST | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.stip.gov.mk/ www.stip.gov.mk] | footnotes = }} '''Штип''' — град во источниот дел на [[Република Македонија]], распространет по долините на [[река|реките]] [[Брегалница]] и Отиња. Според пописот на [[население]]то од [[2002]] година, градот имал 40.016 (43.625 со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) жители и претставува најголемиот град во [[Источна Македонија]] и седми град по големина во [[Македонија]] (со 42 000 жители според [[Попис на населението во Македонија (2021)|Пописот од 2021]] година). Штип е седиште на [[Општина Штип|Штипската Општина]] и центар на Источнопланскиот Регион. Штип е еден од најстарите градови во [[Република Македонија|Македонија]]. Во [[2008]] година, [[Свети Никола]] бил прогласен за заштитник на градот.<ref name="XVIII 2014">Љ.Ш., „Утре во Ново Село ќе биде отворен музеј со восочни фигури на револуционери“, ''Дневник'', година XVIII, број 5646, петок, 19 декември 2014, стр. 21.</ref> == Историја == Во пишуваните документи, името [[Астибо]] за првпат го споменува античкиот хроничар Полиен во [[3 век]] пр. н.е, кој известувал дека во [[река]]та [[Астибо]] (денешна [[Брегалница]]), биле крунисувани [[Пајонци|пајонските]] [[крал]]еви. Македонскиот крал [[Александар|Александар Први]] околу [[360]] година п.н.е. го приклучил ова подрачје кон [[Античка Македонија|античко-македонското царство]]. Штип се спомнува во [[1 век]] од н.е., во време на [[Стар Рим|римскиот]] цар [[Тибериј]] ([[14]]-[[37]] година) како [[Пајонија|пајонскиот]] град [[Астибо]] и се вбројувал меѓу поголемите и позначајни старопајонски градови во источна Македонија. Научниците го лоцираат Астибо на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, на источните падини на ридот Исар и местата Стар Конак, Тузлија и Горно Маало. Градот е забележен и во [[Табула Појтингемијана]] (античка карта од [[4 век]]) како населба, една од станиците на патот за [[Стоби]]-Пауталија ([[Ќустендил]]) – [[Сердика]] ([[Софија]]).<ref name="ReferenceA">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со карта на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 7.</ref> [[Податотека:Stip-kraiXIXv.jpg|мини|лево|Штип кон крајот на XIX век]] Во доцната [[антика]] и во раниот византиски период, населбата постоела под името [[Стипеон]], а во средниот век, околу [[6 век|6]] и [[7 век]], таа го добила денешното име Штип. Во средниот век, некаде кон крајот на [[4 век]] и во текот на [[7 век]], за време на освојувањата на [[Авари]]те и [[Словени]]те на [[Балкан]]от настрадале речиси сите доцноантички и рановизантиски градови, вклучувајќи го и Стипеон. Штип постоел и во времето на [[Самоилово Царство|Самуиловото Царство]], во периодот меѓу [[976]] и [[1014]] година, а подоцна го освоиле [[Византија|Византијците]]. Во [[9 век]], градот бил под [[Бугарија|бугарска]] власт, а по [[Битка кај Велбужд|Битката кај Велбужд]] крај ([[Ќустендил]]), Штип потпаднал под [[Србија|српскиот]] владетел [[Стефан Дечански]]. === Османлиски период === Во [[1395]] година, Штип конечно паднал под власта на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и станал каза (нахија) во составот на Ќустендилскиот санџак. Оттогаш, па сè до [[17 век]], постојат малку пишувани документи за судбината на Штип. Со [[шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] во почетокот на XVI век голем број на [[Евреи]] - [[Сефарди]] побегнале на територијата на Османлиското Царство, а дел од нив се населиле во Штип, што може да се забележи од турските извори од 1519 година кога во Штип живееле 38 еврејски семејства или 200 души.<ref>{{Наведена книга |title= Штип од 1900 до 1912 година |last= Цацков |first= Оливер |year= 2013 |publisher= Организација на резервните офицери на Република Македонија |location= Скопје |isbn= 9789989211225 |page= 77}}</ref> Во еден документ од [[1620]] година, градот е спомнат како [[епископ]]ско седиште, а во [[1661]] година низ Штип поминал познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]]. Тој го опишал градот со следниве зборови:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 4-7.</ref> [[Податотека:Štip stara razglednica.jpg|мини|лево|Пазарот и градскиот часовник во Штип во почетокот на XX век]] [[Податотека:Emir Kucuk Sultanov Most vo 1919.jpg|мини|лево|Емир Ќучук Султанов мост на реката Брегалница во почетокот на XX век (изграден во 1672 година)]] "''Штип е кадилак со тврдина на ридот што чува стража. Во градот има џамии, бањи, голем карван-сарај и мала река''." Евлија Челебија запишал дека Штип имал 2.240 куќи, 24 муслимански храмови (џамии и месџети), седум теќиња, седум ана, два амама, еден карван-сарај, единаесет мектеби и една медреса. Градот имал чаршија со 450 занаетчиски и трговски дуќани, со безистен полн со скапоцена стока од сите седум подрачја на светот.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 85</ref> Францускиот конзул Божур забележал дека во 1800 година градот имал од 3 до 4.000 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> За време на австриско-турската војна, во [[1689]] година, Штип бил освоен од [[Австроунгарија|Австроунгарците]], но во [[1691]] година повторно го зазеле Турците.<ref name="ReferenceA"/> Во времето на Австриско-турската војна, градот претрпел големи оштетувања. Имено, при навлегувањето во градот, есента 1689 година, по наредба на генералот Пиколомини, најпрво го ограбиле, а потоа го запалиле. По овие страдања, Штип не можел да закрепне сè до XIX век, по што повторно се враќа во поранешниот сјај. Познатиот француски балканолог - Ами Буе (1794-1881), го посетил Штип во средината на XIX век и го нарекол златен град, кој тогаш имал околу 20.000 жители, од кои повеќето од половината биле христијанско население, град со развиена градска чаршија, со убави џамии, многу јавни чешми итн. Во овој период, Штип претставувал економски и културен центар во Источна Македонија. Во градот имало развиено занаетчиство од кое се издвојувале: кожарството, којунџиството, бочварството, чевларството и други. Штипските трговци-пазарџии, своите стоки натоварени на коњи ги разнесувале по околните кази. Токму во Штип, постоеле шарлаганџиски работилници во кои се преработувал афион.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 86</ref> [[File:Книгата на Петър Завоев Град Щип.jpg|thumb|мини|Книгата на писателот од Штип Петар Завоев "Град Штип"]] Во [[1830]] година, во Штип било отворено првото училиште на народен јазик, а во [[1868]] година, [[Јосиф Ковачев]] ([[1839]]-[[1898]]) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во [[1872]] година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на [[XIX век]], од [[1894]] до [[1896]] година, во училиштето (изградено во [[1872]] година) во [[Ново Село (Штип)|Ново Село]] предавал [[Гоце Делчев]], идеологот на македонското национално ослободително движење.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.</ref><ref name="Историја на Штип">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=243 Историја на Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Балканските и светските војни === За време на [[Балканските војни]], Штипската област била окупирана од бугарските и српските војски, а демаркационата линија помеѓу двете војски е повлечена по реката Брегалница, така што Штип и селата од левата страна ги окупирала Бугарија, која овде започнува да воведува своја администрација. Териториите од десната страна на реката ги окупира Србија. Истата судбина на овој народ му се случува и за време на [[Првата светска војна]]. Меѓу 58 000 војници од Македонија опфатени со мобилизацијата има и многу штипјани кои учествуваат на многуте фронтови, како: Криволак 1915-1916, на Добруџанскиот фронт 1916 година и [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] од 1916 година. Меѓу другите ужаси и последици од Првата светска војна во Штип и Штипско се појавата на заразни болести, меѓу кои маларијата, пегавиот тифус, колерата и страотниот шпански грип. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], на 6 април 1941 Штип бил бомбардиран од страна на германски авиони што полетале од бази од Бугарија. Во првиот налет била бомбардирана Соколаната во која биле сместени две воени единици на Кралска Југославија, а во вториот налет Исарот и куќите од околните маала, како и градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.mk/default.asp?ItemID=2465AFAA2867D349982667BBBB283DF9|title=Штип чествуваше за загинатите во шестоаприлското бомбардирање|date=6 април 2013 |publisher=Дневник|accessdate=2017-06-10}}</ref> На 7 април 1941 година градот бил заземен од страна на 73-та пешадиска германска дивизија, а на 18 април истата година бугарскиот Генералштаб добил известување од командата на 12-та германска армија дека им се одобрува на единиците на Првата бугарска армија да навлезат во еден дел од Македонија.<ref name=kire_filov>{{наведена книга| last = Филов| first = Кире| title = Политичките и економските промени во Штип и Штипско низ архивската документација: 1944-1946 година| publisher = Национална Установа - Универзитетска Библиотека „Гоце Делчев“ - Штип| year = 2011| isbn = 9789989147722| page = 13}}</ref> Бугарската окупаторска власт во Штип била воспоставена на [[26 април]] [[1941]] година.<ref name=kire_filov /> На [[11 март]] [[1943]] година, штипските [[Евреи]] (551 лице од 131 семејство) биле депортирани во [[концентрационен логор|концентрациониот логор]] „[[Треблинка]]“, каде што речиси сите биле убиени, а успеале да се спасат само седуммина. Веднаш по депортацијата на Евреите, фашистите го разурнале Еврејското маало во центарот на Штип, заедно со еврејското училиште, синагогата и другите објекти.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10 и 40-41.</ref><ref>„Евреите умееја да заработат и од она што другите го фрлаа“, ''Дневник'', година XIX, број 5715, петок, 13 март 2015, стр. 9.</ref> На [[8]] [[ноември]] [[1944]] година, единиците на [[НОБ]] го ослободиле градот. Штипјани учествувале активно во НОБ, при што во отпорот против окупаторите се вклучиле околу 2 000 борци. За време на окупацијата, 814 жители ги загубиле животите, од кои, 88 во директна борба против окупаторите. == Географија == [[Податотека:ЖС Штип (3).JPG|мини|десно|Железничката станица во Штип]] Градот Штип се наоѓа во централниот дел на [[Источна Македонија]]. Се протега на [[површина]] од 13,5 км<sup>2</sup> и лежи на [[надморска височина]] од 300 m. Градот е поделен на многу маала, меѓу нив се [[Леваците]] и [[Деснаците]], ситуирани на левата и десната страна од горниот тек на [[река]]та [[Отиња]]. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река [[Отиња]] (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката [[Брегалница]]. Отиња се влева во реката [[Брегалница]], во југозападниот дел на градот, во Штипско [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]. Составен дел на градот Штип е [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон [[Радовиш]]. Ново Село продолжува во Кежовица Маало, кое се простира до [[минерал]]ните геотермални [[извор]]и [[Кежовица]] и Л'џи (со температура на водата меѓу 58 и 62 степени).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 8-9.</ref> === Населби и маала === Центарот на градот се простира помеѓу ГТЦ и градската црква Св. Никола. Исарот е маало на падините на истоимениот рид. Во маалото наречено Радански пат, претежно живеат граѓани од ромскиот етникум. Од останатиот дел од Штип, од постарите маала се: Стар Конак, Кадидере, Тузлија, Горно маало и Ново Село. Од поновите населби претежно изградени после Втората светска војна се: Осми Ноември (според денот на ослободувањето), Сењак (1-4), Пребег, Дузлак, Пелтеково Имање, Баби (1-6), Леваци, Деснаци, Македонка, Балканска, Суитлак, Автокоманда, Пролет, Железничка, Каленица, Сончев град, Плуждино и други. == Население == Според пописот на [[Ќустендил]]скиот [[санџак]], во чиј состав влегувала Штипската [[нахија]], во [[1519]] година, Штип имал околу 2.700 жители, т.е. 201 турско семејство, 6 христијански маала со 333 семејства и едно еврејско маало со 15 семејства. Во [[1797]] година, Штип имал 3.000 жители, а во [[1807]] година, двојно повеќе. Во [[1837]] година, Штип веќе имал 17.000 жители, а во [[1899]] година, 20.900 жители.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.</ref> Според пописот од [[2002]] година, градот Штип (без [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]) броел 40.016 жители. Заедно со Ново Село, населението на Штип изнесувало 43.652 жители, од кои, 38.323 (87,85%) се [[Македонци]].<ref name="Историја на Штип"/> ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот Штип (заедно со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) имало 43.652 жители и спаѓал во групата на средни градови, а бил седми град по големина во [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=23 август 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|87.79}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.00}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|3.96}} {{Столбен постоток|Турци|orange|2.01}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.64}} {{Столбен постоток|други|grey|0.56}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} }} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 38 323 |- | [[Турци]] | 887 |- | [[Роми]] | 2 184 |- | [[Албанци]] | 12 |- | [[Власи]] | 1 727 |- | [[Срби]] | 272 |- | [[Бошњаци]] | 11 |- | Други | 246 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|88.99}} {{Столбен постоток|турски|orange|4.18}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|3.28}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|2.63}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.49}} {{Столбен постоток|други|grey|0.41}} {{Столбен постоток|албански|black|0.01}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''38.846''' | 88,99 |- | [[албански]] | 4 | 0,01 |- | [[турски]] | 1.825 | 4,18 |- | [[ромски]] | 1.146 | 2,63 |- | [[влашки]] | 1.431 | 3,28 |- | [[српски]] | 214 | 0,49 |- | [[бошњачки]] | 5 | 0,01 |- |други | 181 | 0,41 |} ;Вероисповед Во Штип се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|89.63}} {{Столбен постоток|Ислам|green|7.20}} {{Столбен постоток|други|grey|2.98}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.17}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантсво]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''39.127''' | 89,63 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 3.145 | 7,20 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 74 | 0,17 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 5 | 0,01 |- | други | 1.301 | 2,98 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Штип: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.361 | 1953|13.845 | 1961|20.269 | 1971|27.224 | 1981|36.230 | 1991|42.826 | 1994|41.730 | 2002|43.652 | 2021|42.000 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |9.050 |21 |977 |606 |3 |441 | — |263 | — | '''11.361''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 11.258 | 34 | 1.426 | 653 | 7 | 226 | — | 241 | — | '''13.845''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 17.527 | 71 | 783 | — | — | 483 | — | 1.405 | — | '''20.269''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 23.845 | 43 | 1.862 | 178 | — | 469 | — | 827 | — | '''27.224''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 31.359 | 65 | 1.473 | 1.029 | 955 | 472 | — | 877 | — | '''36.230''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 37.235 | 32 | 1.156 | 1.518 | 1.484 | 515 | — | 886 | — | '''42.826''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 37.136 | 18 | 877 | 1.449 | 1.694 | 283 | — | 273 | — | '''41.730''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 38.323 | 12 | 877 | 2.184 | 1.727 | 272 | 11 | 246 | — | '''43.652''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 32.658 | 29 | 1.022 | 2.293 | 1.389 | 163 | 12 | 288 | 4.146 | '''42.000''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|300px|мини|десно|Стара штипска куќа]] Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] наваму, Штип важи за центар на [[текстил]]ната индустрија во [[Република Македонија|Македонија]] со 60 модни конфекции, кои вработуваат околу 6 000 [[луѓе]]. Така, во [[1952]] година започнала со работа текстилната фабрика „Македонка“, со 60 работници, а само три години подоцна, тој број се зголемил на 1 224. На врвот од своето постоење, во [[1987]] година, во „Македонка“ работеле дури 5 900 работници, со што таа претставувала заштитен знак на текстилната индустрија во Штип. Во [[1962]] година била формирана уште една модна конфекција - „Астибо“, со 119 вработени. Во [[1972]] година, фабриката „Астибо“ вработувала 2 000 работници, а во [[1987]] година - 4 800 работници.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 46.</ref> Текстилната индустрија сè уште е столб на штипското стопанство, бидејќи во [[2011]] година, оваа индустрија вработувала 5 610 работници, т.е. 40% од сите вработени во Штип. Некогашните текстилни комбинати-гиганти како „Македонка“ и „Астибо“ по распадот на [[СФРЈ]] и паѓањето во стечај, денес се поделени на повеќе приватни текстилни конфекции (вкупно 58 текстилни фирми), како што се: „Семак Фешан компани“, „Текстил Логистик Македонија“, „Албатрос“, „[[Модена]]“, „Мавис“, „Максима“, „Грација“, „Беас-АБС“, „Бритекс“, „Штипко“, „Штип-текс“, „Вивенди“, „Милано“, „Фам мода“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 13, 25 и 46.</ref> Во Штип е развиена чевларската [[индустрија]], во која се истакнува фабриката за чевли „Баргала“, како и неколку помали чевларски фирми. Исто така, во градот се развиени и прехранбената индустрија, градежништовото, телекомуникациите, производството на вино, металната индустрија итн. Во градот работат и неколку сместувачки капацитети (хотели и мотели), како што се: „Оаза“, „Изгрев“, „Гарни“, „Ким“ и „Ваго“. Во контекст на развојот на туризмот, важно е работењето на бањата „Кежовица“. Во Штип се регистрирани вкупно 4 387 [[Претпријатије|претпријатија]]. Поважни стопански претпријатија во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 16 и 24.</ref><ref>[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=253&Itemid=250 Стпански развој во Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Фабриката за масло „Брилијант“, *фабриката за кондиторски производи „Мултикрем“, *фабриката за прехранбени производи „Макпромет“, * фабриката за безалкохолни пијалаци „Синада“, * Винарската визба „Имако“, * Винарската визба „Езимит вино“, * Винарската визба „Аневски“, * Фабриката за обувки „Мар Ева Мар“, * Градежното претпријатие „[[Актива]]“, * Градежното претпријатие „Бетон“, * Градежното претпријатие „[[Пелагонија]]“, * Градежното претпријатие „Коинг“, * Дрвната индустрија „[[Бреза]]“, * Дрвната индустрија „Мебел Инженеринг“, * Дрвната индустрија „Радодизајн“, * Металната индустрија „Метална и биротехника“, * Кабелскиот оператор „Телекабел“ итн. Исто така, во Штип делуваат две јавни претпријатија: „Исар“ и „Штип-проект“. == Култура, спорт, образование и администрација == [[Податотека:НУ Центар за култура „Ацо Шопов” - Штип.JPG|мини|десно|Центарот за култура „Ацо Шопов“]] {{Listen | filename = Štip – Kočani dialect speech - Štip.ogg | title = За свадбените обичаи во Штип | description = Говор на жена од Штип на месниот [[штипско-кочански дијалект]] }} === Култура === Штип е познат по тоа што првата [[опера]] во Македонија е прикажана токму во овој град. Тоа била операта "Палјачи", изведена во [[1924]] година од страна на рускиот музиколог Сергеј Михајлов. Почнувајќи од [[1989]] година, секој ноември, во Штип се одржува најголемиот фестивал на забавна [[музика]] во Македонија, „[[Макфест]]“. Исто така, почнувајќи од [[1987]] година, во градот се одржува „[[Штипско Културно Лето]]“ - фестивал кој трае еден [[месец]] и се одржува од [[1 јули]] до [[1 август]] во културниот центар „[[Ацо Шопов]]“. Домот на младите е организатор на [[џез]]-фестивалот „Астибо“. Најпосле, секоја година, на [[8 ноември]], во Штип се одржува манифестацијата "Пастрмалијада".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/?jazik=1&id=020401|title=Cultural Manifestations|date=2007-09-13|accessdate=2007-09-13}}</ref> Поважни културни установи во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 11.</ref> * Завод и Музеј, * [[Народен театар - Штип|Народен театар]], * Народна и универзитетска библиотека “[[Гоце Делчев]]“, * Центар за култура "Ацо Шопов", * Дом на млади, * Уметничка галерија "Безистен", и * Државен архив. ''Заводот и Музеј'' е формиран во [[1950]] година како градска установа, а од [[1953]] година прераснал во Музеј на штипскиот крај. Во негови рамки има повеќе збирки и фондови од областа на [[археологија]]та, [[историја]]та, [[етнологија]]та и [[современа македонска уметност|современата македонска уметност]]. Во музејскиот комплекс Аневи-Гочеви е поставена археолошка збирка со над 1 200 експонати, од [[неолит]]от до [[XVIII век]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 36-37.</ref> ''Народниот театар'' започнал со работа во [[1951]] година, а првите [[театар]]ски дејци биле учителите кои приредувале претстави со своите ученици. Оттогаш, театарот приредил над 300 премиери и над 5 000 репризни претстави, при што гостувал во над 100 градови низ [[Македонија]] и во странство, а неговите претстави ги посетиле околу еден милион гледачи.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 37-38.</ref> Корените на ''Народната и универзитетска библиотека "Гоце Делчев"'' датираат од [[1872]] година, кога штипските еснафи, со свои лични средства и преку донирање книги од домашните библиотеки, го помогнале отворањето на читалиштето "Дејателност". Во [[1941]] година, читалиштето го добило името "Гоце Делчев", а во [[1946]] година била формирана Народната библиотека "Гоце Делчев", која од [[2003]] година работи со статус на национална установа. Во рамките на библиотеката работи литературниот клуб "Искра", како и американско катче, во соработка со American Corner.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 38-39.</ref> ''Центарот за култура „Ацо Шопов“ е изграден во [[1979]] година и располага со корисна површина од 3 100 м<sup>2</sup>, од кои 410 м<sup>2</sup> отпаѓаат на сценскиот простор. Центарот располага со голема сала, со 615 седишта, и со мала сала, со 120 седишта. Во составот на Центарот за култура работат: Драмско студио, Ликовно студио и Хармоникашки оркстар. Секоја година, Центарот организира околу 130 културни настани од областа на музичко-сценската драмската, ликовната и литературната уметност, како и форуми, предавања, трибини итн. Притоа, како традиционални манифестации, Центарот е домаќин на: Биеналното студио за цртеж „Во чест на поетот“, Музичкиот фестивал „Макфест“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 39.</ref> === Спорт === Штип е познат и како спортски град. Градскиот стадион со капацитет од 6 000 гледачи е домаќин на фудбалскиот клуб [[ФК Брегалница|Брегалница]], кој е формиран во [[1921]] година. Останати фудбалски клубови се [[ФК Баби|Баби]] и [[ФК Астибо|Астибо]]. Втор најпознат спортски клуб е кошаркарскиот клуб [[КК Универзитет „Гоце Делчев“|„Гоце Делчев“]]. Други позначајни клубови се: боречкиот клуб „[[Балканец]]“, кој е добитник на бројни трофеи, ракометниот клуб „Текстилец“, боксерскиот клуб „Баргала“, [[пинг-понг]] клубот при Универзитетот „Гоце Делчев“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 15.</ref> === Образование === Градот има пет основни училишта: * [[ОУ "Славејко Арсов - нас. Баби Штип|ОУ „Славејко Арсов“]] *[[ОУ "Димитар Влахов" - Штип|ОУ „Димитар Влахов“]], * [[ОУ "Ванчо Прке" - Штип|ОУ „Ванчо Прке“]], * [[ОУ "Гоце Делчев" - Штип|ОУ „Гоце Делчев“]], и * [[ОУ "Тошо Арсов" - Штип|ОУ „Тошо Арсов“]]. Во Штип работат шест средни училишта: * [[Гимназија "Славчо Стојменски" - Штип|Гимназија СОУ „Славчо Стојменски“]], * [[СОУ "Јане Сандански" - Штип|Медицинското училиште СОУ „Јане Сандански“]], * ДСУ-РЦСОО [[ДЕМУ "Коле Нехтенин" - Штип|„Коле Нехтенин“]], * [[СУ "Димитар Мирасчиев" - Штип|Текстилното училиште СОУ „Димитар Мирасчиев“]], * ДМУЦ [[Музички образовен училиштен центар "Сергеј Михајлов" - Штип|„Сергеј Михајлов“]], * [[СУ "Искра" - Штип|Средно насочено образование за деца со хендикеп „Искра“]], * ПСУ ,,Саба‘‘ [[Податотека:Stip_Macedonia_-_Panorama_from_Isar_Hill_1.jpg|алт=Stip Macedonia - Panorama from Isar Hill 1.jpg|мини|Поглед на Штип од тврдината [[Штипска тврдина|Исар]]|лево|215x215пкс]]Во [[2007]] година, во Штип бил отворен четвртиот државен универзитет во Македонија - [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. Во составот на овој универзитет во [[2012]] година имало 13 факултети со околу 16.000 студенти. Универзитетот се состои од следниве факултети: Факултет за природни и технички науки, Факултет за образовни науки (поранешен Педагошки факултет), Филолошки факултет, Земјоделски факултет, Факултет за информатика, Правен факултет, Економски факултет, Факултет за музичка уметност, Факултет за медицински науки, Технолошко-технички факултет, Електротехнички факултет, Машински факултет, и Факултет за туризам и бизнис логистика. Во состав на Универзитетот се вклучени и повеќе центри и институти: Центар за меѓууниверзитетска соработка, Центар за електронско учење, Центар за обезбедување квалитет, Центар за кариера и развој, Центар за односи со јавноста, Универзитетски спортски центар, Универзитетски културен центар, Центар за доживотно учење, ИТ центар, Институт за [[археологија]] и [[историја]], Институт за исхрана, гастрономија и диететика и Институт за информатика. Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип има дисперзирани студии во градовите: [[Струмица]], [[Радовиш]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Гевгелија]] и [[Скопје]]. Како најголем град, а воедно и центар на источниот дел на Македонија, во Штип е седиштето на Основниот и Апелациониот Суд со апелационо подрајче над повеќе судови во градовите во источна Македонија. Исто така, Штип е седиште и на секторот за внатрешни работи (СВР) кој го покрива подрачјето на средишниот дел на [[Источна Македонија]]. === Орден „Св. Никола“ === Во чест на св. Никола, кој е прогласен за заштитник на градот, во 2008 година, Штип започнал да го доделува орденот „Св. Никола“ на луѓе кои дале придонес за развојот на Штип и на источниот регион, а кои потекнуваат или некогаш живееле или работеле во Штип. Добитници на овој орден се:<ref name="XVIII 2014"/> * [[Податотека:Saat-kulata vo Shtip.jpg|мини|Саат-кулата во Штип|Саат-кулата во Штип]][[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Архиепископот Охридски и Македонски г.г. Стефан]], * Митрополитот Иларион, * [[Сашко Кедев]], * [[Методија Чепреганов]], * [[Срѓан Керим]], * [[Никола Груевски]] ([[2014]]), * Киро Глигоров (постхумано), * Ацо Шопов (постхумано). == Културно-историски знаменитости == Тврдината ''[[Штипска тврдина|Исарот]]'' е главното обележје на овој град и воодушевува со прекрасната панорама на целиот град. Таа се наоѓа на истоименото возвишение, кое се издига на 120 метри над устието на [[Отиња]] во [[Брегалница]], на западната периферија на градот. На ридот се најдени камени споменици кои потекнуваат од [[2 век]] до [[6 век]], како и остатоци од ранохристијанска базилика од [[6 век]]. Во воените походи против [[цар Самуил|царот Самуил]], [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] ја освоил тврдината Стипеон, а по освојувањето на Штип од страна на Турците, во текот на најмалку два века, тврдината била користена како нивно упориште. Денешниот изглед на тврдината потекнува од [[14 век]]. Тврдината се состоела од два дела: дворец (замок) со должина од 160 метри и најголема широчина до 20 метри, и стопански дел, со должина од 250 метри и широчина од 50 метри. Во [[2009]] година, откриени се 30 метри од тунелот што води од реката до врвот на Исарот, со што се потврдила легендата дека Штип бил освоен од Османлиите преку таен тунел под Исарот. Инаку, во своите патописи, [[Евлија Челебија]] и Џаџи Калфа сведочат дека веќе во [[17 век]], Исарот бил запустен.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9 и 28-29.</ref>[[Податотека:Štip, na razglednica so Markovo Kale, 1930ti.jpg|мини|десно|Разгледница од Штип, од 1930-те години]] ''Саат-кулата'' во Штип потекнува од [[17 век]], веројатно од [[1650]] година, а денес, таа претставува споменик на културата, заштитен од државата. Иако е позната како Саат-кула, всушност, таа претставува бегова кула, подигната за одбрана на имотот од некој турски [[бег]], чие име не е познато. Првобитно, на кулата имале пушкарници и балкон, а еден век подоцна бил поставен часовник. Еден дел од кулата бил урнат во [[1934]] година.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 29.</ref> ''Хуса Медин Пашина џамија'' или ''Црква Свети Пророк Илија'' е изградена на ридот, над јужниот брег на [[Река Отиња|реката Отиња]]. Местоположбата е на доминантна позиција над градот, поради тоа црквата во [[1882]] година била разурнета и претворена во џамија.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3A2010-01-14-16-08-48&catid=35%3A2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |title=епархија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415113808/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2010-01-14-16-08-48&catid=35:2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |url-status=dead }}</ref> Црквата била позната како поп Стариева црква, изградена од Константин Дејановиќ во [[1381]] година.<ref name="епархија"/> Според некои извори џамијата потекнува од [[17 век]], додека [[Брегалничка епархија|брегалничката епархија]] наведува дека таа била изградена во [[1882]] година. Веднаш до храмот се наоѓа гробот на Хуса Медин Паша. За објектот се води и судски спор за сопственост.<ref name="епархија"/><ref name="ReferenceB">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 30.</ref> Во центарот на Штип се наоѓа Безистенот, кој порано била затворен пазар, но сега е уметничка галерија. Нема прецизни податоци за неговата градба, но се претпоставува дека потекнува од [[16 век]] или [[17 век]], а бил уништен за време на австриско-турската војна. Тој е граден од полн, масивен камен, има правоаголна основа и три издвојувања во висина, од кои, последната ја претставува куполата. Внатре, има три простории и голема купола, а на ѕидовите има мали прозорци.<ref name="ReferenceB"/> ''Емир Ќучук Султанов мост'' се наоѓа на влезот од Штип, а бил изграден во [[1672]] година. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку мостот поминувала демаркационата линија, која го делела градот на српски дел (населбите од десната страна на Брегалница) и бугарски дел (левата страна на градот).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32.</ref> Во Ново Село, во дворот на црквата [[св. Богородица]] се наоѓа училиштето во кое две години ([[1894]] - [[1896]]) работел [[Гоце Делчев]]. Денес, тоа е реновирано и во него се наоѓа ректоратот на универзитетот „Гоце Делчев“. На едната страна од зградата, која е свртена кон црквата, поставен е релјеф во спомен на Гоце Делчев.<ref name="ReferenceC">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 31.</ref> Во Штип постојат и неколку споменици посветени на важни историски настани од поново време. Таков е Меморијалниот споменик на паднатите борци од [[НОБ]], кој се наоѓа на источната страна на Исарот. Споменикот е дело на архитектот [[Богдан Богдановиќ]], а е подигнат во [[1974]] година од страна на Собранието на Општина Штип. Во близина на зградата на музејот се наоѓа ''Споменикот на [[Евреи]]те'', изграден во [[1985]] година, во спомен на Евреите кои биле депортирани во нацистичките концентрациони логори. Споменикот е дело на уметникот Методи Андонов. Најпосле, во чест на војниците загинати за време на војната од [[2001]] година, во месноста Суитлак и во дворот на штипската касарна се подогнати спомен-обележја.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40-42.</ref> === Знаменитости === [[Податотека:Sv. Nikola - Štip 10.JPG|мини|десно|Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“ во Штип]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> Во Штип и околината се регистрирани над 300 цркви, а гордост на градот е црквата [[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]], која е седиште на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]]. Според староста, особено се истакнува црквата [[Свети Јован Крстител]], која потекнува од [[1350]] година. *'''''Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“''''' е една од најрепрезентативните сакрални објекти во Штип. Црквата е изградена од [[Андреја Дамјанов]] на местото на постара црква од [[1341]] година. Според натписот над главниот западен влез, црквата била завршена на [[10 мај]] [[1867]] година.34 Црквата се одликува со грандиозен [[иконостас]] којшто содржи бројни вредни [[икона|икони]]. На северниот дел од иконостасот има 16 икони, а на главниот иконостас се наоѓаат дури 67 икони, најголем дел од нив насликани во [[1890]] година од страна на [[Димитар Папрадишки]]. Во [[1990]] година, во рамките на црквата е отворена [[Галерија на икони (Штип)|галерија на икони]] изработени од познати зографи меѓу 17 и 19 век. Исто така, во галеријата има и стари книги, сребрени крстови, чаши за богослужби, венчални круни, [[псалми]], евангелија и други сакрални предмети. Во јужниот дел на галеријата има 29 икони од [[XVIII век]] и [[XIX век]], изработени од зографите: Џико од селото [[Осој]], [[Константин Новев|Константин]] и [[Петре Новев]] од [[Тресонче]], [[Крсте Зографот]] од [[Велес]] итн. Во западното крило на галеријата има 32 икони од [[XIX век]], дело на [[Данаил Коцов]] од Штип и на други зографи. Во северниот дел на галеријата има 31 икона, изработени од [[Петре Новев]], [[Исаија Дебарлија]], [[Константин Андонов]] итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32-33.</ref> *'''''Црквата св. Спас''''' се наоѓа на левата страна на реката [[Отиња]]. Таа претставува еднокорабна црква за која се смета дека ја подигнал војводата Димитар во [[1369]] година. Оригиналниот живопис на црквата не е сочуван, а по вторпат, таа била живописана во [[1601]] година од зографот Јован.<ref name="ReferenceC"/> [[Податотека:Св. Троица - Населба Баби (3).JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во населбата Баби]] *'''''Црквата св. [[Богородица]]''''' се наоѓа во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и претставува едно од ремек-делата на познатиот македонски мајстор [[Андреја Дамјанов]] и, според кажувањата, таа била градена 31 година. Според знакот што се наоѓа над влезот од јужната страна, црквата била реновирана во [[1850]] година. Црквата има голем иконостас со 90 икони.<ref name="ReferenceC"/> Во рамките на црквата, во [[1972]] година била отворена галерија на икони која содржи дури 132 дела, изработени меѓу [[1861]] и [[1866]] година од сликарот [[Станислав Деспотоски]] од [[Самоков]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 34.</ref> *'''Еднокорабната ''црква [[св. Архангел Михаил]]''''' се наоѓа на патот што води кон [[Исар]]от. Подигната е во првата половина на [[14 век]] од протосевастот Хрелја, а во [[1334]] година била приложена кон [[Хиландар]] од страна на [[цар Душан|царот Душан]].<ref name="ReferenceD">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 35.</ref> *'''''Црквата [[св. Јован Крстител]]''''' се наоѓа на десната страна на реката [[Отиња]], на јужната страна на [[Исар]]от, а изградена е во [[1350]] година со поддршка на [[Јован Пробиштиповиќ]], во времето кога сопственик на земјиштето бил [[деспот Оливер|деспотот Оливер]]. Од оригиналниот фрескопис, денес се видливи само фрагменти, како што е [[фреска]]та на царот [[цар Константин|Константин]] и [[царица Елена|царицата Елена]] на јужниот ѕид на црквата.<ref name="ReferenceD"/> *'''''Црквата [[Свети Илија|св. Пророк Илија]]''''' се наоѓа на јужната страна на реката [[Отиња]], изградена е во [[1381]] од [[Константин Дејановиќ]] и приложена на манастирот Хиландер. Во 1822 година била срушена, односно од истата црква е адаптирана џамија, наречена Хуса Медин Пашина џамија. Во историските извори оваа црква се спомнува како црква на поп Старие. На празникот Св.Пророк Илија на 2. Август во црквата се одржува богослужба.<ref name="епархија"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Канал 5 телевизија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507172018/https://kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Штип|'''Св. Константин и Елена''']] - на 2 јуни 2013 година поставен [[камен-темелник]]. Припаѓа на населбата Македонка, веднаш до споменикот на протераните Македонци од Егејскиот дел на Македонија.<ref>[http://www.sitel.com.mk/mk/postaven-kamen-temelnik-za-nova-crkva-vo-shtip-0 ''Поставен камен темелник за нова црква во Штип'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Недела“ - Штип|'''Св. Недела''']] - се наоѓа во истоимената населба; *Св. Климент Охридски и Св. Петка - манастирска црква во населбата [[Сењак]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |title=''ЛИТУРГИЈА НА „СВ. ПРЕПОД. МЧ –ЧКА ПАРАСКЕВА“ ВО ПАРАКЛИСОТ „СВ. ПЕТКА“ ВО НАС. СЕЊАК ВО ШТИП'' |accessdate=2014-11-23 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415141342/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Штип|'''Св. Архангел Гаврил''']] - се наоѓа во населбата [[Пролет (Штип)|Пролет]]. Камен темелник удрен на 19 јуни 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |title=''ПЕДЕСЕТНИЦА И КАМЕН – ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРДБА НА ПАРАКЛИС НА „СВ. ГАВРИЛ“ ВО НАС. ПРОЛЕТ ВО ШТИП'' |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926193623/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Штип|'''Св. Кузман и Дамјан''']] - црква во клиничкиот центар. Камен темелник удрен на 14 ноември 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |title=''КАМЕН ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРАДБА НА ЦРКВА ВО КЛИНИЧКАТА БОЛНИЦА ВО ШТИП'' |accessdate=2016-11-18 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417152826/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |url-status=dead }}</ref> *'''[[Црква „Св. Иларион“ - Штип|Св. Иларион]] Мегленски''' - се наоѓа во населбата [[Железничка (Штип)|Железничка]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D0%BD/ |title=''Свети Иларион Мегленски собра многу народ на Железничка во Штип'' |accessdate=2017-10-29 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329015640/http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0-%d0%bc%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d0%bd/ |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Воскресение Христово“ - Штип|'''Црква „Воскресение Христово“''']] — манастирска црква во месноста Семеница, на поголемо растојание источно од градот *[[Црква „Благовештение“ - Штип|'''Црква „Благовештение“''']] - единствена католичка црква во градот; *'''Св. Петка''' - се наоѓа од десната страна на реката Брегалница, од спротивна страна на ректоратот на УГД. ;Џамии *[[Кадан Ана џамија - Штип|Кадин Ана џамија]] - главна градска џамија; *[[Џамија Хусамедин Паша - Штип|Хусамедин-пашина џамија]] - повремена џамија, која работи 2 дена во неделата;{{Се бара извор}} ;Теќиња *[[Ашај Теќе]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=446|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Астибо|Астибо - Стар Конак]] — населба од римското време; *[[Бабите (Штип)|Бабите]] — тумули од железното време; *[[Штипска тврдина|Исар]] — средновековна тврдина; *[[Кемер (Штип)|Кемер]] — аквадукт од римското време; *[[Св. Архангел Главатов (Штип)|Св. Архангел Главатов]] — средновековна црква; *[[Св. Архангел Михаил (Штип)|Св. Архангел Михаил (Фитија)]] - средновековна црква со некропола; *[[Св. Власиј (Штип)|Св. Власиј]] — средновековна црква; *[[Св. Илија (Штип)|Св. Илија]] — средновековна црква; *[[Св. Јован Крстител (Штип)|Св. Јован Крстител]] — средновековна црква; *[[Трговски Центар (Штип)|Трговски Центар]] — рудник од римското време; *[[Тузлија (Штип)|Тузлија]] — некропола од римското време. == Медиуми == Штип има различни [[медиум]]ски установи. Првата приватна [[телевизија]] во [[Република Македонија|Македонија]] (и во поранешна [[Југославија]]) беше формирана во овој град од [[Миле Кокотов]] во [[1989]] година. Оваа приватна телевизија беше наречена „[[ТЕКО ТВ]]“ но, денес повеќе не постои. Во Штип, активни телевизиските станици се „[[ТВ Ирис]]“ и „[[ТВ Стар]]“. Штип има и повеќе [[радио]] станици, меѓу кои се истакнува „[[Канал 77]]“, првата приватна радио станица која има проширена мрежа низ североисточниот дел на [[земја]]та. Други поважни станици се "[[Радио Штип]]", радио '[[Angelsfm]]' и непрофитната радио станица „УГД-ФМ“ која работи во состав на Универзитетот „Гоце Делчев“. Во градот се печати локалниот весник, „[[Штипски Весник]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://iris.com.mk/ |title=Тв Ирис |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228180556/http://iris.com.mk/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.radiostip.com.mk/ Радио Штип]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cerenja.com.mk/ |title=Радио Черења |accessdate=2008-03-05 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415011316/http://www.cerenja.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> ==Штип како тема во уметноста и во популарната култура== * „Штип“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 43.</ref> * „Во Штип и во Жоал“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 120.</ref> == Познати личности == :''За автоматски создадени списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете: [[:Категорија:Родени во Штип]] и [[:Категорија:Починати во Штип]]'' :''За рачно одржувани списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете ги статиите: [[Список на луѓе родени во Штип]] и [[Список на луѓе починати во Штип]]'' {{Div col|cols=2}} * [[Станислав Лесновски]] — македонски книжевник од XIV век * [[1881]] - [[1924]], [[Тодор Александров]] — револуционер, водач на [[ВМРО]] од [[1911]] до [[1924]] * [[1863]] - [[1937]], [[Љубомир Милетиќ]] — научник, бугарски фалсификатор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=aEif5hY18Hg|title=Изјави по промоцијата на книгата "Писма на Љубомир Милетич до Афанасиј М. Селишчев"}}</ref>, филолог, ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет “Св. Климент Охридски”]], претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1926]] до [[1937]] година и претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]]<ref name="ReferenceE">Љупчо Шатевски, „Штипјани неколку децении раководеле и со Бугарската академија на науките“, ''Дневник'', година XVIII, број 5553, петок, 29 август 2014, стр. 18.</ref> * [[1890]] - [[1977]], [[Тодор Павлов]], [[комунизам|комунист]], политичар и научник, [[регент]] на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]] во периодот [[1944]]-[[1946]] и претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1947]] до [[1962]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1896]] - [[1990]], [[Ванчо Михајлов]], познат и како „Радко“ — бугаромански револуционер во [[Македонија]], водач на про-бугарското крило на ВМРО * [[1900]] - [[1988]], [[Славјанка Влахчева]] - прва медицинска сестра во Македонија, борец во [[НОБ]] * [[1901]] - [[1967]], [[Емануел Чучков]] - член на президиумот на [[АСНОМ]], доктор по [[географија|географски]] науки * [[1906]] - [[1987]], [[Михајло Апостолски]] - македонски генерал, командант на партизанските одреди во Македонија за време на [[НОБ]] и претседател на [[МАНУ]] од [[1976]] до [[1983]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1912]] - [[1999]], [[г.г. Михаил]] - [[Охридска архиепископија|Архиепископ охридски]] и македонски, поглавар на [[МПЦ]] * [[1917]] - [[2012]], [[Киро Глигоров]] - македонски политичар, прв претседател на независна [[Република Македонија]] * [[1923]] - [[1982]], [[Ацо Шопов]] - академик на [[МАНУ]], [[македонски поети|македонски поет]] и преведувач * [[1927]] - [[2008]], [[Никола Кљусев]] - академик на МАНУ, [[Премиер на Република Македонија]] * [[Јордан Поп Јорданов]] - претседател на МАНУ од [[1983]] до [[1991]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[Ванчо Прке]] - македонски народен херој од [[НОБ]] * [[1961]], [[Жан Митрев]], лекар кардиохирург * [[1962]], [[Сашко Кедев]], лекар-[[кардиологија|кардиолог]] и политичар * [[1966]], [[Љубчо Георгиевски]] - прв претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]], [[Премиер на Република Македонија]] * [[1972]], [[Стојанче Ангелов]] - македонски полициски генерал, бранител и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001]], претседател на партијата [[Достоинство (политичка партија)|Достоинство]] * [[Раде Рогожаров]] - глумец * [[Дуле]] и [[Коки]] - музичари * [[Зоран Шоров]] - борач, трикратен олимпиец * [[Ферус Мустафов]] - музичар, [[саксaфон]]ист * [[Кирил Рибарски]] - музичар, [[тромбон]]ист * [[Цвета Апостолска]] - македонски учесник во НОВ * [[Голуба Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Поликсена Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Бражанска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Доганџиска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден заслуги за народ III ред * [[Голуба Донева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Бојка Доновска|Бојка Босотова Доновска]] (р.1928) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Ежова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Викторија Каева-Беговска]] (1926-1973) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванчо Апостолски]] - бил македонски политичар и учесник во НОВ * [[Љупчо Арсов]] - македонски партизан од НОБ и Претседател на СР Македонија * [[Софија Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија. * [[Тодор Арсов]] - македонски партизан, партиски и воен раководител во НОВ * [[Олга Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Арсова|Марија Арсова Методиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Велева|Николина Спасова Велева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Бота Бочварска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Глигорова|Нада Дојранска Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Георгиева|Марика Пецева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Глигорова - Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Катерина Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Грнева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Грујоска|Нада Икономова Михајлова Грујоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Димитровска|Милка Недева Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Дачева|Николина Панчева Дачева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Донева|Васка Арсова Донева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Дончева-Гашиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Иванка Дубарџиска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Ѓорѓевиќ|Ленче Манева Ѓорѓевиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Ефремова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вида Жежова|Вида Донева Жежова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Ивчева|Васа Б. Ивчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димче Беловски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Димитар Митевски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Бранка Ѓорческа]] - учесник во НОБ, носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Зенделска-Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Асанда Златевска]] (1887 — 1955) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стевка Кантарџиска|Стевка Манчева Кантарџиска]] (р.1918- ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ана Јакар]] (1923 — 1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот * [[Катерина Јакоска]] (1915 — ?) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панда Јорданова|Панда Заркова Јорданова]] (1892 — 1951) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазо Гачов]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Исак Сион]] - учесник во НОБ, делегат на Првото заседание на АСНОМ и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Иван Прилепчански]] - македонски микробиолог и партизан * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Влатко Петров]] - македонски бранител, припадник на Скорпионите при АРМ * [[Александар Донски]] - литературен преведувач, раскажувач и историчар * [[Драгослав Шекуларац]] - поранешен македонски и југословенски фудбалер * [[Ванче Стојчев]] - македонски историчар, професор на Воената академија на АРМ {{Div col end}}'''Доселени во Штип:''' * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија ==Галерија== <center><gallery> Податотека:Саат-кула-Штип.jpg| Саат-кулата во Штип Податотека:Штип-центар.jpg| Панорама на Штип Податотека:Monument to fallen soldiers - Štip 16.JPG|Споменик на паднатите борци од [[НОБ]] во Штип Податотека:Sv. Kliment Ohridski - Stip 02.JPG|alt=Црквата „Св. Климент Охридски“|Црквата „Св. Климент Охридски“ Податотека:Споменикот на депортираните Евреи (Штип).jpg|alt=Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна|Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна Податотека:Безистен (Штип).jpg| Безистенот во Штип </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Štip}} * [http://www.stip.gov.mk/ Општина Штип] * [http://jpisar.com.mk/jpisar/ ЈП Исар - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510045824/http://jpisar.com.mk/jpisar/ |date=2013-05-10 }} * [http://www.stipmuzej.com.mk/ Завод и Музеј - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130214013219/http://www.stipmuzej.com.mk/ |date=2013-02-14 }} * http://www.domnamladi.com/istorijat.asp {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140217233446/http://www.domnamladi.com/istorijat.asp |date=2014-02-17 }} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=342 "Град Щип"], Книга од писателот Петар Завоев роден во Штип * [http://strumski.com/biblioteka/?id=695 Петар А. Чачаров од Штип — „Народни клетви; клетви и благословии“, објав. во „Зборник за народни умотворби, Наука и книжнина", број VI и VIII, Софиja, 1891 г.] {{Градови во Република Македонија}} {{Општина Штип}} [[Категорија:Штип| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Штип]] tee7wawearxairmjikdwr5w9th81blm Загреб 0 2149 5578984 5578800 2026-06-19T18:14:46Z EUPBR 119386 /* 20 век */ 5578984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за град | тип = | име = Загреб | изворно име = Grad Zagreb | друго име1 = | друго име2 = | друго име3 = | слика = Montage of major Zagreb landmarks.jpg | сл-големина = | опис = | знаме = Flag of Zagreb.svg | знаме-големина = | знаме-врска = | грб = Coat of arms of Zagreb.svg | грб-големина = | грб-врска = | локација = Zagreb within Croatia.PNG | лок-големина = | лок-коментар = Местоположба на Загреб<br />на картата на Хрватска | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 49 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 15 | lon_min = 59 | lon_sec = 0 | временска зона = [[Средноевропско време|CET]] (UTC +1) | вз-лето = [[Средноевропско летно време|CEST]] (UTC +2) | прекар = | прекар изворно = | прекар2 = | прекар2 изворно = | прекар3 = | прекар3 изворно = | прекар4 = | прекар4 изворно = | мото = | мото изворно = | доселување = | основан од = | основан во = [[1094]] | старо име1 = | старо име2 = | старо име3 = | старо име4 = | авто = ZG | празник датум = | празник име = | поштенски код = 10000 | повикувачки број = 01 | официјална страница = [http://www.zagreb.hr/ www.zagreb.hr] | земја = {{знамеикона|Хрватска}} Хрватска | поделба-тип1 = Жупанија | поделба-име1 = Град Загреб | поделба-тип2 = | поделба-име2 = | поделба-тип3 = | поделба-име3 = | поделба-тип4 = | поделба-име4 = | општини = | административна распределба = | населби = | градоначалник = Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) | партија = | површина = 641,29<ref name="odel za statistika">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |title=''Gradski zavod za prostorno uređenje - Odjel za statistiku'' |accessdate=2007-11-13 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011040234/http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |url-status=dead }}</ref> | копно = | вода = | паркови = | надморска височина = 122–1,035 | латитуда = | лонгитуда = | клима = | население = 801&nbsp;554 | година на попис1 = 2001<ref name="odel za statistika" /> | мажи = | жени = | високо = | средно = | основно = | неписмени = | густина на население = 1&nbsp;214,9 | година на попис2 = | етнички групи = }} '''Загреб''' ({{langx|hr|Zagreb}}) — [[главен град]] на [[Хрватска|Република Хрватска]], најголем [[град]] во Хрватска по број на жители. Историски гледано, Загреб израснал од две населби на два соседни рида, [[Градец (Загреб)|Градец]] и [[Каптол (Загреб)|Каптол]], кои го сочинуваат јадрото на денешен Загреб, неговиот стар град. Денес Загреб претставува административен, деловен, културен, сообраќаен и научен центар на Хрватска. И по местоположбата и својата култура, Загреб спаѓа во градовите на [[Средна Европа]]. Стариот и Новиот град се сметаат за споменици на културата кои успеале да го сочуваат чувството на [[среден век|средниот век]] и [[барок]]ниот период. == Географија == Загреб се наоѓа во [[Централна Хрватска]], на југозападниот дел на [[Панонска Низина]], на просечна надморска височина од 122м, под јужните падини на планината [[Медведница]], на брегот на реката [[Сава]], која во подрачјето на градот е претежно низинска [[река]]. [[Сава]] има типично дождливо-снежен режим со висок водостој на [[пролет]] и на [[есен]], а низок во летото, што доведува до големи осцилации на водостојот на самата река. Шумите покриваат дури 30,45% од територијата на градот (како управна заедница). Долината на [[река]] [[Сава]], некогаш претставувала континуиран појас на [[шума]]: вбри и тополи, а денес се присутни само малку деградирани дрвја од тој вид. Во пониските делови на [[Медведница]], до 400м надморска височина и на ридовите, на благите падини, преовладува храст, граб, бука и див кастен. Над таа граница, од 300м до 800м надморска височина, доминира буката, која над таа висина се меша со ела. Земјоделските површини во градот зафаќаат дури 31,84%, додека останатите површини (првенствено градежен дел) зафаќаат 37,71% од територијата на градот. === Природни одлики === [[Слика:Zagreb SPOT 1038.jpg|мини|лево|250п|Сателитска снимка на Загреб]] Поширокото подрачје на Загреб изградено е од карпи од магматски, седиментен и метаморфен тип. Загрепското подрачје е зона за појачани сеизмички активности како последица на интензивните тектонски движења. Сеизмичноста изнесува од 7 до 9 степени по [[Меркалиева скала]].<ref name="ГрЗгПО">{{cite web |url=http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |title=Seizmologija zagrebačkog područja |access-date=27 јануари 2021 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305154556/http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |url-status=dead }}</ref> Два важни премини поминуваат низ загрепското подрачје, савски премин, кој се пружа на падините на [[Вукомерички гори]], и медведничкиот премин, кој се пружа на потег од [[Жумберачка гора]] - [[Медведница]].<ref name="ГрЗгПО" /> === Клима === Според Кепеновата класификација на [[клима]], Загреб има континентална клима со топли лета. Просечната годишна [[температура]] на воздухот во градот изнесува 11,4°С, средна јануарска [[температура]] на воздухот изнесува -0,1°С, додека средната [[температура]] во [[јули]] изнесува 20,7°С. Годишно вкупно има 844мм врнежи, додека на [[Медведница]] годишно паѓа 50% повеќе (1238мм). Врнежите во текот на годината се релативно рамномерно распоредени. [[Снег]] годишно просечно се појавува и трае околу 40 дена. Просечен број на денови со [[снег]] е 4. Во текот на годината најчесто дуваат слаби ветрови со североисточен и југозападен правец. Годишно Загреб има 26 дена со силен, а 2 дена со олуен ветер. Најмногу денови со грмежи проследени со врнежи се во топлиот дел од годината (од [[април]] до [[септември]]). Годишно во Загреб има 2.030 сончеви ласови, додека на [[Медведница]] бројот на сончеви часови е нешто поголем, бидејќи во ладниот дел од годината (од [[октомври]] до [[март]]) во Загреб е честа појавата на [[магла]].<ref>{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=70 |title=World Weather Information Service - Zagreb |website=worldweather.wmo.int |publisher=World Meteorological Organization |access-date=27 јанури 2021}}</ref> {{climate chart|Загреб |- 4|3|63.7 |- 4|5|41.2 |0|11|51.3 |4|15|63.5 |9|20|77 |13|23|96.6 |14|25|81.5 |14|25|89.9 |10|22|86.5 |6|15|74.1 |1|8|82 |- 2|3|63.7 |float=right |source=[http://www.wordtravels.com/Cities/Croatia/Zagreb/Climate -{Zagreb Climate Data}-] (температура) и [http://klima.hr/klima.php?id=mjes&param=01 Државен хидрометеоролошки завод на Хрватска] (врнежи) }} == Историја == === Праисторија === [[Слика:Andautonia.jpg|мини|лево|250п|Андаутонија]] [[Слика:Kamenita vrata N.jpg|мини|десно|250п|Каменити врати, некогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] [[Слика:Zagreb Lotrščak Tower 1.jpg|мини|десно|250п|Кула Лотршчак, екогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] Населбите на поширокото загрепско подрачје постојат уште во праисторијата. Во прештерата [[Ветерница]], на југозападната страна на планината [[Медведница]], која на палеолитските ловци им служела како склониште или живееалиште, пронајдено е камено оружје и орудие, како и остатоци од огништа на човековите предци кои биле современици на крапинскиот [[прачовек]]. Староста на остатоците датира од околу 40.000 години.<ref name="ГрЗгИПи">{{cite web |url=http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |title = Park prirode Medvednica — Kulturna baština — Lokaliteti |publisher = pp-medvednica.hr |access-date=20 септември 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926204101/http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |archive-date=26 септември 2011 |url-status=dead}}</ref> Трагите на живот се пронајдени и во долината на [[река]] [[Сава]], каде е пронајдено бронзено орудие и гробови на културни полиња со урни, наречени според начинот на сахранувањето на покојниците. === Антика === За време на [[Римско Царство]] на подрачјето на Загреб, поточно на местото на денешното [[село]] [[Шчитарјево]] во близина на [[Голема Горица]], се наоѓала [[Андаутонија]], староримска населба и [[општина]]. На местото на [[Андаутонија]] до пред римската се наоѓало илирска населба. [[Андаутонија]] се наоѓала на десниот брег на [[река]] [[Сава]] на местото каде се наоѓа римскиот пат [[Сисција]]-[[Петовио]] ([[Сисак]]-[[Птуј]]). Со Археолошките ископувања се откриени бадеми, некрополи, термален комплекс со [[вода]], канализација и систем за загревање на просторија, траги на пристаништа и предмети од свакодневниот [[живот]]. [[Андаутонија]] губи на значење во периодот од [[4 век]] до [[7 век]] за време на [[Големата преселба на народите]]. === Среден век === Континуираната [[историја]] на градот Загреб може да се прати од [[1094]] [[година]] каде унгарскиот [[крал]] [[Ладислав I]] ја основал Загрепската епископија на [[Капитол (Загреб)|Каптол]].<ref name="ЗгПов1">{{cite web |url=http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |title=Povijest Zagreba |publisher=zagrebcity.com |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718150638/http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |archive-date=18 јули 2011 |url-status=dead}}</ref><ref name="ЗгПов2">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1081 |title=Službene stranice Grada Zagreba — O Zagrebu |publisher=Zagreb.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref><ref name="ЗгПов3">{{cite web |url=http://www.zagreb-touristinfo.hr/?id=34&l=h&nav=nav2 |title=Turistička zajednica Grada Zagreba — Kratka povijest Zagreba |publisher=zagreb-touristinfo.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Во [[1134]] [[година]] издадена е и писмена одредба во која се споменува основач на епископијата [[крал]] [[Ладислав]], прв загрепски епископ со свештеништво. Таа повелба е прва писмена трага за Загрепската епископија. Во [[1217]] [[година]] е довршена посветената црква, која тешко настрадала при нападот на [[Татари]]те во [[1242]] [[година]].<ref>{{cite web |url=http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |title=Povijest katedrale |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224194130/http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |archive-date=24 февруари 2009}}</ref> Преживеаното население побарало спас во шумите на [[Медведница]]. По заминувањето на [[Татари]]те дел од населението се вратило на повисокиот брег кој од соседната бискупска населба бил одделен со потокот [[Медвешчак]]. Унгарскиот [[крал]] [[Бела IV]], кој и сам се повлекувал пред Тетарите, во знак на благодарност за сигурно прибежиште, на новата населба [[Градец]] и нејзиното население, им доделил признание. [[Градец]] така станал слободна кралска област.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /><ref name="ЗгПов3" /> Се проценува дека Загреб тогаш имал околу 1000 жители. === Нов век === [[Слика:Zagreb-Valvasor.jpg|мини|лево|250п|Загреб во [[1689]]. [[година]]]] [[Слика:Zagreb Gornji grad.jpg|мини|десно|250п|Горниот дел од Загреб]] Загреб првпат се споменал како [[главен град]] на [[Хрватска]] во [[1557]] [[година]].<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> Во текот на [[17 век]] и [[XVIII век]] катастрофални пожари повеќепати ја уништувале населбата. Со постепена изградба на куќите од изгорениците со време е ограничена разорна моќ на чести големи пожари. Во [[1664]] [[година]] во Загреб е основана првата [[печатница]].<ref name="ЗгПов3" /> Во [[1669]] [[година]] е основа [[Загрепски универзитет]].<ref name="ЗгПов2" /> Тогаш [[Цар на Светото Римско Царство|царот на Светото Римско Царство]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] го потврдил правото на универзитето со повелба од Кралската академија. Во меѓувреме во [[1667]] [[година]] избиле тешки и крвави битки во предградието и на мостот преку потокот кој го делел градот на две населени места. Помеѓу жителите од двете населени места често се појавувале спорови и недоразбирања. Со време недоразбирањата, престанале. Во [[1742]] [[година]] во Загреб постоеле 560 куќи со 5.600 жители. Дваесет и пет години подоцна, во [[1767]] [[година]]. Кралското собрание веќе го одредило Вараждин за свое повремено седиште. Но, по големиот пожар во Вараждин во [[1776]] [[година]] во кој е уништена и зградата на Кралското собрание, во Загреб трајно се преселиле големите управи, судски и училишни установи, како и значаен дел од племињата.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> === 19 век === Во почетокот на [[XIX век]] во Загреб живееле 7.706 жители и тој број бил во постојан пораст. Во [[1834]] [[година]], со преуредување на стариот градски дел на Загреб го добил првиот постојан театар, а во [[1847]] [[година]] во Хрватскиот сабор, хрваткиот јазик е прогласен за службен [[јазик]] со што е заменет дотогашниот службен [[јазик]] - латинскиот. Револуционерната [[848]] [[година]] Загреб, како и останатиот дел на [[Европа]], бил едно од најбурните политички случувања. Средишниот градски [[плоштад]] истата година бил преименуван во [[Јелевачев плоштад]]. Со „царскиот пакет“ од [[7 септември]] [[1850]] година споени се дотогашните делови на Загреб во единствена населба, со што се создале услови за забрзан развој на модерен средноевропски [[град]]. Тоа било време на големо градење, во кој прераснало ново урбано средиште, [[Долен Град]]. За тоа време на [[Трњ]] и [[Трешњевец]] настанала неплански градена населба со сиромашен слој на граѓани, додека на шумовитите брегови се градел резиденцијалниот дел од градот. Во [[1862]] [[година]] низ градот поминала првата железничка станица. Пругата е изградена како јужен крак на пругата [[Виена]]-[[Љубљана]]-[[Трст]] и го споила ѕидниот мост преку Загреб со [[Сисак]]. Следната [[година]] во работа е ставена и градската плинара. ВО [[1866]] [[година]] во Загреб е основата Југословенската академија за образование и уметност, денешната [[Хрватска академија на науки и уметности]]. Во истата [[година]] на централниот градски плоштад поставен е споменик на [[Бане Јелачиќ]] и довршена е изградбата на православната црква на Плоштадот [[Петар Прерадовиќ]]. Во [[1867]] изградена е загрепската синагога, а во [[1874]] [[година]] Загреб добил нов [[универзитет]]. Во [[1874]] [[година]] воведена е јавната планинска расвета, а во [[1878]] [[година]] започанл со работа и градскиот водовод. На [[9 ноември]] [[1880]] [[година]], Загреб бил погоден од силен [[земјотрес]] во кој многу згради биле оштетени, но без поголеми човечки жртви. По оштетувањата кои настанале од земјотресот, започнала обнова на Каптола и загрепската катедрала, која тогаш го добила градскиот изглед. Првата телефонска линија во Загреб е воспоставена во [[1881]] [[година]], а од [[1886]] [[година]] се воведува јавниот телефонски сообраќај. Првиот [[трамвај]], Загреб го добива во [[1891]] [[година]], а една година подоцна, изградена е главната железничка станица - Државен колодвор - кој ја проектирал главниот инженер, на унгарските државни железници [[Ференц Фаф]]. <gallery perrow=6> Слика:Banski dvori.jpg| Зграда Бански двор од [[1809]]. година Слика:Mirogoj Cemetery Front.jpg| Влез на гробиштата [[Мирогој]] изградени во [[1876]]. година Слика:Trg1880.jpg| [[Плоштад Бане Јелачића (Загреб)]] [[1880]]. Слика:Croatian Academy of Science and Arts.JPG| Зграда [[Хрватска академија на науки и уметности]], денес [[Хрватска академија на науки и уметности]] од [[1880]]. година Слика:The Zagreb Cathedral renovated according to designs of Hermann Bolle (end of 19 century).jpg | Слика:Zagreb Glavni kolodvor 1.JPG| Зградата на главната железничка станица од [[1892]]. година </gallery> === 20 век === [[Слика:Zagreb Ilica.jpg|мини|десно|250п|Пешачка зона на Илица]] [[Слика:Mamutica Zagreb vrh.jpg|мини|десно|250п|„[[Мамутица]]“ у [[Нов Загреб]]]] [[Слика:Kockica,_front,_2025.jpg|десно|мини|250п|Зграда Коцкица на Присављ, изградена во 1968. година]] [[Слика:Zagreb.bogovic.street.j1.jpg|мини|лево|200п|Боговиќева улица]] На преминот во [[XX век]] во Загреб живееле 61.000 жители. Наставено е големо проширување на градот и градската содржина во која центарот на градот го добил денешниот изглед. Градот се шири на исток спрема Пешеница и на запад кон Чрномерец. Првите два стални бископи во Загреб отворени се во [[1906]] [[година]]. Следната година во работа е пуштена првата јавна електрана, па почунва изградба на електрична мрежа и првите куќни приклучувања. Доцното воведување на [[електрична енергија]] во Загреб се препишува на договорот помеѓу Градскиот поглавар и плинарата која имала концесија на јавна планинска расвета. Исто така, во истата [[година]], основана е и библиотеката наменета за граѓаните и која го претставува алштатот на денешните градски книжари. Електричниот [[трамвај]] го заменил трамвајот во [[1910]] [[година]]. Пред крајот на Првата светска војна и во првите години после него отворени се и големи факултети и високи школи, меѓу кои и Медицинскиот факултет ([[1917]]),, Земјоделсско-шумарскиот факултет ([[1919]]), Ветеринарен факултет ([[1924]]) и др. Во [[1921]] [[година]] во Загреб првпат се потпишани над 100.000 жители, поточно 108.674. По војната на растојанието помеѓу железничката пруга и реката [[Сава]] се градат раднички населби. По војната започнува уште еден циклус на изградба и индустријализација на градот, кој за тоа време континуирано и демографски расте. Загреб воедно и станува административен центар, прво НР, а потоа и [[СР Хрватска]]. Во [[1950]] [[година]], Загреб станува и управно-територијално проширен. На градот му се приклучуваат многу мали дотогашни самостални населени места: [[Подсусед]], [[Стењевец]], [[Врапче]], [[Шпанско]], [[Млинови]], [[Грачани]], [[Шестине]], [[Ремете]], [[Маркушевец]]. Загреб на десниот брег на [[Сава]] почнува да се шири од [[1957]] [[година]], кога почнува изградба на први големи станбени четврти, најпрво [[Савски Гај]] и [[Запруџа]]. На просторот на [[1953]] [[година]] попишани се 2.000 жители изграден е нов дел на градот во кој денес живеат повеќе од 100.000 жители. Во индустриската зона на Житњак истата година почнува изградба на постројка [[Органско-хемиска индустрија]]. Во [[1964]] [[година]] Загреб е погоден од најголемата природна катастрофа во неговата историја. Во октомври надојдените води на [[Сава]] се излеале од речното корито и полавиле површина од околу 60кm². За да се избегнат опасности од нови излевања и поплави, во [[1971]] [[година]] е завршен системот на нови савски насипи и доводен канал [[Сава]]-[[Одра]]-[[Сава]]. Во [[есен]], истата [[година]], Загреб за време на Храватската пролет бил упориште на студентски демонстрации. Во [[1975]] [[година]] отворен е и хотелот „[[Интерконтинентал]]“, прв хотел од висока категорија во Загреб. Следната [[година]] завршена е и најголемата и тогаш најголема работна зграда во Загреб, популарно наречена „[[Загрепчанка]]“. Во Загреб, на [[8 октомври]] [[1991]] [[година]], три месеци по [[Брионска деклараија]], стапила на сила уставна одредба на Хрватскиот сабор од месец [[јуни]] истата [[година]], за самосталност на [[Хрватска]], со Загреб како [[главен град]]. Во летото [[1991]] [[година]] во Загреб се одивани пуцања околу касарната [[ЈНА „Маршал Тито“]], но интензивни борби не постоеле па градот е поштеден од разорувања. Со потпишувањето на Сараевското примирје на [[3 јануари]] [[1992]] [[година]], постигна е [[договор]] за повлекување на [[ЈНА]], чии единици се повлечени во текот на истиот месец. Во [[мај]] [[1995]] [[година]], Загреб бил мета на ракетен напад во кој погинале 6 цивили, а ранети најмалку 175. По признавањето на самосталноста на [[Хрватска]], од страна на многу држави, во Загреб започнуваат да се отвораат многу амбасади од кои прва ја отворила [[СР Германија]]. Со воведување на новата територијална организација во [[Република Хрватска]] формирани се 20 жупании и Град Загреб, исто така со статус [[жупанија]]. Во Загреб исто така се наоѓа и центар на соседната [[Загрепска жупанија]]. <gallery> Слика:Croatian State Archive.jpg| Зграда на државниот Храватски архив [[1913]]. година Слика:Staritrgburze.jpg| Плошта Бурза [[1930]] година Слика:TrgBurze1.jpg| Зграда на Хрватската народна банка Слика:Zagrepcanka dan.jpg| Облакодер ''[[Загрепќанка]]'' од [[1976]]. година (до [[2005]]. Највисока зграда во Загреб) Слика:Zgrada HRT Zagreb.jpg| Зграда на Хрватската Радио Телевизија од [[1984]]. година Слика:NSK Zagreb.jpg| Зграда на националната универзитетска библиотека во Загреб од [[1995]]. година </gallery> == Демографија == На пописот на население од [[2011]] година, град Загреб имаше 790.017 жители, од кои во самото населено место Загреб 688.163. ===Град Загреб=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 48.266 || 54.761 || 67.188 || 82.848 || 111.565 || 136.351 || 167.765 || 258.024 || 356.529 || 393.919 || 478.076 || 629.896 || 723.065 || 777.826 || 779.145 || 790.017 |- |} ===Загреб (населено место)=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 32.203 || 37.001 || 48.136 || 60.910 || 87.239 || 109.029 || 140.815 || 227.838 || 325.223 || 361.564 || 442.768 || 579.943 || 656.380 || 706.770 || 691.724 || 688.163 |- |} ====Попис [[1991]]==== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Загреб |- | [[1991]]. |- | {{Кружен графикон | мини = центар | опис=вкупно: 706.770 | ставка1 = [[Хрвати]] 594.323 | износ1 = 84.09 | боја1 = #4169E1 | ставка2 = [[Срби]] 44.384 | износ2 = 6.27 | боја2 = #FF0000 | ставка3 = [[Југословени]] 14.218 | износ3 = 2.01 | боја3 = #8B008B | ставка4 = [[Бошњаци|Муслимани]] 11.247 | износ4 = 1.59 | боја4 = #228B22 | ставка5 = [[Словенци]] 6.299 | износ5 = 0.89 | боја5 = #FF55A3 | ставка6 = [[Албанци]] 2.526 | износ6 = 0.35 | боја6 = #4B3621 | ставка7 = [[Црногорци]] 2.332 | износ7 = 0.32 | боја7 = #C19A6B | ставка8 = [[Македонци]] 1.707 | износ8 = 0.24 | боја8 = #FF7E00 | ставка9 = [[Унгарци]] 1.033 | износ9 = 0.14 | боја9 = #665D1E | ставка10 = [[Чеси]] 973 | износ10 = 0.13 | боја10 = #B94E48 | ставка11 = [[Роми]] 902 | износ11 = 0.12 | боја11 = #91A3B0 | ставка12 = [[Евреи]] 392 | износ12 = 0.05 | боја12 = #F0DC82 | ставка13 = [[Германци]] 296 | износ13 = 0.04 | боја13 = #BDB76B | ставка14 = [[Италијанци]] 261 | износ14 = 0.03 | боја14 = #007FFF | ставка15 = [[Украинци]] 249 | износ15 = 0.03 | боја15 = #7FFF00 | ставка16 = [[Руси]] 214 | износ16 = 0.03 | боја16 = #F400A1 | ставка17 = [[Словаци]] 203 | износ17 = 0.02 | боја17 = #9966CC | ставка18 = [[Бугари]] 144 | износ18 = 0.02 | боја18 = #FF9966 | ставка19 = [[Полјаци]] 127 | износ19 = 0.01 | боја19 = #800020 | ставка20 = [[Русини]] 117 | износ20 = 0.01 | боја20 = #00416A | ставка21 = [[Романци]] 105 | износ21 = 0.01 | боја21 = #08E8DE | ставка22 = [[Турци]] 77 | износ22 = 0.01 | боја22 = #006A4E | ставка23 = [[Грци]] 68 | износ23 = 0.00 | боја23 = #0087BD | ставка24 = [[Австријци]] 56 | износ24 = 0.00 | боја24 = #9F8170 | ставка25 = [[Власи]] 7 | износ25 = 0.00 | боја25 = #96C8A2 | ставка26 = други 621 | износ26 = 0.08 | боја26 = #FFBF00 | ставка27 = неопредел. 14.498 | износ27 = 2.05 | боја27 = #C154C1 | ставка28 = регион. опр. 1.297 | износ28 = 0.18 | боја28 = #66424D | ставка29 = непознато 8.094 | износ29 = 1.14 | боја29 = #A2A2D0 }} |- |} ===Демографска историја=== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ">Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ, попис на населението 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. и 1991. година.</ref> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на пописа''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1991. во СФРЈ|1991]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1981. во СФРЈ|1981]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1971. во СФРЈ|1971]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1961. во ФНРЈ|1961]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1953. во ФНРЈ|1953]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1948. во ФНРЈ|1948]].''' |- | [[Хрвати]] |594.323 |516.548 | | |304.637 |241.007 |- | [[Срби]] |44.384 |36.665 | | |17.519 |13.125 |- | [[Југословени]] |14.218 |56.907 | | |2.606 | |- | [[Муслимани]] |11.247 |6.410 | | | | |- | [[Словенци]] | |8.709 | | |17.592 |17.054 |- | [[Црногорци]] | |2.303 | | |1.210 |795 |- | [[Македонци]] | |1.691 | | |661 |430 |- | [[Албанци]] | |1.303 | | | | |- | [[Унгарци]] | |1.115 | | |1.089 | |- | [[Роми]] | |825 | | | | |- | [[Италијанци]] | | | | |311 | |- | [[Германци]] | | | | |641 | |- | [[Бугари]] | | | | | |332 |- | [[Чеси]] | | | | | |1.674 |- | [[Словаци]] | | | | | |167 |- | Чеси и Словаци | | | | |1.544 | |- | останати Словени | | | | |1.276 | |- | останати несловени | | | | |1.743 | |- | неопределени муслимани | | | | | |209 |- | останати и непознато |42.598 | | | | | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''706.770''' |'''649.586''' |'''''' |'''''' |'''350.829''' |'''279.623''' |} {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ" /> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на попис''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1931. во Југославија|1931]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1921. во СХС|1921]].''' |- | Римокатоличка |157.897 | |- | Православна |13.279 | |- | Евангелистичка |2.064 | |- | Исламска |1.239 | |- | Останато |11.102 | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''185.581''' |'''''' |} Според пописот на населението од [[2001]] [[година]], Зареб има 779.145 жители. Просечната старост на населението изнесува 39,7 години. Според половата структура, од 779.145 жители, 415.153 се жени, а 363.992 мажи. <center> {{bar box |width=300px |title=Население на Загреб според пол (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Жене|yellow||53.28}} {{Столбен постоток|Мушкарци|red||46.72}} }} </center> <center> {{bar box |width=300px |title=Етничка структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Хрвати|blue||91.94}} {{Столбен постоток|Срби|red||2.41}} {{Столбен постоток|Босанци|green||0.80}} {{Столбен постоток|Албанци|orange||0.43}} {{Столбен постоток|Словенци|wellow||0.41}} {{Столбен постоток|Роми|lightblue||0.25}} {{Столбен постоток|Останати и неопределени|lightgreen||2.84}} }} </center> Според мајчиниот јазик, поголемиот број од населението на Загреб се изјаснило дека зборува [[хрвастки јазик]] (97,45%). Потоа албански (0,40%), словенски (0,33%), босански (0,31%), српски (0,27%), ромски (0,18%) и македонски (0,15%). Според верската структура поголемиот дел од населението се [[христијани]], припадниците на католичката и православна вероисповед. Од останатите христијански заедници присутни се [[Јеховини сведоци]], [[Евангелистичката црква]], [[Адвентистичката црква]] и [[Балтистичката црква]]. Значаен е уделод на агностиците, атеистите и неопределените. Од сотанатите религии најзастапена е исламската. <center> {{bar box |width=300px |title=Верска структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow||87.09}} {{Столбен постоток|Агностици и неопределени|green||4.06}} {{Столбен постоток|Атеисти|red||3.54}} {{Столбен постоток|Муслимани|lightgreen||2.08}} {{Столбен постоток|Православни|blue||2.01}} }} </center> <gallery perrow=5> Слика:Zagreb Cathedral.jpg| Загрепската катедрала Слика:Crkva sv. Marka, ZG.jpg|Црква [[Свети Марко|Св. Марко]] Слика:Православна црква у Загребу.JPG|Православна црква Св. Преображение господово Слика:Evangelicka crkva u Zagrebu.jpg| Евангелистичка црква Слика:Zagrebačka džamija.jpg| Загрепската џамија </gallery> == Политика == [[Слика:Zgrada Poglavarstva Grada Zagreba.jpg|мини|десно|200п|Зграда на градското поглаварство]] Загреб, како [[главен град]] на [[Република Хрваска]], има [[статус]] на заедница на локална самоуправа, а која воедно има и положба на единица на регионална самоуправа, односно жупанија.<ref>{{cite web |url=http://www.zakon.hr/z/363/Zakon-o-Gradu-Zagrebu |title=Zakon o Gradu Zagrebu |language=хрватски |website=zakon.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Управните градски органи на Загреб се: '''Градското собрание''' е претставнички орган на граѓаните на град Загреб и орган на локалната самоуправа кој ги донесува актите во рамките на округот на градот Загреб. Градскиот совет има 51 член кои се бираат на избори. Градското собрание има претседател и најмногу четири потпретседатели. Градското собрание, меѓу другото го донесува Уставот на градот Загреб и градскиот [[буџет]], го надгледува целото материјално и финансиско управување со градот, го утврдува програмот на развојот на поединечни дејности, донесува документи на просторно уредување на градот, бира и сменува [[градоначалник]] и негови заменици. Мандатот на градските советници, избрани на редовни избори трае четири години. '''[[Градоначалник]]''' кој го застапува градот и со градското собрание е носител на извршната власт во градот Загреб. Се бира на седница на Градското собрание. Градоначалник воедно е и претседател на градското собрание. Градоначалникот има два заменици кои во случај на негово отсуство го заменуваат. '''Градско поглаварство''' е име на градската [[влада]] која ги извршува работите на локалната и регионална самоуправа и работите на државната управа кои му се доверено си закон. Претседател на поглаваството е загрепскиот градоначалник. За својата работа поглаварството е одговорно на градското собрание и тоа брои 11 членови. '''Градски четврти''' и месниот одбор се облици на месна самоуправа во која граѓаните непосредно учествуваат во одлучувањето за прашањата на нивниот секојдневен и непосреден интерес, а кои влијаат на нивниот секојдневен живот и нивната работа, како што се санирање на улуцу или тротоари, уредување на градски и детски игралишта и паркови, отстранување на комунален или див отпад. Градот Загреб е поделен на 17 градски четврти, а за секој дел од месните четврти се основаат посебни месни одбори. === Градоначалници === [[Слика:Veceslav Holjevac Zagreb.jpg|мини|десно|250п]] {| style="width:65%; background:none;" |- |valign="top"| * Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) (2021-) * [[Милан Бандиќ]] ([[2000]]—[[2002]]; [[2005]]-[[2021]]) * [[Власта Павиќ]] (2002—2005) * [[Марина Матуловиќ-Дропулиќ]] ([[1996]]—[[2000]]) * [[Бранко Микша]] ([[1993]]—[[1995]]) * [[Борис Бузанчиќ]] ([[1990]]—[[1993]]) * [[Мато Микиќ]] ([[1982]]—[[1983]]; [[1986]]—[[1990]]) * [[Тито Кошти]] ([[1985]]—[[1986]]) * [[Зорислав Шоње]] ([[1984]]—[[1985]]) * [[Александар Варга]] ([[1983]]—[[1984]]) * [[Иво Латин]] ([[1978]]—[[1982]]) * [[Иво Врховец]] ([[1972]]—[[1978]]) * [[Јосип Колар Матек]] ([[1967]]—[[1972]]) * [[Ратко Карловиќ]] ([[1967]]) * [[Перо Пиркер]] ([[1963]]—[[1967]]) * [[Вечеслав Хољевац]] ([[1952]]—[[1963]]) * [[Мирко Павлековиќ]] ([[1951]]—[[1952]]) * [[Миливој Рукавина]] ([[1950]]—[[1951]]) * [[Мика Шпиљак]] ([[1949]]—[[1950]]) * [[Драгутин Саили]] ([[1945]]—[[1949]]) * [[Еуген Старешиниќ]] ([[1944]]—[[1945]]) * [[Иван Вернер]] ([[1942]]—[[1944]]) * [[Јозо Думанџиќ]] ([[1941]]—[[1942]]) * [[Мате Старчевиќ]] ([[1939]]—[[1941]]) * [[Теодор Пеичиќ]] ([[1937]]—[[1939]]) | * [[Рудолф Ербер]] ([[1934]]—[[1936]]) * [[Иво Крбек]] ([[1932]]—[[1934]]) * Стјепан Сркуљ (1917—1919; 1928—1932) * [[Вјекослав Хајнцел]] ([[1920]]—[[1928]]) * [[Светозар Делиќ]] ([[1920]]) * [[Јанко Хољац]] ([[1910]]—[[1917]]) * [[Милан Амруш]] ([[1890]]—[[1892]]; [[1904]]—[[1910]]) * [[Адолф Мошински]] ([[1892]]—[[1904]]) * [[Игњат Зајбер]] ([[1887]]—[[1890]]) * [[Никола Бадовинац]] ([[1885]]—[[1887]]) * [[Јосип Хофман]] ([[1881]]—[[1885]]) * [[Матија Мразовиќ]] ([[1879]]—[[1881]]) * [[Станко Андријевиќ]] ([[1876]]—[[1879]]) * [[Иван Вончина]] ([[1873]]—[[1876]]) * [[Стјепан Врабчевиќ]] ([[1873]]) * [[Павао Хац]] ([[1872]]—[[1873]]) * [[Драгутин пл. Цзекус]] ([[1869]]—[[1872]]) * [[Максо Михалиќ]] ([[1868]]—[[1869]]) * [[Вјекослав Фриган]] ([[1861]]—[[1868]]) * [[Јохан Лихтенегер]] ([[1858]]—[[1861]]) * [[Светозар Кушевиќ]] ([[1858]]) * [[Јосип Ф. Хертл]] ([[1857]]) * [[Јанко Камауф]] ([[1851]]—[[1857]]) |} == Стопанство == На подрачјето на градот Загреб регистирани се вкупно 22.000 компании кои својата дејност ја остваруваат во различни гранки на стопанството.<ref name="ГрЗгЕк1">{{cite web |url=http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |title=Hrvatska gospodarska komora — Komora Zagreb — Gospodarski profil Grada Zagreba i Zagrebačke županije |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507094819/http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |archive-date=2006-05-07 |url-status=dead }}</ref> Според дејноста, во структурата на загрепското [[стопанство]], со 33% најстапена е трговијата, потоа следуваат преуредувачката [[индустрија]] со 30%, [[сообраќај]], складирање и врски со 10%, финансиски сектор со 7%, додека 20% отпадаат на осанатите дејности.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во Загреб се остваруваат 36% на севкупната трговија во [[Хрватска]], додека преработувачката [[индустрија]] сместена во Загреб чини 32% од преработувачката [[индустрија]] на територијата на [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк2">{{cite web |url=http://www.regea.org/137.html |title=Energetska agencija Sjeverozapadne Hrvatske — Gospodarska kartica Grada Zagreba |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071800/http://www.regea.org/137.html |archive-date=2019-01-23 |url-status=bot: unknown }}</ref> Во Загреб е концентрирана прехранбената, хемиската, елетронската, текстилна, дрвна и издавачко-печатарска [[индсутрија]], како и [[индустрија]] за преработка на метал. Концентрирана е во индустриските зони на [[Житњак]] и [[Јанкомир]].<ref name="ГрЗгЕк1" /> Покрај постоечките, се отвораат и нови стопански зони од кои една се наоѓа во [[Сесветам]],<ref name="ГрЗгЕк2" /> со кои со поштување на еколошките стандарди настојува да се пресели индустријата од центарот на ивицата на градот. Многу големи хрватски компании имаат свои центри во Загреб. Тоа се [[ИНА]] [[нафтена индустрија]], [[Плива]] (фармацевство), [[Краш]] и Franck ([[прехранбена индустрија]]), [[Раде Кончар]], Електро контакт, [[Ериксон]] - [[Никола Тесла]] ([[елетронска индустрија]]), [[ТЖВ Градељ]] ([[автомобилска индустрија]]).<ref name="ГрЗгЕк1" /> Многу други светски компании имаат свои големи претставништа во Загреб.<ref name="ГрЗгЕк1" /> [[Слика:Hrvatska gospodarska komora.jpg|мини|лево|250п|Зграда на Хрватската господарска комора]] Во индустриското производство најголем удел со 25,5% го држи производството на храна и пијалаци. Селедат и електричната [[индустрија]], со [[плин]] и [[вода]] со 16,3%, потоа елеторнската [[индустрија]] со 9,1%, [[хемиска индустрија]] со 8,2%, уделот на издавачката и печатната [[индустрија]] е 8,5%, производството на радио-телевизиски и комуникациски апарати и опрема 8%, додека уделот за производство на [[облека]] е 2,5%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Загреб е и финансиски центар на [[Хрватска]]. Во Загреб, освен Хрватската народна банка се наоѓаат и центри на многу други банки од кои најголеми се, „[[Стопанска Банка Загреб]]“, „[[Хипо Алпе-Адрија банк]]“, „[[Загрепска банка]]“, „[[Храватска поштенска банка]]“. Загреб е и седишта на [[Загрепска берза]], која повторно е отворена во [[1991]] [[година]]. Загреб е и меѓународен саемски центар. Загрепското веслање е еден од поголемите саеми во светот и член на Меѓународната унија на саеми (UFI), која собира 167 саемски организации од 67 земји. Основан е во [[1909]] [[година]], но неговите почетоци можат да се пратат до [[1864]] [[година]], кога е одржана првата земска господарска изложба.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во [[2007]] [[година]] загпебските претпријатија извезле стока во противредност од 4,4 милијарди долари, додека е увезена стока во вредност од 14,9 милијарди долари. Уделот на Загреб во извозот на [[Хрватска]] во [[2007]] [[година]] изнесувал 35,7%, додека во увозот некаде околу 57,6%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Најмногу се извезувало за пазарот во [[Босна и Херцеговина]], [[Италија]], [[Србија]], [[Германија]], [[Словенија]] и [[Австрија]], а во помала мера за пазарот во [[САД]], [[Унгарија]], [[Велика Британија]], [[Русија]] итн. Од целокупниот извоз 2,3 милијарди УСД приходи остварено е со пазарот од развиените земји (превенствено земјите од [[ЕУ]]), а 2,1 милијарда долари на пазарот на останатите земји во развој. најважни извезувачки производи на загрепското стопанство се: минерални горива и масла, електрични машини и опрема, како и делови за нив, пластични кеси и производи од пластична маса. Најмногу се увезувани минерални горива и масла, кои потоа следат машини, апарати, механички уреди и делови, т.е. возила. Во структурата на вработените, најголем број од се вработени во трговијата (26,4%). Следат и вработени во преработувачката [[индустрија]] (16,5%), работни услуги (16,3%) и градежништво (10%).<ref name="ГрЗгЕк2" /> На подрачјето на Загреб вработени се околу 400.000 луѓе, што претставува повеќе од 27% од сите вработени во цела [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк4">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |title=Grad Zagreb — Gospodarstvo u brojkama |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203014545/http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |archive-date=3 декември 2006}}</ref> Невработеноста во Загреб изнесува 7,8% и пониска е од државниот просек, кој изнесува 14,7% невработеност.<ref name="ГрЗгЕк4" /> == Сообраќај == === Патен сообраќај === [[Слика:Petlja Držićeva Slavonska.jpg|мини|лево|250п|Сообраќајна обиколница во Загреб]] Поголемиот дел од главните градски сообраќајни правци во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Од правецот на Загреб изградени се 5 автопатишта, кои водат до сите делови на Хрватска, додека еден автопат е сè уште во изградба. Два од трите најважни европски коридори во [[Хрватска]] минуваат низ Загреб. Автопатот А1, Загреб-[[Сплит]]-[[Дубровник]], во [[декември]] [[2008]] [[година]] во потполност е завршен до раскрсницата [[Равча]].<ref name="ГрЗгАп1">{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/35347/Default.aspx |title=Premijer Sanader otvorio dionicu autoceste Zagreb — Dubrovnik |access-date=27 јануари 2021}}</ref> До [[Плоч]], преостанува изградба на следните 60км, а 70км до [[Дубровник]]. Автопатот А1, е еден од најважните сообраќајни правци во цела [[Хрватска]] бидејќи го повржува Загреб со северозападна [[Хрватска]] со вториот [[град]] по големина во [[Хрватска]] - [[Сплит]]. Автопатот А3 во потполност следи по трасата на Паневропскиот патен коридор Х. Започнува во [[Брегана]] на границата со [[Словенија]] и по долината на [[река]] [[Сава]] се поврзува со Загреб, [[Кутина]], [[Новска]], [[Славски Брод]], со [[Липовец]] и граничниот премин [[Бајаково]], каде продолжува во [[Србија]]. Автопатот ги спојува [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] со југоисточниот [[континент]] и [[Блискиот Исток]]. Последниот дел од автопатот од [[Жупања]] до граничниот премина [[Бајаково]] довршен е во летото, [[2006]] [[година]]. Важен паневропски патен коридор кој минува низ Загреб е и коридор 5, низ чија траса минуваат три автопатишта. Тој правец е најкратка врска на Загреб со [[Јадранско Море]]. Делницата од Загреб до раскрсницата [[Босилево]] е дел од автопатот А1. Делницата од раскрсницата [[Босилево]] до [[Риека]] е автопатот А6, а во потполност е довршена на 22 октомври 2008 година. На истиот коридор се наоѓа и трасата од автопатот А4, чија последна делница т.е. објект, нов мост преку реката [[Мура]] довшен на истиот ден кога и автопатот А6. Во [[Унгарија]] автопатот А6 се наставува на автопатот М7, кој преку [[Летењ]] на границата со [[Хрватска]], Загреб го повржува со [[Будимпешта]]. Автопатот А2, Загреб-[[Мацељ]], на границата со [[Словенија]] е довршен во [[2007]] [[година]]. Во план е и изградба на автопатот А11 Загреб-[[Сисак]]. === Јавен градски превоз === [[Слика: A Crotram TMK 2200 at Glavni Kolodvor.jpg |мини|десно|200п|Загрепски [[трамвај]]]] Јавниот градски превоз во Загреб го сочинуваат мрежа од трамвајски и автобуски линии, градско-приградски возови и многу такси возила. Главниот дел од јавниот градски превоз во Загреб го врши Загрепскиот електричен трамвај ([[ЗЕТ]]), кој е оператор на трамвајсиот и автобускиот [[сообраќај]], а се грижи и за жичарата на [[Медведница]], која, додека се очекува изградба на нова, моментално е надвор од употреба.<ref name="ЗгЖич">{{cite web |url=https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |title=Sljemenski lift do vrha Medvednice - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042725/https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |archive-date=26 април 2009 |url-status=dead}}</ref> Првиот електричен трамвај во промет е ставен на [[18 август]] [[1910]] [[година]].<ref name="ЗгТрам2">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |title=Tramvaj u Zagrebu - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301113731/https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |archive-date=1 март 2009 |url-status=dead}}</ref> Денес трамвајската мрежа има вкупна должина од 116 км.<ref name="ЗгТрам1">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |title=Tramvajski prijevoz - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705140515/https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |archive-date=5 јули 2012 |url-status=dead}}</ref> Трамвајскиот сообраќај е огранизиран во 15 дневни и 4 ноќни линии.<ref name="ЗгБус">{{cite web |url=https://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=/autobus.aspx |title=Autobusni prijevoz |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220160349/http://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=%2Fautobus.aspx |archive-date=2019-12-20 |url-status=live }}</ref> Автобускиот сообраќај на [[ЗЕТ]], моментално се состои од 125 дневни и 4 ноќни линии. Со пруга долга 66 метри, позната и како најкратка жичена железница на светот наменета е за јавен сообраќај.<ref name="ЗгТрам1"/> Службено е пуштена во погон на [[8 октомври]] [[1890]] [[година]]. Денес е законски заштитена како споменик на култура, а исто така е една од туристичките атракции во градот. Жичарата „[[Сљеме]]“, пуштена е во [[сообраќај]] на [[27 јули]] [[1963]] [[година]] во функција за превоз на излетници на врвот на [[Медведница]], а затворена е во средината на [[2007]] [[година]], по дефектот на електромоторот за кој е проценето дека е неисплатлив да се санира.<ref name="ЗгЖич" /> Во Загреб, денес има околу 1.150 такси возила, а возењето со такси е достапно 24 часа дневно. Првиот авто-такси во Загреб се појавил на плоштадот [[Бане Јелачиќ]] на [[11 јуни]] [[1901]] [[година]]. Од [[април]] [[2011]] [[година]], такси превозот во градот освен здружението „Радиот такси Загреб“ го остваруваат и приватни превозници кои ги има во голем број. Со градско-приградскиот железнички превоз во работни денови во просек го користат околу 70.000 патници. Главната железничка линија која се обраќа на релација [[Савски Мароф]]-Загреб, [[Главен колодвор]]-[[Долго Село]]. Хрватските железници оваа линија ја вовела во [[1992]] [[година]]. Покрај оваа линија, други важни приградски насокии се кон [[Голема Горица]] и Јестребарска, заедно со локалните линии од [[Забок]], [[Новска]], [[Карловица]] и [[Копривница]]. === Железнички сообраќај === Темелите на железничката мрежа поставени се кон крајот на [[XIX век]] и почетокот на [[XX век]], кога се одредени главните правци на железничкиот сообраќај. Во [[1862]] [[година]] пуштена е во [[сообраќај]] првата железничка пруга низ Загреб, која местото Ѕидан Мост преку Загреб го поврзала со [[Сисак]]. Веќе наредната година изградена е пруга до Карловица која во [[1873]] [[година]] била продолжена до [[Риека]], со што Загреб добил најкратка железничка врска со морето. Во [[1870]] [[година]] изградена е железничка пруга до [[Копривница]], која во [[1897]] [[година]] од [[Долго Село]] продолжила до [[Новска]]. Во [[1885]] [[година]], Загреб со железница се поврзал и со [[Вараждин]]. Во [[1925]] [[година]] довршена е и Личка железничка пруга, со која Загреб се поврзал со [[Сплит]] и [[Далмација]]. Загреб во [[1946]] годна се поврзал со Унска пруга, која е дел од Личка пруга кратка околу 50км, преку [[Сисак]], повржан со [[Сплит]]. Иако понекогаш многу рентабилна, таа пруга денес се користи како смалување на капацитетот. [[Слика:Croatia airlines zg tower.JPG|мини|десно|250п|[[Ербас]] А319 пред контролната кула на Аеродром Загреб]] Два од три најважни паневропски железнички коридори во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Тоа се Паневропски железнички коридор Vб, кој оди од [[Ботово]] на граница со [[Унгарија]] до [[Риека]] и Паневропски железнички коридор 10 кој оди од ДОбово на границата со [[Словенија]] до [[Товарник]] на границата со [[Србија]]. Воедно е и најважен железнички правец во [[Хрватска]], бидејќи преку [[Хрватска]] се поврзува со [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] и југоистокот на континентот и Блискиот Исток. Пригардскиот патнички сообраќај е доста развиен. Товарниот [[сообраќај]] се одвива кружно како би се растоварил сообраќајот низ градот, па во таа полза е исградена и голема товарна станица Ранжирни колодвор. === Воздушен сообраќај === Аеродромот Загреб, е главен меѓународен [[аеродром]] во [[Хрватска]]. Се наоѓа покрај [[Голема Горица]], а од центарот на Загреб е оддалечен само 10км. На аеродромот се сместени технички бази на [[Кроација ерлајнс]]. Низ загрепскиот [[аеродром]] во [[2019]] [[година]] поминале 3,435,531 патници.<ref name="ЗгАер1">{{cite web |url=https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |title=Statistika za 2019. godinu - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329071139/https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |archive-date=29 март 2020 |url-status=live}}</ref> Покрај меѓународниот [[аеродром]], во Лучка постои и мал [[спортски аеродром]]. [[Лучко]] се користел како главен загрепски [[аеродром]] од [[1947]] [[година]] до [[1962]] [[година]]. Најголемиот сообраќај е забележан во [[1959]] [[година]]. Таа година цивилни авиони превезле 167.000 патници и 1.500 тони роба.<ref name="ЗгАер2">{{cite web |url=http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |title=Povijest i razvoj - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801145700/http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |archive-date=1 август 2008 |url-status=dead}}</ref> == Култура == [[Слика: Muzej Mimara.jpg|мини|десно|250п|Зграда на денешниот музеј Мимар кон крајот на 19 век]] Загреб е главен културен центар на [[Хрватска]]. Во градот се наоѓаат повеќе културни установи кои традиционално имаат голем престиж. Освен тоа, во градот се наоѓаат центри на пратктично сите важни културни установи, како што се [[Матица хрватска]] и Друштво на хрватските писатели. === Музеи === Експонати од бројни загрепски музеи освен историски, уметнички и културни примероци на градот Загреб и [[Хрватска]], се прикажуваат експонати од големи историски и уметнички вредности од цела [[Европа]] и светот. Во околу триесет музеи и галериски колекции опфатени се повеќе од 3,6 милиони експонати. Колекциитена археолошкиот [[музеј]], основан во [[1864]] [[година]] содржат скоро 460.000 различни артефакти и споменици. изложени се предмети и организирани неколку збирки. Најпозната е Египетската збирка, која е една од таквите видови во југоисточниот дел на [[Европа]],<ref name="ЗгАрМу">{{cite web |url=http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |title=Geološko-Paleontološki odjel - Hrvatski prirodoslovni muzej |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203221131/http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |archive-date=3 февруари 2020 |url-status=live}}</ref> а потоа големата нумизматичка колекција која е една од најзначајните и најголемите во Европа и светот, праисториска збирка, античка и средновековна збирка.<ref name="ЗгАрМу" /> Важен музејски експонат е Загрепската мумија, т.е. Загрепска ленена книга, со 1.130 зборови е најдолг сочуван споменик на старите [[Етрурци]], едни од постоечките етрурски книги и воедно лиена книга од стариот век. === Театар === [[Слика: Zagreb Concert Hall.jpg|мини|десно|250п|Концертна сала Ватрослав Лисински]] Во Загреб дејствуваат околу 20 постојани или привремени театри. Во Загреб се наоѓа назионална театарска куќа - „[[Хрватско народно казалиште]]“, изградено во [[барок стил]] во [[1895]] година. На сцената се одржуваат драмски, балетни и оперски претстави, а театрот е опремен и за одржување на конгреси, промоции и приеми. Концертната сала на Вартослав Лисински, со капацитет од 2.171 седиште, изградена е во 1973 година, а наречена е по авторот на првата хрватска опера. Освен музички манифестации, во неа се одржуваат и конгресни случувања. === Фестивали === ''[[Загрепски филмски фестивал]]'', основан во [[2003]] [[година]], стана еден од најзначајните хрватски културни случувања. Со главниот програм со натпреварувачки карактер, поделен е во три категории - целовечерни акциони, кратки акциони и документарни филмови. Еднакво внимание се посветува и на придружниот програм кој секоја година е составен до 5-6 посебен филмски програм, промоции на книги, филмски и културни проекти како и презентации на нови технолошки достигнувања поврзани со филмската продукција. Наградата која се доделува на фестивалот се вика Златни колици, а покрај неа на најдобрите им се доделува и парична награда. ''ZagrebDox'' е меѓународен гестивал на документарните филмови, основан точно во недостаток на добар меѓународен и натпреаврувачки фестивал на подрачјето на [[Југоисточна Европа]], специјализиран за документарци, затоа што наведеното подрачје имало долга традиција во производство на документирани филмови. '''[[Анимафест]]''' е светски фестивал на [[анимиран филм]] кој се одржува од [[1972]] [[година]]. По 33 години, во [[2005]] [[година]], е воведена и категорија на долгометражен [[анимиран филм]], па така фестивалот сега се одржува секоја [[година]], и тоа за непарни [[години]] со долгометражен програм, а парните [[години]] со краткометражни филмови. ==Загреб како тема во уметноста и во популарната култура== * „Долац“ (''Dolac'') — слика на хрватскиот уметник [[Владимир Кирин]] од 1938 година.<ref name="ReferenceA">''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> * „Поглед на Загреб од север“ ([[хрватски]]: ''Pogled na Zagreb sa sjevera'') — слика на хрватскиот уметник [[Драгутин Старк]] од 1859 година.<ref name="ReferenceA"/> * „041“ — песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]].<ref>''Sunčana strana ulice, Komuna, CD 1002.</ref> * „Загреб“ — песна на хрватската рок-група [[Прљаво казалиште]] од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/360377-Prljavo-Kazalište-Crno-Bijeli-Svijet Prljavo Kazalište – Crno Bijeli Svijet (пристапено на 28 септември 2023)]</ref> * „Загреб е студен град“ (хрватски: ''Zagreb je hladan grad'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> == Образование == [[Слика: University of Zagreb.jpg|мини|десно|250п|Зграда на Ректоратот на Загрепскиот уиниверзитет и Правен факултет]] Во Загреб дејствуваат 136 основни училишта и 100 средни училишта, од кои 31 гимназија.<ref name="ГрЗгО1">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |title=Osnovne škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711194353/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |archive-date=11 јули 2007 |url-status=dead}}</ref><ref name="ГрЗгО2">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |title=Srednje škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023023302/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |archive-date=23 октомври 2007 |url-status=dead}}</ref> Во Загреб исто така дејствуваат и 5 политеникуми и 9 приатни високообразовни институции.<ref name="ГрЗгО3">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |title=Visoko obrazovanje u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120057/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |archive-date=9 јуни 2007 |url-status=dead}}</ref> Универзитето во Загреб е основан во [[1669]] [[година]] и предсавува втор најстар универзитет во [[Хрватска]] (основан по задарскиот [[универзитет]] во [[1396]] [[година]]). До [[2009]] [[година]] на универзитетот во Загреб дипломирале повеќе од 200.000 студенти, магистрирале повеќе од 18.000 и докторирале повеќе од 8.000 постдипломци.<ref name="ГрЗгО4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |title=O Zagrebu - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414163756/https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> На универзитето во Загреб, научно-наставна и уметничка работа се одвива на 29 факултети, 3 уметнички академии, стручни - Учителска академија и универзитетска стурдија - Хрватски студии. При универзитетот дејствуваат 33 политехникуми. Во Загреб дејствуваат 22 институти на подрачјето на општествените и природните науки. Загреб е средиште и на [[ХАНУ]] - Хрватска академија на науки и уметности кои се основани на страна на бискупот [[Јосип Јурај Штросмајер]]. == Знаменитости == Загреб е богат со туристички знаменитости. И, тоа: * Споменик на [[Јосип Јелачиќ]] на главниот градски [[плоштад]], * Споменик на [[Крал Томислав]] покрај Главната железничка станица, * Горен град со црквата Св. Марко, зградата на Хрватскиот сабор, Вански дорови, кулата Лотршчак, Каменети врати; * Купола со катедрала, * Дом на хрватските ликовни уметници, чиј архитект е вајар Иван Мештровиќ * Гробиштата [[Мирогој]], * [[Медведница]] со највисок врв [[Сљеме]] и стариот [[град]] [[Медвеград]] во кој се наоѓа олтарот на татковината, * Спортско-рекреативен центар [[Јарун]]. <center> <gallery perrow=6> Слика:Ban Jelacic Denkmal Zagreb.jpg| Споменик на Јосип Јелачиќ на главниот градски плоштад Слика:Zagrzeb-centrum.JPG|Плоштад Бане Јелачиќ, со храватскиот облакодер во позадината Слика:Zagreb, King Tomislav.JPG| Плоштад на кралот Томислав Слика:Zrinjevac.j1.jpg| Парк [[Зрињевац]] Слика:Botanical Garden Zagreb.jpg| Ботаничка градина Слика:Cablecar and tower of Lotrscak, Zagreb, Croatia.jpg| Кула Лотршчак Слика:Zagrzeb5.jpg| Горен град Загреб Слика:A.G. Matos (Zagreb).jpg| Споменик Антун Густав Матош на Горен Град Загреб Слика:Zagreb - Ivan Tkalčić street 1.JPG| Пешачка зона во ткаличиева улица Слика:ZagrebMestrovicevPaviljon.jpg| Дом на ликовни уметности, познат како џамија Слика:Maksimir Park, Zagreb.JPG| Парк [[Максимир]] Слика:Mirogoj Cemetery Arcade.jpg| Миригојски аркади </gallery> </center> == Панорама == [[Податотека:Panorama Zagreb.jpg|1000px|безрамка|центар|Панорама на Загреб]] == Дипломатски претставништва == {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Albania|name=Албанијa}} *{{знаме|Australia|name=Аvстралијa}} *{{знаме|Austria|name=Аvстријa}} *{{знаме|Belgium|name=Белгијa}} *{{знаме|Bosnia and Herzegovina|name=Боснa и Херцеговинa}} *{{знаме|Brazil|name=Бразил}} *{{знаме|Bulgaria|name=Бугарija}} *{{знаме|Vatican City|name=Ватикан}} *{{знаме|Greece|name=Грција}} *{{знаме|Denmark|name=Данска}} *{{знаме|Egypt|name=Египет}} *{{знаме|Israel|name=Израел}} | *{{знаме|India|name=Индија}} *{{знаме|Iran|name=Иран}} *{{знаме|Italy|name=Италијa}} *{{знаме|Japan|name=Јапонија}} *{{знаме|Kazakhstan|name=Казахстан}} *{{знаме|Canada|name=Канадa}} *{{знаме|South Korea|name=Кореја}} *{{знаме|Libya|name=Либија}} *{{знаме|Hungary|name=Унгарија}} *{{знаме|Macedonia|name=Македонија}} *{{знаме|Malaysia|name=Малезија}} *{{знаме|China|name=НР Кина}} *{{знаме|Germany|name=Германија}} | *{{знаме|Norway|name=Норвешка}} *{{знаме|Portugal|name=Португалија}} *{{знаме|Poland|name=Полска}} *{{знаме|Romania|name=Романија}} *{{знаме|Russia|name=Русија}} *{{знаме|USA|name=САД}} *{{знаме|Slovakia|name=Словачка}} *{{знаме|Slovenia|name=Словенија}} *{{знаме|Serbia|name=Србија}} *{{знаме|Great Britain|name=Велика Британија}} *{{знаме|Ukraine|name=Украјна}} | *{{знаме|Turkey|name=Турција}} *{{знаме|Tunisia|name=Тунис}} *{{знаме|Finland|name=Финска}} *{{знаме|France|name=Франција}} *{{знаме|Netherlands|name=Холандија}} *{{знаме|Montenegro|name=Црна Гора}} *{{знаме|Czech Republic|name=Чешка}} *{{знаме|Chile|name=Чиле}} *{{знаме|Switzerland|name=Швајцарија}} *{{знаме|Sweden|name=Шведска}} *{{знаме|Spain|name=Шпанија}} |} Следните држави имаат свои почесни конзулати во Загреб: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Burkina Faso|name=Буркина Фасо}} *{{знаме|Democratic Republic of the Congo|name=ДР Конго}}<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |title=Демократска Република Конго - почесен конзулат - 2 кат |accessdate=2012-08-30 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415002348/http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |url-status=dead }}</ref> *{{знаме|Guinea|name=Гвинеја}} *{{знаме|Indonesia|name=Индонезија}} *{{знаме|Ireland|name=Ирска}} *{{знаме|Yemen|name=Јемен}} | *{{знаме|Jordan|name=Јордан}} *{{знаме|South Africa|name=Јужноафриканска Република}} *{{знаме|Kenya|name=Кенија}} *{{знаме|Cyprus|name=Кипар}} *{{знаме|Latvia|name=Летонија}} | *{{знаме|Lithuania|name=Литванија}} *{{знаме|Monaco|name=Монако}} *{{знаме|Mongolia|name=Монголија}} *{{знаме|New Zealand|name=Нов Зеланд}} *{{знаме|Ivory Coast|name=Брегот на слоновата коска}} *{{знаме|ПакистанЖнаме=Пакистан}} | *{{знаме|Peru|name=Перу}} *{{знаме|Sudan|name=Судан}} *{{знаме|Thailand|name=Тајланд}} *{{знаме|Philippines|name=Филипини}} |} == Почесни граѓани == До денес, 51 личност ја има титулата Почесен граѓанин на Град Загреб, која ја доделува градското собрание. Условите, процедурата и начинот на кој се доделуваат јавните признавања на Град Загреб одредени се со одлука за јавни признавања на Град Загреб. Така за почесен граѓанин на Загреб може да се прогласи: {{Цитат| ''... личноста е посебно заслужна за промоција на вредностите на демократското општество, случувања и традиции на хрватскиот народ, положбата и угледот на градот Загреб, неговите односи со останатите градови во други држави, члан на меѓунардона организација, односто организација на друга држава или нивните тела посебно заслужни за Град Загреб и Република Хрватска и промоција на нејзиниот суверенитет, самостојност и стабилност на општоприфатените начели на современиот свет.<ref name="ПоГр1">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |title=Počasni građanin Grada Zagreba - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807231958/https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |archive-date=7 август 2020 |url-status=live}}</ref>''}} За време на [[Австо-Унгарија]] ([[1850]]-[[1918]]),<ref name="ПоГр2">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |title=1850. - 1918. (Austro Ugarska monarhija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811022641/https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |archive-date=11 август 2020 |url-status=live}}</ref> титулата почесен граѓанин на Загреб, ја добиле: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Александар фон Бах|Александар Бах]], [[политичар]] и [[министер]] ([[1853]]) *[[гроф]] [[Одонел]] , кралски [[полковник]] ([[1853]]) *[[Јосип Јелачиќ|Јосип гроф Јелачић]], кралски [[генерал]] ([[1854]]) *[[Јосип Буњевац]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Бенедикт Лентулај]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Јосип Флук]], министерски советник ([[1854]]) *[[гроф]] [[Ватрослав]], кралски надполковник ([[1854]]) *[[Јосип Бафлер]], градежен урпавител ([[1854]]) *[[Сима Маноиловиќ]] ([[1854]]) *[[Вук Стефановиќ Караџиќ]], [[лингвист]] ([[1861]]) *[[Еуген Кватерник]], [[политичар]] ([[1869]]) *[[бан гроф]] [[Ладислав Пејачевић]] ([[1880]]) *[[Иван Зајц]], [[композитор]] ([[1880]]) *[[Август Шеноа]], [[книжевник]] ([[1881]]) | *[[Еуген Кумичиќ]], [[книжевник]] ([[1885]]) *[[Ѓуро Даничиќ]], [[лингвист]] ([[1886]]) *[[Иван Бенковиќ]], [[сликар]] ([[1890]]) *[[Куен Хедервари]], политичар (1895) *[[Тадија Смичиклас]], [[историчар]] (околу [[1900]]) *[[Иван Трнски]], [[книжевник]] ([[1903]]) *[[Гјуро Дежелиќ]], [[книжевник]] ([[1906]]) *[[Јурај Посиловиќ]], [[архиепископ]] ([[1908]]) *[[Јосип Јурај Штросмајер]], [[архиепископ]] (околу [[1910]]) *[[Светозар Боројевиќ]], [[генерал]] ([[1916]]) *[[Стјепан Саркотиќ]] ([[1916]]) *[[Шиме Мазура]] [[адвокат]] ([[1918]]) |} За време на [[Кралство Југославија]] ([[1918]]-[[1941]]),<ref name="ПоГр3">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |title=1918. - 1941. (Kraljevina Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414165453/https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |archive-date=14 април 2020 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Милан Амруш]], градски начелник ([[1919]]) *[[Вјекослав Клаиќ]], [[историчар]] ([[1992]]) *[[Фране Булиќ]], [[свештеник]] ([[1926]]) *[[Владимир Мажураниќ]], книжевник ([[1927]]) | *[[Љубо Бабиќ Гјалски]], [[книжевник]] ([[1927]]) *[[Драгутин Горјановиќ-Крамбергер]], [[научник]] ([[1927]]) *[[Анте Бауер]], [[свештеник]] ([[1929]]) *[[Теодор Викерхаузер]] [[лекар]] ([[1934]]) |} За време на [[СФР Југославија]], ([[1945]]-[[1990]]),<ref name="ПоГр4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |title=1945. - 1990. (SFR Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208151904/https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |archive-date=8 декември 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Јосип Броз Тито]], претседател на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] ([[1945]]) *[[Владимир Бакариќ]], [[политичар]] и народни херој (околу [[1950]]) *[[Мирослав Крлежа]], [[книжевник]] (околу [[1960]]) *[[Анка Берус]], [[политичарка]], [[револуционарка]] народен херој ([[1980]]) *[[Павле Грегориќ]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) | *[[Иван Стево Крајачиќ|Иван Крајачиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Карло Мразовиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Мика Шпиљак]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) *[[Линден Форбс Сампсон Бернхам]], претседател на [[Гвајана|Република Гвајана]] ([[1985]]) *[[Хавијер Перес де Куељар]], генерален секретар на [[Обединети нации]] ([[1987]]) |} За време на Самостојна [[Хрватска]], ([[1990]] - денес),<ref name="ПоГр5">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |title=Od 1990. godine (Republika Hrvatska) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414164032/https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Мајка Тереза]] ([[1990]]) *[[Фрањо Туѓман]], [[претседател]] на [[Република Хрватска]] ([[1992]]) *[[Маргарет Тачер]], [[политичарка]] ([[1998]]) | *[[Драгутин Тадијановиќ]], [[книжевник]] ([[2000]]) *[[Јаница Костелиќ]], [[скијач]] ([[2005]]) *[[Већеслав Хољевац]], посмртно ([[2008]]) |} == Збратимени градови == Загреб службено соработува со следните градови:<ref name="ГрЗг7">{{cite web |url=https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |title=Gradovi prijatelji grada Zagreba - ZgPortal |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201644/https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |archive-date=21 јануари 2021 |url-status=live}}</ref> {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| * {{знамеикона|Germany}} [[Мајнц]] ([[Германија]]) <small>''(од [[1967]])''</small> * {{знамеикона|Russia}} [[Санкт Петербург]] ([[Русија]]) <small>''(од [[1968]])''</small>[ * {{знамеикона|Norway}} [[Тромсе]] ([[Норвешка]]) <small>''(од [[1971]])''</small> * {{знамеикона|Japan}} [[Кјото]] ([[Јапонија]]) <small>''(од [[1972]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Краков]] ([[Полска]]) <small>''(од [[1975]])''</small> * {{знамеикона|Portugal}} [[Лисабон]] ([[Португалија]]) <small>''(од [[1977]])''</small> * {{знамеикона|USA}} [[Питсбург]] ([[Пенсилванија]], [[САД]]) <small>''(од [[1980]])''</small> * {{знамеикона|China}} [[Шангај]] ([[Кина|НР Кина]]) <small>''(од [[1980]])''</small> | * {{знамеикона|Italy}} [[Болоња]] ([[Италија]]) <small>''(од [[1984]])''</small> * {{знамеикона|Hungary}} [[Будимпешта]] ([[Унгарија]]) * {{знамеикона|Austria}} [[Виена]] ([[Австрија]]) <small>''(од [[1994]])''</small> * {{знамеикона|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]] ([[Босна и Херцеговина]]) <small>''(од [[2001]])</small> * {{знамеикона|Slovenia}} [[Љубљана]] ([[Словенија]]) <small>''(од [[2001]])''</small> * {{знамеикона|Montenegro}} [[Подгорица]] ([[Црна Гора]]) <small>''(од [[2006]])''</small> * {{знамеикона|United Kingdom}} [[Лондон]] ([[Велика Британија]]) <small>''(од [[2009]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Варшава]] ([[Полска]]) <small>''(од [[2011]])''</small> |} == Наводи == {{reflist}} == Поврзано == *[[Хрватска]] *[[Медведница]] == Надворешни врски == * [http://www.zagreb.hr/ Град Загреб] {{hr}} *[http://www.zagreb-touristinfo.hr/ Туристичка заедница на Град Загреб] {{hr}} {{en}} {{de}} {{fr}} {{es}} {{sl}} {{ru}} {{cs}} {{hu}} {{pt}} {{he}} {{ja}} *[http://www.zagreb-info.com/ -{Zagreb Info}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060610151702/http://zagreb-info.com/ |date=2006-06-10 }} {{hr}} *[http://www.fivestars.hr/ -{Five Stars Zagreb}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170912015445/http://fivestars.hr/ |date=2017-09-12 }} {{en}} *[http://www.kartegradova.com/zagreb Интерактивна мапа на градот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061223022915/http://www.kartegradova.com/zagreb |date=2006-12-23 }} {{hr}} {{Загреб}} {{Жупании во Хрватска}} {{Главни градови во Европа}} {{Градови-херои на СФРЈ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Загреб| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] [[Категорија:Градови-херои на СФРЈ]] [[Категорија:Населени места основани во 11 век]] 12gii2kbuirocwf9pv5isayy5mt8kr0 5578988 5578984 2026-06-19T18:21:55Z EUPBR 119386 /* 20 век */ 5578988 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за град | тип = | име = Загреб | изворно име = Grad Zagreb | друго име1 = | друго име2 = | друго име3 = | слика = Montage of major Zagreb landmarks.jpg | сл-големина = | опис = | знаме = Flag of Zagreb.svg | знаме-големина = | знаме-врска = | грб = Coat of arms of Zagreb.svg | грб-големина = | грб-врска = | локација = Zagreb within Croatia.PNG | лок-големина = | лок-коментар = Местоположба на Загреб<br />на картата на Хрватска | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 49 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 15 | lon_min = 59 | lon_sec = 0 | временска зона = [[Средноевропско време|CET]] (UTC +1) | вз-лето = [[Средноевропско летно време|CEST]] (UTC +2) | прекар = | прекар изворно = | прекар2 = | прекар2 изворно = | прекар3 = | прекар3 изворно = | прекар4 = | прекар4 изворно = | мото = | мото изворно = | доселување = | основан од = | основан во = [[1094]] | старо име1 = | старо име2 = | старо име3 = | старо име4 = | авто = ZG | празник датум = | празник име = | поштенски код = 10000 | повикувачки број = 01 | официјална страница = [http://www.zagreb.hr/ www.zagreb.hr] | земја = {{знамеикона|Хрватска}} Хрватска | поделба-тип1 = Жупанија | поделба-име1 = Град Загреб | поделба-тип2 = | поделба-име2 = | поделба-тип3 = | поделба-име3 = | поделба-тип4 = | поделба-име4 = | општини = | административна распределба = | населби = | градоначалник = Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) | партија = | површина = 641,29<ref name="odel za statistika">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |title=''Gradski zavod za prostorno uređenje - Odjel za statistiku'' |accessdate=2007-11-13 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011040234/http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |url-status=dead }}</ref> | копно = | вода = | паркови = | надморска височина = 122–1,035 | латитуда = | лонгитуда = | клима = | население = 801&nbsp;554 | година на попис1 = 2001<ref name="odel za statistika" /> | мажи = | жени = | високо = | средно = | основно = | неписмени = | густина на население = 1&nbsp;214,9 | година на попис2 = | етнички групи = }} '''Загреб''' ({{langx|hr|Zagreb}}) — [[главен град]] на [[Хрватска|Република Хрватска]], најголем [[град]] во Хрватска по број на жители. Историски гледано, Загреб израснал од две населби на два соседни рида, [[Градец (Загреб)|Градец]] и [[Каптол (Загреб)|Каптол]], кои го сочинуваат јадрото на денешен Загреб, неговиот стар град. Денес Загреб претставува административен, деловен, културен, сообраќаен и научен центар на Хрватска. И по местоположбата и својата култура, Загреб спаѓа во градовите на [[Средна Европа]]. Стариот и Новиот град се сметаат за споменици на културата кои успеале да го сочуваат чувството на [[среден век|средниот век]] и [[барок]]ниот период. == Географија == Загреб се наоѓа во [[Централна Хрватска]], на југозападниот дел на [[Панонска Низина]], на просечна надморска височина од 122м, под јужните падини на планината [[Медведница]], на брегот на реката [[Сава]], која во подрачјето на градот е претежно низинска [[река]]. [[Сава]] има типично дождливо-снежен режим со висок водостој на [[пролет]] и на [[есен]], а низок во летото, што доведува до големи осцилации на водостојот на самата река. Шумите покриваат дури 30,45% од територијата на градот (како управна заедница). Долината на [[река]] [[Сава]], некогаш претставувала континуиран појас на [[шума]]: вбри и тополи, а денес се присутни само малку деградирани дрвја од тој вид. Во пониските делови на [[Медведница]], до 400м надморска височина и на ридовите, на благите падини, преовладува храст, граб, бука и див кастен. Над таа граница, од 300м до 800м надморска височина, доминира буката, која над таа висина се меша со ела. Земјоделските површини во градот зафаќаат дури 31,84%, додека останатите површини (првенствено градежен дел) зафаќаат 37,71% од територијата на градот. === Природни одлики === [[Слика:Zagreb SPOT 1038.jpg|мини|лево|250п|Сателитска снимка на Загреб]] Поширокото подрачје на Загреб изградено е од карпи од магматски, седиментен и метаморфен тип. Загрепското подрачје е зона за појачани сеизмички активности како последица на интензивните тектонски движења. Сеизмичноста изнесува од 7 до 9 степени по [[Меркалиева скала]].<ref name="ГрЗгПО">{{cite web |url=http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |title=Seizmologija zagrebačkog područja |access-date=27 јануари 2021 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305154556/http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |url-status=dead }}</ref> Два важни премини поминуваат низ загрепското подрачје, савски премин, кој се пружа на падините на [[Вукомерички гори]], и медведничкиот премин, кој се пружа на потег од [[Жумберачка гора]] - [[Медведница]].<ref name="ГрЗгПО" /> === Клима === Според Кепеновата класификација на [[клима]], Загреб има континентална клима со топли лета. Просечната годишна [[температура]] на воздухот во градот изнесува 11,4°С, средна јануарска [[температура]] на воздухот изнесува -0,1°С, додека средната [[температура]] во [[јули]] изнесува 20,7°С. Годишно вкупно има 844мм врнежи, додека на [[Медведница]] годишно паѓа 50% повеќе (1238мм). Врнежите во текот на годината се релативно рамномерно распоредени. [[Снег]] годишно просечно се појавува и трае околу 40 дена. Просечен број на денови со [[снег]] е 4. Во текот на годината најчесто дуваат слаби ветрови со североисточен и југозападен правец. Годишно Загреб има 26 дена со силен, а 2 дена со олуен ветер. Најмногу денови со грмежи проследени со врнежи се во топлиот дел од годината (од [[април]] до [[септември]]). Годишно во Загреб има 2.030 сончеви ласови, додека на [[Медведница]] бројот на сончеви часови е нешто поголем, бидејќи во ладниот дел од годината (од [[октомври]] до [[март]]) во Загреб е честа појавата на [[магла]].<ref>{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=70 |title=World Weather Information Service - Zagreb |website=worldweather.wmo.int |publisher=World Meteorological Organization |access-date=27 јанури 2021}}</ref> {{climate chart|Загреб |- 4|3|63.7 |- 4|5|41.2 |0|11|51.3 |4|15|63.5 |9|20|77 |13|23|96.6 |14|25|81.5 |14|25|89.9 |10|22|86.5 |6|15|74.1 |1|8|82 |- 2|3|63.7 |float=right |source=[http://www.wordtravels.com/Cities/Croatia/Zagreb/Climate -{Zagreb Climate Data}-] (температура) и [http://klima.hr/klima.php?id=mjes&param=01 Државен хидрометеоролошки завод на Хрватска] (врнежи) }} == Историја == === Праисторија === [[Слика:Andautonia.jpg|мини|лево|250п|Андаутонија]] [[Слика:Kamenita vrata N.jpg|мини|десно|250п|Каменити врати, некогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] [[Слика:Zagreb Lotrščak Tower 1.jpg|мини|десно|250п|Кула Лотршчак, екогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] Населбите на поширокото загрепско подрачје постојат уште во праисторијата. Во прештерата [[Ветерница]], на југозападната страна на планината [[Медведница]], која на палеолитските ловци им служела како склониште или живееалиште, пронајдено е камено оружје и орудие, како и остатоци од огништа на човековите предци кои биле современици на крапинскиот [[прачовек]]. Староста на остатоците датира од околу 40.000 години.<ref name="ГрЗгИПи">{{cite web |url=http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |title = Park prirode Medvednica — Kulturna baština — Lokaliteti |publisher = pp-medvednica.hr |access-date=20 септември 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926204101/http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |archive-date=26 септември 2011 |url-status=dead}}</ref> Трагите на живот се пронајдени и во долината на [[река]] [[Сава]], каде е пронајдено бронзено орудие и гробови на културни полиња со урни, наречени според начинот на сахранувањето на покојниците. === Антика === За време на [[Римско Царство]] на подрачјето на Загреб, поточно на местото на денешното [[село]] [[Шчитарјево]] во близина на [[Голема Горица]], се наоѓала [[Андаутонија]], староримска населба и [[општина]]. На местото на [[Андаутонија]] до пред римската се наоѓало илирска населба. [[Андаутонија]] се наоѓала на десниот брег на [[река]] [[Сава]] на местото каде се наоѓа римскиот пат [[Сисција]]-[[Петовио]] ([[Сисак]]-[[Птуј]]). Со Археолошките ископувања се откриени бадеми, некрополи, термален комплекс со [[вода]], канализација и систем за загревање на просторија, траги на пристаништа и предмети од свакодневниот [[живот]]. [[Андаутонија]] губи на значење во периодот од [[4 век]] до [[7 век]] за време на [[Големата преселба на народите]]. === Среден век === Континуираната [[историја]] на градот Загреб може да се прати од [[1094]] [[година]] каде унгарскиот [[крал]] [[Ладислав I]] ја основал Загрепската епископија на [[Капитол (Загреб)|Каптол]].<ref name="ЗгПов1">{{cite web |url=http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |title=Povijest Zagreba |publisher=zagrebcity.com |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718150638/http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |archive-date=18 јули 2011 |url-status=dead}}</ref><ref name="ЗгПов2">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1081 |title=Službene stranice Grada Zagreba — O Zagrebu |publisher=Zagreb.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref><ref name="ЗгПов3">{{cite web |url=http://www.zagreb-touristinfo.hr/?id=34&l=h&nav=nav2 |title=Turistička zajednica Grada Zagreba — Kratka povijest Zagreba |publisher=zagreb-touristinfo.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Во [[1134]] [[година]] издадена е и писмена одредба во која се споменува основач на епископијата [[крал]] [[Ладислав]], прв загрепски епископ со свештеништво. Таа повелба е прва писмена трага за Загрепската епископија. Во [[1217]] [[година]] е довршена посветената црква, која тешко настрадала при нападот на [[Татари]]те во [[1242]] [[година]].<ref>{{cite web |url=http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |title=Povijest katedrale |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224194130/http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |archive-date=24 февруари 2009}}</ref> Преживеаното население побарало спас во шумите на [[Медведница]]. По заминувањето на [[Татари]]те дел од населението се вратило на повисокиот брег кој од соседната бискупска населба бил одделен со потокот [[Медвешчак]]. Унгарскиот [[крал]] [[Бела IV]], кој и сам се повлекувал пред Тетарите, во знак на благодарност за сигурно прибежиште, на новата населба [[Градец]] и нејзиното население, им доделил признание. [[Градец]] така станал слободна кралска област.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /><ref name="ЗгПов3" /> Се проценува дека Загреб тогаш имал околу 1000 жители. === Нов век === [[Слика:Zagreb-Valvasor.jpg|мини|лево|250п|Загреб во [[1689]]. [[година]]]] [[Слика:Zagreb Gornji grad.jpg|мини|десно|250п|Горниот дел од Загреб]] Загреб првпат се споменал како [[главен град]] на [[Хрватска]] во [[1557]] [[година]].<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> Во текот на [[17 век]] и [[XVIII век]] катастрофални пожари повеќепати ја уништувале населбата. Со постепена изградба на куќите од изгорениците со време е ограничена разорна моќ на чести големи пожари. Во [[1664]] [[година]] во Загреб е основана првата [[печатница]].<ref name="ЗгПов3" /> Во [[1669]] [[година]] е основа [[Загрепски универзитет]].<ref name="ЗгПов2" /> Тогаш [[Цар на Светото Римско Царство|царот на Светото Римско Царство]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] го потврдил правото на универзитето со повелба од Кралската академија. Во меѓувреме во [[1667]] [[година]] избиле тешки и крвави битки во предградието и на мостот преку потокот кој го делел градот на две населени места. Помеѓу жителите од двете населени места често се појавувале спорови и недоразбирања. Со време недоразбирањата, престанале. Во [[1742]] [[година]] во Загреб постоеле 560 куќи со 5.600 жители. Дваесет и пет години подоцна, во [[1767]] [[година]]. Кралското собрание веќе го одредило Вараждин за свое повремено седиште. Но, по големиот пожар во Вараждин во [[1776]] [[година]] во кој е уништена и зградата на Кралското собрание, во Загреб трајно се преселиле големите управи, судски и училишни установи, како и значаен дел од племињата.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> === 19 век === Во почетокот на [[XIX век]] во Загреб живееле 7.706 жители и тој број бил во постојан пораст. Во [[1834]] [[година]], со преуредување на стариот градски дел на Загреб го добил првиот постојан театар, а во [[1847]] [[година]] во Хрватскиот сабор, хрваткиот јазик е прогласен за службен [[јазик]] со што е заменет дотогашниот службен [[јазик]] - латинскиот. Револуционерната [[848]] [[година]] Загреб, како и останатиот дел на [[Европа]], бил едно од најбурните политички случувања. Средишниот градски [[плоштад]] истата година бил преименуван во [[Јелевачев плоштад]]. Со „царскиот пакет“ од [[7 септември]] [[1850]] година споени се дотогашните делови на Загреб во единствена населба, со што се создале услови за забрзан развој на модерен средноевропски [[град]]. Тоа било време на големо градење, во кој прераснало ново урбано средиште, [[Долен Град]]. За тоа време на [[Трњ]] и [[Трешњевец]] настанала неплански градена населба со сиромашен слој на граѓани, додека на шумовитите брегови се градел резиденцијалниот дел од градот. Во [[1862]] [[година]] низ градот поминала првата железничка станица. Пругата е изградена како јужен крак на пругата [[Виена]]-[[Љубљана]]-[[Трст]] и го споила ѕидниот мост преку Загреб со [[Сисак]]. Следната [[година]] во работа е ставена и градската плинара. ВО [[1866]] [[година]] во Загреб е основата Југословенската академија за образование и уметност, денешната [[Хрватска академија на науки и уметности]]. Во истата [[година]] на централниот градски плоштад поставен е споменик на [[Бане Јелачиќ]] и довршена е изградбата на православната црква на Плоштадот [[Петар Прерадовиќ]]. Во [[1867]] изградена е загрепската синагога, а во [[1874]] [[година]] Загреб добил нов [[универзитет]]. Во [[1874]] [[година]] воведена е јавната планинска расвета, а во [[1878]] [[година]] започанл со работа и градскиот водовод. На [[9 ноември]] [[1880]] [[година]], Загреб бил погоден од силен [[земјотрес]] во кој многу згради биле оштетени, но без поголеми човечки жртви. По оштетувањата кои настанале од земјотресот, започнала обнова на Каптола и загрепската катедрала, која тогаш го добила градскиот изглед. Првата телефонска линија во Загреб е воспоставена во [[1881]] [[година]], а од [[1886]] [[година]] се воведува јавниот телефонски сообраќај. Првиот [[трамвај]], Загреб го добива во [[1891]] [[година]], а една година подоцна, изградена е главната железничка станица - Државен колодвор - кој ја проектирал главниот инженер, на унгарските државни железници [[Ференц Фаф]]. <gallery perrow=6> Слика:Banski dvori.jpg| Зграда Бански двор од [[1809]]. година Слика:Mirogoj Cemetery Front.jpg| Влез на гробиштата [[Мирогој]] изградени во [[1876]]. година Слика:Trg1880.jpg| [[Плоштад Бане Јелачића (Загреб)]] [[1880]]. Слика:Croatian Academy of Science and Arts.JPG| Зграда [[Хрватска академија на науки и уметности]], денес [[Хрватска академија на науки и уметности]] од [[1880]]. година Слика:The Zagreb Cathedral renovated according to designs of Hermann Bolle (end of 19 century).jpg | Слика:Zagreb Glavni kolodvor 1.JPG| Зградата на главната железничка станица од [[1892]]. година </gallery> === 20 век === [[Податотека:Blick in Richtung Trg bana Josipa Jelačića auf der Ilica in Zagreb.jpg|мини|250x250пкс|Пешачка зона на Илица]] [[Слика:Mamutica Zagreb vrh.jpg|мини|десно|250п|„[[Мамутица]]“ у [[Нов Загреб]]]] [[Слика:Kockica,_front,_2025.jpg|десно|мини|250п|Зграда Коцкица на Присављ, изградена во 1968. година]] [[Слика:Zagreb.bogovic.street.j1.jpg|мини|лево|200п|Боговиќева улица]] На преминот во [[XX век]] во Загреб живееле 61.000 жители. Наставено е големо проширување на градот и градската содржина во која центарот на градот го добил денешниот изглед. Градот се шири на исток спрема Пешеница и на запад кон Чрномерец. Првите два стални бископи во Загреб отворени се во [[1906]] [[година]]. Следната година во работа е пуштена првата јавна електрана, па почунва изградба на електрична мрежа и првите куќни приклучувања. Доцното воведување на [[електрична енергија]] во Загреб се препишува на договорот помеѓу Градскиот поглавар и плинарата која имала концесија на јавна планинска расвета. Исто така, во истата [[година]], основана е и библиотеката наменета за граѓаните и која го претставува алштатот на денешните градски книжари. Електричниот [[трамвај]] го заменил трамвајот во [[1910]] [[година]]. Пред крајот на Првата светска војна и во првите години после него отворени се и големи факултети и високи школи, меѓу кои и Медицинскиот факултет ([[1917]]),, Земјоделсско-шумарскиот факултет ([[1919]]), Ветеринарен факултет ([[1924]]) и др. Во [[1921]] [[година]] во Загреб првпат се потпишани над 100.000 жители, поточно 108.674. По војната на растојанието помеѓу железничката пруга и реката [[Сава]] се градат раднички населби. По војната започнува уште еден циклус на изградба и индустријализација на градот, кој за тоа време континуирано и демографски расте. Загреб воедно и станува административен центар, прво НР, а потоа и [[СР Хрватска]]. Во [[1950]] [[година]], Загреб станува и управно-територијално проширен. На градот му се приклучуваат многу мали дотогашни самостални населени места: [[Подсусед]], [[Стењевец]], [[Врапче]], [[Шпанско]], [[Млинови]], [[Грачани]], [[Шестине]], [[Ремете]], [[Маркушевец]]. Загреб на десниот брег на [[Сава]] почнува да се шири од [[1957]] [[година]], кога почнува изградба на први големи станбени четврти, најпрво [[Савски Гај]] и [[Запруџа]]. На просторот на [[1953]] [[година]] попишани се 2.000 жители изграден е нов дел на градот во кој денес живеат повеќе од 100.000 жители. Во индустриската зона на Житњак истата година почнува изградба на постројка [[Органско-хемиска индустрија]]. Во [[1964]] [[година]] Загреб е погоден од најголемата природна катастрофа во неговата историја. Во октомври надојдените води на [[Сава]] се излеале од речното корито и полавиле површина од околу 60кm². За да се избегнат опасности од нови излевања и поплави, во [[1971]] [[година]] е завршен системот на нови савски насипи и доводен канал [[Сава]]-[[Одра]]-[[Сава]]. Во [[есен]], истата [[година]], Загреб за време на Храватската пролет бил упориште на студентски демонстрации. Во [[1975]] [[година]] отворен е и хотелот „[[Интерконтинентал]]“, прв хотел од висока категорија во Загреб. Следната [[година]] завршена е и најголемата и тогаш најголема работна зграда во Загреб, популарно наречена „[[Загрепчанка]]“. Во Загреб, на [[8 октомври]] [[1991]] [[година]], три месеци по [[Брионска деклараија]], стапила на сила уставна одредба на Хрватскиот сабор од месец [[јуни]] истата [[година]], за самосталност на [[Хрватска]], со Загреб како [[главен град]]. Во летото [[1991]] [[година]] во Загреб се одивани пуцања околу касарната [[ЈНА „Маршал Тито“]], но интензивни борби не постоеле па градот е поштеден од разорувања. Со потпишувањето на Сараевското примирје на [[3 јануари]] [[1992]] [[година]], постигна е [[договор]] за повлекување на [[ЈНА]], чии единици се повлечени во текот на истиот месец. Во [[мај]] [[1995]] [[година]], Загреб бил мета на ракетен напад во кој погинале 6 цивили, а ранети најмалку 175. По признавањето на самосталноста на [[Хрватска]], од страна на многу држави, во Загреб започнуваат да се отвораат многу амбасади од кои прва ја отворила [[СР Германија]]. Со воведување на новата територијална организација во [[Република Хрватска]] формирани се 20 жупании и Град Загреб, исто така со статус [[жупанија]]. Во Загреб исто така се наоѓа и центар на соседната [[Загрепска жупанија]]. <gallery> Слика:Croatian State Archive.jpg| Зграда на државниот Храватски архив [[1913]]. година Слика:Staritrgburze.jpg| Плошта Бурза [[1930]] година Слика:TrgBurze1.jpg| Зграда на Хрватската народна банка Слика:Zagrepcanka dan.jpg| Облакодер ''[[Загрепќанка]]'' од [[1976]]. година (до [[2005]]. Највисока зграда во Загреб) Слика:Zgrada HRT Zagreb.jpg| Зграда на Хрватската Радио Телевизија од [[1984]]. година Слика:NSK Zagreb.jpg| Зграда на националната универзитетска библиотека во Загреб од [[1995]]. година </gallery> == Демографија == На пописот на население од [[2011]] година, град Загреб имаше 790.017 жители, од кои во самото населено место Загреб 688.163. ===Град Загреб=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 48.266 || 54.761 || 67.188 || 82.848 || 111.565 || 136.351 || 167.765 || 258.024 || 356.529 || 393.919 || 478.076 || 629.896 || 723.065 || 777.826 || 779.145 || 790.017 |- |} ===Загреб (населено место)=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 32.203 || 37.001 || 48.136 || 60.910 || 87.239 || 109.029 || 140.815 || 227.838 || 325.223 || 361.564 || 442.768 || 579.943 || 656.380 || 706.770 || 691.724 || 688.163 |- |} ====Попис [[1991]]==== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Загреб |- | [[1991]]. |- | {{Кружен графикон | мини = центар | опис=вкупно: 706.770 | ставка1 = [[Хрвати]] 594.323 | износ1 = 84.09 | боја1 = #4169E1 | ставка2 = [[Срби]] 44.384 | износ2 = 6.27 | боја2 = #FF0000 | ставка3 = [[Југословени]] 14.218 | износ3 = 2.01 | боја3 = #8B008B | ставка4 = [[Бошњаци|Муслимани]] 11.247 | износ4 = 1.59 | боја4 = #228B22 | ставка5 = [[Словенци]] 6.299 | износ5 = 0.89 | боја5 = #FF55A3 | ставка6 = [[Албанци]] 2.526 | износ6 = 0.35 | боја6 = #4B3621 | ставка7 = [[Црногорци]] 2.332 | износ7 = 0.32 | боја7 = #C19A6B | ставка8 = [[Македонци]] 1.707 | износ8 = 0.24 | боја8 = #FF7E00 | ставка9 = [[Унгарци]] 1.033 | износ9 = 0.14 | боја9 = #665D1E | ставка10 = [[Чеси]] 973 | износ10 = 0.13 | боја10 = #B94E48 | ставка11 = [[Роми]] 902 | износ11 = 0.12 | боја11 = #91A3B0 | ставка12 = [[Евреи]] 392 | износ12 = 0.05 | боја12 = #F0DC82 | ставка13 = [[Германци]] 296 | износ13 = 0.04 | боја13 = #BDB76B | ставка14 = [[Италијанци]] 261 | износ14 = 0.03 | боја14 = #007FFF | ставка15 = [[Украинци]] 249 | износ15 = 0.03 | боја15 = #7FFF00 | ставка16 = [[Руси]] 214 | износ16 = 0.03 | боја16 = #F400A1 | ставка17 = [[Словаци]] 203 | износ17 = 0.02 | боја17 = #9966CC | ставка18 = [[Бугари]] 144 | износ18 = 0.02 | боја18 = #FF9966 | ставка19 = [[Полјаци]] 127 | износ19 = 0.01 | боја19 = #800020 | ставка20 = [[Русини]] 117 | износ20 = 0.01 | боја20 = #00416A | ставка21 = [[Романци]] 105 | износ21 = 0.01 | боја21 = #08E8DE | ставка22 = [[Турци]] 77 | износ22 = 0.01 | боја22 = #006A4E | ставка23 = [[Грци]] 68 | износ23 = 0.00 | боја23 = #0087BD | ставка24 = [[Австријци]] 56 | износ24 = 0.00 | боја24 = #9F8170 | ставка25 = [[Власи]] 7 | износ25 = 0.00 | боја25 = #96C8A2 | ставка26 = други 621 | износ26 = 0.08 | боја26 = #FFBF00 | ставка27 = неопредел. 14.498 | износ27 = 2.05 | боја27 = #C154C1 | ставка28 = регион. опр. 1.297 | износ28 = 0.18 | боја28 = #66424D | ставка29 = непознато 8.094 | износ29 = 1.14 | боја29 = #A2A2D0 }} |- |} ===Демографска историја=== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ">Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ, попис на населението 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. и 1991. година.</ref> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на пописа''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1991. во СФРЈ|1991]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1981. во СФРЈ|1981]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1971. во СФРЈ|1971]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1961. во ФНРЈ|1961]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1953. во ФНРЈ|1953]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1948. во ФНРЈ|1948]].''' |- | [[Хрвати]] |594.323 |516.548 | | |304.637 |241.007 |- | [[Срби]] |44.384 |36.665 | | |17.519 |13.125 |- | [[Југословени]] |14.218 |56.907 | | |2.606 | |- | [[Муслимани]] |11.247 |6.410 | | | | |- | [[Словенци]] | |8.709 | | |17.592 |17.054 |- | [[Црногорци]] | |2.303 | | |1.210 |795 |- | [[Македонци]] | |1.691 | | |661 |430 |- | [[Албанци]] | |1.303 | | | | |- | [[Унгарци]] | |1.115 | | |1.089 | |- | [[Роми]] | |825 | | | | |- | [[Италијанци]] | | | | |311 | |- | [[Германци]] | | | | |641 | |- | [[Бугари]] | | | | | |332 |- | [[Чеси]] | | | | | |1.674 |- | [[Словаци]] | | | | | |167 |- | Чеси и Словаци | | | | |1.544 | |- | останати Словени | | | | |1.276 | |- | останати несловени | | | | |1.743 | |- | неопределени муслимани | | | | | |209 |- | останати и непознато |42.598 | | | | | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''706.770''' |'''649.586''' |'''''' |'''''' |'''350.829''' |'''279.623''' |} {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ" /> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на попис''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1931. во Југославија|1931]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1921. во СХС|1921]].''' |- | Римокатоличка |157.897 | |- | Православна |13.279 | |- | Евангелистичка |2.064 | |- | Исламска |1.239 | |- | Останато |11.102 | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''185.581''' |'''''' |} Според пописот на населението од [[2001]] [[година]], Зареб има 779.145 жители. Просечната старост на населението изнесува 39,7 години. Според половата структура, од 779.145 жители, 415.153 се жени, а 363.992 мажи. <center> {{bar box |width=300px |title=Население на Загреб според пол (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Жене|yellow||53.28}} {{Столбен постоток|Мушкарци|red||46.72}} }} </center> <center> {{bar box |width=300px |title=Етничка структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Хрвати|blue||91.94}} {{Столбен постоток|Срби|red||2.41}} {{Столбен постоток|Босанци|green||0.80}} {{Столбен постоток|Албанци|orange||0.43}} {{Столбен постоток|Словенци|wellow||0.41}} {{Столбен постоток|Роми|lightblue||0.25}} {{Столбен постоток|Останати и неопределени|lightgreen||2.84}} }} </center> Според мајчиниот јазик, поголемиот број од населението на Загреб се изјаснило дека зборува [[хрвастки јазик]] (97,45%). Потоа албански (0,40%), словенски (0,33%), босански (0,31%), српски (0,27%), ромски (0,18%) и македонски (0,15%). Според верската структура поголемиот дел од населението се [[христијани]], припадниците на католичката и православна вероисповед. Од останатите христијански заедници присутни се [[Јеховини сведоци]], [[Евангелистичката црква]], [[Адвентистичката црква]] и [[Балтистичката црква]]. Значаен е уделод на агностиците, атеистите и неопределените. Од сотанатите религии најзастапена е исламската. <center> {{bar box |width=300px |title=Верска структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow||87.09}} {{Столбен постоток|Агностици и неопределени|green||4.06}} {{Столбен постоток|Атеисти|red||3.54}} {{Столбен постоток|Муслимани|lightgreen||2.08}} {{Столбен постоток|Православни|blue||2.01}} }} </center> <gallery perrow=5> Слика:Zagreb Cathedral.jpg| Загрепската катедрала Слика:Crkva sv. Marka, ZG.jpg|Црква [[Свети Марко|Св. Марко]] Слика:Православна црква у Загребу.JPG|Православна црква Св. Преображение господово Слика:Evangelicka crkva u Zagrebu.jpg| Евангелистичка црква Слика:Zagrebačka džamija.jpg| Загрепската џамија </gallery> == Политика == [[Слика:Zgrada Poglavarstva Grada Zagreba.jpg|мини|десно|200п|Зграда на градското поглаварство]] Загреб, како [[главен град]] на [[Република Хрваска]], има [[статус]] на заедница на локална самоуправа, а која воедно има и положба на единица на регионална самоуправа, односно жупанија.<ref>{{cite web |url=http://www.zakon.hr/z/363/Zakon-o-Gradu-Zagrebu |title=Zakon o Gradu Zagrebu |language=хрватски |website=zakon.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Управните градски органи на Загреб се: '''Градското собрание''' е претставнички орган на граѓаните на град Загреб и орган на локалната самоуправа кој ги донесува актите во рамките на округот на градот Загреб. Градскиот совет има 51 член кои се бираат на избори. Градското собрание има претседател и најмногу четири потпретседатели. Градското собрание, меѓу другото го донесува Уставот на градот Загреб и градскиот [[буџет]], го надгледува целото материјално и финансиско управување со градот, го утврдува програмот на развојот на поединечни дејности, донесува документи на просторно уредување на градот, бира и сменува [[градоначалник]] и негови заменици. Мандатот на градските советници, избрани на редовни избори трае четири години. '''[[Градоначалник]]''' кој го застапува градот и со градското собрание е носител на извршната власт во градот Загреб. Се бира на седница на Градското собрание. Градоначалник воедно е и претседател на градското собрание. Градоначалникот има два заменици кои во случај на негово отсуство го заменуваат. '''Градско поглаварство''' е име на градската [[влада]] која ги извршува работите на локалната и регионална самоуправа и работите на државната управа кои му се доверено си закон. Претседател на поглаваството е загрепскиот градоначалник. За својата работа поглаварството е одговорно на градското собрание и тоа брои 11 членови. '''Градски четврти''' и месниот одбор се облици на месна самоуправа во која граѓаните непосредно учествуваат во одлучувањето за прашањата на нивниот секојдневен и непосреден интерес, а кои влијаат на нивниот секојдневен живот и нивната работа, како што се санирање на улуцу или тротоари, уредување на градски и детски игралишта и паркови, отстранување на комунален или див отпад. Градот Загреб е поделен на 17 градски четврти, а за секој дел од месните четврти се основаат посебни месни одбори. === Градоначалници === [[Слика:Veceslav Holjevac Zagreb.jpg|мини|десно|250п]] {| style="width:65%; background:none;" |- |valign="top"| * Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) (2021-) * [[Милан Бандиќ]] ([[2000]]—[[2002]]; [[2005]]-[[2021]]) * [[Власта Павиќ]] (2002—2005) * [[Марина Матуловиќ-Дропулиќ]] ([[1996]]—[[2000]]) * [[Бранко Микша]] ([[1993]]—[[1995]]) * [[Борис Бузанчиќ]] ([[1990]]—[[1993]]) * [[Мато Микиќ]] ([[1982]]—[[1983]]; [[1986]]—[[1990]]) * [[Тито Кошти]] ([[1985]]—[[1986]]) * [[Зорислав Шоње]] ([[1984]]—[[1985]]) * [[Александар Варга]] ([[1983]]—[[1984]]) * [[Иво Латин]] ([[1978]]—[[1982]]) * [[Иво Врховец]] ([[1972]]—[[1978]]) * [[Јосип Колар Матек]] ([[1967]]—[[1972]]) * [[Ратко Карловиќ]] ([[1967]]) * [[Перо Пиркер]] ([[1963]]—[[1967]]) * [[Вечеслав Хољевац]] ([[1952]]—[[1963]]) * [[Мирко Павлековиќ]] ([[1951]]—[[1952]]) * [[Миливој Рукавина]] ([[1950]]—[[1951]]) * [[Мика Шпиљак]] ([[1949]]—[[1950]]) * [[Драгутин Саили]] ([[1945]]—[[1949]]) * [[Еуген Старешиниќ]] ([[1944]]—[[1945]]) * [[Иван Вернер]] ([[1942]]—[[1944]]) * [[Јозо Думанџиќ]] ([[1941]]—[[1942]]) * [[Мате Старчевиќ]] ([[1939]]—[[1941]]) * [[Теодор Пеичиќ]] ([[1937]]—[[1939]]) | * [[Рудолф Ербер]] ([[1934]]—[[1936]]) * [[Иво Крбек]] ([[1932]]—[[1934]]) * Стјепан Сркуљ (1917—1919; 1928—1932) * [[Вјекослав Хајнцел]] ([[1920]]—[[1928]]) * [[Светозар Делиќ]] ([[1920]]) * [[Јанко Хољац]] ([[1910]]—[[1917]]) * [[Милан Амруш]] ([[1890]]—[[1892]]; [[1904]]—[[1910]]) * [[Адолф Мошински]] ([[1892]]—[[1904]]) * [[Игњат Зајбер]] ([[1887]]—[[1890]]) * [[Никола Бадовинац]] ([[1885]]—[[1887]]) * [[Јосип Хофман]] ([[1881]]—[[1885]]) * [[Матија Мразовиќ]] ([[1879]]—[[1881]]) * [[Станко Андријевиќ]] ([[1876]]—[[1879]]) * [[Иван Вончина]] ([[1873]]—[[1876]]) * [[Стјепан Врабчевиќ]] ([[1873]]) * [[Павао Хац]] ([[1872]]—[[1873]]) * [[Драгутин пл. Цзекус]] ([[1869]]—[[1872]]) * [[Максо Михалиќ]] ([[1868]]—[[1869]]) * [[Вјекослав Фриган]] ([[1861]]—[[1868]]) * [[Јохан Лихтенегер]] ([[1858]]—[[1861]]) * [[Светозар Кушевиќ]] ([[1858]]) * [[Јосип Ф. Хертл]] ([[1857]]) * [[Јанко Камауф]] ([[1851]]—[[1857]]) |} == Стопанство == На подрачјето на градот Загреб регистирани се вкупно 22.000 компании кои својата дејност ја остваруваат во различни гранки на стопанството.<ref name="ГрЗгЕк1">{{cite web |url=http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |title=Hrvatska gospodarska komora — Komora Zagreb — Gospodarski profil Grada Zagreba i Zagrebačke županije |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507094819/http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |archive-date=2006-05-07 |url-status=dead }}</ref> Според дејноста, во структурата на загрепското [[стопанство]], со 33% најстапена е трговијата, потоа следуваат преуредувачката [[индустрија]] со 30%, [[сообраќај]], складирање и врски со 10%, финансиски сектор со 7%, додека 20% отпадаат на осанатите дејности.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во Загреб се остваруваат 36% на севкупната трговија во [[Хрватска]], додека преработувачката [[индустрија]] сместена во Загреб чини 32% од преработувачката [[индустрија]] на територијата на [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк2">{{cite web |url=http://www.regea.org/137.html |title=Energetska agencija Sjeverozapadne Hrvatske — Gospodarska kartica Grada Zagreba |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071800/http://www.regea.org/137.html |archive-date=2019-01-23 |url-status=bot: unknown }}</ref> Во Загреб е концентрирана прехранбената, хемиската, елетронската, текстилна, дрвна и издавачко-печатарска [[индсутрија]], како и [[индустрија]] за преработка на метал. Концентрирана е во индустриските зони на [[Житњак]] и [[Јанкомир]].<ref name="ГрЗгЕк1" /> Покрај постоечките, се отвораат и нови стопански зони од кои една се наоѓа во [[Сесветам]],<ref name="ГрЗгЕк2" /> со кои со поштување на еколошките стандарди настојува да се пресели индустријата од центарот на ивицата на градот. Многу големи хрватски компании имаат свои центри во Загреб. Тоа се [[ИНА]] [[нафтена индустрија]], [[Плива]] (фармацевство), [[Краш]] и Franck ([[прехранбена индустрија]]), [[Раде Кончар]], Електро контакт, [[Ериксон]] - [[Никола Тесла]] ([[елетронска индустрија]]), [[ТЖВ Градељ]] ([[автомобилска индустрија]]).<ref name="ГрЗгЕк1" /> Многу други светски компании имаат свои големи претставништа во Загреб.<ref name="ГрЗгЕк1" /> [[Слика:Hrvatska gospodarska komora.jpg|мини|лево|250п|Зграда на Хрватската господарска комора]] Во индустриското производство најголем удел со 25,5% го држи производството на храна и пијалаци. Селедат и електричната [[индустрија]], со [[плин]] и [[вода]] со 16,3%, потоа елеторнската [[индустрија]] со 9,1%, [[хемиска индустрија]] со 8,2%, уделот на издавачката и печатната [[индустрија]] е 8,5%, производството на радио-телевизиски и комуникациски апарати и опрема 8%, додека уделот за производство на [[облека]] е 2,5%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Загреб е и финансиски центар на [[Хрватска]]. Во Загреб, освен Хрватската народна банка се наоѓаат и центри на многу други банки од кои најголеми се, „[[Стопанска Банка Загреб]]“, „[[Хипо Алпе-Адрија банк]]“, „[[Загрепска банка]]“, „[[Храватска поштенска банка]]“. Загреб е и седишта на [[Загрепска берза]], која повторно е отворена во [[1991]] [[година]]. Загреб е и меѓународен саемски центар. Загрепското веслање е еден од поголемите саеми во светот и член на Меѓународната унија на саеми (UFI), која собира 167 саемски организации од 67 земји. Основан е во [[1909]] [[година]], но неговите почетоци можат да се пратат до [[1864]] [[година]], кога е одржана првата земска господарска изложба.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во [[2007]] [[година]] загпебските претпријатија извезле стока во противредност од 4,4 милијарди долари, додека е увезена стока во вредност од 14,9 милијарди долари. Уделот на Загреб во извозот на [[Хрватска]] во [[2007]] [[година]] изнесувал 35,7%, додека во увозот некаде околу 57,6%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Најмногу се извезувало за пазарот во [[Босна и Херцеговина]], [[Италија]], [[Србија]], [[Германија]], [[Словенија]] и [[Австрија]], а во помала мера за пазарот во [[САД]], [[Унгарија]], [[Велика Британија]], [[Русија]] итн. Од целокупниот извоз 2,3 милијарди УСД приходи остварено е со пазарот од развиените земји (превенствено земјите од [[ЕУ]]), а 2,1 милијарда долари на пазарот на останатите земји во развој. најважни извезувачки производи на загрепското стопанство се: минерални горива и масла, електрични машини и опрема, како и делови за нив, пластични кеси и производи од пластична маса. Најмногу се увезувани минерални горива и масла, кои потоа следат машини, апарати, механички уреди и делови, т.е. возила. Во структурата на вработените, најголем број од се вработени во трговијата (26,4%). Следат и вработени во преработувачката [[индустрија]] (16,5%), работни услуги (16,3%) и градежништво (10%).<ref name="ГрЗгЕк2" /> На подрачјето на Загреб вработени се околу 400.000 луѓе, што претставува повеќе од 27% од сите вработени во цела [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк4">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |title=Grad Zagreb — Gospodarstvo u brojkama |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203014545/http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |archive-date=3 декември 2006}}</ref> Невработеноста во Загреб изнесува 7,8% и пониска е од државниот просек, кој изнесува 14,7% невработеност.<ref name="ГрЗгЕк4" /> == Сообраќај == === Патен сообраќај === [[Слика:Petlja Držićeva Slavonska.jpg|мини|лево|250п|Сообраќајна обиколница во Загреб]] Поголемиот дел од главните градски сообраќајни правци во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Од правецот на Загреб изградени се 5 автопатишта, кои водат до сите делови на Хрватска, додека еден автопат е сè уште во изградба. Два од трите најважни европски коридори во [[Хрватска]] минуваат низ Загреб. Автопатот А1, Загреб-[[Сплит]]-[[Дубровник]], во [[декември]] [[2008]] [[година]] во потполност е завршен до раскрсницата [[Равча]].<ref name="ГрЗгАп1">{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/35347/Default.aspx |title=Premijer Sanader otvorio dionicu autoceste Zagreb — Dubrovnik |access-date=27 јануари 2021}}</ref> До [[Плоч]], преостанува изградба на следните 60км, а 70км до [[Дубровник]]. Автопатот А1, е еден од најважните сообраќајни правци во цела [[Хрватска]] бидејќи го повржува Загреб со северозападна [[Хрватска]] со вториот [[град]] по големина во [[Хрватска]] - [[Сплит]]. Автопатот А3 во потполност следи по трасата на Паневропскиот патен коридор Х. Започнува во [[Брегана]] на границата со [[Словенија]] и по долината на [[река]] [[Сава]] се поврзува со Загреб, [[Кутина]], [[Новска]], [[Славски Брод]], со [[Липовец]] и граничниот премин [[Бајаково]], каде продолжува во [[Србија]]. Автопатот ги спојува [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] со југоисточниот [[континент]] и [[Блискиот Исток]]. Последниот дел од автопатот од [[Жупања]] до граничниот премина [[Бајаково]] довршен е во летото, [[2006]] [[година]]. Важен паневропски патен коридор кој минува низ Загреб е и коридор 5, низ чија траса минуваат три автопатишта. Тој правец е најкратка врска на Загреб со [[Јадранско Море]]. Делницата од Загреб до раскрсницата [[Босилево]] е дел од автопатот А1. Делницата од раскрсницата [[Босилево]] до [[Риека]] е автопатот А6, а во потполност е довршена на 22 октомври 2008 година. На истиот коридор се наоѓа и трасата од автопатот А4, чија последна делница т.е. објект, нов мост преку реката [[Мура]] довшен на истиот ден кога и автопатот А6. Во [[Унгарија]] автопатот А6 се наставува на автопатот М7, кој преку [[Летењ]] на границата со [[Хрватска]], Загреб го повржува со [[Будимпешта]]. Автопатот А2, Загреб-[[Мацељ]], на границата со [[Словенија]] е довршен во [[2007]] [[година]]. Во план е и изградба на автопатот А11 Загреб-[[Сисак]]. === Јавен градски превоз === [[Слика: A Crotram TMK 2200 at Glavni Kolodvor.jpg |мини|десно|200п|Загрепски [[трамвај]]]] Јавниот градски превоз во Загреб го сочинуваат мрежа од трамвајски и автобуски линии, градско-приградски возови и многу такси возила. Главниот дел од јавниот градски превоз во Загреб го врши Загрепскиот електричен трамвај ([[ЗЕТ]]), кој е оператор на трамвајсиот и автобускиот [[сообраќај]], а се грижи и за жичарата на [[Медведница]], која, додека се очекува изградба на нова, моментално е надвор од употреба.<ref name="ЗгЖич">{{cite web |url=https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |title=Sljemenski lift do vrha Medvednice - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042725/https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |archive-date=26 април 2009 |url-status=dead}}</ref> Првиот електричен трамвај во промет е ставен на [[18 август]] [[1910]] [[година]].<ref name="ЗгТрам2">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |title=Tramvaj u Zagrebu - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301113731/https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |archive-date=1 март 2009 |url-status=dead}}</ref> Денес трамвајската мрежа има вкупна должина од 116 км.<ref name="ЗгТрам1">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |title=Tramvajski prijevoz - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705140515/https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |archive-date=5 јули 2012 |url-status=dead}}</ref> Трамвајскиот сообраќај е огранизиран во 15 дневни и 4 ноќни линии.<ref name="ЗгБус">{{cite web |url=https://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=/autobus.aspx |title=Autobusni prijevoz |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220160349/http://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=%2Fautobus.aspx |archive-date=2019-12-20 |url-status=live }}</ref> Автобускиот сообраќај на [[ЗЕТ]], моментално се состои од 125 дневни и 4 ноќни линии. Со пруга долга 66 метри, позната и како најкратка жичена железница на светот наменета е за јавен сообраќај.<ref name="ЗгТрам1"/> Службено е пуштена во погон на [[8 октомври]] [[1890]] [[година]]. Денес е законски заштитена како споменик на култура, а исто така е една од туристичките атракции во градот. Жичарата „[[Сљеме]]“, пуштена е во [[сообраќај]] на [[27 јули]] [[1963]] [[година]] во функција за превоз на излетници на врвот на [[Медведница]], а затворена е во средината на [[2007]] [[година]], по дефектот на електромоторот за кој е проценето дека е неисплатлив да се санира.<ref name="ЗгЖич" /> Во Загреб, денес има околу 1.150 такси возила, а возењето со такси е достапно 24 часа дневно. Првиот авто-такси во Загреб се појавил на плоштадот [[Бане Јелачиќ]] на [[11 јуни]] [[1901]] [[година]]. Од [[април]] [[2011]] [[година]], такси превозот во градот освен здружението „Радиот такси Загреб“ го остваруваат и приватни превозници кои ги има во голем број. Со градско-приградскиот железнички превоз во работни денови во просек го користат околу 70.000 патници. Главната железничка линија која се обраќа на релација [[Савски Мароф]]-Загреб, [[Главен колодвор]]-[[Долго Село]]. Хрватските железници оваа линија ја вовела во [[1992]] [[година]]. Покрај оваа линија, други важни приградски насокии се кон [[Голема Горица]] и Јестребарска, заедно со локалните линии од [[Забок]], [[Новска]], [[Карловица]] и [[Копривница]]. === Железнички сообраќај === Темелите на железничката мрежа поставени се кон крајот на [[XIX век]] и почетокот на [[XX век]], кога се одредени главните правци на железничкиот сообраќај. Во [[1862]] [[година]] пуштена е во [[сообраќај]] првата железничка пруга низ Загреб, која местото Ѕидан Мост преку Загреб го поврзала со [[Сисак]]. Веќе наредната година изградена е пруга до Карловица која во [[1873]] [[година]] била продолжена до [[Риека]], со што Загреб добил најкратка железничка врска со морето. Во [[1870]] [[година]] изградена е железничка пруга до [[Копривница]], која во [[1897]] [[година]] од [[Долго Село]] продолжила до [[Новска]]. Во [[1885]] [[година]], Загреб со железница се поврзал и со [[Вараждин]]. Во [[1925]] [[година]] довршена е и Личка железничка пруга, со која Загреб се поврзал со [[Сплит]] и [[Далмација]]. Загреб во [[1946]] годна се поврзал со Унска пруга, која е дел од Личка пруга кратка околу 50км, преку [[Сисак]], повржан со [[Сплит]]. Иако понекогаш многу рентабилна, таа пруга денес се користи како смалување на капацитетот. [[Слика:Croatia airlines zg tower.JPG|мини|десно|250п|[[Ербас]] А319 пред контролната кула на Аеродром Загреб]] Два од три најважни паневропски железнички коридори во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Тоа се Паневропски железнички коридор Vб, кој оди од [[Ботово]] на граница со [[Унгарија]] до [[Риека]] и Паневропски железнички коридор 10 кој оди од ДОбово на границата со [[Словенија]] до [[Товарник]] на границата со [[Србија]]. Воедно е и најважен железнички правец во [[Хрватска]], бидејќи преку [[Хрватска]] се поврзува со [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] и југоистокот на континентот и Блискиот Исток. Пригардскиот патнички сообраќај е доста развиен. Товарниот [[сообраќај]] се одвива кружно како би се растоварил сообраќајот низ градот, па во таа полза е исградена и голема товарна станица Ранжирни колодвор. === Воздушен сообраќај === Аеродромот Загреб, е главен меѓународен [[аеродром]] во [[Хрватска]]. Се наоѓа покрај [[Голема Горица]], а од центарот на Загреб е оддалечен само 10км. На аеродромот се сместени технички бази на [[Кроација ерлајнс]]. Низ загрепскиот [[аеродром]] во [[2019]] [[година]] поминале 3,435,531 патници.<ref name="ЗгАер1">{{cite web |url=https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |title=Statistika za 2019. godinu - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329071139/https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |archive-date=29 март 2020 |url-status=live}}</ref> Покрај меѓународниот [[аеродром]], во Лучка постои и мал [[спортски аеродром]]. [[Лучко]] се користел како главен загрепски [[аеродром]] од [[1947]] [[година]] до [[1962]] [[година]]. Најголемиот сообраќај е забележан во [[1959]] [[година]]. Таа година цивилни авиони превезле 167.000 патници и 1.500 тони роба.<ref name="ЗгАер2">{{cite web |url=http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |title=Povijest i razvoj - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801145700/http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |archive-date=1 август 2008 |url-status=dead}}</ref> == Култура == [[Слика: Muzej Mimara.jpg|мини|десно|250п|Зграда на денешниот музеј Мимар кон крајот на 19 век]] Загреб е главен културен центар на [[Хрватска]]. Во градот се наоѓаат повеќе културни установи кои традиционално имаат голем престиж. Освен тоа, во градот се наоѓаат центри на пратктично сите важни културни установи, како што се [[Матица хрватска]] и Друштво на хрватските писатели. === Музеи === Експонати од бројни загрепски музеи освен историски, уметнички и културни примероци на градот Загреб и [[Хрватска]], се прикажуваат експонати од големи историски и уметнички вредности од цела [[Европа]] и светот. Во околу триесет музеи и галериски колекции опфатени се повеќе од 3,6 милиони експонати. Колекциитена археолошкиот [[музеј]], основан во [[1864]] [[година]] содржат скоро 460.000 различни артефакти и споменици. изложени се предмети и организирани неколку збирки. Најпозната е Египетската збирка, која е една од таквите видови во југоисточниот дел на [[Европа]],<ref name="ЗгАрМу">{{cite web |url=http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |title=Geološko-Paleontološki odjel - Hrvatski prirodoslovni muzej |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203221131/http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |archive-date=3 февруари 2020 |url-status=live}}</ref> а потоа големата нумизматичка колекција која е една од најзначајните и најголемите во Европа и светот, праисториска збирка, античка и средновековна збирка.<ref name="ЗгАрМу" /> Важен музејски експонат е Загрепската мумија, т.е. Загрепска ленена книга, со 1.130 зборови е најдолг сочуван споменик на старите [[Етрурци]], едни од постоечките етрурски книги и воедно лиена книга од стариот век. === Театар === [[Слика: Zagreb Concert Hall.jpg|мини|десно|250п|Концертна сала Ватрослав Лисински]] Во Загреб дејствуваат околу 20 постојани или привремени театри. Во Загреб се наоѓа назионална театарска куќа - „[[Хрватско народно казалиште]]“, изградено во [[барок стил]] во [[1895]] година. На сцената се одржуваат драмски, балетни и оперски претстави, а театрот е опремен и за одржување на конгреси, промоции и приеми. Концертната сала на Вартослав Лисински, со капацитет од 2.171 седиште, изградена е во 1973 година, а наречена е по авторот на првата хрватска опера. Освен музички манифестации, во неа се одржуваат и конгресни случувања. === Фестивали === ''[[Загрепски филмски фестивал]]'', основан во [[2003]] [[година]], стана еден од најзначајните хрватски културни случувања. Со главниот програм со натпреварувачки карактер, поделен е во три категории - целовечерни акциони, кратки акциони и документарни филмови. Еднакво внимание се посветува и на придружниот програм кој секоја година е составен до 5-6 посебен филмски програм, промоции на книги, филмски и културни проекти како и презентации на нови технолошки достигнувања поврзани со филмската продукција. Наградата која се доделува на фестивалот се вика Златни колици, а покрај неа на најдобрите им се доделува и парична награда. ''ZagrebDox'' е меѓународен гестивал на документарните филмови, основан точно во недостаток на добар меѓународен и натпреаврувачки фестивал на подрачјето на [[Југоисточна Европа]], специјализиран за документарци, затоа што наведеното подрачје имало долга традиција во производство на документирани филмови. '''[[Анимафест]]''' е светски фестивал на [[анимиран филм]] кој се одржува од [[1972]] [[година]]. По 33 години, во [[2005]] [[година]], е воведена и категорија на долгометражен [[анимиран филм]], па така фестивалот сега се одржува секоја [[година]], и тоа за непарни [[години]] со долгометражен програм, а парните [[години]] со краткометражни филмови. ==Загреб како тема во уметноста и во популарната култура== * „Долац“ (''Dolac'') — слика на хрватскиот уметник [[Владимир Кирин]] од 1938 година.<ref name="ReferenceA">''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> * „Поглед на Загреб од север“ ([[хрватски]]: ''Pogled na Zagreb sa sjevera'') — слика на хрватскиот уметник [[Драгутин Старк]] од 1859 година.<ref name="ReferenceA"/> * „041“ — песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]].<ref>''Sunčana strana ulice, Komuna, CD 1002.</ref> * „Загреб“ — песна на хрватската рок-група [[Прљаво казалиште]] од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/360377-Prljavo-Kazalište-Crno-Bijeli-Svijet Prljavo Kazalište – Crno Bijeli Svijet (пристапено на 28 септември 2023)]</ref> * „Загреб е студен град“ (хрватски: ''Zagreb je hladan grad'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> == Образование == [[Слика: University of Zagreb.jpg|мини|десно|250п|Зграда на Ректоратот на Загрепскиот уиниверзитет и Правен факултет]] Во Загреб дејствуваат 136 основни училишта и 100 средни училишта, од кои 31 гимназија.<ref name="ГрЗгО1">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |title=Osnovne škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711194353/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |archive-date=11 јули 2007 |url-status=dead}}</ref><ref name="ГрЗгО2">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |title=Srednje škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023023302/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |archive-date=23 октомври 2007 |url-status=dead}}</ref> Во Загреб исто така дејствуваат и 5 политеникуми и 9 приатни високообразовни институции.<ref name="ГрЗгО3">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |title=Visoko obrazovanje u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120057/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |archive-date=9 јуни 2007 |url-status=dead}}</ref> Универзитето во Загреб е основан во [[1669]] [[година]] и предсавува втор најстар универзитет во [[Хрватска]] (основан по задарскиот [[универзитет]] во [[1396]] [[година]]). До [[2009]] [[година]] на универзитетот во Загреб дипломирале повеќе од 200.000 студенти, магистрирале повеќе од 18.000 и докторирале повеќе од 8.000 постдипломци.<ref name="ГрЗгО4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |title=O Zagrebu - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414163756/https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> На универзитето во Загреб, научно-наставна и уметничка работа се одвива на 29 факултети, 3 уметнички академии, стручни - Учителска академија и универзитетска стурдија - Хрватски студии. При универзитетот дејствуваат 33 политехникуми. Во Загреб дејствуваат 22 институти на подрачјето на општествените и природните науки. Загреб е средиште и на [[ХАНУ]] - Хрватска академија на науки и уметности кои се основани на страна на бискупот [[Јосип Јурај Штросмајер]]. == Знаменитости == Загреб е богат со туристички знаменитости. И, тоа: * Споменик на [[Јосип Јелачиќ]] на главниот градски [[плоштад]], * Споменик на [[Крал Томислав]] покрај Главната железничка станица, * Горен град со црквата Св. Марко, зградата на Хрватскиот сабор, Вански дорови, кулата Лотршчак, Каменети врати; * Купола со катедрала, * Дом на хрватските ликовни уметници, чиј архитект е вајар Иван Мештровиќ * Гробиштата [[Мирогој]], * [[Медведница]] со највисок врв [[Сљеме]] и стариот [[град]] [[Медвеград]] во кој се наоѓа олтарот на татковината, * Спортско-рекреативен центар [[Јарун]]. <center> <gallery perrow=6> Слика:Ban Jelacic Denkmal Zagreb.jpg| Споменик на Јосип Јелачиќ на главниот градски плоштад Слика:Zagrzeb-centrum.JPG|Плоштад Бане Јелачиќ, со храватскиот облакодер во позадината Слика:Zagreb, King Tomislav.JPG| Плоштад на кралот Томислав Слика:Zrinjevac.j1.jpg| Парк [[Зрињевац]] Слика:Botanical Garden Zagreb.jpg| Ботаничка градина Слика:Cablecar and tower of Lotrscak, Zagreb, Croatia.jpg| Кула Лотршчак Слика:Zagrzeb5.jpg| Горен град Загреб Слика:A.G. Matos (Zagreb).jpg| Споменик Антун Густав Матош на Горен Град Загреб Слика:Zagreb - Ivan Tkalčić street 1.JPG| Пешачка зона во ткаличиева улица Слика:ZagrebMestrovicevPaviljon.jpg| Дом на ликовни уметности, познат како џамија Слика:Maksimir Park, Zagreb.JPG| Парк [[Максимир]] Слика:Mirogoj Cemetery Arcade.jpg| Миригојски аркади </gallery> </center> == Панорама == [[Податотека:Panorama Zagreb.jpg|1000px|безрамка|центар|Панорама на Загреб]] == Дипломатски претставништва == {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Albania|name=Албанијa}} *{{знаме|Australia|name=Аvстралијa}} *{{знаме|Austria|name=Аvстријa}} *{{знаме|Belgium|name=Белгијa}} *{{знаме|Bosnia and Herzegovina|name=Боснa и Херцеговинa}} *{{знаме|Brazil|name=Бразил}} *{{знаме|Bulgaria|name=Бугарija}} *{{знаме|Vatican City|name=Ватикан}} *{{знаме|Greece|name=Грција}} *{{знаме|Denmark|name=Данска}} *{{знаме|Egypt|name=Египет}} *{{знаме|Israel|name=Израел}} | *{{знаме|India|name=Индија}} *{{знаме|Iran|name=Иран}} *{{знаме|Italy|name=Италијa}} *{{знаме|Japan|name=Јапонија}} *{{знаме|Kazakhstan|name=Казахстан}} *{{знаме|Canada|name=Канадa}} *{{знаме|South Korea|name=Кореја}} *{{знаме|Libya|name=Либија}} *{{знаме|Hungary|name=Унгарија}} *{{знаме|Macedonia|name=Македонија}} *{{знаме|Malaysia|name=Малезија}} *{{знаме|China|name=НР Кина}} *{{знаме|Germany|name=Германија}} | *{{знаме|Norway|name=Норвешка}} *{{знаме|Portugal|name=Португалија}} *{{знаме|Poland|name=Полска}} *{{знаме|Romania|name=Романија}} *{{знаме|Russia|name=Русија}} *{{знаме|USA|name=САД}} *{{знаме|Slovakia|name=Словачка}} *{{знаме|Slovenia|name=Словенија}} *{{знаме|Serbia|name=Србија}} *{{знаме|Great Britain|name=Велика Британија}} *{{знаме|Ukraine|name=Украјна}} | *{{знаме|Turkey|name=Турција}} *{{знаме|Tunisia|name=Тунис}} *{{знаме|Finland|name=Финска}} *{{знаме|France|name=Франција}} *{{знаме|Netherlands|name=Холандија}} *{{знаме|Montenegro|name=Црна Гора}} *{{знаме|Czech Republic|name=Чешка}} *{{знаме|Chile|name=Чиле}} *{{знаме|Switzerland|name=Швајцарија}} *{{знаме|Sweden|name=Шведска}} *{{знаме|Spain|name=Шпанија}} |} Следните држави имаат свои почесни конзулати во Загреб: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Burkina Faso|name=Буркина Фасо}} *{{знаме|Democratic Republic of the Congo|name=ДР Конго}}<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |title=Демократска Република Конго - почесен конзулат - 2 кат |accessdate=2012-08-30 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415002348/http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |url-status=dead }}</ref> *{{знаме|Guinea|name=Гвинеја}} *{{знаме|Indonesia|name=Индонезија}} *{{знаме|Ireland|name=Ирска}} *{{знаме|Yemen|name=Јемен}} | *{{знаме|Jordan|name=Јордан}} *{{знаме|South Africa|name=Јужноафриканска Република}} *{{знаме|Kenya|name=Кенија}} *{{знаме|Cyprus|name=Кипар}} *{{знаме|Latvia|name=Летонија}} | *{{знаме|Lithuania|name=Литванија}} *{{знаме|Monaco|name=Монако}} *{{знаме|Mongolia|name=Монголија}} *{{знаме|New Zealand|name=Нов Зеланд}} *{{знаме|Ivory Coast|name=Брегот на слоновата коска}} *{{знаме|ПакистанЖнаме=Пакистан}} | *{{знаме|Peru|name=Перу}} *{{знаме|Sudan|name=Судан}} *{{знаме|Thailand|name=Тајланд}} *{{знаме|Philippines|name=Филипини}} |} == Почесни граѓани == До денес, 51 личност ја има титулата Почесен граѓанин на Град Загреб, која ја доделува градското собрание. Условите, процедурата и начинот на кој се доделуваат јавните признавања на Град Загреб одредени се со одлука за јавни признавања на Град Загреб. Така за почесен граѓанин на Загреб може да се прогласи: {{Цитат| ''... личноста е посебно заслужна за промоција на вредностите на демократското општество, случувања и традиции на хрватскиот народ, положбата и угледот на градот Загреб, неговите односи со останатите градови во други држави, члан на меѓунардона организација, односто организација на друга држава или нивните тела посебно заслужни за Град Загреб и Република Хрватска и промоција на нејзиниот суверенитет, самостојност и стабилност на општоприфатените начели на современиот свет.<ref name="ПоГр1">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |title=Počasni građanin Grada Zagreba - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807231958/https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |archive-date=7 август 2020 |url-status=live}}</ref>''}} За време на [[Австо-Унгарија]] ([[1850]]-[[1918]]),<ref name="ПоГр2">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |title=1850. - 1918. (Austro Ugarska monarhija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811022641/https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |archive-date=11 август 2020 |url-status=live}}</ref> титулата почесен граѓанин на Загреб, ја добиле: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Александар фон Бах|Александар Бах]], [[политичар]] и [[министер]] ([[1853]]) *[[гроф]] [[Одонел]] , кралски [[полковник]] ([[1853]]) *[[Јосип Јелачиќ|Јосип гроф Јелачић]], кралски [[генерал]] ([[1854]]) *[[Јосип Буњевац]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Бенедикт Лентулај]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Јосип Флук]], министерски советник ([[1854]]) *[[гроф]] [[Ватрослав]], кралски надполковник ([[1854]]) *[[Јосип Бафлер]], градежен урпавител ([[1854]]) *[[Сима Маноиловиќ]] ([[1854]]) *[[Вук Стефановиќ Караџиќ]], [[лингвист]] ([[1861]]) *[[Еуген Кватерник]], [[политичар]] ([[1869]]) *[[бан гроф]] [[Ладислав Пејачевић]] ([[1880]]) *[[Иван Зајц]], [[композитор]] ([[1880]]) *[[Август Шеноа]], [[книжевник]] ([[1881]]) | *[[Еуген Кумичиќ]], [[книжевник]] ([[1885]]) *[[Ѓуро Даничиќ]], [[лингвист]] ([[1886]]) *[[Иван Бенковиќ]], [[сликар]] ([[1890]]) *[[Куен Хедервари]], политичар (1895) *[[Тадија Смичиклас]], [[историчар]] (околу [[1900]]) *[[Иван Трнски]], [[книжевник]] ([[1903]]) *[[Гјуро Дежелиќ]], [[книжевник]] ([[1906]]) *[[Јурај Посиловиќ]], [[архиепископ]] ([[1908]]) *[[Јосип Јурај Штросмајер]], [[архиепископ]] (околу [[1910]]) *[[Светозар Боројевиќ]], [[генерал]] ([[1916]]) *[[Стјепан Саркотиќ]] ([[1916]]) *[[Шиме Мазура]] [[адвокат]] ([[1918]]) |} За време на [[Кралство Југославија]] ([[1918]]-[[1941]]),<ref name="ПоГр3">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |title=1918. - 1941. (Kraljevina Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414165453/https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |archive-date=14 април 2020 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Милан Амруш]], градски начелник ([[1919]]) *[[Вјекослав Клаиќ]], [[историчар]] ([[1992]]) *[[Фране Булиќ]], [[свештеник]] ([[1926]]) *[[Владимир Мажураниќ]], книжевник ([[1927]]) | *[[Љубо Бабиќ Гјалски]], [[книжевник]] ([[1927]]) *[[Драгутин Горјановиќ-Крамбергер]], [[научник]] ([[1927]]) *[[Анте Бауер]], [[свештеник]] ([[1929]]) *[[Теодор Викерхаузер]] [[лекар]] ([[1934]]) |} За време на [[СФР Југославија]], ([[1945]]-[[1990]]),<ref name="ПоГр4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |title=1945. - 1990. (SFR Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208151904/https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |archive-date=8 декември 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Јосип Броз Тито]], претседател на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] ([[1945]]) *[[Владимир Бакариќ]], [[политичар]] и народни херој (околу [[1950]]) *[[Мирослав Крлежа]], [[книжевник]] (околу [[1960]]) *[[Анка Берус]], [[политичарка]], [[револуционарка]] народен херој ([[1980]]) *[[Павле Грегориќ]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) | *[[Иван Стево Крајачиќ|Иван Крајачиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Карло Мразовиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Мика Шпиљак]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) *[[Линден Форбс Сампсон Бернхам]], претседател на [[Гвајана|Република Гвајана]] ([[1985]]) *[[Хавијер Перес де Куељар]], генерален секретар на [[Обединети нации]] ([[1987]]) |} За време на Самостојна [[Хрватска]], ([[1990]] - денес),<ref name="ПоГр5">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |title=Od 1990. godine (Republika Hrvatska) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414164032/https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Мајка Тереза]] ([[1990]]) *[[Фрањо Туѓман]], [[претседател]] на [[Република Хрватска]] ([[1992]]) *[[Маргарет Тачер]], [[политичарка]] ([[1998]]) | *[[Драгутин Тадијановиќ]], [[книжевник]] ([[2000]]) *[[Јаница Костелиќ]], [[скијач]] ([[2005]]) *[[Већеслав Хољевац]], посмртно ([[2008]]) |} == Збратимени градови == Загреб службено соработува со следните градови:<ref name="ГрЗг7">{{cite web |url=https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |title=Gradovi prijatelji grada Zagreba - ZgPortal |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201644/https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |archive-date=21 јануари 2021 |url-status=live}}</ref> {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| * {{знамеикона|Germany}} [[Мајнц]] ([[Германија]]) <small>''(од [[1967]])''</small> * {{знамеикона|Russia}} [[Санкт Петербург]] ([[Русија]]) <small>''(од [[1968]])''</small>[ * {{знамеикона|Norway}} [[Тромсе]] ([[Норвешка]]) <small>''(од [[1971]])''</small> * {{знамеикона|Japan}} [[Кјото]] ([[Јапонија]]) <small>''(од [[1972]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Краков]] ([[Полска]]) <small>''(од [[1975]])''</small> * {{знамеикона|Portugal}} [[Лисабон]] ([[Португалија]]) <small>''(од [[1977]])''</small> * {{знамеикона|USA}} [[Питсбург]] ([[Пенсилванија]], [[САД]]) <small>''(од [[1980]])''</small> * {{знамеикона|China}} [[Шангај]] ([[Кина|НР Кина]]) <small>''(од [[1980]])''</small> | * {{знамеикона|Italy}} [[Болоња]] ([[Италија]]) <small>''(од [[1984]])''</small> * {{знамеикона|Hungary}} [[Будимпешта]] ([[Унгарија]]) * {{знамеикона|Austria}} [[Виена]] ([[Австрија]]) <small>''(од [[1994]])''</small> * {{знамеикона|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]] ([[Босна и Херцеговина]]) <small>''(од [[2001]])</small> * {{знамеикона|Slovenia}} [[Љубљана]] ([[Словенија]]) <small>''(од [[2001]])''</small> * {{знамеикона|Montenegro}} [[Подгорица]] ([[Црна Гора]]) <small>''(од [[2006]])''</small> * {{знамеикона|United Kingdom}} [[Лондон]] ([[Велика Британија]]) <small>''(од [[2009]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Варшава]] ([[Полска]]) <small>''(од [[2011]])''</small> |} == Наводи == {{reflist}} == Поврзано == *[[Хрватска]] *[[Медведница]] == Надворешни врски == * [http://www.zagreb.hr/ Град Загреб] {{hr}} *[http://www.zagreb-touristinfo.hr/ Туристичка заедница на Град Загреб] {{hr}} {{en}} {{de}} {{fr}} {{es}} {{sl}} {{ru}} {{cs}} {{hu}} {{pt}} {{he}} {{ja}} *[http://www.zagreb-info.com/ -{Zagreb Info}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060610151702/http://zagreb-info.com/ |date=2006-06-10 }} {{hr}} *[http://www.fivestars.hr/ -{Five Stars Zagreb}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170912015445/http://fivestars.hr/ |date=2017-09-12 }} {{en}} *[http://www.kartegradova.com/zagreb Интерактивна мапа на градот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061223022915/http://www.kartegradova.com/zagreb |date=2006-12-23 }} {{hr}} {{Загреб}} {{Жупании во Хрватска}} {{Главни градови во Европа}} {{Градови-херои на СФРЈ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Загреб| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] [[Категорија:Градови-херои на СФРЈ]] [[Категорија:Населени места основани во 11 век]] 2q79rejfne57tb7ts4ec71p02tep03f 5579154 5578988 2026-06-20T07:12:33Z EUPBR 119386 /* Знаменитости */ 5579154 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за град | тип = | име = Загреб | изворно име = Grad Zagreb | друго име1 = | друго име2 = | друго име3 = | слика = Montage of major Zagreb landmarks.jpg | сл-големина = | опис = | знаме = Flag of Zagreb.svg | знаме-големина = | знаме-врска = | грб = Coat of arms of Zagreb.svg | грб-големина = | грб-врска = | локација = Zagreb within Croatia.PNG | лок-големина = | лок-коментар = Местоположба на Загреб<br />на картата на Хрватска | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 49 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 15 | lon_min = 59 | lon_sec = 0 | временска зона = [[Средноевропско време|CET]] (UTC +1) | вз-лето = [[Средноевропско летно време|CEST]] (UTC +2) | прекар = | прекар изворно = | прекар2 = | прекар2 изворно = | прекар3 = | прекар3 изворно = | прекар4 = | прекар4 изворно = | мото = | мото изворно = | доселување = | основан од = | основан во = [[1094]] | старо име1 = | старо име2 = | старо име3 = | старо име4 = | авто = ZG | празник датум = | празник име = | поштенски код = 10000 | повикувачки број = 01 | официјална страница = [http://www.zagreb.hr/ www.zagreb.hr] | земја = {{знамеикона|Хрватска}} Хрватска | поделба-тип1 = Жупанија | поделба-име1 = Град Загреб | поделба-тип2 = | поделба-име2 = | поделба-тип3 = | поделба-име3 = | поделба-тип4 = | поделба-име4 = | општини = | административна распределба = | населби = | градоначалник = Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) | партија = | површина = 641,29<ref name="odel za statistika">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |title=''Gradski zavod za prostorno uređenje - Odjel za statistiku'' |accessdate=2007-11-13 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011040234/http://www.zagreb.hr/zgstat/o_zagrebu_stat.html |url-status=dead }}</ref> | копно = | вода = | паркови = | надморска височина = 122–1,035 | латитуда = | лонгитуда = | клима = | население = 801&nbsp;554 | година на попис1 = 2001<ref name="odel za statistika" /> | мажи = | жени = | високо = | средно = | основно = | неписмени = | густина на население = 1&nbsp;214,9 | година на попис2 = | етнички групи = }} '''Загреб''' ({{langx|hr|Zagreb}}) — [[главен град]] на [[Хрватска|Република Хрватска]], најголем [[град]] во Хрватска по број на жители. Историски гледано, Загреб израснал од две населби на два соседни рида, [[Градец (Загреб)|Градец]] и [[Каптол (Загреб)|Каптол]], кои го сочинуваат јадрото на денешен Загреб, неговиот стар град. Денес Загреб претставува административен, деловен, културен, сообраќаен и научен центар на Хрватска. И по местоположбата и својата култура, Загреб спаѓа во градовите на [[Средна Европа]]. Стариот и Новиот град се сметаат за споменици на културата кои успеале да го сочуваат чувството на [[среден век|средниот век]] и [[барок]]ниот период. == Географија == Загреб се наоѓа во [[Централна Хрватска]], на југозападниот дел на [[Панонска Низина]], на просечна надморска височина од 122м, под јужните падини на планината [[Медведница]], на брегот на реката [[Сава]], која во подрачјето на градот е претежно низинска [[река]]. [[Сава]] има типично дождливо-снежен режим со висок водостој на [[пролет]] и на [[есен]], а низок во летото, што доведува до големи осцилации на водостојот на самата река. Шумите покриваат дури 30,45% од територијата на градот (како управна заедница). Долината на [[река]] [[Сава]], некогаш претставувала континуиран појас на [[шума]]: вбри и тополи, а денес се присутни само малку деградирани дрвја од тој вид. Во пониските делови на [[Медведница]], до 400м надморска височина и на ридовите, на благите падини, преовладува храст, граб, бука и див кастен. Над таа граница, од 300м до 800м надморска височина, доминира буката, која над таа висина се меша со ела. Земјоделските површини во градот зафаќаат дури 31,84%, додека останатите површини (првенствено градежен дел) зафаќаат 37,71% од територијата на градот. === Природни одлики === [[Слика:Zagreb SPOT 1038.jpg|мини|лево|250п|Сателитска снимка на Загреб]] Поширокото подрачје на Загреб изградено е од карпи од магматски, седиментен и метаморфен тип. Загрепското подрачје е зона за појачани сеизмички активности како последица на интензивните тектонски движења. Сеизмичноста изнесува од 7 до 9 степени по [[Меркалиева скала]].<ref name="ГрЗгПО">{{cite web |url=http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |title=Seizmologija zagrebačkog područja |access-date=27 јануари 2021 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305154556/http://puo.mzopu.hr/default.aspx?id=746 |url-status=dead }}</ref> Два важни премини поминуваат низ загрепското подрачје, савски премин, кој се пружа на падините на [[Вукомерички гори]], и медведничкиот премин, кој се пружа на потег од [[Жумберачка гора]] - [[Медведница]].<ref name="ГрЗгПО" /> === Клима === Според Кепеновата класификација на [[клима]], Загреб има континентална клима со топли лета. Просечната годишна [[температура]] на воздухот во градот изнесува 11,4°С, средна јануарска [[температура]] на воздухот изнесува -0,1°С, додека средната [[температура]] во [[јули]] изнесува 20,7°С. Годишно вкупно има 844мм врнежи, додека на [[Медведница]] годишно паѓа 50% повеќе (1238мм). Врнежите во текот на годината се релативно рамномерно распоредени. [[Снег]] годишно просечно се појавува и трае околу 40 дена. Просечен број на денови со [[снег]] е 4. Во текот на годината најчесто дуваат слаби ветрови со североисточен и југозападен правец. Годишно Загреб има 26 дена со силен, а 2 дена со олуен ветер. Најмногу денови со грмежи проследени со врнежи се во топлиот дел од годината (од [[април]] до [[септември]]). Годишно во Загреб има 2.030 сончеви ласови, додека на [[Медведница]] бројот на сончеви часови е нешто поголем, бидејќи во ладниот дел од годината (од [[октомври]] до [[март]]) во Загреб е честа појавата на [[магла]].<ref>{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=70 |title=World Weather Information Service - Zagreb |website=worldweather.wmo.int |publisher=World Meteorological Organization |access-date=27 јанури 2021}}</ref> {{climate chart|Загреб |- 4|3|63.7 |- 4|5|41.2 |0|11|51.3 |4|15|63.5 |9|20|77 |13|23|96.6 |14|25|81.5 |14|25|89.9 |10|22|86.5 |6|15|74.1 |1|8|82 |- 2|3|63.7 |float=right |source=[http://www.wordtravels.com/Cities/Croatia/Zagreb/Climate -{Zagreb Climate Data}-] (температура) и [http://klima.hr/klima.php?id=mjes&param=01 Државен хидрометеоролошки завод на Хрватска] (врнежи) }} == Историја == === Праисторија === [[Слика:Andautonia.jpg|мини|лево|250п|Андаутонија]] [[Слика:Kamenita vrata N.jpg|мини|десно|250п|Каменити врати, некогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] [[Слика:Zagreb Lotrščak Tower 1.jpg|мини|десно|250п|Кула Лотршчак, екогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб]] Населбите на поширокото загрепско подрачје постојат уште во праисторијата. Во прештерата [[Ветерница]], на југозападната страна на планината [[Медведница]], која на палеолитските ловци им служела како склониште или живееалиште, пронајдено е камено оружје и орудие, како и остатоци од огништа на човековите предци кои биле современици на крапинскиот [[прачовек]]. Староста на остатоците датира од околу 40.000 години.<ref name="ГрЗгИПи">{{cite web |url=http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |title = Park prirode Medvednica — Kulturna baština — Lokaliteti |publisher = pp-medvednica.hr |access-date=20 септември 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926204101/http://www.pp-medvednica.hr/Medvednica_hr/Medvednica_kultura2.htm#Veternica |archive-date=26 септември 2011 |url-status=dead}}</ref> Трагите на живот се пронајдени и во долината на [[река]] [[Сава]], каде е пронајдено бронзено орудие и гробови на културни полиња со урни, наречени според начинот на сахранувањето на покојниците. === Антика === За време на [[Римско Царство]] на подрачјето на Загреб, поточно на местото на денешното [[село]] [[Шчитарјево]] во близина на [[Голема Горица]], се наоѓала [[Андаутонија]], староримска населба и [[општина]]. На местото на [[Андаутонија]] до пред римската се наоѓало илирска населба. [[Андаутонија]] се наоѓала на десниот брег на [[река]] [[Сава]] на местото каде се наоѓа римскиот пат [[Сисција]]-[[Петовио]] ([[Сисак]]-[[Птуј]]). Со Археолошките ископувања се откриени бадеми, некрополи, термален комплекс со [[вода]], канализација и систем за загревање на просторија, траги на пристаништа и предмети од свакодневниот [[живот]]. [[Андаутонија]] губи на значење во периодот од [[4 век]] до [[7 век]] за време на [[Големата преселба на народите]]. === Среден век === Континуираната [[историја]] на градот Загреб може да се прати од [[1094]] [[година]] каде унгарскиот [[крал]] [[Ладислав I]] ја основал Загрепската епископија на [[Капитол (Загреб)|Каптол]].<ref name="ЗгПов1">{{cite web |url=http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |title=Povijest Zagreba |publisher=zagrebcity.com |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718150638/http://www.zagrebcity.com/hr/zagreb/ |archive-date=18 јули 2011 |url-status=dead}}</ref><ref name="ЗгПов2">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1081 |title=Službene stranice Grada Zagreba — O Zagrebu |publisher=Zagreb.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref><ref name="ЗгПов3">{{cite web |url=http://www.zagreb-touristinfo.hr/?id=34&l=h&nav=nav2 |title=Turistička zajednica Grada Zagreba — Kratka povijest Zagreba |publisher=zagreb-touristinfo.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Во [[1134]] [[година]] издадена е и писмена одредба во која се споменува основач на епископијата [[крал]] [[Ладислав]], прв загрепски епископ со свештеништво. Таа повелба е прва писмена трага за Загрепската епископија. Во [[1217]] [[година]] е довршена посветената црква, која тешко настрадала при нападот на [[Татари]]те во [[1242]] [[година]].<ref>{{cite web |url=http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |title=Povijest katedrale |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224194130/http://www.glas-koncila.hr/katedrala_povijest.html |archive-date=24 февруари 2009}}</ref> Преживеаното население побарало спас во шумите на [[Медведница]]. По заминувањето на [[Татари]]те дел од населението се вратило на повисокиот брег кој од соседната бискупска населба бил одделен со потокот [[Медвешчак]]. Унгарскиот [[крал]] [[Бела IV]], кој и сам се повлекувал пред Тетарите, во знак на благодарност за сигурно прибежиште, на новата населба [[Градец]] и нејзиното население, им доделил признание. [[Градец]] така станал слободна кралска област.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /><ref name="ЗгПов3" /> Се проценува дека Загреб тогаш имал околу 1000 жители. === Нов век === [[Слика:Zagreb-Valvasor.jpg|мини|лево|250п|Загреб во [[1689]]. [[година]]]] [[Слика:Zagreb Gornji grad.jpg|мини|десно|250п|Горниот дел од Загреб]] Загреб првпат се споменал како [[главен град]] на [[Хрватска]] во [[1557]] [[година]].<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> Во текот на [[17 век]] и [[XVIII век]] катастрофални пожари повеќепати ја уништувале населбата. Со постепена изградба на куќите од изгорениците со време е ограничена разорна моќ на чести големи пожари. Во [[1664]] [[година]] во Загреб е основана првата [[печатница]].<ref name="ЗгПов3" /> Во [[1669]] [[година]] е основа [[Загрепски универзитет]].<ref name="ЗгПов2" /> Тогаш [[Цар на Светото Римско Царство|царот на Светото Римско Царство]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] го потврдил правото на универзитето со повелба од Кралската академија. Во меѓувреме во [[1667]] [[година]] избиле тешки и крвави битки во предградието и на мостот преку потокот кој го делел градот на две населени места. Помеѓу жителите од двете населени места често се појавувале спорови и недоразбирања. Со време недоразбирањата, престанале. Во [[1742]] [[година]] во Загреб постоеле 560 куќи со 5.600 жители. Дваесет и пет години подоцна, во [[1767]] [[година]]. Кралското собрание веќе го одредило Вараждин за свое повремено седиште. Но, по големиот пожар во Вараждин во [[1776]] [[година]] во кој е уништена и зградата на Кралското собрание, во Загреб трајно се преселиле големите управи, судски и училишни установи, како и значаен дел од племињата.<ref name="ЗгПов1" /><ref name="ЗгПов2" /> === 19 век === Во почетокот на [[XIX век]] во Загреб живееле 7.706 жители и тој број бил во постојан пораст. Во [[1834]] [[година]], со преуредување на стариот градски дел на Загреб го добил првиот постојан театар, а во [[1847]] [[година]] во Хрватскиот сабор, хрваткиот јазик е прогласен за службен [[јазик]] со што е заменет дотогашниот службен [[јазик]] - латинскиот. Револуционерната [[848]] [[година]] Загреб, како и останатиот дел на [[Европа]], бил едно од најбурните политички случувања. Средишниот градски [[плоштад]] истата година бил преименуван во [[Јелевачев плоштад]]. Со „царскиот пакет“ од [[7 септември]] [[1850]] година споени се дотогашните делови на Загреб во единствена населба, со што се создале услови за забрзан развој на модерен средноевропски [[град]]. Тоа било време на големо градење, во кој прераснало ново урбано средиште, [[Долен Град]]. За тоа време на [[Трњ]] и [[Трешњевец]] настанала неплански градена населба со сиромашен слој на граѓани, додека на шумовитите брегови се градел резиденцијалниот дел од градот. Во [[1862]] [[година]] низ градот поминала првата железничка станица. Пругата е изградена како јужен крак на пругата [[Виена]]-[[Љубљана]]-[[Трст]] и го споила ѕидниот мост преку Загреб со [[Сисак]]. Следната [[година]] во работа е ставена и градската плинара. ВО [[1866]] [[година]] во Загреб е основата Југословенската академија за образование и уметност, денешната [[Хрватска академија на науки и уметности]]. Во истата [[година]] на централниот градски плоштад поставен е споменик на [[Бане Јелачиќ]] и довршена е изградбата на православната црква на Плоштадот [[Петар Прерадовиќ]]. Во [[1867]] изградена е загрепската синагога, а во [[1874]] [[година]] Загреб добил нов [[универзитет]]. Во [[1874]] [[година]] воведена е јавната планинска расвета, а во [[1878]] [[година]] започанл со работа и градскиот водовод. На [[9 ноември]] [[1880]] [[година]], Загреб бил погоден од силен [[земјотрес]] во кој многу згради биле оштетени, но без поголеми човечки жртви. По оштетувањата кои настанале од земјотресот, започнала обнова на Каптола и загрепската катедрала, која тогаш го добила градскиот изглед. Првата телефонска линија во Загреб е воспоставена во [[1881]] [[година]], а од [[1886]] [[година]] се воведува јавниот телефонски сообраќај. Првиот [[трамвај]], Загреб го добива во [[1891]] [[година]], а една година подоцна, изградена е главната железничка станица - Државен колодвор - кој ја проектирал главниот инженер, на унгарските државни железници [[Ференц Фаф]]. <gallery perrow=6> Слика:Banski dvori.jpg| Зграда Бански двор од [[1809]]. година Слика:Mirogoj Cemetery Front.jpg| Влез на гробиштата [[Мирогој]] изградени во [[1876]]. година Слика:Trg1880.jpg| [[Плоштад Бане Јелачића (Загреб)]] [[1880]]. Слика:Croatian Academy of Science and Arts.JPG| Зграда [[Хрватска академија на науки и уметности]], денес [[Хрватска академија на науки и уметности]] од [[1880]]. година Слика:The Zagreb Cathedral renovated according to designs of Hermann Bolle (end of 19 century).jpg | Слика:Zagreb Glavni kolodvor 1.JPG| Зградата на главната железничка станица од [[1892]]. година </gallery> === 20 век === [[Податотека:Blick in Richtung Trg bana Josipa Jelačića auf der Ilica in Zagreb.jpg|мини|250x250пкс|Пешачка зона на Илица]] [[Слика:Mamutica Zagreb vrh.jpg|мини|десно|250п|„[[Мамутица]]“ у [[Нов Загреб]]]] [[Слика:Kockica,_front,_2025.jpg|десно|мини|250п|Зграда Коцкица на Присављ, изградена во 1968. година]] [[Слика:Zagreb.bogovic.street.j1.jpg|мини|лево|200п|Боговиќева улица]] На преминот во [[XX век]] во Загреб живееле 61.000 жители. Наставено е големо проширување на градот и градската содржина во која центарот на градот го добил денешниот изглед. Градот се шири на исток спрема Пешеница и на запад кон Чрномерец. Првите два стални бископи во Загреб отворени се во [[1906]] [[година]]. Следната година во работа е пуштена првата јавна електрана, па почунва изградба на електрична мрежа и првите куќни приклучувања. Доцното воведување на [[електрична енергија]] во Загреб се препишува на договорот помеѓу Градскиот поглавар и плинарата која имала концесија на јавна планинска расвета. Исто така, во истата [[година]], основана е и библиотеката наменета за граѓаните и која го претставува алштатот на денешните градски книжари. Електричниот [[трамвај]] го заменил трамвајот во [[1910]] [[година]]. Пред крајот на Првата светска војна и во првите години после него отворени се и големи факултети и високи школи, меѓу кои и Медицинскиот факултет ([[1917]]),, Земјоделсско-шумарскиот факултет ([[1919]]), Ветеринарен факултет ([[1924]]) и др. Во [[1921]] [[година]] во Загреб првпат се потпишани над 100.000 жители, поточно 108.674. По војната на растојанието помеѓу железничката пруга и реката [[Сава]] се градат раднички населби. По војната започнува уште еден циклус на изградба и индустријализација на градот, кој за тоа време континуирано и демографски расте. Загреб воедно и станува административен центар, прво НР, а потоа и [[СР Хрватска]]. Во [[1950]] [[година]], Загреб станува и управно-територијално проширен. На градот му се приклучуваат многу мали дотогашни самостални населени места: [[Подсусед]], [[Стењевец]], [[Врапче]], [[Шпанско]], [[Млинови]], [[Грачани]], [[Шестине]], [[Ремете]], [[Маркушевец]]. Загреб на десниот брег на [[Сава]] почнува да се шири од [[1957]] [[година]], кога почнува изградба на први големи станбени четврти, најпрво [[Савски Гај]] и [[Запруџа]]. На просторот на [[1953]] [[година]] попишани се 2.000 жители изграден е нов дел на градот во кој денес живеат повеќе од 100.000 жители. Во индустриската зона на Житњак истата година почнува изградба на постројка [[Органско-хемиска индустрија]]. Во [[1964]] [[година]] Загреб е погоден од најголемата природна катастрофа во неговата историја. Во октомври надојдените води на [[Сава]] се излеале од речното корито и полавиле површина од околу 60кm². За да се избегнат опасности од нови излевања и поплави, во [[1971]] [[година]] е завршен системот на нови савски насипи и доводен канал [[Сава]]-[[Одра]]-[[Сава]]. Во [[есен]], истата [[година]], Загреб за време на Храватската пролет бил упориште на студентски демонстрации. Во [[1975]] [[година]] отворен е и хотелот „[[Интерконтинентал]]“, прв хотел од висока категорија во Загреб. Следната [[година]] завршена е и најголемата и тогаш најголема работна зграда во Загреб, популарно наречена „[[Загрепчанка]]“. Во Загреб, на [[8 октомври]] [[1991]] [[година]], три месеци по [[Брионска деклараија]], стапила на сила уставна одредба на Хрватскиот сабор од месец [[јуни]] истата [[година]], за самосталност на [[Хрватска]], со Загреб како [[главен град]]. Во летото [[1991]] [[година]] во Загреб се одивани пуцања околу касарната [[ЈНА „Маршал Тито“]], но интензивни борби не постоеле па градот е поштеден од разорувања. Со потпишувањето на Сараевското примирје на [[3 јануари]] [[1992]] [[година]], постигна е [[договор]] за повлекување на [[ЈНА]], чии единици се повлечени во текот на истиот месец. Во [[мај]] [[1995]] [[година]], Загреб бил мета на ракетен напад во кој погинале 6 цивили, а ранети најмалку 175. По признавањето на самосталноста на [[Хрватска]], од страна на многу држави, во Загреб започнуваат да се отвораат многу амбасади од кои прва ја отворила [[СР Германија]]. Со воведување на новата територијална организација во [[Република Хрватска]] формирани се 20 жупании и Град Загреб, исто така со статус [[жупанија]]. Во Загреб исто така се наоѓа и центар на соседната [[Загрепска жупанија]]. <gallery> Слика:Croatian State Archive.jpg| Зграда на државниот Храватски архив [[1913]]. година Слика:Staritrgburze.jpg| Плошта Бурза [[1930]] година Слика:TrgBurze1.jpg| Зграда на Хрватската народна банка Слика:Zagrepcanka dan.jpg| Облакодер ''[[Загрепќанка]]'' од [[1976]]. година (до [[2005]]. Највисока зграда во Загреб) Слика:Zgrada HRT Zagreb.jpg| Зграда на Хрватската Радио Телевизија од [[1984]]. година Слика:NSK Zagreb.jpg| Зграда на националната универзитетска библиотека во Загреб од [[1995]]. година </gallery> == Демографија == На пописот на население од [[2011]] година, град Загреб имаше 790.017 жители, од кои во самото населено место Загреб 688.163. ===Град Загреб=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 48.266 || 54.761 || 67.188 || 82.848 || 111.565 || 136.351 || 167.765 || 258.024 || 356.529 || 393.919 || 478.076 || 629.896 || 723.065 || 777.826 || 779.145 || 790.017 |- |} ===Загреб (населено место)=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 32.203 || 37.001 || 48.136 || 60.910 || 87.239 || 109.029 || 140.815 || 227.838 || 325.223 || 361.564 || 442.768 || 579.943 || 656.380 || 706.770 || 691.724 || 688.163 |- |} ====Попис [[1991]]==== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Загреб |- | [[1991]]. |- | {{Кружен графикон | мини = центар | опис=вкупно: 706.770 | ставка1 = [[Хрвати]] 594.323 | износ1 = 84.09 | боја1 = #4169E1 | ставка2 = [[Срби]] 44.384 | износ2 = 6.27 | боја2 = #FF0000 | ставка3 = [[Југословени]] 14.218 | износ3 = 2.01 | боја3 = #8B008B | ставка4 = [[Бошњаци|Муслимани]] 11.247 | износ4 = 1.59 | боја4 = #228B22 | ставка5 = [[Словенци]] 6.299 | износ5 = 0.89 | боја5 = #FF55A3 | ставка6 = [[Албанци]] 2.526 | износ6 = 0.35 | боја6 = #4B3621 | ставка7 = [[Црногорци]] 2.332 | износ7 = 0.32 | боја7 = #C19A6B | ставка8 = [[Македонци]] 1.707 | износ8 = 0.24 | боја8 = #FF7E00 | ставка9 = [[Унгарци]] 1.033 | износ9 = 0.14 | боја9 = #665D1E | ставка10 = [[Чеси]] 973 | износ10 = 0.13 | боја10 = #B94E48 | ставка11 = [[Роми]] 902 | износ11 = 0.12 | боја11 = #91A3B0 | ставка12 = [[Евреи]] 392 | износ12 = 0.05 | боја12 = #F0DC82 | ставка13 = [[Германци]] 296 | износ13 = 0.04 | боја13 = #BDB76B | ставка14 = [[Италијанци]] 261 | износ14 = 0.03 | боја14 = #007FFF | ставка15 = [[Украинци]] 249 | износ15 = 0.03 | боја15 = #7FFF00 | ставка16 = [[Руси]] 214 | износ16 = 0.03 | боја16 = #F400A1 | ставка17 = [[Словаци]] 203 | износ17 = 0.02 | боја17 = #9966CC | ставка18 = [[Бугари]] 144 | износ18 = 0.02 | боја18 = #FF9966 | ставка19 = [[Полјаци]] 127 | износ19 = 0.01 | боја19 = #800020 | ставка20 = [[Русини]] 117 | износ20 = 0.01 | боја20 = #00416A | ставка21 = [[Романци]] 105 | износ21 = 0.01 | боја21 = #08E8DE | ставка22 = [[Турци]] 77 | износ22 = 0.01 | боја22 = #006A4E | ставка23 = [[Грци]] 68 | износ23 = 0.00 | боја23 = #0087BD | ставка24 = [[Австријци]] 56 | износ24 = 0.00 | боја24 = #9F8170 | ставка25 = [[Власи]] 7 | износ25 = 0.00 | боја25 = #96C8A2 | ставка26 = други 621 | износ26 = 0.08 | боја26 = #FFBF00 | ставка27 = неопредел. 14.498 | износ27 = 2.05 | боја27 = #C154C1 | ставка28 = регион. опр. 1.297 | износ28 = 0.18 | боја28 = #66424D | ставка29 = непознато 8.094 | износ29 = 1.14 | боја29 = #A2A2D0 }} |- |} ===Демографска историја=== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ">Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ, попис на населението 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. и 1991. година.</ref> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на пописа''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1991. во СФРЈ|1991]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1981. во СФРЈ|1981]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1971. во СФРЈ|1971]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1961. во ФНРЈ|1961]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1953. во ФНРЈ|1953]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[попис на населението 1948. во ФНРЈ|1948]].''' |- | [[Хрвати]] |594.323 |516.548 | | |304.637 |241.007 |- | [[Срби]] |44.384 |36.665 | | |17.519 |13.125 |- | [[Југословени]] |14.218 |56.907 | | |2.606 | |- | [[Муслимани]] |11.247 |6.410 | | | | |- | [[Словенци]] | |8.709 | | |17.592 |17.054 |- | [[Црногорци]] | |2.303 | | |1.210 |795 |- | [[Македонци]] | |1.691 | | |661 |430 |- | [[Албанци]] | |1.303 | | | | |- | [[Унгарци]] | |1.115 | | |1.089 | |- | [[Роми]] | |825 | | | | |- | [[Италијанци]] | | | | |311 | |- | [[Германци]] | | | | |641 | |- | [[Бугари]] | | | | | |332 |- | [[Чеси]] | | | | | |1.674 |- | [[Словаци]] | | | | | |167 |- | Чеси и Словаци | | | | |1.544 | |- | останати Словени | | | | |1.276 | |- | останати несловени | | | | |1.743 | |- | неопределени муслимани | | | | | |209 |- | останати и непознато |42.598 | | | | | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''706.770''' |'''649.586''' |'''''' |'''''' |'''350.829''' |'''279.623''' |} {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" | colspan="7" style="background:style=;"background-color:#F28500;"| '''Загреб (град)'''<ref name="Сојузен завод за статистика и евиденција на ФНРЈ и СФРЈ" /> |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"| '''година на попис''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1931. во Југославија|1931]].''' |''' style="background:style=;"background-color:#C2B280;"| '''[[Попис на населението 1921. во СХС|1921]].''' |- | Римокатоличка |157.897 | |- | Православна |13.279 | |- | Евангелистичка |2.064 | |- | Исламска |1.239 | |- | Останато |11.102 | |- |''' style="background:style=;"background-color:#F5DEB3;"|'''укупно''' |'''185.581''' |'''''' |} Според пописот на населението од [[2001]] [[година]], Зареб има 779.145 жители. Просечната старост на населението изнесува 39,7 години. Според половата структура, од 779.145 жители, 415.153 се жени, а 363.992 мажи. <center> {{bar box |width=300px |title=Население на Загреб според пол (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Жене|yellow||53.28}} {{Столбен постоток|Мушкарци|red||46.72}} }} </center> <center> {{bar box |width=300px |title=Етничка структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Хрвати|blue||91.94}} {{Столбен постоток|Срби|red||2.41}} {{Столбен постоток|Босанци|green||0.80}} {{Столбен постоток|Албанци|orange||0.43}} {{Столбен постоток|Словенци|wellow||0.41}} {{Столбен постоток|Роми|lightblue||0.25}} {{Столбен постоток|Останати и неопределени|lightgreen||2.84}} }} </center> Според мајчиниот јазик, поголемиот број од населението на Загреб се изјаснило дека зборува [[хрвастки јазик]] (97,45%). Потоа албански (0,40%), словенски (0,33%), босански (0,31%), српски (0,27%), ромски (0,18%) и македонски (0,15%). Според верската структура поголемиот дел од населението се [[христијани]], припадниците на католичката и православна вероисповед. Од останатите христијански заедници присутни се [[Јеховини сведоци]], [[Евангелистичката црква]], [[Адвентистичката црква]] и [[Балтистичката црква]]. Значаен е уделод на агностиците, атеистите и неопределените. Од сотанатите религии најзастапена е исламската. <center> {{bar box |width=300px |title=Верска структура на населението на Загреб (Попис [[2001]].) |titlebar=#ddd |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow||87.09}} {{Столбен постоток|Агностици и неопределени|green||4.06}} {{Столбен постоток|Атеисти|red||3.54}} {{Столбен постоток|Муслимани|lightgreen||2.08}} {{Столбен постоток|Православни|blue||2.01}} }} </center> <gallery perrow=5> Слика:Zagreb Cathedral.jpg| Загрепската катедрала Слика:Crkva sv. Marka, ZG.jpg|Црква [[Свети Марко|Св. Марко]] Слика:Православна црква у Загребу.JPG|Православна црква Св. Преображение господово Слика:Evangelicka crkva u Zagrebu.jpg| Евангелистичка црква Слика:Zagrebačka džamija.jpg| Загрепската џамија </gallery> == Политика == [[Слика:Zgrada Poglavarstva Grada Zagreba.jpg|мини|десно|200п|Зграда на градското поглаварство]] Загреб, како [[главен град]] на [[Република Хрваска]], има [[статус]] на заедница на локална самоуправа, а која воедно има и положба на единица на регионална самоуправа, односно жупанија.<ref>{{cite web |url=http://www.zakon.hr/z/363/Zakon-o-Gradu-Zagrebu |title=Zakon o Gradu Zagrebu |language=хрватски |website=zakon.hr |access-date=27 јануари 2021}}</ref> Управните градски органи на Загреб се: '''Градското собрание''' е претставнички орган на граѓаните на град Загреб и орган на локалната самоуправа кој ги донесува актите во рамките на округот на градот Загреб. Градскиот совет има 51 член кои се бираат на избори. Градското собрание има претседател и најмногу четири потпретседатели. Градското собрание, меѓу другото го донесува Уставот на градот Загреб и градскиот [[буџет]], го надгледува целото материјално и финансиско управување со градот, го утврдува програмот на развојот на поединечни дејности, донесува документи на просторно уредување на градот, бира и сменува [[градоначалник]] и негови заменици. Мандатот на градските советници, избрани на редовни избори трае четири години. '''[[Градоначалник]]''' кој го застапува градот и со градското собрание е носител на извршната власт во градот Загреб. Се бира на седница на Градското собрание. Градоначалник воедно е и претседател на градското собрание. Градоначалникот има два заменици кои во случај на негово отсуство го заменуваат. '''Градско поглаварство''' е име на градската [[влада]] која ги извршува работите на локалната и регионална самоуправа и работите на државната управа кои му се доверено си закон. Претседател на поглаваството е загрепскиот градоначалник. За својата работа поглаварството е одговорно на градското собрание и тоа брои 11 членови. '''Градски четврти''' и месниот одбор се облици на месна самоуправа во која граѓаните непосредно учествуваат во одлучувањето за прашањата на нивниот секојдневен и непосреден интерес, а кои влијаат на нивниот секојдневен живот и нивната работа, како што се санирање на улуцу или тротоари, уредување на градски и детски игралишта и паркови, отстранување на комунален или див отпад. Градот Загреб е поделен на 17 градски четврти, а за секој дел од месните четврти се основаат посебни месни одбори. === Градоначалници === [[Слика:Veceslav Holjevac Zagreb.jpg|мини|десно|250п]] {| style="width:65%; background:none;" |- |valign="top"| * Јелена Павчиќ Вукичевиќ (в.д.) (2021-) * [[Милан Бандиќ]] ([[2000]]—[[2002]]; [[2005]]-[[2021]]) * [[Власта Павиќ]] (2002—2005) * [[Марина Матуловиќ-Дропулиќ]] ([[1996]]—[[2000]]) * [[Бранко Микша]] ([[1993]]—[[1995]]) * [[Борис Бузанчиќ]] ([[1990]]—[[1993]]) * [[Мато Микиќ]] ([[1982]]—[[1983]]; [[1986]]—[[1990]]) * [[Тито Кошти]] ([[1985]]—[[1986]]) * [[Зорислав Шоње]] ([[1984]]—[[1985]]) * [[Александар Варга]] ([[1983]]—[[1984]]) * [[Иво Латин]] ([[1978]]—[[1982]]) * [[Иво Врховец]] ([[1972]]—[[1978]]) * [[Јосип Колар Матек]] ([[1967]]—[[1972]]) * [[Ратко Карловиќ]] ([[1967]]) * [[Перо Пиркер]] ([[1963]]—[[1967]]) * [[Вечеслав Хољевац]] ([[1952]]—[[1963]]) * [[Мирко Павлековиќ]] ([[1951]]—[[1952]]) * [[Миливој Рукавина]] ([[1950]]—[[1951]]) * [[Мика Шпиљак]] ([[1949]]—[[1950]]) * [[Драгутин Саили]] ([[1945]]—[[1949]]) * [[Еуген Старешиниќ]] ([[1944]]—[[1945]]) * [[Иван Вернер]] ([[1942]]—[[1944]]) * [[Јозо Думанџиќ]] ([[1941]]—[[1942]]) * [[Мате Старчевиќ]] ([[1939]]—[[1941]]) * [[Теодор Пеичиќ]] ([[1937]]—[[1939]]) | * [[Рудолф Ербер]] ([[1934]]—[[1936]]) * [[Иво Крбек]] ([[1932]]—[[1934]]) * Стјепан Сркуљ (1917—1919; 1928—1932) * [[Вјекослав Хајнцел]] ([[1920]]—[[1928]]) * [[Светозар Делиќ]] ([[1920]]) * [[Јанко Хољац]] ([[1910]]—[[1917]]) * [[Милан Амруш]] ([[1890]]—[[1892]]; [[1904]]—[[1910]]) * [[Адолф Мошински]] ([[1892]]—[[1904]]) * [[Игњат Зајбер]] ([[1887]]—[[1890]]) * [[Никола Бадовинац]] ([[1885]]—[[1887]]) * [[Јосип Хофман]] ([[1881]]—[[1885]]) * [[Матија Мразовиќ]] ([[1879]]—[[1881]]) * [[Станко Андријевиќ]] ([[1876]]—[[1879]]) * [[Иван Вончина]] ([[1873]]—[[1876]]) * [[Стјепан Врабчевиќ]] ([[1873]]) * [[Павао Хац]] ([[1872]]—[[1873]]) * [[Драгутин пл. Цзекус]] ([[1869]]—[[1872]]) * [[Максо Михалиќ]] ([[1868]]—[[1869]]) * [[Вјекослав Фриган]] ([[1861]]—[[1868]]) * [[Јохан Лихтенегер]] ([[1858]]—[[1861]]) * [[Светозар Кушевиќ]] ([[1858]]) * [[Јосип Ф. Хертл]] ([[1857]]) * [[Јанко Камауф]] ([[1851]]—[[1857]]) |} == Стопанство == На подрачјето на градот Загреб регистирани се вкупно 22.000 компании кои својата дејност ја остваруваат во различни гранки на стопанството.<ref name="ГрЗгЕк1">{{cite web |url=http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |title=Hrvatska gospodarska komora — Komora Zagreb — Gospodarski profil Grada Zagreba i Zagrebačke županije |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507094819/http://hgk.biznet.hr/hgk/tekst.php?a=b&page=tekst&id=680 |archive-date=2006-05-07 |url-status=dead }}</ref> Според дејноста, во структурата на загрепското [[стопанство]], со 33% најстапена е трговијата, потоа следуваат преуредувачката [[индустрија]] со 30%, [[сообраќај]], складирање и врски со 10%, финансиски сектор со 7%, додека 20% отпадаат на осанатите дејности.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во Загреб се остваруваат 36% на севкупната трговија во [[Хрватска]], додека преработувачката [[индустрија]] сместена во Загреб чини 32% од преработувачката [[индустрија]] на територијата на [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк2">{{cite web |url=http://www.regea.org/137.html |title=Energetska agencija Sjeverozapadne Hrvatske — Gospodarska kartica Grada Zagreba |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071800/http://www.regea.org/137.html |archive-date=2019-01-23 |url-status=bot: unknown }}</ref> Во Загреб е концентрирана прехранбената, хемиската, елетронската, текстилна, дрвна и издавачко-печатарска [[индсутрија]], како и [[индустрија]] за преработка на метал. Концентрирана е во индустриските зони на [[Житњак]] и [[Јанкомир]].<ref name="ГрЗгЕк1" /> Покрај постоечките, се отвораат и нови стопански зони од кои една се наоѓа во [[Сесветам]],<ref name="ГрЗгЕк2" /> со кои со поштување на еколошките стандарди настојува да се пресели индустријата од центарот на ивицата на градот. Многу големи хрватски компании имаат свои центри во Загреб. Тоа се [[ИНА]] [[нафтена индустрија]], [[Плива]] (фармацевство), [[Краш]] и Franck ([[прехранбена индустрија]]), [[Раде Кончар]], Електро контакт, [[Ериксон]] - [[Никола Тесла]] ([[елетронска индустрија]]), [[ТЖВ Градељ]] ([[автомобилска индустрија]]).<ref name="ГрЗгЕк1" /> Многу други светски компании имаат свои големи претставништа во Загреб.<ref name="ГрЗгЕк1" /> [[Слика:Hrvatska gospodarska komora.jpg|мини|лево|250п|Зграда на Хрватската господарска комора]] Во индустриското производство најголем удел со 25,5% го држи производството на храна и пијалаци. Селедат и електричната [[индустрија]], со [[плин]] и [[вода]] со 16,3%, потоа елеторнската [[индустрија]] со 9,1%, [[хемиска индустрија]] со 8,2%, уделот на издавачката и печатната [[индустрија]] е 8,5%, производството на радио-телевизиски и комуникациски апарати и опрема 8%, додека уделот за производство на [[облека]] е 2,5%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Загреб е и финансиски центар на [[Хрватска]]. Во Загреб, освен Хрватската народна банка се наоѓаат и центри на многу други банки од кои најголеми се, „[[Стопанска Банка Загреб]]“, „[[Хипо Алпе-Адрија банк]]“, „[[Загрепска банка]]“, „[[Храватска поштенска банка]]“. Загреб е и седишта на [[Загрепска берза]], која повторно е отворена во [[1991]] [[година]]. Загреб е и меѓународен саемски центар. Загрепското веслање е еден од поголемите саеми во светот и член на Меѓународната унија на саеми (UFI), која собира 167 саемски организации од 67 земји. Основан е во [[1909]] [[година]], но неговите почетоци можат да се пратат до [[1864]] [[година]], кога е одржана првата земска господарска изложба.<ref name="ГрЗгЕк1" /> Во [[2007]] [[година]] загпебските претпријатија извезле стока во противредност од 4,4 милијарди долари, додека е увезена стока во вредност од 14,9 милијарди долари. Уделот на Загреб во извозот на [[Хрватска]] во [[2007]] [[година]] изнесувал 35,7%, додека во увозот некаде околу 57,6%.<ref name="ГрЗгЕк2" /> Најмногу се извезувало за пазарот во [[Босна и Херцеговина]], [[Италија]], [[Србија]], [[Германија]], [[Словенија]] и [[Австрија]], а во помала мера за пазарот во [[САД]], [[Унгарија]], [[Велика Британија]], [[Русија]] итн. Од целокупниот извоз 2,3 милијарди УСД приходи остварено е со пазарот од развиените земји (превенствено земјите од [[ЕУ]]), а 2,1 милијарда долари на пазарот на останатите земји во развој. најважни извезувачки производи на загрепското стопанство се: минерални горива и масла, електрични машини и опрема, како и делови за нив, пластични кеси и производи од пластична маса. Најмногу се увезувани минерални горива и масла, кои потоа следат машини, апарати, механички уреди и делови, т.е. возила. Во структурата на вработените, најголем број од се вработени во трговијата (26,4%). Следат и вработени во преработувачката [[индустрија]] (16,5%), работни услуги (16,3%) и градежништво (10%).<ref name="ГрЗгЕк2" /> На подрачјето на Загреб вработени се околу 400.000 луѓе, што претставува повеќе од 27% од сите вработени во цела [[Хрватска]].<ref name="ГрЗгЕк4">{{cite web |url=http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |title=Grad Zagreb — Gospodarstvo u brojkama |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203014545/http://www.zagreb.hr/UserDocsImages/studeni_prezentacija%2017112008_HR.ppt |archive-date=3 декември 2006}}</ref> Невработеноста во Загреб изнесува 7,8% и пониска е од државниот просек, кој изнесува 14,7% невработеност.<ref name="ГрЗгЕк4" /> == Сообраќај == === Патен сообраќај === [[Слика:Petlja Držićeva Slavonska.jpg|мини|лево|250п|Сообраќајна обиколница во Загреб]] Поголемиот дел од главните градски сообраќајни правци во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Од правецот на Загреб изградени се 5 автопатишта, кои водат до сите делови на Хрватска, додека еден автопат е сè уште во изградба. Два од трите најважни европски коридори во [[Хрватска]] минуваат низ Загреб. Автопатот А1, Загреб-[[Сплит]]-[[Дубровник]], во [[декември]] [[2008]] [[година]] во потполност е завршен до раскрсницата [[Равча]].<ref name="ГрЗгАп1">{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/35347/Default.aspx |title=Premijer Sanader otvorio dionicu autoceste Zagreb — Dubrovnik |access-date=27 јануари 2021}}</ref> До [[Плоч]], преостанува изградба на следните 60км, а 70км до [[Дубровник]]. Автопатот А1, е еден од најважните сообраќајни правци во цела [[Хрватска]] бидејќи го повржува Загреб со северозападна [[Хрватска]] со вториот [[град]] по големина во [[Хрватска]] - [[Сплит]]. Автопатот А3 во потполност следи по трасата на Паневропскиот патен коридор Х. Започнува во [[Брегана]] на границата со [[Словенија]] и по долината на [[река]] [[Сава]] се поврзува со Загреб, [[Кутина]], [[Новска]], [[Славски Брод]], со [[Липовец]] и граничниот премин [[Бајаково]], каде продолжува во [[Србија]]. Автопатот ги спојува [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] со југоисточниот [[континент]] и [[Блискиот Исток]]. Последниот дел од автопатот од [[Жупања]] до граничниот премина [[Бајаково]] довршен е во летото, [[2006]] [[година]]. Важен паневропски патен коридор кој минува низ Загреб е и коридор 5, низ чија траса минуваат три автопатишта. Тој правец е најкратка врска на Загреб со [[Јадранско Море]]. Делницата од Загреб до раскрсницата [[Босилево]] е дел од автопатот А1. Делницата од раскрсницата [[Босилево]] до [[Риека]] е автопатот А6, а во потполност е довршена на 22 октомври 2008 година. На истиот коридор се наоѓа и трасата од автопатот А4, чија последна делница т.е. објект, нов мост преку реката [[Мура]] довшен на истиот ден кога и автопатот А6. Во [[Унгарија]] автопатот А6 се наставува на автопатот М7, кој преку [[Летењ]] на границата со [[Хрватска]], Загреб го повржува со [[Будимпешта]]. Автопатот А2, Загреб-[[Мацељ]], на границата со [[Словенија]] е довршен во [[2007]] [[година]]. Во план е и изградба на автопатот А11 Загреб-[[Сисак]]. === Јавен градски превоз === [[Слика: A Crotram TMK 2200 at Glavni Kolodvor.jpg |мини|десно|200п|Загрепски [[трамвај]]]] Јавниот градски превоз во Загреб го сочинуваат мрежа од трамвајски и автобуски линии, градско-приградски возови и многу такси возила. Главниот дел од јавниот градски превоз во Загреб го врши Загрепскиот електричен трамвај ([[ЗЕТ]]), кој е оператор на трамвајсиот и автобускиот [[сообраќај]], а се грижи и за жичарата на [[Медведница]], која, додека се очекува изградба на нова, моментално е надвор од употреба.<ref name="ЗгЖич">{{cite web |url=https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |title=Sljemenski lift do vrha Medvednice - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042725/https://www.zet.hr/o-zet-u/zicara.aspx |archive-date=26 април 2009 |url-status=dead}}</ref> Првиот електричен трамвај во промет е ставен на [[18 август]] [[1910]] [[година]].<ref name="ЗгТрам2">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |title=Tramvaj u Zagrebu - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301113731/https://www.zet.hr/tramvaj/povijest.aspx |archive-date=1 март 2009 |url-status=dead}}</ref> Денес трамвајската мрежа има вкупна должина од 116 км.<ref name="ЗгТрам1">{{cite web |url=https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |title=Tramvajski prijevoz - ZET |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705140515/https://www.zet.hr/tramvaj.aspx |archive-date=5 јули 2012 |url-status=dead}}</ref> Трамвајскиот сообраќај е огранизиран во 15 дневни и 4 ноќни линии.<ref name="ЗгБус">{{cite web |url=https://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=/autobus.aspx |title=Autobusni prijevoz |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220160349/http://www.zet.hr/default.aspx?aspxerrorpath=%2Fautobus.aspx |archive-date=2019-12-20 |url-status=live }}</ref> Автобускиот сообраќај на [[ЗЕТ]], моментално се состои од 125 дневни и 4 ноќни линии. Со пруга долга 66 метри, позната и како најкратка жичена железница на светот наменета е за јавен сообраќај.<ref name="ЗгТрам1"/> Службено е пуштена во погон на [[8 октомври]] [[1890]] [[година]]. Денес е законски заштитена како споменик на култура, а исто така е една од туристичките атракции во градот. Жичарата „[[Сљеме]]“, пуштена е во [[сообраќај]] на [[27 јули]] [[1963]] [[година]] во функција за превоз на излетници на врвот на [[Медведница]], а затворена е во средината на [[2007]] [[година]], по дефектот на електромоторот за кој е проценето дека е неисплатлив да се санира.<ref name="ЗгЖич" /> Во Загреб, денес има околу 1.150 такси возила, а возењето со такси е достапно 24 часа дневно. Првиот авто-такси во Загреб се појавил на плоштадот [[Бане Јелачиќ]] на [[11 јуни]] [[1901]] [[година]]. Од [[април]] [[2011]] [[година]], такси превозот во градот освен здружението „Радиот такси Загреб“ го остваруваат и приватни превозници кои ги има во голем број. Со градско-приградскиот железнички превоз во работни денови во просек го користат околу 70.000 патници. Главната железничка линија која се обраќа на релација [[Савски Мароф]]-Загреб, [[Главен колодвор]]-[[Долго Село]]. Хрватските железници оваа линија ја вовела во [[1992]] [[година]]. Покрај оваа линија, други важни приградски насокии се кон [[Голема Горица]] и Јестребарска, заедно со локалните линии од [[Забок]], [[Новска]], [[Карловица]] и [[Копривница]]. === Железнички сообраќај === Темелите на железничката мрежа поставени се кон крајот на [[XIX век]] и почетокот на [[XX век]], кога се одредени главните правци на железничкиот сообраќај. Во [[1862]] [[година]] пуштена е во [[сообраќај]] првата железничка пруга низ Загреб, која местото Ѕидан Мост преку Загреб го поврзала со [[Сисак]]. Веќе наредната година изградена е пруга до Карловица која во [[1873]] [[година]] била продолжена до [[Риека]], со што Загреб добил најкратка железничка врска со морето. Во [[1870]] [[година]] изградена е железничка пруга до [[Копривница]], која во [[1897]] [[година]] од [[Долго Село]] продолжила до [[Новска]]. Во [[1885]] [[година]], Загреб со железница се поврзал и со [[Вараждин]]. Во [[1925]] [[година]] довршена е и Личка железничка пруга, со која Загреб се поврзал со [[Сплит]] и [[Далмација]]. Загреб во [[1946]] годна се поврзал со Унска пруга, која е дел од Личка пруга кратка околу 50км, преку [[Сисак]], повржан со [[Сплит]]. Иако понекогаш многу рентабилна, таа пруга денес се користи како смалување на капацитетот. [[Слика:Croatia airlines zg tower.JPG|мини|десно|250п|[[Ербас]] А319 пред контролната кула на Аеродром Загреб]] Два од три најважни паневропски железнички коридори во [[Хрватска]] поминуваат низ Загреб. Тоа се Паневропски железнички коридор Vб, кој оди од [[Ботово]] на граница со [[Унгарија]] до [[Риека]] и Паневропски железнички коридор 10 кој оди од ДОбово на границата со [[Словенија]] до [[Товарник]] на границата со [[Србија]]. Воедно е и најважен железнички правец во [[Хрватска]], бидејќи преку [[Хрватска]] се поврзува со [[Западна Европа]] и [[Средна Европа]] и југоистокот на континентот и Блискиот Исток. Пригардскиот патнички сообраќај е доста развиен. Товарниот [[сообраќај]] се одвива кружно како би се растоварил сообраќајот низ градот, па во таа полза е исградена и голема товарна станица Ранжирни колодвор. === Воздушен сообраќај === Аеродромот Загреб, е главен меѓународен [[аеродром]] во [[Хрватска]]. Се наоѓа покрај [[Голема Горица]], а од центарот на Загреб е оддалечен само 10км. На аеродромот се сместени технички бази на [[Кроација ерлајнс]]. Низ загрепскиот [[аеродром]] во [[2019]] [[година]] поминале 3,435,531 патници.<ref name="ЗгАер1">{{cite web |url=https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |title=Statistika za 2019. godinu - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329071139/https://www.zagreb-airport.hr/poslovni/b2b-223/statistika/statistika-za-2019-godinu/506 |archive-date=29 март 2020 |url-status=live}}</ref> Покрај меѓународниот [[аеродром]], во Лучка постои и мал [[спортски аеродром]]. [[Лучко]] се користел како главен загрепски [[аеродром]] од [[1947]] [[година]] до [[1962]] [[година]]. Најголемиот сообраќај е забележан во [[1959]] [[година]]. Таа година цивилни авиони превезле 167.000 патници и 1.500 тони роба.<ref name="ЗгАер2">{{cite web |url=http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |title=Povijest i razvoj - Zračna luka Franjo Tuđman Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801145700/http://www.zagreb-airport.hr/hr/poslovne_1_3/index.aspx |archive-date=1 август 2008 |url-status=dead}}</ref> == Култура == [[Слика: Muzej Mimara.jpg|мини|десно|250п|Зграда на денешниот музеј Мимар кон крајот на 19 век]] Загреб е главен културен центар на [[Хрватска]]. Во градот се наоѓаат повеќе културни установи кои традиционално имаат голем престиж. Освен тоа, во градот се наоѓаат центри на пратктично сите важни културни установи, како што се [[Матица хрватска]] и Друштво на хрватските писатели. === Музеи === Експонати од бројни загрепски музеи освен историски, уметнички и културни примероци на градот Загреб и [[Хрватска]], се прикажуваат експонати од големи историски и уметнички вредности од цела [[Европа]] и светот. Во околу триесет музеи и галериски колекции опфатени се повеќе од 3,6 милиони експонати. Колекциитена археолошкиот [[музеј]], основан во [[1864]] [[година]] содржат скоро 460.000 различни артефакти и споменици. изложени се предмети и организирани неколку збирки. Најпозната е Египетската збирка, која е една од таквите видови во југоисточниот дел на [[Европа]],<ref name="ЗгАрМу">{{cite web |url=http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |title=Geološko-Paleontološki odjel - Hrvatski prirodoslovni muzej |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203221131/http://www.hpm.hr/hr/Odjeli/Geolo%C5%A1ko-paleontolo%C5%A1ki%20odjel |archive-date=3 февруари 2020 |url-status=live}}</ref> а потоа големата нумизматичка колекција која е една од најзначајните и најголемите во Европа и светот, праисториска збирка, античка и средновековна збирка.<ref name="ЗгАрМу" /> Важен музејски експонат е Загрепската мумија, т.е. Загрепска ленена книга, со 1.130 зборови е најдолг сочуван споменик на старите [[Етрурци]], едни од постоечките етрурски книги и воедно лиена книга од стариот век. === Театар === [[Слика: Zagreb Concert Hall.jpg|мини|десно|250п|Концертна сала Ватрослав Лисински]] Во Загреб дејствуваат околу 20 постојани или привремени театри. Во Загреб се наоѓа назионална театарска куќа - „[[Хрватско народно казалиште]]“, изградено во [[барок стил]] во [[1895]] година. На сцената се одржуваат драмски, балетни и оперски претстави, а театрот е опремен и за одржување на конгреси, промоции и приеми. Концертната сала на Вартослав Лисински, со капацитет од 2.171 седиште, изградена е во 1973 година, а наречена е по авторот на првата хрватска опера. Освен музички манифестации, во неа се одржуваат и конгресни случувања. === Фестивали === ''[[Загрепски филмски фестивал]]'', основан во [[2003]] [[година]], стана еден од најзначајните хрватски културни случувања. Со главниот програм со натпреварувачки карактер, поделен е во три категории - целовечерни акциони, кратки акциони и документарни филмови. Еднакво внимание се посветува и на придружниот програм кој секоја година е составен до 5-6 посебен филмски програм, промоции на книги, филмски и културни проекти како и презентации на нови технолошки достигнувања поврзани со филмската продукција. Наградата која се доделува на фестивалот се вика Златни колици, а покрај неа на најдобрите им се доделува и парична награда. ''ZagrebDox'' е меѓународен гестивал на документарните филмови, основан точно во недостаток на добар меѓународен и натпреаврувачки фестивал на подрачјето на [[Југоисточна Европа]], специјализиран за документарци, затоа што наведеното подрачје имало долга традиција во производство на документирани филмови. '''[[Анимафест]]''' е светски фестивал на [[анимиран филм]] кој се одржува од [[1972]] [[година]]. По 33 години, во [[2005]] [[година]], е воведена и категорија на долгометражен [[анимиран филм]], па така фестивалот сега се одржува секоја [[година]], и тоа за непарни [[години]] со долгометражен програм, а парните [[години]] со краткометражни филмови. ==Загреб како тема во уметноста и во популарната култура== * „Долац“ (''Dolac'') — слика на хрватскиот уметник [[Владимир Кирин]] од 1938 година.<ref name="ReferenceA">''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> * „Поглед на Загреб од север“ ([[хрватски]]: ''Pogled na Zagreb sa sjevera'') — слика на хрватскиот уметник [[Драгутин Старк]] од 1859 година.<ref name="ReferenceA"/> * „041“ — песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]].<ref>''Sunčana strana ulice, Komuna, CD 1002.</ref> * „Загреб“ — песна на хрватската рок-група [[Прљаво казалиште]] од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/360377-Prljavo-Kazalište-Crno-Bijeli-Svijet Prljavo Kazalište – Crno Bijeli Svijet (пристапено на 28 септември 2023)]</ref> * „Загреб е студен град“ (хрватски: ''Zagreb je hladan grad'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> == Образование == [[Слика: University of Zagreb.jpg|мини|десно|250п|Зграда на Ректоратот на Загрепскиот уиниверзитет и Правен факултет]] Во Загреб дејствуваат 136 основни училишта и 100 средни училишта, од кои 31 гимназија.<ref name="ГрЗгО1">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |title=Osnovne škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711194353/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2236 |archive-date=11 јули 2007 |url-status=dead}}</ref><ref name="ГрЗгО2">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |title=Srednje škole u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023023302/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2252 |archive-date=23 октомври 2007 |url-status=dead}}</ref> Во Загреб исто така дејствуваат и 5 политеникуми и 9 приатни високообразовни институции.<ref name="ГрЗгО3">{{cite web |url=http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |title=Visoko obrazovanje u brojkama - Ministarstvo znanosti, obrazovanja i športa |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120057/http://public.mzos.hr/Default.aspx?sec=2254 |archive-date=9 јуни 2007 |url-status=dead}}</ref> Универзитето во Загреб е основан во [[1669]] [[година]] и предсавува втор најстар универзитет во [[Хрватска]] (основан по задарскиот [[универзитет]] во [[1396]] [[година]]). До [[2009]] [[година]] на универзитетот во Загреб дипломирале повеќе од 200.000 студенти, магистрирале повеќе од 18.000 и докторирале повеќе од 8.000 постдипломци.<ref name="ГрЗгО4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |title=O Zagrebu - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414163756/https://www.zagreb.hr/o-zagrebu/1081 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> На универзитето во Загреб, научно-наставна и уметничка работа се одвива на 29 факултети, 3 уметнички академии, стручни - Учителска академија и универзитетска стурдија - Хрватски студии. При универзитетот дејствуваат 33 политехникуми. Во Загреб дејствуваат 22 институти на подрачјето на општествените и природните науки. Загреб е средиште и на [[ХАНУ]] - Хрватска академија на науки и уметности кои се основани на страна на бискупот [[Јосип Јурај Штросмајер]]. == Знаменитости == Загреб е богат со туристички знаменитости. И, тоа: * Споменик на [[Јосип Јелачиќ]] на главниот градски [[плоштад]], * Споменик на [[Крал Томислав]] покрај Главната железничка станица, * Горен град со црквата Св. Марко, зградата на Хрватскиот сабор, Вански дорови, кулата Лотршчак, Каменети врати; * Купола со катедрала, * Дом на хрватските ликовни уметници, чиј архитект е вајар Иван Мештровиќ * Гробиштата [[Мирогој]], * [[Медведница]] со највисок врв [[Сљеме]] и стариот [[град]] [[Медвеград]] во кој се наоѓа олтарот на татковината, * Спортско-рекреативен центар [[Јарун]]. <center> <gallery perrow=6> Слика:Ban Jelacic Denkmal Zagreb.jpg| Споменик на Јосип Јелачиќ на главниот градски плоштад Слика: Zagreb - Trg bana Josipa Jelačića (44621768575).jpg |Плоштад Бане Јелачиќ, со храватскиот облакодер во позадината Слика:Zagreb, King Tomislav.JPG| Плоштад на кралот Томислав Слика:Zrinjevac.j1.jpg| Парк [[Зрињевац]] Слика:Botanical Garden Zagreb.jpg| Ботаничка градина Слика:Cablecar and tower of Lotrscak, Zagreb, Croatia.jpg| Кула Лотршчак Слика:Zagrzeb5.jpg| Горен град Загреб Слика:A.G. Matos (Zagreb).jpg| Споменик Антун Густав Матош на Горен Град Загреб Слика:Zagreb - Ivan Tkalčić street 1.JPG| Пешачка зона во ткаличиева улица Слика:ZagrebMestrovicevPaviljon.jpg| Дом на ликовни уметности, познат како џамија Слика:Maksimir Park, Zagreb.JPG| Парк [[Максимир]] Слика:Mirogoj Cemetery Arcade.jpg| Миригојски аркади </gallery> </center> == Панорама == [[Податотека:Panorama Zagreb.jpg|1000px|безрамка|центар|Панорама на Загреб]] == Дипломатски претставништва == {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Albania|name=Албанијa}} *{{знаме|Australia|name=Аvстралијa}} *{{знаме|Austria|name=Аvстријa}} *{{знаме|Belgium|name=Белгијa}} *{{знаме|Bosnia and Herzegovina|name=Боснa и Херцеговинa}} *{{знаме|Brazil|name=Бразил}} *{{знаме|Bulgaria|name=Бугарija}} *{{знаме|Vatican City|name=Ватикан}} *{{знаме|Greece|name=Грција}} *{{знаме|Denmark|name=Данска}} *{{знаме|Egypt|name=Египет}} *{{знаме|Israel|name=Израел}} | *{{знаме|India|name=Индија}} *{{знаме|Iran|name=Иран}} *{{знаме|Italy|name=Италијa}} *{{знаме|Japan|name=Јапонија}} *{{знаме|Kazakhstan|name=Казахстан}} *{{знаме|Canada|name=Канадa}} *{{знаме|South Korea|name=Кореја}} *{{знаме|Libya|name=Либија}} *{{знаме|Hungary|name=Унгарија}} *{{знаме|Macedonia|name=Македонија}} *{{знаме|Malaysia|name=Малезија}} *{{знаме|China|name=НР Кина}} *{{знаме|Germany|name=Германија}} | *{{знаме|Norway|name=Норвешка}} *{{знаме|Portugal|name=Португалија}} *{{знаме|Poland|name=Полска}} *{{знаме|Romania|name=Романија}} *{{знаме|Russia|name=Русија}} *{{знаме|USA|name=САД}} *{{знаме|Slovakia|name=Словачка}} *{{знаме|Slovenia|name=Словенија}} *{{знаме|Serbia|name=Србија}} *{{знаме|Great Britain|name=Велика Британија}} *{{знаме|Ukraine|name=Украјна}} | *{{знаме|Turkey|name=Турција}} *{{знаме|Tunisia|name=Тунис}} *{{знаме|Finland|name=Финска}} *{{знаме|France|name=Франција}} *{{знаме|Netherlands|name=Холандија}} *{{знаме|Montenegro|name=Црна Гора}} *{{знаме|Czech Republic|name=Чешка}} *{{знаме|Chile|name=Чиле}} *{{знаме|Switzerland|name=Швајцарија}} *{{знаме|Sweden|name=Шведска}} *{{знаме|Spain|name=Шпанија}} |} Следните држави имаат свои почесни конзулати во Загреб: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *{{знаме|Burkina Faso|name=Буркина Фасо}} *{{знаме|Democratic Republic of the Congo|name=ДР Конго}}<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |title=Демократска Република Конго - почесен конзулат - 2 кат |accessdate=2012-08-30 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415002348/http://www.zagrebinfo.net/zagreb/opce_informacije/diplomatska_predstavnistva/demokratska_republika_kongo |url-status=dead }}</ref> *{{знаме|Guinea|name=Гвинеја}} *{{знаме|Indonesia|name=Индонезија}} *{{знаме|Ireland|name=Ирска}} *{{знаме|Yemen|name=Јемен}} | *{{знаме|Jordan|name=Јордан}} *{{знаме|South Africa|name=Јужноафриканска Република}} *{{знаме|Kenya|name=Кенија}} *{{знаме|Cyprus|name=Кипар}} *{{знаме|Latvia|name=Летонија}} | *{{знаме|Lithuania|name=Литванија}} *{{знаме|Monaco|name=Монако}} *{{знаме|Mongolia|name=Монголија}} *{{знаме|New Zealand|name=Нов Зеланд}} *{{знаме|Ivory Coast|name=Брегот на слоновата коска}} *{{знаме|ПакистанЖнаме=Пакистан}} | *{{знаме|Peru|name=Перу}} *{{знаме|Sudan|name=Судан}} *{{знаме|Thailand|name=Тајланд}} *{{знаме|Philippines|name=Филипини}} |} == Почесни граѓани == До денес, 51 личност ја има титулата Почесен граѓанин на Град Загреб, која ја доделува градското собрание. Условите, процедурата и начинот на кој се доделуваат јавните признавања на Град Загреб одредени се со одлука за јавни признавања на Град Загреб. Така за почесен граѓанин на Загреб може да се прогласи: {{Цитат| ''... личноста е посебно заслужна за промоција на вредностите на демократското општество, случувања и традиции на хрватскиот народ, положбата и угледот на градот Загреб, неговите односи со останатите градови во други држави, члан на меѓунардона организација, односто организација на друга држава или нивните тела посебно заслужни за Град Загреб и Република Хрватска и промоција на нејзиниот суверенитет, самостојност и стабилност на општоприфатените начели на современиот свет.<ref name="ПоГр1">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |title=Počasni građanin Grada Zagreba - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807231958/https://www.zagreb.hr/pocasni-gradjanin-grada-zagreba/986 |archive-date=7 август 2020 |url-status=live}}</ref>''}} За време на [[Австо-Унгарија]] ([[1850]]-[[1918]]),<ref name="ПоГр2">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |title=1850. - 1918. (Austro Ugarska monarhija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811022641/https://www.zagreb.hr/1850-1918-austro-ugarska-monarhija/1388 |archive-date=11 август 2020 |url-status=live}}</ref> титулата почесен граѓанин на Загреб, ја добиле: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Александар фон Бах|Александар Бах]], [[политичар]] и [[министер]] ([[1853]]) *[[гроф]] [[Одонел]] , кралски [[полковник]] ([[1853]]) *[[Јосип Јелачиќ|Јосип гроф Јелачић]], кралски [[генерал]] ([[1854]]) *[[Јосип Буњевац]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Бенедикт Лентулај]], голем [[жупан]] ([[1854]]) *[[Јосип Флук]], министерски советник ([[1854]]) *[[гроф]] [[Ватрослав]], кралски надполковник ([[1854]]) *[[Јосип Бафлер]], градежен урпавител ([[1854]]) *[[Сима Маноиловиќ]] ([[1854]]) *[[Вук Стефановиќ Караџиќ]], [[лингвист]] ([[1861]]) *[[Еуген Кватерник]], [[политичар]] ([[1869]]) *[[бан гроф]] [[Ладислав Пејачевић]] ([[1880]]) *[[Иван Зајц]], [[композитор]] ([[1880]]) *[[Август Шеноа]], [[книжевник]] ([[1881]]) | *[[Еуген Кумичиќ]], [[книжевник]] ([[1885]]) *[[Ѓуро Даничиќ]], [[лингвист]] ([[1886]]) *[[Иван Бенковиќ]], [[сликар]] ([[1890]]) *[[Куен Хедервари]], политичар (1895) *[[Тадија Смичиклас]], [[историчар]] (околу [[1900]]) *[[Иван Трнски]], [[книжевник]] ([[1903]]) *[[Гјуро Дежелиќ]], [[книжевник]] ([[1906]]) *[[Јурај Посиловиќ]], [[архиепископ]] ([[1908]]) *[[Јосип Јурај Штросмајер]], [[архиепископ]] (околу [[1910]]) *[[Светозар Боројевиќ]], [[генерал]] ([[1916]]) *[[Стјепан Саркотиќ]] ([[1916]]) *[[Шиме Мазура]] [[адвокат]] ([[1918]]) |} За време на [[Кралство Југославија]] ([[1918]]-[[1941]]),<ref name="ПоГр3">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |title=1918. - 1941. (Kraljevina Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414165453/https://www.zagreb.hr/1918-1941-kraljevina-jugoslavija/1389 |archive-date=14 април 2020 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Милан Амруш]], градски начелник ([[1919]]) *[[Вјекослав Клаиќ]], [[историчар]] ([[1992]]) *[[Фране Булиќ]], [[свештеник]] ([[1926]]) *[[Владимир Мажураниќ]], книжевник ([[1927]]) | *[[Љубо Бабиќ Гјалски]], [[книжевник]] ([[1927]]) *[[Драгутин Горјановиќ-Крамбергер]], [[научник]] ([[1927]]) *[[Анте Бауер]], [[свештеник]] ([[1929]]) *[[Теодор Викерхаузер]] [[лекар]] ([[1934]]) |} За време на [[СФР Југославија]], ([[1945]]-[[1990]]),<ref name="ПоГр4">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |title=1945. - 1990. (SFR Jugoslavija) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208151904/https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390 |archive-date=8 декември 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Јосип Броз Тито]], претседател на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] ([[1945]]) *[[Владимир Бакариќ]], [[политичар]] и народни херој (околу [[1950]]) *[[Мирослав Крлежа]], [[книжевник]] (околу [[1960]]) *[[Анка Берус]], [[политичарка]], [[револуционарка]] народен херој ([[1980]]) *[[Павле Грегориќ]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) | *[[Иван Стево Крајачиќ|Иван Крајачиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Карло Мразовиќ]], [[политичар]], [[револуционер]] и народен херој ([[1980]]) *[[Мика Шпиљак]], [[политичар]] и народен херој ([[1980]]) *[[Линден Форбс Сампсон Бернхам]], претседател на [[Гвајана|Република Гвајана]] ([[1985]]) *[[Хавијер Перес де Куељар]], генерален секретар на [[Обединети нации]] ([[1987]]) |} За време на Самостојна [[Хрватска]], ([[1990]] - денес),<ref name="ПоГр5">{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |title=Od 1990. godine (Republika Hrvatska) - Grad Zagreb |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414164032/https://www.zagreb.hr/od-1990-godine-republika-hrvatska/1391 |archive-date=14 април 2019 |url-status=live}}</ref> за почесни граѓани на Загреб, прогласени се: {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| *[[Мајка Тереза]] ([[1990]]) *[[Фрањо Туѓман]], [[претседател]] на [[Република Хрватска]] ([[1992]]) *[[Маргарет Тачер]], [[политичарка]] ([[1998]]) | *[[Драгутин Тадијановиќ]], [[книжевник]] ([[2000]]) *[[Јаница Костелиќ]], [[скијач]] ([[2005]]) *[[Већеслав Хољевац]], посмртно ([[2008]]) |} == Збратимени градови == Загреб службено соработува со следните градови:<ref name="ГрЗг7">{{cite web |url=https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |title=Gradovi prijatelji grada Zagreba - ZgPortal |access-date=27 јануари 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201644/https://www.zgportal.com/o-zagrebu/gradovi-prijatelji/ |archive-date=21 јануари 2021 |url-status=live}}</ref> {| style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| * {{знамеикона|Germany}} [[Мајнц]] ([[Германија]]) <small>''(од [[1967]])''</small> * {{знамеикона|Russia}} [[Санкт Петербург]] ([[Русија]]) <small>''(од [[1968]])''</small>[ * {{знамеикона|Norway}} [[Тромсе]] ([[Норвешка]]) <small>''(од [[1971]])''</small> * {{знамеикона|Japan}} [[Кјото]] ([[Јапонија]]) <small>''(од [[1972]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Краков]] ([[Полска]]) <small>''(од [[1975]])''</small> * {{знамеикона|Portugal}} [[Лисабон]] ([[Португалија]]) <small>''(од [[1977]])''</small> * {{знамеикона|USA}} [[Питсбург]] ([[Пенсилванија]], [[САД]]) <small>''(од [[1980]])''</small> * {{знамеикона|China}} [[Шангај]] ([[Кина|НР Кина]]) <small>''(од [[1980]])''</small> | * {{знамеикона|Italy}} [[Болоња]] ([[Италија]]) <small>''(од [[1984]])''</small> * {{знамеикона|Hungary}} [[Будимпешта]] ([[Унгарија]]) * {{знамеикона|Austria}} [[Виена]] ([[Австрија]]) <small>''(од [[1994]])''</small> * {{знамеикона|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]] ([[Босна и Херцеговина]]) <small>''(од [[2001]])</small> * {{знамеикона|Slovenia}} [[Љубљана]] ([[Словенија]]) <small>''(од [[2001]])''</small> * {{знамеикона|Montenegro}} [[Подгорица]] ([[Црна Гора]]) <small>''(од [[2006]])''</small> * {{знамеикона|United Kingdom}} [[Лондон]] ([[Велика Британија]]) <small>''(од [[2009]])''</small> * {{знамеикона|Poland}} [[Варшава]] ([[Полска]]) <small>''(од [[2011]])''</small> |} == Наводи == {{reflist}} == Поврзано == *[[Хрватска]] *[[Медведница]] == Надворешни врски == * [http://www.zagreb.hr/ Град Загреб] {{hr}} *[http://www.zagreb-touristinfo.hr/ Туристичка заедница на Град Загреб] {{hr}} {{en}} {{de}} {{fr}} {{es}} {{sl}} {{ru}} {{cs}} {{hu}} {{pt}} {{he}} {{ja}} *[http://www.zagreb-info.com/ -{Zagreb Info}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060610151702/http://zagreb-info.com/ |date=2006-06-10 }} {{hr}} *[http://www.fivestars.hr/ -{Five Stars Zagreb}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170912015445/http://fivestars.hr/ |date=2017-09-12 }} {{en}} *[http://www.kartegradova.com/zagreb Интерактивна мапа на градот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061223022915/http://www.kartegradova.com/zagreb |date=2006-12-23 }} {{hr}} {{Загреб}} {{Жупании во Хрватска}} {{Главни градови во Европа}} {{Градови-херои на СФРЈ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Загреб| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] [[Категорија:Градови-херои на СФРЈ]] [[Категорија:Населени места основани во 11 век]] 0j3cbhp90sdpflzsl9tzlxx6br3qdue Неготино 0 3096 5579320 5567735 2026-06-20T11:55:46Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579320 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Неготино |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[Град]]<!-- e.g. Village,etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Плоштадот во Неготино.JPG |imagesize = |image_caption = Градскиот плоштад во Неготино |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = Неготино во Општина Неготино.svg |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Македонија |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = Местоположба во Македонија |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MK |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{MKD}} |subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] |subdivision_name1 = [[Податотека:Logo of Vardar Region.svg|25п]] [[Вардарски Регион|Вардарски]] |subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] |subdivision_name2 = {{грб Неготино}} <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = 150 |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = 12.488 |population_density_km2 = <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> |population_density_sq_mi = |population_demonym=неготинец, неготинка, неготинци<ref>{{ОДРМЈ|Неготино}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Неготино}}</ref> <!-- General information ---------------> |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> |latd=41 |latm=29 |lats= |latNS=N |longd=22 |longm=06 |longs= |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Поштенски броеви во Македонија|Пошт. бр.]] |postal_code = 1440 |area_code = +389 043 |website = [https://negotino.gov.mk/ negotino.gov.mk] |blank_name = [[Регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] |blank_info = NE |blank1_name = |blank1_info = |footnotes = }} '''Неготино''' — град во средишниот дел на [[Македонија]], сместен во средното [[Ниска Македонија (Повардарие)|Повардарие]], од двете страни на реката [[Вардар]] и зазема значителен простор во [[Тиквеш|Тиквешката Котлина]]. Од [[Скопје]], Неготино е оддалечено 95 км, а најблизок град е [[Кавадарци]], кој е на растојание од 10 км. Градот претставува административно седиште на [[Општина Неготино|истоимената општина]], која опфаќа уште и 12 села. [[Клима]]та и [[почва]]та се идеални за одгледување на [[грозје]] и добивање на [[вино]]. == Историја и потекло на името == [[Податотека:Negotino, Rep Macedonia.jpg|мини|лево|Неготино во почетокот на XX век]] [[Податотека:Манастир „Св. Ѓорѓи“ 2.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Ѓорѓи“ во близина на Неготино]] === Антички период === Името Неготино е словенизирано име на античката населба ''[[Антигонеја]]'' (Antigonea) која што во [[3 век п.н.е.]] ја создал [[Античка Македонија|македонскиот]] владетел [[Антигон Гонат]] (278-242 п.н.е.), откако ја освоил [[Пајонија|Пеонија]]. Античкиот град бил стратешко седиште, добро укрепено, со импозантни [[Градба|градби]] и величествени [[храм]]ови, пространи и раскошни палати изградени од [[мермер]] и делкан камен. Древниот град Антигонија постоел до почетокот на VI век, односно 518 година, кога бил разурнат од силен земјотрес, што го зафатил речиси целото подрачје на денешна Македонија. Тогаш катастрофално настрадале [[Скупи]], [[Стоби]], Хераклеја, [[Астибо]], [[Идомене|Идомена]]. === Османлиски период === Денешниот град Неготино е создаден во [[Доцен среден век|доцниот среден век]] како [[занает]]чиска [[населба]]. По доаѓањето на [[Османлиско Царство|Османлиите]] на овие простори (1385 година), [[Али-паша Јанински|Али Паша-Јанински]] повторно ја активирал тврдината, бидејќи во непосредна близина, од десната страна на реката [[Вардар]], се протегал патот [[Скопје]]-[[Солун]]. На преминот од [[Демиркаписка Клисура|Демиркаписката Клисура]] неговата војска им наплатувала царина на трговците кои тука проаѓале. Во првите години од XIX век Неготино било [[чифлик]], составен од триесетина куќи. Го управувале Ќазим-бег и Кантур-бег. Подоцна до чифликот, според преданијата, некој богат трговец, по име Неготин, изградил ан кој служел за одмор и преноќевање на кираџиите и карваните. Се претпоставува дека оттогаш малата населба почнале да ја нарекуваат Неготино. Во 1821 година богатиот [[Турчин]] Хаџи Таир-ага Синан во градот изградил [[саат-кула]], [[џамија]] и [[безистен]] со околу 15 дуќани. Така почнувала да се образува и да расте населбата, која поради добрата местоположба привлекувала голем број на трговци и занаетчии од околните места. За брзиот развој на Неготино придонеле и неколкуте [[Евреи]] кои се доселиле од [[Солун]] во 1865 година.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.53</ref> Како гратче Неготино првпат се споменува дури во 1837 година. Тогаш овде се изградени црквата „Св. Атанас“ и ќелијно училиште, второ во [[Тиквеш]]ијата после [[Ваташа|ваташкото]]. Во својот напис целосно посветен за Тиквеш насловен како „Љубљано-Пеонија“, објавен во „Цариградски Весник“ на 12 февруари [[1855]] година, македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] запишал дека Неготино (Тиквеш) имa една убава црква и едно мало училиште, две мошеи (џамии), една [[медреса]], часовник и други старини<ref name="ReferenceA">Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.71</ref>. Тука се собирал пазар од [[Велес]], [[Штип]], [[Прилеп]], [[Дојран]] и [[Струмица]] секој четврток, а тука седелe и управни чиновници како [[ајан]], [[кадија]] и [[муфтија]]<ref name="ReferenceA"/>. Во 1879 година Неготино станало управно седиште на османлиската власт во Тиквешко. По една година градот веќе имал 1.800 жители, претежно [[Македонци]]. На почетокот на 20 век градот имал 700 куќи и чаршија со близу 300 дуќани. Во 1893 година неготинското училиште станало двокласно. Трговијата и занаетчиството се развиваат со позабрзано темпо. Значително пораснало и населението во градот. Се тргувало со [[грозје]], [[вино]], [[брашно]], [[волна]] и [[свила]]. Трговската стока била пренесувана со сплавови за [[Солун]], преку [[Вардар]] кој бил пловен од [[Велес]] до устието на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Економскиот подем на гратчето кулминира пред [[Балкански војни|Балканските војни]], кога населбата броела дури 700 куќи. Во градската чаршија и воопшто во целиот град, имало околу 300 занаетчиски и трговски дуќани. За време на [[Балкански војни|Балканските војни]], дел од градот заедно со чаршијата бил опожарен.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.54</ref> === Најнов период === Како ден на Општината се празнува [[8 ноември]], Ден на ослободувањето на Неготино од [[Бугарска окупација на Вардарска Македонија|фашистичките окупатори]] во [[1944]] година. Неготино својот најголем подем го постигнува во втората половина на 20 век кога прераснало во современа градска населба со развиена [[инфраструктура]]. ;Бисти во Неготино <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Blazo Janusev - bista Negotino.jpg|Блажо Јанушев Податотека:Cando Donev - bista Negotino.jpg|Цандо Донев Податотека:Nikola Petrov Icko - bista Negotino.jpg|Никола Петров-Ицко Податотека:Биста на Александар Н. Ристов.JPG|Александар Ристов Податотека:Биста на Душан Ѓорѓиев - Малашев.JPG|Душан Ѓорѓиев-Малашев Податотека:Биста на Ило Ј. Виларов - Сокол.JPG|Ило Виларов-Сокол Податотека:Биста на Манчо П. Малиминов.JPG|Манчо Малиминов Податотека:Биста на Пано З. Калајџиев.JPG|Пано Калајџиев Податотека:Биста на Тодорако Г. Гечев - Пекарев.JPG|Тодорако Гечев-Пекарев Податотека:Бисти на народни херои во Неготино.JPG|Бистите на сите 9 херои </gallery> == Население == Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Неготино живееле 2.395 жители, од кои 1.925 [[Македонци]] православни, 320 [[Македонци муслимани]], 90 [[Власи]] и 60 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_06.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.154.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, градот имал 2.500 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 13.284 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=6 јули 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|97.82}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.88}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|0.56}} {{Столбен постоток|Турци|orange|0.35}} {{Столбен постоток|други|grey|0.30}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.01}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.01}} }} Според претпослениот [[Попис на населението во Македонија (2002)|Попис на населението на Македонија од 2002 година]], градот имал 13.284 жители. Следува табела на националната структура на населението:<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 12 994 |- | [[Турци]] | 46 |- | [[Роми]] | 74 |- | [[Албанци]] | 1 |- | [[Власи]] | 11 |- | [[Срби]] | 117 |- | [[Бошњаци]] | 1 |- | Други | 40 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|98.70}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.61}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.28}} {{Столбен постоток|турски|orange|0.10}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|други|grey|0.74}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''13.111''' | 98,70 |- | [[турски]] | 13 | 0,10 |- | [[ромски]] | 37 | 0,28 |- | [[влашки]] | 10 | 0,08 |- | [[српски]] | 81 | 0,61 |- |други | 32 | 0,24 |} ;Вероисповед Во Неготино се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|97.11}} {{Столбен постоток|други|grey|1.58}} {{Столбен постоток|Ислам|green|1.19}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.11}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''12.900''' | 97,11 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 158 | 1,19 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 15 | 0,11 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 1 | 0,01 |- | други | 210 | 1,58 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Неготино: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|2.683 | 1953|2.820 | 1961|4.087 | 1971|7.139 | 1981|10.297 | 1991|12.379 | 1994|12.516 | 2002|13.284 | 2021|12.488 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | '''2.683''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 2.744 | 0 | 28 | 4 | 15 | 7 | — | 22 | — | '''2.820''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 3.920 | 1 | 15 | — | — | 43 | — | 108 | — | '''4.087''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 6.867 | 0 | 44 | 0 | — | 128 | — | 100 | — | '''7.139''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 9.913 | 3 | 68 | 2 | 1 | 174 | — | 136 | — | '''10.297''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 11.940 | 1 | 30 | 50 | 15 | 147 | — | 196 | — | '''12.379''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 12.226 | 0 | 42 | 36 | 16 | 137 | — | 59 | — | '''12.516''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 12.994 | 1 | 46 | 74 | 11 | 117 | 1 | 40 | — | '''13.284''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 11.476 | 6 | 77 | 75 | 14 | 74 | 0 | 85 | 681 | '''12.488''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:ТЕЦ „Неготино“ 2.JPG|мини|десно|Поглед на [[ТЕЦ „Неготино“]] во близина на градот]] Земјоделското производство претставува главна стопанска дејност во [[општина]] Неготино. Општина Неготино има годишно производство од 20 – 25 милиони [[килограм]]и грозје. Од индустриските култури застапени се [[тутун]]от, [[афион]]от, градинарските култури и житариците. Во Неготино е сместена и втората по големина [[винарска визба]] во Македонија, „Повардарие“. Во поново време се забележува отворањето на приватни винарии и винарски визби како „Бовин“, „Фонко“, „Дудин“ и други кои извезуваат вина и на странските пазари. Во непосредна близина на градот се наоѓа [[термoцентрала]]та [[ТЕЦ „Неготино“]]. == Редовни настани и манифестации == Позначајни манифестации кои се одржуваат во Општина Неготино се ''Фестивалот на виното'' ([[14 февруари]]) кој се одржува по повод верскиот празник [[Св. Трифун]] (заштитник на лозарите), ''[[Манастирска вечер]]'' и ''[[Неготински панаѓур|Неготинскиот панаѓур]]'' (20-23 [[септември]]) кој се одржува по повод верскиот празник [[Мала Богородица]]. == Личности == {{Div col|cols=2}} * [[Тодор Камчев]] (1880 - 10 мај 1961, [[Софија]]) - тиквешки војвода, учесник во македонско-одринско ослободителните борби од 1903 до 1908 година. * [[Александар Станоев]] (1881 - 1907, Виена) - македонски револуционер од Илинденскиот период и член на ЦК на ВМРО * [[Пане Иванов]] - македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација * [[Васа Апостолска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Драга Астарџиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Веска Балканска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Георгиева|Родна Габрова Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ефрем Кулаков]] — македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Тодор Гечев]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Пано Калајџиев]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Александар Аџи Илов]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Виларова|Мара Илова Виларова]] - учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Гркова|Зора Јорданова Гркова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Давчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Димитрушева|Мица Ставрева Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Рахила Илиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Јанакиева|Менка Јанакиева Пинџур]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Јанакиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Јордановска]] (1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Јосифовска|Вера Бошкова Георгиева Јосифовска]] (1926 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Јоцева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Калајџиска|Васка Василева Калајџиска]] (10 април 1919 — 1971) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Карадакова]] (р.1888-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Владо Арсов - Шпанац]] ([[1910]] - [[1937]]) - борец во Шпанската граѓанска војна * [[Боро Чаушев]] (6 ноември 1917 - 22 февруари 2001) - македонски партизан, комунист и генерал-мајор на милицијата на НР Македонија. * [[Лазар Мојсов]] (19 декември 1920 - 25 август 2011, Белград) - познат политичар и дипломат * [[Лазар Манчевски - Пинџур]] ([[21 ноември]] [[1922]] - [[7 февруари]] [[1997]]) - македонски поет и раскажувач * [[Душан Горенчевски]] ([[28 април]] [[1933]] - [[13 март]] [[1997]], [[Белград]]) - македонски драмски автор и македонист * [[Ѓорѓи Спасов]](11 август 1949) — македонски политичар, дипломат и универзитетски професор * [[Бранко Ѓорчев]] (23 јуни 1962 – Скопје, 24 февруари 2013) — македонски театарски и филмски глумец * [[Кристина Арнаудова]] ( 21 септември 1979) - пејачка на забавна музика * [[Александра Пилева]] (10 јуни 1980) - пејачка на забавна музика * [[Александар Белов (пејач)|Александар Белов]] (7 февруари 1987) - пејач на забавна музика * [[Ѓоко Ѓорчев]] - пејач на забавна музика * [[Мишко Крстевски]] - пејач на народна музика * [[Александар Ѓорчев|Ацо Ѓорчев]] - македонски глумец * [[Миле Крстев]] - екс фудбалски репрезентативец * [[Сашко Крстев]] - екс фудбалски репрезентативец * [[Трајче Недев]] - македонски репрезентативец во шах * [[Александар Христов]] - академик * [[Ристо Давчевски]] - писател * [[Раде Стојановиќ]] - ракометен репрезентативец * [[Доне Мојсов]] политичар и дипломат * [[Киро Андонов]] писател * [[Наташа Андонова]] фудбалски репрезентативец * [[Ангел Димов]] - пејач од Србија;<ref>[http://vesti-online.com/Scena/Estrada/287277/Grad-Beograd-mi-ukrao-penziju ''Grad Beograd mi ukrao penziju'']</ref> {{Div col end}} * [[Тони Делков]]-градоначалник и политичар. * [[Димитар Ѓорѓиев]] - светски и европски првак во кик-бокс == Иселеништво == Во 1912 и 1913 година околу 80 муслимански семејства се иселиле во Турција.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Радовановиќ, Воислав. Тиквеш и Рајец.}}</ref> == Збратимени градови == * {{знамеикона|Италија}} [[Минервино ди Лече]], [[Италија]]<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=275%3A2012-05-22-07-37-51&catid=18%3A2010-04-19-08-10-31&Itemid=106&lang=mk| title = Се збратимија општините Неготино и Минервино ди Лече| publisher = Општина Неготино| accessdate = 2012-09-05| archive-date = 2012-06-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20120603124806/http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=275%3A2012-05-22-07-37-51&catid=18%3A2010-04-19-08-10-31&Itemid=106&lang=mk| url-status = dead}}</ref> * {{знамеикона|Унгарија}} [[Наѓката]], [[Унгарија]]<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=464%3A2013-08-23-11-04-43&catid=11%3A2009-07-08-13-19-01&lang=mk| title = Потпишан договор за збратимување помеѓу општина Неготино и општина Наџиката, Унгарија| publisher = Општина Неготино| accessdate = 2013-08-24| archive-date = 2020-06-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20200616000722/http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=464%3A2013-08-23-11-04-43&catid=11%3A2009-07-08-13-19-01&lang=mk| url-status = dead}}</ref> == Галерија == <gallery> Неготино панорама.jpg|Панорама од ридот [[Градиште (Неготино)|Градиште]] (од север-североисток) Податотека:Автобуска станица Неготино 1.JPG|Поглед на автобуската станица во градот Податотека:Бисти на народни херои во Неготино.JPG|Бисти на народни херои сместени до Општинското собрание Податотека:Булевар во Неготино 1.JPG|Булеварот на излезот од Неготино Податотека:Влезот во чаршијата во Неготино.JPG|Влезот во чаршијата во Неготино Податотека:Влезот на музејот на градот Неготино.JPG|Влезот во музејот на градот Неготино Податотека:Влезот на црквата Св. Атансиј Велики 2.JPG|Влезот во црквата „Св. Атанасиј Велики“ Податотека:Градинка во Неготино 1.JPG|Градинка во Неготино Податотека:Градска библиотека 1.JPG|Градската библиотека „Страшо Пинџур“ Податотека:Градскиот пазар во Неготино.JPG|Градскиот пазар Податотека:Домот на културата „Ацо Ѓорчев“ 2.JPG|Домот на културата „Ацо Ѓорчев“ Податотека:Желкова куќа.JPG|Желкова куќа Податотека:Игралиште во Неготино.JPG|Игралиште на влезот во Неготино Податотека:Информативно-туристички плакат во Неготино.JPG|Информативно-туристички плакат на плоштадот Податотека:Општинско собрание на Неготино.JPG|Општинското собрание Податотека:Основен суд во Неготино 2.JPG|Основниот суд во Неготино Податотека:Разрушената Саат Кула во Неготино 1.JPG|Разрушената Саат-кула Податотека:Реката низ Неготино 1.JPG|Тимјаничка Река низ Неготино Податотека:Спортска сала во Неготино.JPG|Спортската сала во Неготино Податотека:Стадионот во Неготино 9.JPG|Стадионот во Неготино Податотека:Станбена зграда во Неготино.JPG|Станбена зграда на плоштадот Податотека:Улица кон центарот на Неготино.JPG|Улица кон центарот на Неготино </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Negotino}} * [https://negotino.gov.mk/ Официјална страница на Општина Неготино] * [http://www.cdnh.edu.mk/multimedija2007/Negotino/naslovna.html Центар за дигитизација на националното наследство, Неготинo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151117190614/http://www.cdnh.edu.mk/multimedija2007/Negotino/naslovna.html |date=2015-11-17 }} * [http://oglasimk.net/Negotino-r30 Огласи Неготино] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131203124630/http://oglasimk.net/Negotino-r30 |date=2013-12-03 }} {{Општина Неготино}} {{Градови во Македонија}} [[Категорија:Неготино| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Неготино]] 3h6hu4ie21k9cqn9zk3248ng893tw9a Панко Брашнаров 0 3102 5579198 5567263 2026-06-20T08:41:54Z Bjankuloski06 332 /* Втора светска војна */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579198 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Панко Брашнаров | портрет=Panko brasnarov.jpg | px = | опис= | наставка= | роден-дата= 9 август 1883 | роден-место={{роден во|Велес}}, [[Солунски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата= {{починал на и возраст|df=yes|1951|07|13|1883|08|09}} | починал-место=[[Голи Оток]], [[СР Хрватска|НР Хрватска]], [[ФНРЈ]] |националност = [[НР Македонија|Македонец]]-[[Југославија|Југословен]] |народност = [[Македонци|Македонец]] }} '''Панко Брашнаров''' (познат и како '''Панко Брашнар'''; [[9 август]] [[1883]] (нов стил)<ref>Перо Коробар „Панко Брашнар“, 1992, 10 стр.</ref> - [[13 јули]] [[1951]]) — [[НР Македонија|македонски]] комунист, член на првиот Централен комитет на [[ВМРО (Обединета)]] и потпретседател на [[Президиум на АСНОМ|Президиумот на АСНОМ]]. Поради поддршка на [[Информбиро|Резолуцијата на Информбирото]] е уапсен и испратен на [[Голи Оток]], каде набрзо умира како најстариот затвореник по основа на Информбирото кој починал во затвор.<ref>[http://www.goli-otok.hr/index.php?task=informbureau&act=ik Pregled broja "informbirovaca" koji su u zatvorima izgubili život po godinama rođenja]</ref> == Рани години == Панко Брашнаров е роден во [[Велес]]. Образованието го започнува во родниот град во месната Егзархиска прогимназиja.<ref>Во свидетелство за завршено трикласно бугарско училиште бр. 291 од 16 мај 1901 година стои: Панко Брашнаров, родом од гр. Велес, на возраст од 19 години.</ref> По завршувањето на прогимназијата, во [[1900]] година школувањето го продолжува во Машкото педагошко училиште во [[Скопје]].<ref>Во свидетелството на Панко Брашнаров за завршено трикласно педагошко училиште од 23 јуни 1902 година.</ref> Учителствувањето го започнува во кумановските села каде почнува да ги шири првите револуционерни идеи. По [[Младотурската револуција]] зачленува во [[Народната федеративна партија]]. Учителствува до почетокот на [[Балканските војни]] како егзархиски учител. Уште пред Балканските војни учествува во работата на Социјалистичката организација во Велес која е дел од Македонско-одринската социјалдемократска група на членовите на Бугарската работничка социјалдемократска партија. Соработува во органот на [[Васил Главинов]], „Класно сознание“. По војните во [[1914]] година пребегал во Бугарија. Завршил Виши педагошки курс на Егзархијата во Пловдив во [[1915]] година.<ref>Во свидетелство за завршен Виши педагошки курс во Пловдив издадено 24 јуни 1915 година стои: Панко Брашнаров роден 27 јули 1883 во Велес, околија Велешка (Македонија), а во свидетелство издадено од Светиот Синод на бугарската црква Nо. 5827 од 27 август 1915 година стои Панко Брашнаров од гр. Велес-Македонија.</ref> За време на [[Првата светска војна]] станал воjник во [[Единаесетта пешадиска македонска дивизија]] на бугарската војска и бил испратен на фронтот кај [[Дојран]].<ref>[http://www.utrinski.mk/?ItemID=7F2CF4EC78A55941A56E5F53A1885D0D Виктор Цветаноски, „Во војните ВМРО целосно се стави во служба на Софија“, Утрински весник, 27.07.2007.]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Меѓу двете светски војни == [[Податотека:Panko brasnarov 3.jpg|thumb|лево|170px|Панко Брашнаров]] По Првата светска војна, во [[1919]] година Брашнаров се враќа во Вардарска Македонија. Србите му нудат да работи како учител, но тој одбива. Работел како воденичар, градинар и крчмар. Станува член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во текот на 1920-тите учествува на повеќе конференции и конгреси на [[КПЈ]]. Така, во [[1920]] г. е избран за делегат од велешката партиска организација на Вуковарскиот конгрес; во [[1922]] г. учествува на Првата земска конференција на КПЈ во [[Виена]]; во [[1924]] г. е делегат на Третата земска конференција на КПЈ во [[Белград]]; во [[1926]] г. учествува на Третиот конгрес на КПЈ во Виена. На основачкиот конгрес на [[ВМРО (Обединета)]] во октомври [[1925]] година е избран за член на нејзиниот прв централен комитет. Во август [[1926]] година е уапсен и во април [[1927]] година е осуден на две-годишна робија. Од затвор излегува во февруари [[1928]] година. Кон крајот на мај [[1929]] година, на пат за конгресот на ВМРО (Обединета) во [[Берлин]], е уапсен на југословенско-австриската граница. По настанатата голема провала на ВМРО (Обединета) во Вардарска Македонија на [[5 јули]] [[1929]] година, Брашнаров е спроведен назад во [[Велес]]. На судењето во јуни [[1930]] година тој е осуден на пет години робија и доживотно губење на граѓанските права. Затворен е во затворот во [[Сремска Митровица]]. По излегувањето од робија, политички се повлекува. == Втора светска војна == [[Податотека:Panko brasnarov 2.jpg|thumb|десно|200px|Панко Брашнаров како македонски партизан]] По окупацијата на Македонија од страна на Бугарија во текот на [[Втората светска војна]], Брашнаров бил член на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]], а потоа повторно станува бугарски учител (бидејќи администрацијата била бугарска). Од [[1943]] година се поврзува со [[партизан]]ите. Во мај [[1944]] година преминува на слободна територија и станува член на [[Иницијативен одбор за свикување на АСНОМ|Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ]]. Како најстар делегат го отвора [[АСНОМ#Прво заседание на АСНОМ|Првото заседание на АСНОМ]]. На него е избран за потпретседател на [[Президиумот на АСНОМ]]. На [[6 август]] е избран за повереник за информации во Президиумот на АСНОМ. {{Главна|Говор на Панко Брашнаров на АСНОМ}} {{quotation|Другарки и другари народни претставители, Во овој момент, во ова историско место [[Прохор Пчински (манастир)|„Св. Отец Прохор Пчињски“]] и на овој историски ден - ИЛИНДЕН -, кога објавуваме да е отворено [[АСНОМ|Првото антифашистичко собрание на народното ослободуење на Македонија]], душата ми е преполнета со радост и пред премрежните очи гледам како се раздвижиле сите реки од [[Пчиња (река)|Пчиња]] и [[Вардар]] до [[Места]] и [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]], заплускујат е целата македонска земја, сакајќи да измијат од македонскиот народ десетвековниот ропски срам од пропаста на [[Самоилово Царство|Самуиловата држава]], за да се роди денеска нова, светла и слободна македонска држава. Во овој момент, земјата на нашите покојници - многубројни народни герои, паднали и посејали коските си по цела Македонија, им станује по лека и они во мир веќе го гледат изгревот на нашата слобода, гледат идеалната дружба на старите Илинденци - на [[Гоце Делчев]] и денешните Илинденци - младата македонска војска, и поставените темели за остварението на идеалот на две поколенија, на две епохи - слободна, обединета Македонија... |Од говорот на Панко Брашнаров на отворањето на Првото заседание на [[АСНОМ]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2521&stID=37401|title = Говорот на Панко Брашнаров на отворањето на Првото заседание на АСНОМ|publisher = Дневник}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} По ослободувањето на Македонија, на [[26 ноември]], во ослободеното [[Скопје]], на Првата конференција на [[Народен Фронт на Македонија|Народноослободителниот фронт на Македонија]] е избран за негов потпретседател. Реизбран е во Президиумот на АСНОМ на Второто заседание на АСНОМ во декември 1944 и на Третото заседание во април 1945 година. == Информбирото и Голи Оток == По објавувањето на Резолуцијата на [[Информбиро]]то против раководството на КПЈ во јуни [[1948]] година, Брашнаров недвосмислено застанува на страната на [[СССР]] и [[Сталин]] во спорот. На [[1 октомври]] 1948 година, заедно со [[Павел Шатев]], до ЦК на [[КПСС|Советската комунистичка партија]] упатува доверливо писмо во кое се тврди дека: {{цитат|„Прашањето за обединување на македонскиот народ уште од самиот почеток се поткопа поради неговото неправилно поставување од страна на ЦК на КПЈ во смисла обединета Македонија да се присоедини кон ФНРЈ, без да се води сметка за посебните, специфични услови, ниту за братските соседни земји... Таа парола, тоа становиште за обединување на македонскиот народ во рамките на ФНРЈ имаше смисла во 1943/44 година, кога македонскиот народ беше поставен пред алтернативата или да остане како јужно-србијанец, т.е. да биде оставен на српска асимилација, односно фактички да биде уништен од една страна. Од друга, постоечкиот чисто фашистички режим во Бугарија, фактички веќе окупирана од Германците, наспроти напорите, спротивставувањето и борбите на прогресивните елементи и сили во државата на чело со БРП(к), не дозволи тие да излезат на површината, да се пројават посилно и поотворено, за да можеше да се постави конкретно и поинаку целосното ослободување и обединување на македонскиот народ. Но, сега кога во Бугарија на чело стои БРП(к) која во ништо не заостанува зад КПЈ, нема смисла да се натпреваруваме за заземање или заграбување земји, што припаѓаат на самиот македонски народ, а не на ЦК на ЈКП.“<ref>{{нмс|title=Ју-Комунистите сакаат да ја зграпчат Македонија|url=http://www.dnevnik.mk/default-mk.asp?ItemID=8F48C1E06F38BD419B7871A16E725D5A|work=[[Дневник (дневен весник)|Дневник]]|author=Предраг Димитриевски|publisher=МПМ Македонија|date=30 септември 2011|accessdate=15 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref>}} Брашнаров е уапсен на [[11 декември]] [[1950]] година и на [[29 јуни]] [[1951]] е осуден на „општествено полезна работа во траење од 24 месеци.“ Во првите денови од јули е испратен во логорот на [[Голи Оток]], каде што набрзо, на [[13 јули]], умира. 60 години не се знаеше каде се погребани неговите посмртни останки. Во септември [[2011]] година, новинарска екипа на емисијата КОД, составена од новинарите Владимир Тевчев и Александар Кукулев и снимателот Данчо Стефков успеа да го пронајде гробот на Панко Брашнаров. Закопан е на градските гробишта Мирогој во [[Загреб]]. Неговите посмртни остатоци доживеале две есхумации. Во 1953, две години по неговата смрт на Голи оток, тој е погребан на загребските гробишта. Во 1971 година е есхумиран во заедничка гробница, во близина на првото гробно место, а во почетокот на осумдесеттите, неговите коски, заедно со коските на уште неколкумина негови современици се преместени на необележана гробна парцела, на крајот на гробиштата. По објавувањето на телевизиската сторија на [[Канал 5 Телевизија]], државата најави враќање на посмртните остатоци на Панко Брашнаров во Македонија. == Литература за Брашнаров == * „Панко Брашнаров - живот и дело“ (зборник на трудови), 1992. * Перо Коробар „Панко Брашнар“, 1992 и 2004. * Вера Весковиќ - Вангели „Досие Брашнаров“, 2003. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2521&stID=37401 Говорот на Панко Брашнаров на отворањето на Првото заседание на АСНОМ]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, „Дневник“ * [http://star.vest.com.mk/default.asp?id=75321&idg=4&idb=1114&rubrika=Revija „Херојот Панко Брашнаров издивна на студентски раце на Голи Оток“, Јован Поповски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304112615/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=75321&idg=4&idb=1114&rubrika=Revija |date=2016-03-04 }}, „Вест“ * [http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=2098&stID=70188&pR=24 „Брашнаров почина на голиот камен, гробот не му се знае“], „Утрински Весник“ * [http://veles.gov.mk/veles3/index.php/velesguide/-mainmenu-56#22 Биографија на Брашнаров]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Општина Велес {{Дејци на ВМРО (Обединета)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брашнаров, Панко}} [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Политичари од Велес]] [[Категорија:Дејци на ВМРО (Обединета)]] [[Категорија:Затвореници на Голи Оток]] [[Категорија:Репресирани поради Резолуцијата на Информбирото]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Мирогој“]] [[Категорија:Родени во 1883 година]] [[Категорија:Починати во 1951 година]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Воспитаници од Скопското педагошко училиште]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Хрватска]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Велешани репресирани од југословенскиот режим]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] k7dva7qqjsxf9ymmroub4f5mz0kin42 Кавадарци 0 5232 5579239 5576935 2026-06-20T09:41:33Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579239 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Кавадарци | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = град | image_skyline = Svpetka.jpg | image_alt = | image_caption = Црквата „Света Петка“ | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Кавадарци во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 26 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 00 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Вардарски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Кавадарци]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title =Првпат споменат во | established_date =1519 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 250 | population_footnotes = | population_total = 32.038 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = кавадарчанец, кавадарчанка, кавадарчани<ref>{{ОДРМЈ|Кавадарци}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Кавадарци}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = KA | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [https://kavadarci.gov.mk/ www.kavadarci.gov.mk] | footnotes = }} '''Кавадарци''' — [[град]] во југоисточниот дел на [[Повардарие]]то, во Јужна [[Македонија]] и претставува центар на [[Тиквешија]]та. == Потекло на името == Според некои извори, етимолошки, името Кавадарци потекнува од грчкиот збор ''kavadion'' што значи „наметка од скапоцена ткаенина“, а кавадарчани биле изработувачи на таа ткаенина. == Географија == [[Податотека:Кавадарци.jpg|мини|алт=Kavadarci by night|Ноќна панорама на Кавадарци]] Градот се наоѓа во средишниот дел на котлината и областа [[Тиквеш]] и претставува нејзино централно место. Оддалечен е 10 километри западно од најблискиот град [[Неготино]], 105 километри јужно од главниот град [[Скопје]], а западно преку [[Дреновска Клисура|Дреновската Клисура]] и превојот [[Плетвар (превој)|Плетвар]] е поврзан со [[Прилеп]] (51 км), кој продолжува кон [[Битола]], [[Ресен]] и [[Охрид]]. Градот Кавадарци е распослан на двата брега на реката [[Луда Мара]], во правец север-југ, и претставува рамничарска населба сместена на надморска височина од 278 метри. [[Податотека:Луда Мара.jpg|мини|Кејот на реката Луда Мара во Кавадарци]] ===Сообраќај=== [[Податотека:Улица Илинден.jpg|десно|мини|Улицата Илинден]] Градот содржи десет булевари: Западен булевар, Северен булевар, Моша Пијаде, Цветан Димов, Вељко Влаховиќ, Македонија, Никола Минчев, Блажо Алексов, Видео Смилевски - Бато, и Кочо Рацин. Други поважни улици во градот се: Илинден, Шишка, Седми Септември, Мито Хаџивасилев - Јасмин, Вишешница, Страшо Пинџур. Исто така градот има осум [[Кружен тек|кружни текови]].<ref>{{наведени вести |title=Кавадарци |url=https://wikimapia.org/#lang=en&lat=41.436742&lon=22.016773&z=14 |accessdate=18 декември 2020 |publisher=wikimapia.org |date=}}</ref> == Историја на Кавадарци == [[Податотека:Kavadarcigx1.jpg|мини|лево|Кавадарци во периодот меѓу двете светски војни|214x214пкс]] Населбата Кавадарци првпат се споменува во 1519 година, како мала рурална населба во состав на Ќустендилскиот санџак. Во 1664 година, [[Евлија Челебија]] го посетил Кавадарци (''Тиквеш''), кој оставил запис за кавадаречката чаршија, која тогаш организиран градски живот. Наведува дека гратчето е центар на каза со 70 живи села и има 300 покриви со куќи од ќерамиди. Има четири маала, три џамии и една убава бања. Има два ана за трговци и чаршија со околу 74 дуќани.<ref>Евлия Челеби. „Пътепис“, София, 1972, стр.267-268.</ref> Кавадарци најпрво е седиште на нахија во рамките на [[Струмичка каза|Струмичката каза]], а од XVII век - претставува самостојна каза. Образованието во Кавадарци има длабоки корени и богата традиција, а првите келејни училишта се отворени во просториите на Моклишкиот, Полошкиот и Бошавскиот Манастир во текот на XVIII и XIX век. Населбата се споменува и во турски документи од [[1823]] година. Во документот Кавадарци е спомнат како мала населба („касаба“) со околу 2.000 жители во крајниот источен дел на тогашниот [[Битолски вилает]]. Во својот напис целосно посветен за Тиквеш насловен како „Љубљано-Пеонија“, објавен во „Цариградски Весник“ на 12 февруари [[1855]] година, македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] запишал дека село Кавадарци (Говедарци) има една голема и красна црква и едно мало училиште, три мошеи (џамии), еден часовник (сахат), една стара висока кула (столп) каде што седат ајан и [[кадија]]<ref>Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.69</ref>. Ова укажува дека уште кон средината на XIX век Кавадарци бил средишно (централно) место на целата тиквешка област каде што биле сместени судот (кадијата) и управните власти. Како град Кавадарци почнува да се развива во почетокот на XIX век, меѓутоа во околината се наоѓаат археолошки ископини што укажуваат дека овде постоела населба уште во античко време и во средниот век. Како сведоци од средниот век се многуте прекрасни средновековни цркви и манастири во околината особено околу пештерите на бреговите на [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]]. [[Податотека:Спомен плоча на комитетот на ВМРО во Кавадарци.jpg|мини|Спомен плочата|205п|десно]] Во средината на јули 1894 година, по иницијатива на [[Даме Груев]] бил основан вториот комитет на [[МРО]]. Во составот на комитетот биле: *[[Пане Иванов]] - главен учител во основното училиште; *Јованче Велков - трговец; *Иванче Минчев - службеник во општинската управа; и *Јанаки Илиев - Ќурчиев - трговец. Како обележување на тој миг, Советот на Општина Кавадарци во јули 1999 година поставил спомен плоча во градот. === Тиквешко востание === ''Главна статија [[Тиквешко востание]]''[[Податотека:Monument - Tikveš Uprising.jpg|мини|Споменик посветен на жртвите од [[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]]|298x298px|лево]] Во јуни 1913 година, градот Кавадарци претставува еден од центрите каде избувнало [[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]], кое претставува првиот народен вооружен отпор против новата српска власт. Востанието е предизвикано од насилствата кои биле вршени од српските окупаторски власти врз македонското население при напорите за асимилација и посрбување. Со поддршка на [[ВМРО]] е свикано собрание со делегати од речиси сите места во [[Тиквешија]]та каде што е едногласно решено да се крене востание и да се создаде востанички штаб, составен од видни војводи од тој крај, меѓу кои биле: [[Дончо Лазаров]], [[Михаил Шкартов]], [[Коце Сеизов]], [[Диме Пинџуров]], [[Тодор Камчев]] и други. На востанието учествувале околу 1 000 востаници, од кои 200 биле обични граѓани коишто земаат пушка в рака, а останатите биле комити од четите на ВМРО. Востанието започнало на [[19 јуни]] [[1913]] година, и покрај [[Неготино]] и Кавадарци, ослободени се и педесетина села во областа [[Тиквеш]]. Четите на Дончо Лазаров и Михаил Шкартов ги напаѓаат и ги протеруваат српските војски од Неготино. Српските власти испраќаат свои чети од околните села кон Неготино, но сите тие се разбиени. Востаниците продолжуваат понатаму и успеваат да ги протераат српските чиновници и писари од општинската зграда во Кавадарци и симнувајќи го српското знаме, го поставуваат тиквешкото револуционерно знаме. На [[20 јуни]] е одржано и свечено собрание на коешто е избрана и градска управа составена од 12 видни кавадарчани, а слободата траела само 7 дена. На 25 јуни српските војници го задушуваат востанието, опожаруваат голем дел од Кавадарци, а меѓу другото и над 60 дуќани и богати куќи биле ограбени. == Спомен костурница== [[Податотека:The ossuary monument in Kavadarci.jpg|мини|Спомен-костурницата во Кавадарци]]{{главна|Спомен-костурница (Кавадарци)}} Спомен-костурницата во Кавадарци претставува монументален споменик кој симболизира стара македонска куќа која претставува вечен дом на паднатите борци. Во неа се сместени посмртните останки на загинатите борци од Кавадарци, жртви на фашистичкиот терор од НОВ во периодот од 1941-1945 година, кои се наоѓале во непосредна близина на Кавадарци. Во нејзината внатрешност на гранитни плочи се испишани нивните имињата. Спомен костурницата е изработена од бетон. Откриена е на [[7 септември]] [[1976]] година. Таа е дело на професорот на Архитектонскиот факултет од Скопје, [[Петар Муличковски]]. Објектот се наоѓа на надморска височина од 305 метри и од таму се гледа панорамата на Кавадарци и на [[Тиквешијата]]. Таа претставува стилизирана македонска куќа оградена со бетонски ѕидови со дебелина од 3 метри. Долниот заграден дел го претставува внатрешниот двор на куќата кој продолжува во надворешен двор во форма на амфитеатар. Во долниот дел се влегува преку две железни врати (јужна и северна) на кои се претставени гроздови. Тие водат во отворениот дел на костурницата каде е сместена галеријата на хероите. Порано ѕидовите биле празни и во нив биле сместени моштите на загинатите, но во последните неколку години нивните ковчежиња за да се заштитат се преместени во градскиот музеј. Тука се наоѓаат дваесетина формирани мермерни плочи на кои се испишани повеќе од триста имиња, поточно 328 имиња на борци кои се загинати во НОВ. Потоа преку скалила во средината на објектот кои спирално водат нагоре, се влегува во затворениот дел со висина од 12 метри, кој претставува стилизирана македонска куќа со инспирација од охридска куќа. Овој затворен дел е поделен на два ката кои асоцираат на чардаци во чии ѕидови има отвори кои ги симболизираат прозорците. == Стопанство и превоз == [[Податотека:Кружен тек (индустриска зона).jpg|алт=Најстарата бочва од „Тиквеш“ од 1955 година поставена на кружен тек во Кавадарци|мини|223x223пкс|Најстарата бочва од „[[Тиквеш (винарија)|Тиквеш]]“ од 1955 година, поставена на кружен тек во Кавадарци]] Населението во градот, а воопшто и во целиот регион најмногу се занимава со [[лозарство]]. Најзначајни стопански објекти се Винарската визба „[[Винарска визба „Тиквеш“|Тиквеш]]“, Металуршкиот комбинат за фероникел „ФЕНИ“, индустријата за градежни материјали и челични конструкции „ИГМ“, тутунскиот комбинат „Алајанс Уан Македонија АД“, фабриката „Металекс“, стовариштето за градежни материјали "[[Златибор (стовариште)|Златибор]], а во поново време во огромен подем се и многуте приватни винарии и винарски визби како што се „Чекоров“, „Попов“ и др. Во најново време стопанството во Кавадарци бележи поголем подем со изградбата и отворањето на германската фабрика за делови во автомобилската индустрија „Дрекслмаер“ во која работат околу 6.000 лица од Кавадарци и околните градови [[Неготино]], [[Прилеп]] и [[Велес]]. [[Податотека:Avtobuskakavadarci.jpg|мини|Пероните на автобуската]] Во градот постои [[Автобуска станица - Кавадарци|Автобуската станица - Кавадарци]] која врши превоз на патници од и до [[Скопје]], Велес, Неготино, Прилеп, [[Ресен]], [[Охрид]], [[Струга]], [[Струмица]], [[Демир Капија]], [[Валандово]], [[Гевгелија]], [[Белград]], [[Софија]].<ref>{{наведени вести |title=Меѓуградски линии |url=https://ekstrabus.com.mk/megjugradski-linii/ |accessdate=11 ноември 2020 |publisher=ekstrabus.com.mk |date=}}</ref> == Население == Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Кавадарци живееле 5.092 жители, од кои 1.950 [[Македонци]] православни, 3.000 [[Македонци муслимани]], 120 [[Роми]] и 32 [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_06.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, с. 153.]</ref> Според пописот од 1931 година, Кавадаречкиот срез (на денешните општини [[Општина Кавадарци|Кавадарци]] и [[Општина Росоман|Росоман]]) како дел од [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] имал 23.919 жители.<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-lang-1931.htm</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, градот имал 4.850 [[Македонци]], 200 [[Турци]], 25 до 50 [[Албанци]] и 50 други жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во првиот организиран попис на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] од 1948 година, во Кавадарскиот срез имало 40.617 жители, од кои 6.228 во градот Кавадарци, 2.683 во [[Неготино]], а 31.706 во селата ([[Тиквеш]], [[Бошава]], [[Витачево]]). Од етнички аспект, населението го сочинувале 37.098 (91,3 %) [[Македонци]], 1.480 (3,64 %) [[Турци]], 1.410 (3,47 %) [[Срби]], 137 [[Власи]], 127 [[Роми]] и 365 останати.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-05-29 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 29.188 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Ако се земе предвид дека населените места [[Глишиќ]] (1.362 ж.) и [[Ваташа]] (3.502 ж.) се скоро споени со Кавадарци, тогаш пошироката територија на град Кавадарци вклучува население од 34.052 жители (33.125 [[Македонци]]). {{bar box |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |float=right |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|97.14}} {{Столбен постоток|[[Македонски Роми|Роми]]|cyan|1.26}} {{Столбен постоток|[[Македонски Срби|Срби]]|blue|0.54}} {{Столбен постоток|[[Македонски Турци|Турци]]|orange|0.52}} {{Столбен постоток|други|grey|0.44}} {{Столбен постоток|[[Македонски Власи|Власи]]|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|[[Македонски Албанци|Албанци]]|green|0.01}} {{Столбен постоток|[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]|black|0.01}} }} Етнички гледано, населението (без [[Глишиќ]] и [[Ваташа]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=29 март 2016}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 28 354 |- |[[Албанци]] |2 |- | [[Турци]] | 151 |- | [[Роми]] | 368 |- | [[Власи]] | 22 |- | [[Срби]] | 159 |- | [[Бошњаци]] | 4 |- | Други | 128 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[македонски јазик|македонски]]|red|98.83}} {{Столбен постоток|[[ромски јазик|ромски]]|cyan|0.44}} {{Столбен постоток|[[српски јазик|српски]]|blue|0.34}} {{Столбен постоток|други|grey|0.24}} {{Столбен постоток|[[турски јазик|турски]]|orange|0.12}} {{Столбен постоток|[[влашки јазик|влашки]]|yellow|0.03}} {{Столбен постоток|[[бошњачки јазик|бошњачки]]|black|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски јазик|македонски]]''' | 28.847 | 98,83 |- | [[турски јазик|турски]] | 34 | 0,12 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 128 | 0,44 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 10 | 0,03 |- | [[српски јазик|српски]] | 98 | 0,342 |- | [[бошњачки јазик|бошњачки]] | 1 | 0,01 |- | други | 70 | 0,24 |} ;Вероисповед Во Кавадарци се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[православие]]|red|96.65}} {{Столбен постоток|[[ислам]]|green|2.66}} {{Столбен постоток|други|grey|0.60}} {{Столбен постоток|[[Апостолски егзархат во Македонија|католицизам]]|orange|0.08}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантство]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|православни]]''' | 28.210 | 96,65 |- | [[ИВЗ|муслимани]] | 776 | 2,66 |- | [[Апостолски егзархат во Македонија|католици]] | 24 | 0,08 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 3 | 0,01 |- | други | 175 | 0,60 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Кавадарци: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|6.228 | 1953|7.550 | 1961|11.409 | 1971|18.170 | 1981|24.556 | 1991|28.625 | 1994|28.288 | 2002|29.188 | 2021|32.038 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | '''6.228''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 6.809 | 6 | 493 | 35 | 0 | 108 | — | 99 | — | '''7.550''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 10.634 | 5 | 421 | — | — | 197 | — | 152 | — | '''11.409''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 17.136 | 31 | 459 | 52 | — | 285 | — | 207 | — | '''18.170''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 23.271 | 24 | 387 | 145 | 3 | 276 | — | 450 | — | '''24.556''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 27.420 | 0 | 110 | 501 | 6 | 275 | — | 313 | — | '''28.625''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 27.388 | 1 | 176 | 358 | 17 | 235 | — | 113 | — | '''28.288''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 28.354 | 2 | 151 | 368 | 22 | 159 | 4 | 128 | — | '''29.188''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 28.815 | 24 | 134 | 606 | 29 | 111 | 9 | 223 | 2.087 | '''32.038''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Туризам == {{Главна|Музеј-галерија - Кавадарци}} '''Музеј-галерија''' Музеј-галерија од Кавадарци како институција од областа на културата е основана со одлука на Собранието на Општина Кавадарци на 7.9.1973 година. На 6 септември 1976 година, со отворањето на ликовната изложба на словенечкиот сликар Марио Вилхар официјално почнува со работа. Музеј-галеријата е институција отворена за јавноста, има образовна улога, со цел да развива интерактивна комуникација со посетителите, и преку презентација на движното и недвижното наследство да привлекува поширока публика. Во склоп на музејот делуваат археолошко, етнолошко, историско одделение, одделение за заштина на споменици на културата, оддел за историја на уметност и галерија каде годишно се случуваат десетина изложби, спомен соба на [[Васил Хаџиманов (1906-1969)|Васил Хаџиманов]] и спомен соба на [[Никола Бадев]]. Музејот исто така има и неколку постојани поставки: археолошка, етнолошка, историска поставка и поставка за традиционална подготовка на храна и вино. [[Податотека:Vinski Muzej.jpg|мини|Винскиот музеј|215x215пкс]] ;Вински музеј Во 2002 година во градскиот парк во Кавадарци се отвори локален '''Вински музеј за регион Тиквеш - Кавадарци''' каде што во неколку поставки е претставена историјата на [[Тиквешка Котлина|Тиквешкиот Регион]] во производството на грозје и вино. Меѓу експонатите се наоѓаат и апарат за мерење на шеќерност во виното од 1534 година, таканаречениот фрижидер - ледара од 1934 година во кој своевремено се носел лед од таканаречените ледари од месноста ,Мечкина дупка кај Кавадарци.<ref>https://inovativnost.mk/2020/09/07/во-кавадарци-отворен-музеј-на-виното/</ref> Покрај музејските експонати и фотографии, во музејот се наоѓа и колекција на вина за дегустација. ==Спорт== *[[ФК Тиквеш]] *[[КК Еуро Никел 2005]] *[[РК Тиквеш 2014]] * Карате клуб Кожув * Стрелечко спортско друштво Кавадарци * Џудо клуб Кожувчанка == Образование == [[Податотека:ЈОУДГ „Рада Поцева“ - објект „Гроздоберче“.jpg|десно|мини|Градинка „Рада Поцева“ - објект „Гроздоберче“]] [[Податотека:ЈОУДГ „Рада Поцева“.jpg|десно|мини|Градинка „Рада Поцева“ - објект „Изворче“]] ;Детски градинки *ЈОУДГ Рада Поцева со објектите: *Гроздоберче *Детелинка *Снежана *Изворче '''Основни училишта''' * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Димката Ангелов-Габерот“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Тоде Хаџи Тефов“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Тошо Велков-Пепето“ - Кавадарци]] '''Средни училишта''' * [[Гимназија „Добри Даскалов“ - Кавадарци]] * [[СОЗШУ „Ѓорче Петров“ - Кавадарци]] * [[СУ „Киро Спанџов - Брко“ - Кавадарци]] '''Високо образование''' * [[Земјоделски факултет - Штип]], дисперзирани студии Кавадарци ([[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитет „Гоце Делчев“ - Штип]]) * [[Факултет за природни и технички науки - Штип]], дисперзирани студии Кавадарци ([[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитет „Гоце Делчев“ - Штип]]) ==Културни и природни знаменитости== [[Податотека:Centralnadzamija.jpg|160п|мини|Централната џамија]] ;Верски градби<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Св. Димитриј“ - Кавадарци|Црква „Св. Димитриј“]] - централна парохиска црква, возобновена е во 1834 година; *[[Црква „Св. Петка“ - Кавадарци|Црква „Св. Петка“]] - најновата и најголема црква во градот. Камен-темелникот е удрен на [[7 август]] [[2010]], а осветена на [[18 октомври]] [[2015]] година;<ref>[http://www.kurir.mk/republika/opstini/208210-Kavadarci-naskoro-ke-dobie-nov-hristijanski-hram?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+kurir%2Frepublika+%28%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%80+-+%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 ''Кавадарци наскоро ќе добие нов христијански храм'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Параклис „Св. Јован Крстител“ - Кавадарци|Параклис „Св. Јован Крстител“]] - крстилна, се наоѓа веднаш до црквата „Св. Петка“; *[[Параклис „Св. Климент Охридски“ - Кавадарци|Параклис „Св. Климент Охридски“]] - параклис, се наоѓа веднаш до црквата „Св. Петка“;<ref>[http://duma.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=1153:2013-01-13-11-41-00&catid=15:kavadarci&Itemid=51 ''Нов храм за заштитничката на Кавадарци, Света Петка! (видео)'']</ref> *[[Централна џамија (Кавадарци)|Централна џамија]] - единствената [[џамија]] во градот; *[[Христијанска адвентистичка црква - Кавадарци|Христијанска Адвентистичка Црква]] - единствена адвентистичка црква во градот. ;Културни манифестации *[[Тиквешки гроздобер]] е манифестација која му дава посебен белег на градот и се поклопува со одбележување на денот на ослободувањето на Кавадарци 7 септември и се одржува секоја година во септември во почетокот на втората недела. Настанот симболично започнува со откинување на грозд од страна на градоначалникот на Кавадарци. *[[Т'к - Так Фест]] е рок фестивал кој се организира во чест на прерано починатата македонската рок легенда [[Трајко Каров]]. Фестивалот за првпат е одржан во 2011 година, а настапуваат македонски рок бендови. Досега учество зеле [[Суперхикс]], [[Визија]], [[Ареа]], [[Токму Така]], [[Автограм]], [[Smoke Shakers]], [[Триангл]] и многу други. * „Дедо цепе борина“ - фестивал на вицовите и шегата кој се одржува за време на бадниковата вечер на градскиот плоштад и на кој се избираат три најдобри шеги. ;Паркови и зеленило [[Податотека:Centralen park (1).jpg|мини|Централниот парк]] *Градски парк „Љупчо Шкартов“ - најголемиот парк во градот изграден во 1955 година *Централен парк - парк во центарот на Кавадарци *Парк Полјана - помал парк каде се наоѓа [[Маркова кула (Кавадарци)|Марковата кула]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Бабин Дол (Кавадарци)|Бабин Дол]] - населба и некропола од римско време; *[[Бегова Падина (Кавадарци)|Бегова Падина]] - населба од бакарно време; *[[Бел Град (Кавадарци)|Бел Град]] - населба од доцноантичко време; *[[Гавалиница (Кавадарци)|Гавалиница]] - некропола од римско време; *[[Гумнињата (Кавадарци)|Гумнињата]] - некропола од римско време; *[[Дисанско Мовче (Кавадарци)|Дисанско Мовче]] - некропола од доцноантичко време; *[[Желковец (Кавадарци)|Желковец]] - некропола од римско време; *[[Карамански Рид (Кавадарци)|Карамански Рид]] - населба од римско време; *[[Ливадиште (Кавадарци)|Ливадиште]] - некропола од римско време; *[[Малинови Куќи (Кавадарци)|Малинови Куќи]] - населба и некропола од доцноантичко време; *[[Манастир (Кавадарци)|Манастир]] - населба и некропола од доцноантичко време; *[[Овово (Кавадарци)|Овово]] - населба и некропола од римско време; *[[Селиште (Кавадарци)|Селиште]] - населба од доцноантичко време; *[[Ума (Кавадарци)|Ума]] - населба од римско време; *[[Црквиште (Кавадарци)|Црквиште]] - некропола од доцноантичко време; ==Личности== [[Податотека:Centralen park (4).jpg|мини|десно|300п|Бисти на познати Кавадарчани кои биле борци во [[Втората светска војна]].]] [[Податотека:Centralen park (2).jpg|мини|десно|300п|Бисти на познати Кавадарчани кои биле борци во [[Втората светска војна]].]] * [[Добри Даскалов]] (30 октомври 1882 - 16 јуни 1912) - македонски револуционер, деец на [[ВМРО]] * [[Атанас Калчев]] (околу 1883 - 1944) - македонски револуционер, војвода на [[Внатрешната македонска револуционерна организација]] * [[Михаил Шкартов]] (1884-1936) — македонски револуционер, велешки војвода и член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. * [[Јордан Анастасов]] (4 јануари 1893 - 10 октомври 1976, Софија, Бугарија) - деец на [[ВМРО (обединета)|ВМРО обединета]] * [[Васил Хаџиманов (1906-1969)|Васил Хаџиманов]] ([[14 јануари]] [[1906]] - [[Скопје]], [[16 декември]] [[1969]]), македонски етномузиколог и [[педагог]] * [[Никола Минчев]] (2 ноември 1915 - 6 април 1997, [[Скопје]]) - македонски комунист,политичар и учесник во [[НОБ]] * [[Никола Бадев]] (8 август 1918, [[Глишиќ]] - 25 септември 1976, [[Скопје]]) - пејач и колекционер на македонски народни песни * [[Киро Хаџи Василев]] (1921 - 200, [[Охрид]]) - македонски публицист, учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] и општествено-политички работник во [[Социјалистичка Република Македонија|СР Македонија]] и [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] * [[Мито Хаџивасилев - Јасмин]] ([[21 декември]] [[1922]] - [[1 август]] [[1968]]) — [[Македонија|македонски]] [[комунист]] и [[политичар]] и [[новинар]], наречен „првото перо“ на македонското новинарство и публицистика. * [[Иван Мазов]] ([[7 јануари]] [[1923]] - [[15 февруари]] [[1977]]) - [[Македонци|македонски]] [[раскажувач]], театарски критичар и [[публицист]] * [[Ангел Чемерски - Јануш]] ([[1923]] - [[Скопје]], [[18 ноември]] [[2005]]) - [[Македонци|македонски]] револуционер и партиски функционер * [[Киро Атанасовски|Киро Крстов Атанасовски Налбатот]] (1923 - 7 април 1944, Кавадарци) - македонски партизан, учесник во [[Народноослободителна борба|Народноослободителната борба]] и [[народен херој на Југославија]] * [[Дана Андреева - Неткова]] (р.1924) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ката Басмаркова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Фета Атанасова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Боева|Зора Роглева Боева]] (1896- ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стевка Видевска|Стевка Панева Видевска]] (1919 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Врангалова]] (1900 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сика Врангалова]] (1927 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Врангалова]] (1927 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Вчкова - Шопова]] (1925 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Вчкова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Гечева|Васка Христова Гечева]] (1919-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Јорданка Димова]] (1920-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димова|Мара Прасева Димова]] (1918-1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сима Димова]] (1895-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Дончевска|Нада Николова Сарафова Дончевска]] (1925-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] * [[Ленче Дуброва|Ленче Хаџиманова Дуброва]] (1924-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Султана Дубровска|Султана Илиева Дубровска]] (1913-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Завојчева]] (1922-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Иванова]] (1914-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Измирлиева-Чукаркова]] (1924-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зорка Ицева]] (1892 - 1958) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Јанакиева|Родна Јанакиева - Лола]] (1925 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сика Јаничоска|Сика Врангалова Јаничоска]] (1927 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лилјана Јанкова-Мојсова]] (1924 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Јосифовска]] (1927-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Јосифовска|Љубица Златевска Јосифовска]] (1927 — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Марија Јурукова]] (1888-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Јурукова]] (1923-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Таса Калешкова]] (1890-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазар Калешков]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Камчева|Марија Р. Камчева]] (1898-1974) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Камчева|Мица Ристе Камчева]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица 1941 година]] * [[Петар Мазев]] ([[10 февруари]] [[1927]] - [[13 март]] [[1993]], [[Скопје]]) — македонски [[сликар]], еден од најзначајните творци на македонската [[модерна]] уметност. * [[Лазо Каровски]] (1927) - македонски фолклорист, поет и писател * [[Ефтим Манев]] ([[25 јануари]] [[1931]] - [[Скопје]], [[16 март]] [[2010]]) - [[Македонци|македонски]] [[поет]] и [[преведувач]] * [[Владимир Митков]] (1913) - македонски политичар, општественик и претседател на Претседателството на [[СР Македонија]]. * [[Стојан Андов]] (30 ноември 1935 - 18 јуни 2024) - македонски политичар, претседател на [[Собрание на Република Македонија|Собранието]] во два наврати * [[Иван Чулев]] (11 ноември 1934) - Прв градоначалник на Кавадарци и последен градски претседател на совет * [[Панчо Минов]] (21 август 1958) - македонски политичар, градоначалник на Кавадарци во 2 мандата и пратеник во собрание во 2 мандати * [[Глигор Чемерски]] ([[1940]] - [[Скопје]], [[2 април]] [[2016]]) — македонски сликар и вајар * [[Тодор Гечевски]] (28 август 1977) - кошаркар, член на македонската репрезентација * [[Петар Ангелов]] ([[8 март]] [[1977]])- ракометар, член во македонската репрезентација * [[Ванче Шиков]] (19 јули 1985) - фудбалер, член на македонската репрезентација * [[Даниел Мојсов]] - фудбалер, член на македонската репрезентација *[[Васо Ангелов]] (1938 - 16 септември 2019) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Ацо Видиков]] (15 октомври 1946 - 24 мај 2021) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Данчо Бањански]] (10 јануари 1948) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Љупчо Бубо Каров]] (1959 - ) - актер и новинар, познат по [[К-15]]; *[[Кате и Нели ти реков|Катерина Танева - Ѓорѓиев]] - фолк-пејачка; *[[Марјан Коцев]] (20 мај 1975) - фолк-пејач; *[[Наташа Малинкова]] - фолк-пејачка *[[Димо Дулот]] (9 август 1952) - музичар и пејач; *[[Даниела Темелковска]] - фолк-пејачка; *[[Диме Коцевски]] (31 декември 1976) - актер и режисер во Народен Театар Кавадарци; *[[Ани Малинкова]] (17 септември 1973) - фолк-пејачка; *[[Даниела Колева]] (17 мај 1980) - пратеничка во собрание; *[[Александар Мишов]] (21 јули 1997) - македонски фудбалер на [[ФК Тиквеш]]; '''Личности од други места кои починале во Кавадарци:''' * [[Слава Бунгурова|Слава Т. Бунгурова]] (1894-1975) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Галерија == <gallery mode=packed heights=160px> Податотека:Агенција за вработување Кавадарци.jpg|Подрачното одделение - Кавадарци на Агенцијата за вработување на РМ Податотека:Монопол - Кавадарци (2).jpg|Стариот монопол Податотека:Монопол - Кавадарци.jpg|Стариот монопол Податотека:Споменик на плоштад Кавадарци.jpg|Споменик на плоштадот Маршал Тито Податотека:Мозаик на улица Илинден.jpg|Мозаик на улица Илинден </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Kavadarci}} * [http://www.kavadarci.gov.mk/ Официјално мрежно место на Општина Кавадарци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211128044504/https://kavadarci.gov.mk/ |date=2021-11-28 }} * [http://www.ktv.mk Регионална телевизија КТВ] * [http://tikvesija.wordpress.com Тиквешија ИНФО - портал на Кавадарци, Неготино и Тиквешијата] * [http://www.kavadar4e.com „Кавадарче“ - портал на Кавадарци и Тиквешијата] * [http://www.kavadarci.info Портал за град Кавадарци] * [http://www.zolta.com.mk „Жолта“ - портал од Кавадарци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180223232453/http://zolta.com.mk/ |date=2018-02-23 }} {{Градови во Македонија}} {{Општина Кавадарци}} [[Категорија:Кавадарци| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Кавадарци]] hrtd5xmz65kmpz3nw5ejiqapnrd4wm4 5579274 5579239 2026-06-20T10:46:48Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579274 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Кавадарци | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = град | image_skyline = Svpetka.jpg | image_alt = | image_caption = Црквата „Света Петка“ | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Кавадарци во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 26 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 00 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Вардарски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Кавадарци]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title =Првпат споменат во | established_date =1519 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 250 | population_footnotes = | population_total = 32.038 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = кавадарчанец, кавадарчанка, кавадарчани<ref>{{ОДРМЈ|Кавадарци}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Кавадарци}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = KA | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [https://kavadarci.gov.mk/ www.kavadarci.gov.mk] | footnotes = }} '''Кавадарци''' — [[град]] во југоисточниот дел на [[Повардарие]]то, во Јужна [[Македонија]] и претставува центар на [[Тиквешија]]та. == Потекло на името == Според некои извори, етимолошки, името Кавадарци потекнува од грчкиот збор ''kavadion'' што значи „наметка од скапоцена ткаенина“, а кавадарчани биле изработувачи на таа ткаенина. == Географија == [[Податотека:Кавадарци.jpg|мини|алт=Kavadarci by night|Ноќна панорама на Кавадарци]] Градот се наоѓа во средишниот дел на котлината и областа [[Тиквеш]] и претставува нејзино централно место. Оддалечен е 10 километри западно од најблискиот град [[Неготино]], 105 километри јужно од главниот град [[Скопје]], а западно преку [[Дреновска Клисура|Дреновската Клисура]] и превојот [[Плетвар (превој)|Плетвар]] е поврзан со [[Прилеп]] (51 км), кој продолжува кон [[Битола]], [[Ресен]] и [[Охрид]]. Градот Кавадарци е распослан на двата брега на реката [[Луда Мара]], во правец север-југ, и претставува рамничарска населба сместена на надморска височина од 278 метри. [[Податотека:Луда Мара.jpg|мини|Кејот на реката Луда Мара во Кавадарци]] ===Сообраќај=== [[Податотека:Улица Илинден.jpg|десно|мини|Улицата Илинден]] Градот содржи десет булевари: Западен булевар, Северен булевар, Моша Пијаде, Цветан Димов, Вељко Влаховиќ, Македонија, Никола Минчев, Блажо Алексов, Видео Смилевски - Бато, и Кочо Рацин. Други поважни улици во градот се: Илинден, Шишка, Седми Септември, Мито Хаџивасилев - Јасмин, Вишешница, Страшо Пинџур. Исто така градот има осум [[Кружен тек|кружни текови]].<ref>{{наведени вести |title=Кавадарци |url=https://wikimapia.org/#lang=en&lat=41.436742&lon=22.016773&z=14 |accessdate=18 декември 2020 |publisher=wikimapia.org |date=}}</ref> == Историја на Кавадарци == [[Податотека:Kavadarcigx1.jpg|мини|лево|Кавадарци во периодот меѓу двете светски војни|214x214пкс]] Населбата Кавадарци првпат се споменува во 1519 година, како мала рурална населба во состав на Ќустендилскиот санџак. Во 1664 година, [[Евлија Челебија]] го посетил Кавадарци (''Тиквеш''), кој оставил запис за кавадаречката чаршија, која тогаш организиран градски живот. Наведува дека гратчето е центар на каза со 70 живи села и има 300 покриви со куќи од ќерамиди. Има четири маала, три џамии и една убава бања. Има два ана за трговци и чаршија со околу 74 дуќани.<ref>Евлия Челеби. „Пътепис“, София, 1972, стр.267-268.</ref> Кавадарци најпрво е седиште на нахија во рамките на [[Струмичка каза|Струмичката каза]], а од XVII век - претставува самостојна каза. Образованието во Кавадарци има длабоки корени и богата традиција, а првите келејни училишта се отворени во просториите на Моклишкиот, Полошкиот и Бошавскиот Манастир во текот на XVIII и XIX век. Населбата се споменува и во турски документи од [[1823]] година. Во документот Кавадарци е спомнат како мала населба („касаба“) со околу 2.000 жители во крајниот источен дел на тогашниот [[Битолски вилает]]. Во својот напис целосно посветен за Тиквеш насловен како „Љубљано-Пеонија“, објавен во „Цариградски Весник“ на 12 февруари [[1855]] година, македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] запишал дека село Кавадарци (Говедарци) има една голема и красна црква и едно мало училиште, три мошеи (џамии), еден часовник (сахат), една стара висока кула (столп) каде што седат ајан и [[кадија]]<ref>Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.69</ref>. Ова укажува дека уште кон средината на XIX век Кавадарци бил средишно (централно) место на целата тиквешка област каде што биле сместени судот (кадијата) и управните власти. Како град Кавадарци почнува да се развива во почетокот на XIX век, меѓутоа во околината се наоѓаат археолошки ископини што укажуваат дека овде постоела населба уште во античко време и во средниот век. Како сведоци од средниот век се многуте прекрасни средновековни цркви и манастири во околината особено околу пештерите на бреговите на [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]]. [[Податотека:Спомен плоча на комитетот на ВМРО во Кавадарци.jpg|мини|Спомен плочата|205п|десно]] Во средината на јули 1894 година, по иницијатива на [[Даме Груев]] бил основан вториот комитет на [[МРО]]. Во составот на комитетот биле: *[[Пане Иванов]] - главен учител во основното училиште; *Јованче Велков - трговец; *Иванче Минчев - службеник во општинската управа; и *Јанаки Илиев - Ќурчиев - трговец. Како обележување на тој миг, Советот на Општина Кавадарци во јули 1999 година поставил спомен плоча во градот. === Тиквешко востание === ''Главна статија [[Тиквешко востание]]''[[Податотека:Monument - Tikveš Uprising.jpg|мини|Споменик посветен на жртвите од [[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]]|298x298px|лево]] Во јуни 1913 година, градот Кавадарци претставува еден од центрите каде избувнало [[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]], кое претставува првиот народен вооружен отпор против новата српска власт. Востанието е предизвикано од насилствата кои биле вршени од српските окупаторски власти врз македонското население при напорите за асимилација и посрбување. Со поддршка на [[ВМРО]] е свикано собрание со делегати од речиси сите места во [[Тиквешија]]та каде што е едногласно решено да се крене востание и да се создаде востанички штаб, составен од видни војводи од тој крај, меѓу кои биле: [[Дончо Лазаров]], [[Михаил Шкартов]], [[Коце Сеизов]], [[Диме Пинџуров]], [[Тодор Камчев]] и други. На востанието учествувале околу 1 000 востаници, од кои 200 биле обични граѓани коишто земаат пушка в рака, а останатите биле комити од четите на ВМРО. Востанието започнало на [[19 јуни]] [[1913]] година, и покрај [[Неготино]] и Кавадарци, ослободени се и педесетина села во областа [[Тиквеш]]. Четите на Дончо Лазаров и Михаил Шкартов ги напаѓаат и ги протеруваат српските војски од Неготино. Српските власти испраќаат свои чети од околните села кон Неготино, но сите тие се разбиени. Востаниците продолжуваат понатаму и успеваат да ги протераат српските чиновници и писари од општинската зграда во Кавадарци и симнувајќи го српското знаме, го поставуваат тиквешкото револуционерно знаме. На [[20 јуни]] е одржано и свечено собрание на коешто е избрана и градска управа составена од 12 видни кавадарчани, а слободата траела само 7 дена. На 25 јуни српските војници го задушуваат востанието, опожаруваат голем дел од Кавадарци, а меѓу другото и над 60 дуќани и богати куќи биле ограбени. == Спомен костурница== [[Податотека:The ossuary monument in Kavadarci.jpg|мини|Спомен-костурницата во Кавадарци]]{{главна|Спомен-костурница (Кавадарци)}} Спомен-костурницата во Кавадарци претставува монументален споменик кој симболизира стара македонска куќа која претставува вечен дом на паднатите борци. Во неа се сместени посмртните останки на загинатите борци од Кавадарци, жртви на фашистичкиот терор од НОВ во периодот од 1941-1945 година, кои се наоѓале во непосредна близина на Кавадарци. Во нејзината внатрешност на гранитни плочи се испишани нивните имињата. Спомен костурницата е изработена од бетон. Откриена е на [[7 септември]] [[1976]] година. Таа е дело на професорот на Архитектонскиот факултет од Скопје, [[Петар Муличковски]]. Објектот се наоѓа на надморска височина од 305 метри и од таму се гледа панорамата на Кавадарци и на [[Тиквешијата]]. Таа претставува стилизирана македонска куќа оградена со бетонски ѕидови со дебелина од 3 метри. Долниот заграден дел го претставува внатрешниот двор на куќата кој продолжува во надворешен двор во форма на амфитеатар. Во долниот дел се влегува преку две железни врати (јужна и северна) на кои се претставени гроздови. Тие водат во отворениот дел на костурницата каде е сместена галеријата на хероите. Порано ѕидовите биле празни и во нив биле сместени моштите на загинатите, но во последните неколку години нивните ковчежиња за да се заштитат се преместени во градскиот музеј. Тука се наоѓаат дваесетина формирани мермерни плочи на кои се испишани повеќе од триста имиња, поточно 328 имиња на борци кои се загинати во НОВ. Потоа преку скалила во средината на објектот кои спирално водат нагоре, се влегува во затворениот дел со висина од 12 метри, кој претставува стилизирана македонска куќа со инспирација од охридска куќа. Овој затворен дел е поделен на два ката кои асоцираат на чардаци во чии ѕидови има отвори кои ги симболизираат прозорците. == Стопанство и превоз == [[Податотека:Кружен тек (индустриска зона).jpg|алт=Најстарата бочва од „Тиквеш“ од 1955 година поставена на кружен тек во Кавадарци|мини|223x223пкс|Најстарата бочва од „[[Тиквеш (винарија)|Тиквеш]]“ од 1955 година, поставена на кружен тек во Кавадарци]] Населението во градот, а воопшто и во целиот регион најмногу се занимава со [[лозарство]]. Најзначајни стопански објекти се Винарската визба „[[Винарска визба „Тиквеш“|Тиквеш]]“, Металуршкиот комбинат за фероникел „ФЕНИ“, индустријата за градежни материјали и челични конструкции „ИГМ“, тутунскиот комбинат „Алајанс Уан Македонија АД“, фабриката „Металекс“, стовариштето за градежни материјали "[[Златибор (стовариште)|Златибор]], а во поново време во огромен подем се и многуте приватни винарии и винарски визби како што се „Чекоров“, „Попов“ и др. Во најново време стопанството во Кавадарци бележи поголем подем со изградбата и отворањето на германската фабрика за делови во автомобилската индустрија „Дрекслмаер“ во која работат околу 6.000 лица од Кавадарци и околните градови [[Неготино]], [[Прилеп]] и [[Велес]]. [[Податотека:Avtobuskakavadarci.jpg|мини|Пероните на автобуската]] Во градот постои [[Автобуска станица - Кавадарци|Автобуската станица - Кавадарци]] која врши превоз на патници од и до [[Скопје]], Велес, Неготино, Прилеп, [[Ресен]], [[Охрид]], [[Струга]], [[Струмица]], [[Демир Капија]], [[Валандово]], [[Гевгелија]], [[Белград]], [[Софија]].<ref>{{наведени вести |title=Меѓуградски линии |url=https://ekstrabus.com.mk/megjugradski-linii/ |accessdate=11 ноември 2020 |publisher=ekstrabus.com.mk |date=}}</ref> == Население == Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Кавадарци живееле 5.092 жители, од кои 1.950 [[Македонци]] православни, 3.000 [[Македонци муслимани]], 120 [[Роми]] и 32 [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_06.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, с. 153.]</ref> Според пописот од 1931 година, Кавадаречкиот срез (на денешните општини [[Општина Кавадарци|Кавадарци]] и [[Општина Росоман|Росоман]]) како дел од [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] имал 23.919 жители.<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-lang-1931.htm</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, градот имал 4.850 [[Македонци]], 200 [[Турци]], 25 до 50 [[Албанци]] и 50 други жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во првиот организиран попис на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] од 1948 година, во Кавадарскиот срез имало 40.617 жители, од кои 6.228 во градот Кавадарци, 2.683 во [[Неготино]], а 31.706 во селата ([[Тиквеш]], [[Бошава]], [[Витачево]]). Од етнички аспект, населението го сочинувале 37.098 (91,3 %) [[Македонци]], 1.480 (3,64 %) [[Турци]], 1.410 (3,47 %) [[Срби]], 137 [[Власи]], 127 [[Роми]] и 365 останати.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-05-29 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 29.188 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Ако се земе предвид дека населените места [[Глишиќ]] (1.362 ж.) и [[Ваташа]] (3.502 ж.) се скоро споени со Кавадарци, тогаш пошироката територија на град Кавадарци вклучува население од 34.052 жители (33.125 [[Македонци]]). {{bar box |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |float=right |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|97.14}} {{Столбен постоток|[[Македонски Роми|Роми]]|cyan|1.26}} {{Столбен постоток|[[Македонски Срби|Срби]]|blue|0.54}} {{Столбен постоток|[[Македонски Турци|Турци]]|orange|0.52}} {{Столбен постоток|други|grey|0.44}} {{Столбен постоток|[[Македонски Власи|Власи]]|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|[[Македонски Албанци|Албанци]]|green|0.01}} {{Столбен постоток|[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]|black|0.01}} }} Етнички гледано, населението (без [[Глишиќ]] и [[Ваташа]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=29 март 2016}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 28 354 |- |[[Албанци]] |2 |- | [[Турци]] | 151 |- | [[Роми]] | 368 |- | [[Власи]] | 22 |- | [[Срби]] | 159 |- | [[Бошњаци]] | 4 |- | Други | 128 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[македонски јазик|македонски]]|red|98.83}} {{Столбен постоток|[[ромски јазик|ромски]]|cyan|0.44}} {{Столбен постоток|[[српски јазик|српски]]|blue|0.34}} {{Столбен постоток|други|grey|0.24}} {{Столбен постоток|[[турски јазик|турски]]|orange|0.12}} {{Столбен постоток|[[влашки јазик|влашки]]|yellow|0.03}} {{Столбен постоток|[[бошњачки јазик|бошњачки]]|black|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски јазик|македонски]]''' | 28.847 | 98,83 |- | [[турски јазик|турски]] | 34 | 0,12 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 128 | 0,44 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 10 | 0,03 |- | [[српски јазик|српски]] | 98 | 0,342 |- | [[бошњачки јазик|бошњачки]] | 1 | 0,01 |- | други | 70 | 0,24 |} ;Вероисповед Во Кавадарци се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[православие]]|red|96.65}} {{Столбен постоток|[[ислам]]|green|2.66}} {{Столбен постоток|други|grey|0.60}} {{Столбен постоток|[[Апостолски егзархат во Македонија|католицизам]]|orange|0.08}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантство]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|православни]]''' | 28.210 | 96,65 |- | [[ИВЗ|муслимани]] | 776 | 2,66 |- | [[Апостолски егзархат во Македонија|католици]] | 24 | 0,08 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 3 | 0,01 |- | други | 175 | 0,60 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Кавадарци: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|6.228 | 1953|7.550 | 1961|11.409 | 1971|18.170 | 1981|24.556 | 1991|28.625 | 1994|28.288 | 2002|29.188 | 2021|32.038 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | '''6.228''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 6.809 | 6 | 493 | 35 | 0 | 108 | — | 99 | — | '''7.550''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 10.634 | 5 | 421 | — | — | 197 | — | 152 | — | '''11.409''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 17.136 | 31 | 459 | 52 | — | 285 | — | 207 | — | '''18.170''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 23.271 | 24 | 387 | 145 | 3 | 276 | — | 450 | — | '''24.556''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 27.420 | 0 | 110 | 501 | 6 | 275 | — | 313 | — | '''28.625''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 27.388 | 1 | 176 | 358 | 17 | 235 | — | 113 | — | '''28.288''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 28.354 | 2 | 151 | 368 | 22 | 159 | 4 | 128 | — | '''29.188''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 28.815 | 24 | 134 | 606 | 29 | 111 | 9 | 223 | 2.087 | '''32.038''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Туризам == {{Главна|Музеј-галерија - Кавадарци}} '''Музеј-галерија''' Музеј-галерија од Кавадарци како институција од областа на културата е основана со одлука на Собранието на Општина Кавадарци на 7.9.1973 година. На 6 септември 1976 година, со отворањето на ликовната изложба на словенечкиот сликар Марио Вилхар официјално почнува со работа. Музеј-галеријата е институција отворена за јавноста, има образовна улога, со цел да развива интерактивна комуникација со посетителите, и преку презентација на движното и недвижното наследство да привлекува поширока публика. Во склоп на музејот делуваат археолошко, етнолошко, историско одделение, одделение за заштина на споменици на културата, оддел за историја на уметност и галерија каде годишно се случуваат десетина изложби, спомен соба на [[Васил Хаџиманов (1906-1969)|Васил Хаџиманов]] и спомен соба на [[Никола Бадев]]. Музејот исто така има и неколку постојани поставки: археолошка, етнолошка, историска поставка и поставка за традиционална подготовка на храна и вино. [[Податотека:Vinski Muzej.jpg|мини|Винскиот музеј|215x215пкс]] ;Вински музеј Во 2002 година во градскиот парк во Кавадарци се отвори локален '''Вински музеј за регион Тиквеш - Кавадарци''' каде што во неколку поставки е претставена историјата на [[Тиквешка Котлина|Тиквешкиот Регион]] во производството на грозје и вино. Меѓу експонатите се наоѓаат и апарат за мерење на шеќерност во виното од 1534 година, таканаречениот фрижидер - ледара од 1934 година во кој своевремено се носел лед од таканаречените ледари од месноста ,Мечкина дупка кај Кавадарци.<ref>https://inovativnost.mk/2020/09/07/во-кавадарци-отворен-музеј-на-виното/</ref> Покрај музејските експонати и фотографии, во музејот се наоѓа и колекција на вина за дегустација. ==Спорт== *[[ФК Тиквеш]] *[[КК Еуро Никел 2005]] *[[РК Тиквеш 2014]] * Карате клуб Кожув * Стрелечко спортско друштво Кавадарци * Џудо клуб Кожувчанка == Образование == [[Податотека:ЈОУДГ „Рада Поцева“ - објект „Гроздоберче“.jpg|десно|мини|Градинка „Рада Поцева“ - објект „Гроздоберче“]] [[Податотека:ЈОУДГ „Рада Поцева“.jpg|десно|мини|Градинка „Рада Поцева“ - објект „Изворче“]] ;Детски градинки *ЈОУДГ Рада Поцева со објектите: *Гроздоберче *Детелинка *Снежана *Изворче '''Основни училишта''' * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Димката Ангелов-Габерот“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Тоде Хаџи Тефов“ - Кавадарци]] * [[ОУ „Тошо Велков-Пепето“ - Кавадарци]] '''Средни училишта''' * [[Гимназија „Добри Даскалов“ - Кавадарци]] * [[СОЗШУ „Ѓорче Петров“ - Кавадарци]] * [[СУ „Киро Спанџов - Брко“ - Кавадарци]] '''Високо образование''' * [[Земјоделски факултет - Штип]], дисперзирани студии Кавадарци ([[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитет „Гоце Делчев“ - Штип]]) * [[Факултет за природни и технички науки - Штип]], дисперзирани студии Кавадарци ([[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитет „Гоце Делчев“ - Штип]]) ==Културни и природни знаменитости== [[Податотека:Centralnadzamija.jpg|160п|мини|Централната џамија]] ;Верски градби<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Св. Димитриј“ - Кавадарци|Црква „Св. Димитриј“]] - централна парохиска црква, возобновена е во 1834 година; *[[Црква „Св. Петка“ - Кавадарци|Црква „Св. Петка“]] - најновата и најголема црква во градот. Камен-темелникот е удрен на [[7 август]] [[2010]], а осветена на [[18 октомври]] [[2015]] година;<ref>[http://www.kurir.mk/republika/opstini/208210-Kavadarci-naskoro-ke-dobie-nov-hristijanski-hram?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+kurir%2Frepublika+%28%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%80+-+%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 ''Кавадарци наскоро ќе добие нов христијански храм'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Параклис „Св. Јован Крстител“ - Кавадарци|Параклис „Св. Јован Крстител“]] - крстилна, се наоѓа веднаш до црквата „Св. Петка“; *[[Параклис „Св. Климент Охридски“ - Кавадарци|Параклис „Св. Климент Охридски“]] - параклис, се наоѓа веднаш до црквата „Св. Петка“;<ref>[http://duma.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=1153:2013-01-13-11-41-00&catid=15:kavadarci&Itemid=51 ''Нов храм за заштитничката на Кавадарци, Света Петка! (видео)'']</ref> *[[Централна џамија (Кавадарци)|Централна џамија]] - единствената [[џамија]] во градот; *[[Христијанска адвентистичка црква - Кавадарци|Христијанска Адвентистичка Црква]] - единствена адвентистичка црква во градот. ;Културни манифестации *[[Тиквешки гроздобер]] е манифестација која му дава посебен белег на градот и се поклопува со одбележување на денот на ослободувањето на Кавадарци 7 септември и се одржува секоја година во септември во почетокот на втората недела. Настанот симболично започнува со откинување на грозд од страна на градоначалникот на Кавадарци. *[[Т'к - Так Фест]] е рок фестивал кој се организира во чест на прерано починатата македонската рок легенда [[Трајко Каров]]. Фестивалот за првпат е одржан во 2011 година, а настапуваат македонски рок бендови. Досега учество зеле [[Суперхикс]], [[Визија]], [[Ареа]], [[Токму Така]], [[Автограм]], [[Smoke Shakers]], [[Триангл]] и многу други. * „Дедо цепе борина“ - фестивал на вицовите и шегата кој се одржува за време на бадниковата вечер на градскиот плоштад и на кој се избираат три најдобри шеги. ;Паркови и зеленило [[Податотека:Centralen park (1).jpg|мини|Централниот парк]] *Градски парк „Љупчо Шкартов“ - најголемиот парк во градот изграден во 1955 година *Централен парк - парк во центарот на Кавадарци *Парк Полјана - помал парк каде се наоѓа [[Маркова кула (Кавадарци)|Марковата кула]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Бабин Дол (Кавадарци)|Бабин Дол]] - населба и некропола од римско време; *[[Бегова Падина (Кавадарци)|Бегова Падина]] - населба од бакарно време; *[[Бел Град (Кавадарци)|Бел Град]] - населба од доцноантичко време; *[[Гавалиница (Кавадарци)|Гавалиница]] - некропола од римско време; *[[Гумнињата (Кавадарци)|Гумнињата]] - некропола од римско време; *[[Дисанско Мовче (Кавадарци)|Дисанско Мовче]] - некропола од доцноантичко време; *[[Желковец (Кавадарци)|Желковец]] - некропола од римско време; *[[Карамански Рид (Кавадарци)|Карамански Рид]] - населба од римско време; *[[Ливадиште (Кавадарци)|Ливадиште]] - некропола од римско време; *[[Малинови Куќи (Кавадарци)|Малинови Куќи]] - населба и некропола од доцноантичко време; *[[Манастир (Кавадарци)|Манастир]] - населба и некропола од доцноантичко време; *[[Овово (Кавадарци)|Овово]] - населба и некропола од римско време; *[[Селиште (Кавадарци)|Селиште]] - населба од доцноантичко време; *[[Ума (Кавадарци)|Ума]] - населба од римско време; *[[Црквиште (Кавадарци)|Црквиште]] - некропола од доцноантичко време; ==Личности== [[Податотека:Centralen park (4).jpg|мини|десно|300п|Бисти на познати Кавадарчани кои биле борци во [[Втората светска војна]].]] [[Податотека:Centralen park (2).jpg|мини|десно|300п|Бисти на познати Кавадарчани кои биле борци во [[Втората светска војна]].]] * [[Добри Даскалов]] (30 октомври 1882 - 16 јуни 1912) - македонски револуционер, деец на [[ВМРО]] * [[Атанас Калчев]] (околу 1883 - 1944) - македонски револуционер, војвода на [[Внатрешната македонска револуционерна организација]] * [[Михаил Шкартов]] (1884-1936) — македонски револуционер, велешки војвода и член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. * [[Јордан Анастасов]] (4 јануари 1893 - 10 октомври 1976, Софија, Бугарија) - деец на [[ВМРО (обединета)|ВМРО обединета]] * [[Васил Хаџиманов (1906-1969)|Васил Хаџиманов]] ([[14 јануари]] [[1906]] - [[Скопје]], [[16 декември]] [[1969]]), македонски етномузиколог и [[педагог]] * [[Никола Минчев]] (2 ноември 1915 - 6 април 1997, [[Скопје]]) - македонски комунист,политичар и учесник во [[НОБ]] * [[Никола Бадев]] (8 август 1918, [[Глишиќ]] - 25 септември 1976, [[Скопје]]) - пејач и колекционер на македонски народни песни * [[Киро Хаџи Василев]] (1921 - 200, [[Охрид]]) - македонски публицист, учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] и општествено-политички работник во [[Социјалистичка Република Македонија|СР Македонија]] и [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] * [[Мито Хаџивасилев - Јасмин]] ([[21 декември]] [[1922]] - [[1 август]] [[1968]]) — [[Македонија|македонски]] [[комунист]] и [[политичар]] и [[новинар]], наречен „првото перо“ на македонското новинарство и публицистика. * [[Иван Мазов]] ([[7 јануари]] [[1923]] - [[15 февруари]] [[1977]]) - [[Македонци|македонски]] [[раскажувач]], театарски критичар и [[публицист]] * [[Ангел Чемерски - Јануш]] ([[1923]] - [[Скопје]], [[18 ноември]] [[2005]]) - [[Македонци|македонски]] револуционер и партиски функционер * [[Киро Атанасовски|Киро Крстов Атанасовски Налбатот]] (1923 - 7 април 1944, Кавадарци) - македонски партизан, учесник во [[Народноослободителна борба|Народноослободителната борба]] и [[народен херој на Југославија]] * [[Дана Андреева - Неткова]] (р.1924) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ката Басмаркова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Фета Атанасова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Боева|Зора Роглева Боева]] (1896- ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стевка Видевска|Стевка Панева Видевска]] (1919 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Врангалова]] (1900 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сика Врангалова]] (1927 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Врангалова]] (1927 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Вчкова - Шопова]] (1925 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Вчкова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Гечева|Васка Христова Гечева]] (1919-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Јорданка Димова]] (1920-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димова|Мара Прасева Димова]] (1918-1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сима Димова]] (1895-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Дончевска|Нада Николова Сарафова Дончевска]] (1925-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] * [[Ленче Дуброва|Ленче Хаџиманова Дуброва]] (1924-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Султана Дубровска|Султана Илиева Дубровска]] (1913-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Завојчева]] (1922-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Иванова]] (1914-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Измирлиева-Чукаркова]] (1924-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зорка Ицева]] (1892 - 1958) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Јанакиева|Родна Јанакиева - Лола]] (1925 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сика Јаничоска|Сика Врангалова Јаничоска]] (1927 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лилјана Јанкова-Мојсова]] (1924 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Јосифовска]] (1927-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Јосифовска|Љубица Златевска Јосифовска]] (1927 — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Марија Јурукова]] (1888-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Јурукова]] (1923-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Таса Калешкова]] (1890-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазар Калешков]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Камчева|Марија Р. Камчева]] (1898-1974) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Камчева|Мица Ристе Камчева]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица 1941 година]] * [[Невена Капкоска|Невена Николова Капкоска]] (1923-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Петар Мазев]] ([[10 февруари]] [[1927]] - [[13 март]] [[1993]], [[Скопје]]) — македонски [[сликар]], еден од најзначајните творци на македонската [[модерна]] уметност. * [[Лазо Каровски]] (1927) - македонски фолклорист, поет и писател * [[Ефтим Манев]] ([[25 јануари]] [[1931]] - [[Скопје]], [[16 март]] [[2010]]) - [[Македонци|македонски]] [[поет]] и [[преведувач]] * [[Владимир Митков]] (1913) - македонски политичар, општественик и претседател на Претседателството на [[СР Македонија]]. * [[Стојан Андов]] (30 ноември 1935 - 18 јуни 2024) - македонски политичар, претседател на [[Собрание на Република Македонија|Собранието]] во два наврати * [[Иван Чулев]] (11 ноември 1934) - Прв градоначалник на Кавадарци и последен градски претседател на совет * [[Панчо Минов]] (21 август 1958) - македонски политичар, градоначалник на Кавадарци во 2 мандата и пратеник во собрание во 2 мандати * [[Глигор Чемерски]] ([[1940]] - [[Скопје]], [[2 април]] [[2016]]) — македонски сликар и вајар * [[Тодор Гечевски]] (28 август 1977) - кошаркар, член на македонската репрезентација * [[Петар Ангелов]] ([[8 март]] [[1977]])- ракометар, член во македонската репрезентација * [[Ванче Шиков]] (19 јули 1985) - фудбалер, член на македонската репрезентација * [[Даниел Мојсов]] - фудбалер, член на македонската репрезентација *[[Васо Ангелов]] (1938 - 16 септември 2019) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Ацо Видиков]] (15 октомври 1946 - 24 мај 2021) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Данчо Бањански]] (10 јануари 1948) - актер во Народен Театар Кавадарци; *[[Љупчо Бубо Каров]] (1959 - ) - актер и новинар, познат по [[К-15]]; *[[Кате и Нели ти реков|Катерина Танева - Ѓорѓиев]] - фолк-пејачка; *[[Марјан Коцев]] (20 мај 1975) - фолк-пејач; *[[Наташа Малинкова]] - фолк-пејачка *[[Димо Дулот]] (9 август 1952) - музичар и пејач; *[[Даниела Темелковска]] - фолк-пејачка; *[[Диме Коцевски]] (31 декември 1976) - актер и режисер во Народен Театар Кавадарци; *[[Ани Малинкова]] (17 септември 1973) - фолк-пејачка; *[[Даниела Колева]] (17 мај 1980) - пратеничка во собрание; *[[Александар Мишов]] (21 јули 1997) - македонски фудбалер на [[ФК Тиквеш]]; '''Личности од други места кои починале во Кавадарци:''' * [[Слава Бунгурова|Слава Т. Бунгурова]] (1894-1975) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Галерија == <gallery mode=packed heights=160px> Податотека:Агенција за вработување Кавадарци.jpg|Подрачното одделение - Кавадарци на Агенцијата за вработување на РМ Податотека:Монопол - Кавадарци (2).jpg|Стариот монопол Податотека:Монопол - Кавадарци.jpg|Стариот монопол Податотека:Споменик на плоштад Кавадарци.jpg|Споменик на плоштадот Маршал Тито Податотека:Мозаик на улица Илинден.jpg|Мозаик на улица Илинден </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Kavadarci}} * [http://www.kavadarci.gov.mk/ Официјално мрежно место на Општина Кавадарци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211128044504/https://kavadarci.gov.mk/ |date=2021-11-28 }} * [http://www.ktv.mk Регионална телевизија КТВ] * [http://tikvesija.wordpress.com Тиквешија ИНФО - портал на Кавадарци, Неготино и Тиквешијата] * [http://www.kavadar4e.com „Кавадарче“ - портал на Кавадарци и Тиквешијата] * [http://www.kavadarci.info Портал за град Кавадарци] * [http://www.zolta.com.mk „Жолта“ - портал од Кавадарци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180223232453/http://zolta.com.mk/ |date=2018-02-23 }} {{Градови во Македонија}} {{Општина Кавадарци}} [[Категорија:Кавадарци| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Кавадарци]] 16o5u6nkvd2bixz33v07lfdv8fvx3nv Охридска архиепископија 0 6518 5579196 5318518 2026-06-20T08:41:51Z Bjankuloski06 332 /* Бугарска управа */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579196 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за историската претходничка на [[МПЦ]], за останати значења видете [[Охридска архиепископија (појаснување)]].'' {|borders="0" align="right" cellpadding="0" cellspacing="10" width="200" |- |{{Infobox Orthodox Church| | show_name = Охридска архиепископија | image= [[File:RizMap11.jpg|200px]] | caption = Охридската архиепископија | founder = [[Апостол Андреј Првоповикан]] | independence = | recognition= една од главните архиепископии на средновековен Балкан | primate= | headquarters= [[Преспа]] и [[Охрид]] | territory= Централен и Јужен Балкан и делови од Источна и Јужна Европа | possessions= [[Европа]] | language= [[старословенски јазик]] | population= н/п | website= }} |} '''Охридска архиепископија''' — првата [[Словени|словенска]] [[православие|православна црква]] што дејствувала на голем дел од [[Балканскиот Полуостров]], која се смета за историска составница на [[Македонската православна црква]] во [[Македонија]].<ref>''Бидејќи нам ни е потребно Вашето свето благоволение по однос на нашата словенска црква во Македонија, поради тоа Be молиме, макар и да сме измамени од страна на Бугарите, да ни простите, бидејќи сте благ Христов служител и да ни ја обновите нашата црква. Покрај тоа што Бугарите не измамија и излагаа, тие ни го отфрлаат и јазикот, ни ги менуваат и нашите свети обичаи и ја менуваат и сета наша лика и прилика. Ние тоа не може-ме повеќе да трпиме и не сакаме нашите деца да не колнат нас и гробовите на нашите предеди. Сега ние се одделивме од Бугарите и сами сочинуваме словенски општини во Македонија, и сочинуваме самостоен народ. Како такви, ние сакаме да имаме наша црква, наши училишта''.- Писма од охридски граѓански здруженија, ДА ДСИП — Београд — ППО, Ф. 7, д. 6, п.бр. 962, 1890.</ref><ref>''До Неговата Светост Великиот Патријарх во Цариград, Ние верните поданици на Неговото Величество царот Султан Абдул Хамид I од долго време немаме црковна сло- бода, а од 1872 година станавме уште повеќе заблудено стадо, зашто дојдовме под Бугарска егзархија, заблудени од бугарската пропаганда. Така и ние станавме шизматици.'' Писма од охридски граѓански здруженија, ДА ДСИП - Београд - ППО, Ф. 7, д. 6, п.бр. 962, 1890.</ref><ref>''Вашиот весник со самото име го зачудува секого во Македонија до таа мера, што секој трча да види што весник е што го носи името на нашата земја... Весникот кај Грците и гркоманите е дочекан со тага и бес, зашто тие секојпат воделе борба за погрчувањето на Македонците, уништувајќи ја и Охридската архиепископија - „Искрата на нашата иднина". Но и колку да се мачеа да не сопрат да одиме напред, не можеа да го скоренат чувството сосема Македонците да не бидат Македонци.'' Писмо од Тодор Кусев до весникот Македонија, Т. Ив. Кусев „Македони-fc" (Цариград), бр. 1 (28 И 1867 година).</ref><ref> : 3. Другите луѓе од високиот [[Клер (свештеници)|клер]] ([[епископ]]ите, свештеномонасите и мирските свештеници) да бидат родум МАКЕДОНЦИ и назначувани од [[архиепископ]]от, а епископите можат само да бидат потврдувани од вашата светост. : 4. Границите на Архиепископијата да се поклопуваат со границите на Македонија, а поделбата на епархиите да се задржи сегашната. ''Два става на скопскиот митрополит [[Теодосиј Гологанов]] за Охридската архиепископија и услови за нејзино возобновување од вкупношест. (Archivio della S. Congregazione de propaganda Fide – Roma: "Indice della Ponenza-март 1892-93", Somm. XV, f. 132-141)''.</ref> == Историја == === Теории за настанокот на Охридската архиепископија === Поновата теорија за постанокот на Охридската архиепископија тврди дека таа е идентична со поранешната [[Архиепископија Јустинијана Прима]] која била основана од [[Јустинијан I]] во 535 година, во неговото родно место. Оваа теорија се задржала доста долго време, поточно сè до укинувањето на Охридската архиепископија (1767). Во XIII век се појавила една сосема нова теорија за името и за правната положба на Охридската архиепископија според која Архиепископијата е исто што и некогашната [[Архиепископија Јустинијана Прима]], па затоа и привилегиите издадени од [[цар]] Јустинијан во 11 и 131 новела на [[Архиепископијата на Јустинијана Прима]] важат и за Охридската архиепископија. Оттогаш и меѓу византиските историчари од тоа време се формира мислењето дека потеклото на Охридската архиепископија се основа на 11 и 131 јустинијанова новела. Според Цахарие оваа теорија ја измислил некој клирик од Охридската архиепископија. Х. Гелцер изнел свое мислење, според него, таа се појавила некаде во средината на XII век, во времето на охридскиот архиепископ [[Јован Комнин]]. До таков заклучок дошол бидејќи Јован е прв од охридските архиепископи кој се потпишувал со титулата Архиепископ на Јустинијана Прима. Веќе [[1157]] година постои негов потпис. Б. Проќиќ истакнува дека се наоѓа и еден податок во кој се зборува за новата теорија, во која се вели дека по освојувањето на Охридското Царство во 1018 година царот [[Василиј II]] Охридската архиепископија ја утврдил како автокефална, бидејќи од уредбите, т.е. од 11 и 131 новела на [[цар]] [[Јустинијан I]], дознал дека Охридската архиепископија е исто што и [[Архиепископијата на Јустинијана Прима]]. Иако поновата теорија била измислена да се прикаже високото византиско потекло на Охридската архиепископија сепак нејзините архиепископи никако не сакале да се подложат под јурисдикција на вселенскиот патријарх во [[Цариград]], туку жестоко ја бранеле автокефалноста на Архиепископијата. Покрај тоа, тие нагласувале дека Охридската архиепископија ја издигнал на степен самостојна и независна црква [[Јустинијан I]] и тоа од римскиот папа, под чија јурисдикција била сè до [[535]] година. === Црковни почетоци === {{Христијанство во Макдонија}} За време на владеењето на царот [[Јустинијан I]] (527 — 565), кој потекнувал од местото [[Тауресиум]] (денешен [[Таор]]), близу до денешното [[Скопје]], бил изграден нов град наречен [[Јустинијана Прима]], во близината на родното место на царот. Скупскиот [[митрополит]] бил издигнат на ниво на автокефален [[архиепископ]]. [[Кателијан]] бил првиот архиепископ на [[архиепископија]]та Јустинијана Прима. Останати познати архиепископи се [[Бененат]], [[Павле (архиепископ)|Павле]], [[Јован I]], [[Леон (архиепископ)|Леон]] и последниот [[Јован IX]], кој во 680/681 година учествувал на [[Трулски собор|Трулскиот собор]] во [[Цариград]]. Црковна традиција наметната од Јустинијана Прима ја наследува [[Свети Климент Охридски|Свети Климент]], како прв [[Словени|словенски]] [[епископ]] воопшто во светот. Според пишаните документи од средновековна [[Македонија]], т.е. [[житие|житија]], средновековните [[Македонци]] како духовни водачи ги спомнуваат [[девол]]ските ([[охрид]]ските) епископи, а цариградскиот или [[преслав]]скиот [[патријарх]] никогаш не се спомнати и целосно се игнорирани, што јасно укажува дека Македонија имала [[црковна автономија]] во тој временски период. Потоа, таа црковна традиција ја наследуваат епископите на македонските [[склавинии]] односно кнежевства. Познато е дека секое средновековно македонско кнежевство, склавинија, имала свој епископ. Забележано е дека дури на [[Цариградски сецрковен собор|Цариградскиот сецрковен собор]] [[879]], заедно со водачите на сите помесни цркви, рамноправно учествувале и епископите на македонските кнежевства, но во пишаните документи е задржано само името на [[Епископ Петар]] од [[Драговитија]], кнежевството на Драговитите.<ref>(Види кај Dvornik, Slaves, pp. 235 - 236; Niederle, II, 424.)</ref> === Бугарска управа === Во [[9 век|IX век]], делови на Македонија потпаѓаат под бугарска власт. Тогаш, за да ја признае [[Бугарска православна црква|бугарската црква]], римскиот [[папа]] му наредил во [[866]] на бугарскиот цар Борис секој народ во неговата држава да избира свој епископ, а сите епископи да избираат архиепископ на Бугарија. Целото папско правило гласи: ''„Episcopos gentium singularum scire convenit, quis inter eos primus habeantur, quem velut caput existiment et nihil amplius praeter eius conscientiam gerant etc”''.<ref>(Правила на св. православна църква с тълкованията им, София, 1912, т. I, стр. 98 / Васил Н. Златарски: ”История на Първото българско Царство”. II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018), стр.119-120)</ref> Бидејќи Северна и Централна Македонија била под власта на Бугарија, само за тие области од македонската етничка територија, се избирал заеднички епископ од македонско потекло.<ref name="повепа">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=293&Itemid=84|title=Црквата во Самоиловото Царство}}</ref> Но, тоа правило се почитувало дури од последната деценија на IX век. Инаку, македонските склавинии кои биле под Византија, како на пример [[Драговитија]], си ги задржале своите епископи. Како последица на тоа, Бугарија ја спровела наредбата. Кон крајот на IX век, бугарскиот [[цар Борис I]] ја одвојува Македонија како посебна единица со свои епископи кои не биле бугарски ни цариградски<ref>Периодическо списание, 1898&nbsp;г., кн. 55-56, стр. 85</ref> и за управник на македонската автономна област го назначува [[Свети Климент Охридски|Св. Климент]]. Рускиот славист [[Туницкиј]] според [[Кратко житие на Свети Климент|Краткото житие на Св. Климент]] и [[Џуканжов список|Џуканжовиот список]] тврди дека македонските автономни области тнр. [[Кутмичевица]] ја зафаќале територијата на Македонија до [[Солун]] на југ, на запад до јадранскиот брег, додека северната граница не може авторот да ја определи<ref>(Ср. Воронов, Главнейшие источники, стр. 200. / Н. Туницкий, Св. Климент, стр. 177—182)</ref>. Св. Климент, македонскиот етнички простор го поделил на 12 околии <ref>(Н. Туницкий, пак таму, стр. 189—190)</ref>, каде службен јазик и писмо бил словенскиот, а црковниот клир бил ослободен од плаќање даноци на Бугарија <ref>(Пространното житие, издание Туницки, гл. XVIII, § 58—59, стр. 170—121)</ref>. Наследниците на Св. Климент, духовни и граѓански управители на македонските автономни области ја носеле титулата „епископ на словенски јазик“ [http://knigite.abv.bg/vz1b/vz1b_279b.jpg]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, каде што старословенскиот збор „јазик“ означува „народ“ т.е. етнос. По Св. Климент, имало уште 3 генерации словенски епископи, од кои зачувано е името на „епископ Марко на словенскиот народ“[http://knigite.abv.bg/vz1b/vz1b_279b.jpg]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Сето ова доведува до заклучок дека македонското население било одделно од бугарското и останатото околно население. === Охридска патријаршија === [[Цар Самоил]] ја издигнува светиклиментовата [[црква]] на ниво на [[патријаршија]], најверојатно во [[996]] година. За прв патријарх бил назначен [[Герман (охридски патријарх)|Герман]], чие патријаршко име е врежано во царската катедрала [[Свети Ахил (црква)|Свети Ахил]] на [[Голем Град]].<ref name="Standard News 2001">(''Standard News'', Sofia, 03.09.2001, наслов: „В църквата има списък на епископствата“)</ref> За меѓународно признавање на новото царство и патријаршијата, потребен било благослов од центрите на [[христијанство]]то, тогаш [[Цариград]] или [[Рим]]. Цариград не ја признал [[Самуилово Царство|Самоиловата држава]], па затоа тоа го направил папата [[Папа Григориј V|Григориј V]] во година која не е точно утврдена (најверојатно 997 или 999 година). Според бугарската историографија, Самоил ја зграбил круната од Рим.<ref>(Извадок од книгата "Rulers of Bulgaria", од професор [[Милчо Лалков]], Ph.D., Kibea Publishing Company, Sofia, Bulgaria)</ref> Но, бугарската историографија Рим го преведува со [[Византија]], иако ''Рома'' значи Рим, а Византија се викала ''Ромeја''. Македонската држава добила македонска црква, што довело до создавање на две посебни патријаршии,<ref name="повепа"/> македонска и бугарска. Македонскиот патријарх во 998 е [[Герман (охридски патријарх)|Герман]]<ref name="Standard News 2001"/>, а на бугарскиот патријаршки преславски престол седи [[г.г. Глигориј]]<ref>(''Църковен Вестник'', Издание на Българската Православна Църква, Година 103, брой 9 и 10, София, 1-30 май 2003, наслов: [http://synpress.bglink.net/09-2003/patriarsi.htm “Българските патриарси през Средновековието”] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060916085545/http://synpress.bglink.net/09-2003/patriarsi.htm |date=2006-09-16 }} Александра Карамихалева)</ref>. Под јурисдикција на Охридската патријаршија се наоѓаат Тесалија, Епир, Албанија, Дукља, Травунија, [[Захумје]], Рашка, Босна, Срем и подунавска Бугарија.<ref name="повепа" /> Во сѐ уште непознат временски период, Цар Самоил ја уништува бугарската патријаршија и ја сведува на ниво на митрополија Бугарија<ref>види титула на бугарскиот поглавар</ref>, па патријархот г.г. Глигориј се упокојува во [[1016]] година како „митрополит Бугарски“ [http://bulch.tripod.com/boc/saints.htm Православен календар на БПЦ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070203051641/http://bulch.tripod.com/boc/saints.htm |date=2007-02-03 }} и како таков се слави од [[Бугарска православна црква|БПЦ]]. По укинувањето на [[Преславска патријаршија|Преславската патријаршија]], Охридската патријаршија својата јурисдикција ја распостила врз сите освоени територии на средновековната македонска држава, меѓу кои [[Малта]] и [[Сицилија]]. По пропаста на средновековната македонска држава, [[Василиј II]] ја инкорпорира Македонија во Византиското Царство, ги срушил световните и духовните обележја на средновековната македонска држава за народот да не се сеќава на славните времиња и затоа Македонија ја нарекува [[тема Бугарија]], заедно со [[Србија]], [[Албанија]], [[Црна Гора]], [[Панонија]], па сè до [[Срем]]. Охридската патријаршија не ја уништува, туку и го намалува рангот на Автокефална Охридска aрхиепископија и дијацезата и ја намалува само на териториите од византиската тема Бугарија. Така, Охридската aрхиепископија станува главна црковна организација на „цела тема Бугарија“, односно на Македонија, Албанија, Црна Гора и Србија. Од тогаш, охридскиот архиепископ се титулирал како архиепископ на цела византиска тема Бугарија, со епархии во Македонија, Албанија, Црна Гора и Србија. === XII и XIII век === Охридската архиепископија, како рамноправен член на православната заедница на црквите, главно се раководела од два ерархиски принципи: свештенослужителскиот (ординис) и свештеноуправниот (јурисдикционос). Првиот принцип претставувал основна догма за нејзината структура и живот и бил носител на црковната власт. Извршните треби биле полноважни, без оглед дали се изрвешени од достојни или недостојни свештенослужители. Обратно, функциите и решенијата на свештеноуправата можеле да трпат измени, во зависност од условите во кои се донесени. Врховно управно тело во Архиепископијата бил [[Светиот Архиерејски Синод]], на чело со неговиот претседател. Во нормални услови [[Синодот]] обично заседавал еднаш годишно. Го свикувал и определувал местото на неговото одржување, претседателот, односно архиепископот. Теофилакт уште од болничка постела праќа писма и врши подготовки за одржување на синодски седници во [[Преспа]]. Не е точно познато колку архијереи го сочинувале Синодот, но по се изгледа дека нивниот број не бил постојан. И. Снегаров смета дека го сочинувале оние архијереи кои можеле да пристигнат кај архиепископот, бидејќи патувањето било тешко. Кога не постоела можност да се свика Светиот Архијереиски Собор, Синодот бирал и архијереи за испразнетите епархии. Не е сосема јасно дали членовите на Синодот ги потпишувале синодските акти. Од сочуваните синодски акти од времето на Хоматијан, ниту на еден не се наоѓаат потписи на членовите на Синодот. Само Синодот можел да лиши од свештенодејство, иако одлуката ја спроведувал архиепископот. Членовите на Синодот го сочинувале и црковниот суд при Архиепископијата. Синодот се титулирал со „Свети“. Светиот Архијереиски Собор го сочинувале сите архијереи во Архиепископијата. Всушност тој бил највисокиот управен форум, меѓутоа бидејќи пристигнувањето и присуството на сите архијереи било мошне тешко изводливо, прерогативите преминувале на Синодот. И во Синодот и во Соборот претседавал архиепископот. Тој ја претставувал Архиепископијата пред световните власти и пред останатите цркви во светот, со што бил чувар на нејзината автокефалност. Архиепископот поседувал оловен печат со кој ги потпечатувал сите соборни акти. Правата на епископ ги имал само во својата епархија и во стравопигијалните манастири. Се титулирал со "свјајтејши" или "блажењејши". Диецезата на Архиепископијата била разделена на епархии, со кои управувале епископи. Епископите во својата епархија ракополагале свештеници и монаси, односно тие и ги поставувале и ги разрешувале. Епископите не можеле да ракополагаат свештеници за туѓа епархија. Таква дејност, без дозвола на епархискиот епископ, немал право да врши дури ни архиепископот. Епископот управувал со сите цркви и манастири во својата епархија. Единствено харистикијата ги нарушувала правата на епископите и игумените во управувањето со манастирските имоти. Епископите морале да бидат безбрачни. За епископ можел да биде избран и свештеник, но само откако ќе добиел согласност од сопругата за разделба, или пак ако и таа стапела во манастир. Епископите се титулирале со "чесњејши" и "всесвјаштени". Епископот во својата епархија се поставувал за постојано, а секаквото преместување се сметало за незаконско. Меѓутоа, во праксата доаѓало до преместувања. Епархиите се делеле на протојерејствa. Нешто ново во овој период претставува воведувањето на протојереите во должност директно од архиепископот, и тоа со спрецијални грамоти. Протојерејствата се делеле на парохии, во кој работеле свештеници и ѓакони. Обично, епископот го придружувал протоѓакон, кој бил прв меѓу другите ѓакони. Во едно писмо од Хоматијан дознаваме дека како пречки за свештенички чин се сметале: незаконороденоста, душевната ненормалност и второбрачноста. Исто така, во свештенички чин немал право да стапи и кандидат кој по смртта на свршеницата ќе се оженел со друга. Но, ако умрената свршеница била малолетна, тогаш кандидатот можел да биде ракоположен. Посебно внимание привлекува црковното судство. Познати се аргиепископот и епархиските духовни судови. Најмногу се разгледувале црковни, бракоразводни и дисциплински дела, а потоа и спорови за наследство, сопственост и др. Во граѓанските дела пресудите имале арбитражен карактер. Од преписката на Теофилакт добиваме донекаде вистинска слика до кои граници феудалците се ползувале со судскиот имунитет. Се разбира дека апсолутен административен, финансиски и судски имунитет на феудалците, па и на Архиепископијата од централната власт, не може да се зборува. Од изложеното произлегува дека Охридската архиепископија во својата управна структура, во соодветност со останатите православни цркви, ги поседувала сите управни тела и органи кои активно функционирале и ги обавувале своите должности, а тоа сведочи дека била самостојна автокефална црква, со достоен авторитет и постојана соработка со останатите автокефални цркви. {{Галерија |title=Граници на Охридската архиепископија низ историјата |width=160 | height=100 |align=center |footer= |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1000 г.jpg| 1000 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1019 г.jpg|1019 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1020 г.jpg|1020 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1025-1185 г.jpg|1025 - 1185 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1185-1207 г.jpg|1185 - 1207 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1223-1230 г.jpg|1223 - 1230 г. |Податотека:Граници на Охридската Архиепископија - 1334-36 г. (цар Душан).jpg|1334 - 1356 (време на цар Душан) }} === XIII — XVII век и укинување === [[Податотека:Paintings in the Church of the Theotokos Peribleptos of Ohrid 0227.jpg|мини|десно|[[Константин Кавасила]], охридски архиепископ од 1250 до 1263 година]] По обновувањето на Бугарското Царство во [[1185]] година, од Охридската архиепископија се издвоиле епископиите од Бугарија, формирајќи ја [[Трновска патријаршија|Трновската патријаршија]]. За време на владеењето на [[Добромир Хрс]] и кнежевството на Стрез од [[1185]] па сè до [[1214]] година, тие имале потполна поддршка од Охридската архиепископија. Во [[1218]] година покрај Трновската патријаршија, се издвоила и Рашката епископија, така што се формирала Српската архиепископија. Од [[1230]] до [[1280]] година Охридската архиепископија изгубила голем дел од својата територија, која подоцна повторно ги повратила. За време на овој период Охридската архиепископија ја зачувала својата автокефалност и угледност. Архиепископот Никола, во [[1346]] година, учествувал на прогласувањето на српскиот архиепискот за патријарх и крунисување на Душан за цар. Со паѓањето на Охрид и Македонија под Османлиска власт, Трновската и Пеќската патријаршија биле укинати, додека Охрдиската архиепископија продолжила да постои. Во тој период одиграла голема улога во зачувувањето на христијанството и била духовна поткрепа за македонскиот народ. Манастирите и црквите биле образовни центри, каде се негувала македонската писменост и култура, македонската варијанта на црковно словенскиот јазик од кој подоцна се развива македонскиот народен говор. Охридската архиепископија истовремено од византискиот цар добивала дозвола за проширување на своите граници. Кон неа биле приклучени Софиската и Видинската епархија. До обновувањето на Пеќската патријаршија во 1557 година, во рамките на Охридската архиепископија влегувале делови од српската црква и делови од италијанските православни епархии. Со освојувањата на Османлиите на балканот, автокефалноста на Охридската архиепископија била нарушена. Таа постојано била потиснувана од страна на Цариградската патријаршија. Во XV век црквата Св. Софија во Охрид (тогашното седиште на Охридската архиепископија), била претворена во џамија. Архиепископското седиште било префрлено во Климентовиот манастир Св. Пантелејмон, но по нејзиното претворање во џамија, седиштето на Охридската архиепископија било преместено во Св. Богородица Перивлепта. Многу други цркви во Македонија била претворени во џамии во тој период. Во следниот период односите сè повеќе се заострувале. Цариградската патријаршија постојано вршела притисок врз Охридската архиепископија настојувајќи да ја има целосната контрола над неа. Со поставувањето на Цариградски патријарх во Костурската, Струмичката и други македонски епархии, односите уште повеќе се заостриле. На охридскиот престол бил поставен прогрчки архиепископ. По неговото протерување на престолот дошол митрополитот Арсениј. Со разни интриги, Цариградската патријаршија извршила голем притисок врз Охридската архиепископија, па таа во 1767 годинна на 16 Јануари, била укината. Митрополитот Арсениј бил принуден да потпише „доброволна“ оставка. == Охридската архиепископија и Македонците == Поданиците на Охридската архиепископија ја сметале и чувствувале истата како Македонска и таа всушност го ширела македонското име. Под јурисдикција на Охридската архиепископија била и [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]], која за секоја своја одлука и решение требала да добие амин од Охридската архиепископија, како постара и подостојна црква. До [[17 век|XVII век]], во сите територии кои биле под јурисдикција на Охридската архиепископија и подредената на неа Пеќска црква, е присутно македонското име, а тие територии биле нарекувани од нивните жители македонски предели. Првиот српско-црногорски печатар од почетокот на XVI век, [[Божидар Вуковиќ]] во сите свои книги се титулира дека е од [[Подгорица]], во ''пределите македонски'' <ref>„грешни Божидар Вуковић, отачаством от Диоклитије јеже јест ва пределех мађедонских“ (Beograd, Arhiv Sanu, inv. br. 163, (Oktoih petoglasnik, Venecija, 1536, završeno 27. jula 1537. g. - Pogovor na l. 158`. ZIN I 486, Beograd. Narodna biblioteka Srbije, I 7, (Praznični minej, Venecija, 11. juna 1536 - 19. januara 1538. g.- Pogovor na l. 432 - 433`. ZIN I 494.)</ref>. Но, не само Божидар Вуковиќ, туку и многу писатели од [[Босна]], [[Херцеговина]], [[Србија]], [[Далмација]], во периодот по [[Душаново царство|душановото царство]], своите земји ги сметаат за делови на Македонија. Во „[[Тримесникот]]“, печатан и напишан во [[Скадар]], во [[16 век|XVI век]] од извесен г. Стефан, стои: „ја свршив оваа Божја книга во лето Христово 1563, месец декември, на К.Д., во пределите македонски, во родниот град Скадар...“ <ref>(ЦВА, ф. 40. оп. II, а.е. 935, л. 57-58)</ref>. И учените од шопскиот крај на денешна Бугарија, со центар во Софија, ја сметале својата татковина како дел од Македонија. Во XVI век се познати двајца учени шопи [[Јаков Крајков]] „от пределех македонских“ и [[Јаков]] „от Македоние“. [[Јаков од Софија]] на својот „Псалтир“ кој го испечатил во XVI век, напишал за себе: „Аз Јаков от пределех македонских, од места зовом [[Софија]], Крајков син... И аште кому која потреба, в’схоштет от светих книг, то вса сија сут принесена в места [[Скопје]], у Кара Трифуна.“ Јаков од [[Ќустендил]] (денешна [[Бугарија]]) во 1566 г. во поговорот на печатен [[псалтир]] запишал: „Изидох от Македоние, отч’ства моего и в’нидих в западних странах близ Рим, в град Венетиа, и тамо обретох стари калапи Божидара... И аз убо, Јаков родом и от’чством бех иже в подкрили великие гори Осоговцеј, близ Коласискаго [Коласија е старото име на Ќустендил. — Забелешка на Скаловска.], от места нарицаема Камена Река“.<ref>(Радмила Угриновска - Скаловска, Записи и летописи. Скопје 1975. 87-88)</ref> == Бугарски ставови == Во Република Бугарија (и во некои небугарски извори) преовладува мислењето дека Охрдиската архиепископија е историска составница на [[Бугарска православна црква|Бугарската православна црква]]. Ваквите размислувања наоѓаат поткрепа во некои средновековни и денешни извори.<ref>The Byzantine author Georghis Acropolita calls Demetrius Chomatianus the Archbishop of the Bulgarians. 13th c. Georgii Acropolitae Opera, rec. A. Heisenberg, I-II, Lipsiae 1903; ГИБИ, VIII, p. 158; the original is in Greek [http://www.kroraina.com/knigi/en/ban/ma2.html#47]</ref><ref>The Byzantine writer Theodore Scutariot calls Ohrid the Archbishopric of Bulgaria. Bibliotheca Graeca medii aevi, ed. Constant. Sathas. vol. VII, Parisiis, 1894, pp. 5427-54610 - Cf. ГИБИ, VШ, pp. 299-300. 13th c.[http://www.kroraina.com/knigi/en/ban/ma2.html#45]</ref><ref>The Byzantine Emperor, Andronicus II Paleologus, presented the Archbishop of Ohrid with a mantle with an inscription saying that the Archbishop was the spiritual head of the Bulgarian population. (Yordan Ivanov, The Bulgarians in Macedonia), pp. 149-150; the original is in Greek.[http://www.kroraina.com/knigi/en/ban/ma2.html#47]</ref><ref>The Synodicon of Tsar Boril states that the Archbishops of Ohrid are subordinated to the Turnovo Patriarchate. 14th c. (М. G. Popruzhenko, Synodicon of Tsar Boril, Bulgarian Antiquity), vol. VIII, Sofia, p. 93; the original is in Old Bulgarian [http://www.kroraina.com/knigi/en/ban/ma2.html#47] </ref> Бугарските историчари тврдат дека Охридската архиепископија е бугарска црква поради тоа што нејзината надлежност била за „цела Бугарија“; но, под „цела Бугарија“ се подразбирало целата воедно-административна област на Византија однисно, темата Бугарија, која не ја опфаќала денешна Бугарија туку Македонија и Србија. Диецезата на Охридската архиепископија се простирала во Бугарија само на територијата која ја населуваа словенските племиња [[Торлаци]] и [[Шопи]] до градот [[Видин]], што претставува десет отсто од територијата на цела [[Бугарија]]. Тоа го потврдуваат и Хрисивулите на [[Василиј II]], каде зборува за „бугарскиот народ“ и епархиите на „цела Бугарија“ која се простира од [[Срем]], цела [[Србија]], делови од [[БиХ]] и [[Албанија]], [[Црна Гора]], чистословенските област на северозападна Бугарија до Видин и најголемиот дел од [[Македонија]].<ref>(Иван Снeгаровъ. "История на Охридската Архиепископия" Том 1. От основаването до завладяването на Балканския полуостров от Турците, стр. 55-62)</ref> Оттаму многу јасно се гледа дека под цела Бугарија се подразбира само византиската тема Бугарија, а бугарскиот народ е наводно словенскиот народ од Србија, Македонија, Црна Гора и денешен Срем. == Наводи == {{reflist|2}} == Поврзано == * [[Список на архиепископи на македонската и охридската православна архиепископија]] * [[Македонска православна црква]] * [[Архиепископ Охридски и Македонски]] == Надворешни врски == {{рв|Archbishopric of Ohrid}} * [http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=category&sectionid=16&id=29&Itemid=84 Историја на Охридската архиепископија и МПЦ] — целосно опфатена историја на МПЦ и Охридска архиепископија. * [http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2375&stID=28957 МПЦ е наследник на Охридската архиепископија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304210959/http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2375&stID=28957 |date=2016-03-04 }} * [http://preminportal.com.mk/content/view/1630/86/ 50 г. возобновување на Охридската Архиепископија во лицето на МПЦ и 40 г. автокефалност на МПЦ] *[http://preminportal.com.mk/content/view/3444/70/ Охридската архиепископија — темел и континуитет на духовниот идентитет на македонскиот народ] * [http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32512204537&id=9&prilog=0&setIzdanie=22540 Светата столица одвојувала посебни стипендии за Македонци пред четири века!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120329015747/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32512204537&id=9&prilog=0&setIzdanie=22540 |date=2012-03-29 }} * [http://documents-mk.blogspot.mk/2015/01/blog-post_22.html „Укинувањето на Охридската архиепископија“, Македонски документи] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=5&ppid=97 Создавање на Охридската архиепископија] * [http://www.promacedonia.org/is/index.html "Историја на Охридската aрхиепископиja"] {{bg}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Охридска архиепископија| ]] [[fr:Archevêché d'Ohrid (Patriarcat de Serbie)]] 47a0n9guumddnyl7xv79d09qb5f3rvk Ваташа 0 7013 5579233 5510105 2026-06-20T09:32:37Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579233 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ваташа | слика = Панорама на Ваташа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Панорама на село Ваташа | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Кавадарци}} | област = [[Тиквеш]] | население = 103 | година = 2002 | поштенски број = 1430 | повикувачки број = 043 | надморска височина = 295 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=25 | lat_sec=0 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=7 | lon_sec=7 | слава = | мрежно место = | карта = Ваташа во Општина Кавадарци.svg }} '''Ваташа''' — село кое граничи со градот [[Кавадарци]], во областа [[Тиквеш]]. Поради својата близина со градот, ова некогаш големо село прераснало во приградска населба, како што и официјално е означено во статутот на [[Општина Кавадарци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kavadarci.gov.mk/public/wp-content/uploads/STATUT.pdf|title=Статус на Општина Кавадарци|last=|first=|date=декември 2005|work=[[Општина Кавадарци]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818050309/http://kavadarci.gov.mk/public/wp-content/uploads/STATUT.pdf|archive-date=2016-08-18|dead-url=|accessdate=10 март 2018|url-status=dead}}</ref> Во најновиот [[Попис на населението во Македонија (2021)|попис од 2021 година]], селото било и официјално припоено кон градот Кавадарци и само мал дел од него бил сметан како селска средина. == Географија и местоположба == [[Податотека:Панорама на селото Ваташа со Кавадарци.jpg|лево|300п|мини|Панорамски поглед на селото Ваташа со градот [[Кавадарци]], фотографирано од црквата во изградба „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ваташа|Св. Архангел Михаил]]“]] Ова големо село се наоѓа во североисточниот дел од [[Општина Кавадарци]], но селото е речиси целосно поврзано со градот [[Кавадарци]], поради што влегува во рурбалната зона на централното место. Сместено е на самиот регионален пат кој води до висорамнината [[Витачево]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=10 март 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=48}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 295 метри.<ref name="енциклопедија" /> Поради непосредната близина, Ваташа во текот на времето прераснала во приградска населба на градот [[Кавадарци]]. Селото Ваташа е сместено во долината на реката Велика ([[Луда Мара]]) под самата висорамнина Витачево. Поголемиот дел од селото е сместен на левиот брег на реката. Селото е од збиен тип со издолжен изглед. Лево од реката се Долно или Оџевско, Средно или Поповско, Арсовско и Горно или Коцевско, а на десниот брег се Турско и Куричевско или Коџа-маало.<ref name="книгатиквеш">{{наведена книга|last=Радовановиќ|first=Воислав|title=Тиквеш и Рајец|accessdate=25 февруари 2018|year=|publisher=|location=|language=|page=401-410}}</ref> == Историја == Ваташа е познато место уште во {{римски|14}} век, а за време на османлиското владеење со Македонија (1395-1912), тоа било најголемата населба во [[Тиквеш]]. Селото било христијанско-муслиманско од полуварошки тип во турско време.<ref name="книгатиквеш" /> Во [[1817]] година, во Ваташа била изградена [[црква]]та „[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ваташа|Успение на Пресвета Богородица]]“. Во [[1830]] година започнало да работи првото световно училиште во [[Тиквеш]]ијата. Во [[1838]] година, со помош на македонскиот просветител [[Теодосиј Синаитски]], селскиот учител [[Даскал Камче]] ја отворил првата [[печатница]] во Македонија, токму во Ваташа, во периодот на македонското просветителство. [[Податотека:Masakr vo Vatasa, 1943.jpg|мини|Стреланите младинци од село Ваташа, Тиквешко. Крвав настан кој се случил на 16 јуни 1943 година, кога биле стрелани 12 младинци.]] Во [[1860]] година било изградено [[Ваташкото училиште „Даскал Камче“|основното училиште „Даскал Камче“]]. Во {{римски|19}} век, Ваташа било село во Тиквешката каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Во текот на [[1901]] година при својата неколкунеделна посета на [[Кавадарци]] и околината, [[Гоце Делчев]] престојувал неколку денови и во Ваташа. Во [[1913]] година за време на [[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]], [[Србија|српските]] воjници стрелале 40 луѓе во Ваташа. Во април [[1941]] година селото било дел од [[Бугарија|бугарската]] окупациска зона. Од самиот почеток, жителите на Ваташа не ја прифаќале новата власт и активно се вклучиле во [[НОБ|народноослободителното движење]]. На [[16 јуни]] [[1943]] година, бугарските окупаторски војници стрелале 12 младинци од селото, и тоа: [[Васил Хаџи Јорданов]], [[Ферчо Поп-Ѓорѓиев]], [[Диме Чекоров]], [[Блаже Ицев]], [[Ванчо Гурев]], [[Пане Џунов]], [[Данко Дафков]], [[Илчо Димов]], [[Герасим Матаков]], [[Пане Мешков]], [[Ристо Ѓондев]] и [[Перо Видев]], како дел од [[Масакр во Ваташа|Ваташкиот масакр]]. Во нивна чест е изграден и споменикот во близина на селото, во месноста [[Моклиште (село)|Моклиште]], а исто така, овој настан е опеан во песната на [[Лазар Манчевски]], „[[s:Ми заплакало селото, селото Ваташа|Ми заплакало селото Ваташа]]“.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5GTJfK5SJuY YouTube, Ми заплакало селото Ваташа (пристапено на 5.11.2019)]</ref> == Стопанство == [[Податотека:Куќи во Ваташа.jpg|десно|300п|мини|Куќи во Ваташа на десниот брег од реката [[Луда Мара]]]] Во минатото, селаните главно се занимавале со земјоделство на свои поседи. Нивите се наоѓале под селото, на страните, а на Витачево се наоѓале пасишта. На повисоките тераси било садено [[лозје]]. Селото имало полуварошки тип и долж главниот пат од Кавадарци за Витачево се наоѓале дуќани.<ref name="книгатиквеш" /> Како споредна активност биле дуќанџиите и трговијата. Имало разни дуќани, од бакали, до фурнаџии, касапи, кафеџии, а главно биле во посед на христијанските семејства. Исто така, во селото имало шеесетина мајстори, кои граделе по тиквешките села. Чаршијата во Ваташа особено била живната за време на среда, кога бил пазарен ден во Кавадарци.<ref name="книгатиквеш" /> Денес, населението на Ваташа, во најголем дел, се занимава со [[лозарство]] (одгледување на винова лоза) на лозјата во околината на селото. Поради близината на Ваташа со [[Кавадарци]], преку процес на конурбација, таа припаѓа на рурбалната зона на градот (како приградска населба) и во селото исто така се застапени и секундарните и терциерните стопански гранки, а дел од населението работи и во индустриските капацитети „[[ФЕНИ Индустри|ФЕНИ]]“, рудникот [[Рудник ’Ржаново|’Ржаново]], винарската визба „[[Тиквеш (винарија)|Тиквеш]]“ и други. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1490 |1953|1673 |1961|1933 |1971|2225 |1981|2802 |1991|3046 |1994|3120 |2002|3502 |2021|103 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ваташа имало 1.808 жители, од кои 1.142 христијани, 618 муслимани и 48 Роми.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 153.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ваташа имало 1.880 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 104-105.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Муслиманските родови од селото во најголем дел се иселиле пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], што може да се забележи и од податоците од спроведените пописи по војната. Ваташа е голема населба, со зголемен пораст на бројот на населението. Во 1961 година, Ваташа броела 1.933 жители, од кои 1.806 биле [[Македонци]], 92 [[Турци]] и 16 [[Срби]], а во 1994 година населбата броела 3.120 жители, од кои 3.040 Македонци, 52 Роми, 19 Срби и 2 Турци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ваташа имало 3.502 жители, од кои 3.224 [[Македонци]], 13 [[Турци]], 238 [[Роми]], 1 [[Власи|Влав]], 20 [[Срби]] и 6 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=10 март 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 103 жители, од кои 19 [[Македонци]], 52 [[Македонски Роми|Роми]] и 32 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Ваташа:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | '''1.490''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 1.569 | 0 | 82 | 7 | 1 | 3 | 11 | — | '''1.673''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 1.806 | 1 | 92 | — | — | 16 | 18 | — | '''1.933''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 2.079 | 11 | 74 | 0 | — | 24 | 37 | — | '''2.225''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 2.628 | 3 | 29 | 6 | 1 | 29 | 106 | — | '''2.802''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 2.918 | 5 | 19 | 73 | 0 | 24 | 7 | — | '''3.046''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 3.040 | 0 | 2 | 52 | 0 | 19 | 7 | — | '''3.120''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 3.224 | 0 | 13 | 238 | 1 | 20 | 6 | — | '''3.502''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 19 | 0 | 0 | 52 | 0 | 0 | 0 | 32 | '''103''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1953-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Најголемиот дел од родовите во Ваташа се стари. Во Куричевско или Коџа-Маало немало муслимани; тука дошле кон почетокот на {{римски|19}} век, потиснувајќи ги Куричевци, Пендевци и други родови.<ref name="книгатиквеш" /> Како родови во Ваташа се споменуваат:<ref name="книгатиквеш" /> *'''Христијански родови:''' **'''Старинци:''' ''Колевци се делат на Илевци, Поп-Анѓелевци, Сапунџијовци, Хаџи-Ордановци, Шеовци и Мелачевци (24 к.); Икономовци (7 к.); Шишковци (2 к.); Мешковци-Ризевци (8 к.); Мицовци (4 к.); Крстевци (2 к.); Куричевци-Мукајетовци-Каракашовци(10 к.); Димовци (10 к.); Оѓумовци (1 к.); Пендевци (7 к.); Мајсторовци (1 к.); Хаџи-Камчевци (2 к.); Кујунџијовци-Арсовци (10 к.); Јаревци (2 к.); Басмарковци (4 к.); Угуровци (2 к.); Газдаревци (1 к.); Бакаловци (1 к.); Касапиновци (4 к.); Митковци (2 к.); Аризановци (4 к.); Самарџијовци (1 к.); Видиќовци (2 к.); Плачковци (2 к.); Дафковци (1 к.); Пињушке (1 к.); Ќировци (2 к.); Кадревци (1 к.); Брдаревци (1 к.); Белчевци (2 к.) и Парскеовци (2 к.); Костовци се делат на Костовци, Ралевци и Коцевци (14 к.)'' **'''Доселеници:''' ''Грковци (2 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од селото [[Сачишта]] „кај Јанина во Грција“ (селото впрочем е во [[Кожанско]], Егејска Македонија). Основачот на родот (Мишо) бегајќи од зулумите на [[Али-паша Јанински|Али Паша Јанински]] дошол во ова село, каде се населил. Неговиот син, Андо (роден во 1808 година), учел школо кај [[Даскал Камче]]. И бил заслужен за отворање на школи во [[Кавадарци]] и [[Неготино]], починал околу 1868 година; ''Минчевци (2 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од [[Мариово]]; ''Вачковци (2 к.)'' доселени се во исто време од селото [[Врпско]] во [[Мариово]]; ''Бакевци-Мајсторовци (5 к.)'' доселени се од селото [[Пепелиште]]; ''Пинџуровци (2 к.)'' доселени се од селото [[Смолани]] кај [[Прилеп]]; ''Темковци-Толовци-Галабовци (2 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Дановци (1 к.)'' доселени се однекаде; ''Парапановци-Поповци (2 к.)'' доселени се од селото [[Бојанчиште]]. Уште подалечно потекло од селото [[Полчиште]] во [[Мариово]]; ''Покрајзидовци (2 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Пантефци (2 к.)'' доселени се од селото [[Ресава]]; ''Пијаде (1 к.)'' доселени се во 1830 година од селото [[Марена]]; ''Велковци (1 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]. А таму од селото [[Бистренци]]; ''Сејменовци (3 к.)'' доселени се од селото [[Дабниште]]; ''Постоловци (2 к.)'' доселени се од [[Тетовско]]; ''Ордановци (3 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Гучеловци (1 к.)'' доселени се од [[Бојанчиште]]; ''Сиратке (1 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Бојаџијовци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од [[Кавадарци]], уште подалечно потекло од [[Прилепско]]; ''Дубровци (2 к.)'' доселени се во 1865 година од [[Кавадарци]], а таму од [[Дуброво]]; ''Струмички (1 к.)'' потекнуваат од сираче од [[Струмичко]]; ''Бојовци (3 к.)'' доселени се околу 1870 година од [[Кавадарци]]; ''Трајковци (1 к.)'' доселени се во 1870 година од [[Марена]]; ''Клинчаровци (1 к.)'' доселени се во 1870 година од селото [[Ресава]], а таму од селото [[Горничево]] кај [[Лерин]]; ''Матаковци (1 к.)'' доселени се во 1870 година од селото [[Горни Дисан]]; ''Бунарци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бунарче]]; ''Чамевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бегниште]]; ''Шаткоти (1 к.)'' доселени се од [[Неготино]]; ''Мантевци (1 к.)'' доселени се од [[Неготино]]; ''Настовци (1 к.)'' доселени се во 1890 година од [[Кавадарци]]; ''Туревци (1 к.)'' доселени се во 1890 година од [[Неготино]]; ''Станковци (1 к.)'' доселени се во 1890 година од селото [[Гарниково]]; ''Роглевци (1 к.)'' доселени се во 1890 година од [[Кавадарци]]; ''Пеневци (1 к.)'' доселени се од [[Моклиште (село)|Моклиште]]; ''Вртковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бегниште]]; ''Трајчевци (1 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Гросковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бунарче]]; ''Галабовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Моклиште (село)|Моклиште]]; ''Нерковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бегниште]]; ''Андонијовци (1 к.)'' доселени се во 1900 година од селото [[Бојанчиште]]; ''Дисанци (1 к.)'' доселени се во 1900 година од [[Долни Дисан]]; ''Конопишки (1 к.)'' доселени се во 1900 година од селото [[Конопиште]]; ''Велковци (2 к.)'' доселени се во 1900 година од селото [[Радња]], а таму од селото [[Полчиште]] во [[Мариово]]; ''Ризовци (1 к.)'' доселени се во 1908 година од селото [[Бунарче]]; ''Сабатковци (1 к.)'' доселени се во 1913 година од селото [[Горни Дисан]], а подалечно потекло од [[Долни Дисан]]; ''Чолаковци (1 к.)'' доселени се во 1919 година од [[Гарниково]], а таму од [[Азот (област)|велешки Азот]]; ''Ордановци (1 к.)'' доселени се од [[Кавадарци]]; ''Богевци (1 к.)'' доселени се од [[Чемерско]], а таму од [[Ракета]]; ''Бошавци (1 к.)'' доселени се од [[Долна Бошава]]. *'''Муслимански родови:''' **'''Старинци:''' ''Оџевци (12 к.); Спајиовци-Сиџимовци (9 к.); Муѓеловци (1 к.); Мола-Даутовци (2 к.); Јашаровци-Аџемковци (5 к.); Шарковци (6 к.); Чотревци (3 к.); Журевци (3 к.); Лоскевци (3 к.); Ипчевци (5 к.); Моратовци (4 к.); Купатковци (2 к.); Хасковци (6 к.); Мола-Еминовци (5 к.); Шабановци (3 к.); Дураковци (3 к.); Пеливановци (2 к.) и Барјактаровци (1 к.); Амовци (5 к.); Неџбијовци (3 к.); Топаловци (2 к.); Хаџикаре (1 к.) и Џамбазовци (3 к.)'' **'''Доселеници:''' ''Суловци (1 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од [[Кавадарци]]; ''Нолбантиновци (3 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од [[Гевгелија]]; ''Јуруковци (3 к.)'' доселени се средината на XIX век од јуручкиот предел преку [[Вардар]] во [[Радовишко]]. По потекло се [[Јуруци]]; ''Синановци (1 к.)'' доселени се на крајот од XIX век од [[Кавадарци]], а таму од [[Арнаутлук]]; ''Јунчаровци (1 к.)'' доселени се од [[Тремник]]; ''Пунтевци-Шутовци-Крчовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Долни Дисан]]; ''Алишовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Долни Дисан]]. Во селото имало и две куќи одамна населени од [[Роми]].<ref>Во книгата наведени како „Турски Цигани“</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Основно училиште во Ваташа.jpg|мини|десно|300п|Поглед на основното училиште во населбата]] * [[ОУ „Димката Ангелов-Габерот“ - Ваташа]] до IX одделение<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dagvatasa.edu.mk/index.php/mk/|title=ООУ Димката Ангелов-Габерот|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=11 март 2018}}</ref> * Месна заедница * Амбуланта * Дом на културата == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Кавадарци]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе била придодадена поранешната општина, [[Општина Конопиште|Конопиште]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Кавадарци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Ваташа, во која се наоѓале селата Бунарче и Ваташа. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Кавадарска градска општина, во која покрај селото Ваташа се наоѓале градот Кавадарци и селата Глишиќ, Марена и Сопот. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Кавадарци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Кавадарци. === Избирачки места === [[Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ваташа 5.jpg|мини|300п|десно|Поглед на апсидата на црквата „Успение на Пресвета Богородица“, видлива од главната улица]] [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Ваташа.jpg|мини|300п|десно|Главната манастирска црква „Св. Никола“ на Моклишкиот манастир]] Селото е опфатено во склоп на избирачките места бр. 0691, 0692, 0693 и 0694 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=11 март 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 2.424 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|144}}</ref> * [[Амидеја (Ваташа)|Амидеја]] — населба од железно време; * [[Грнеица (Ваташа)|Грнеица]] — доцноантичка населба; * [[Калница (Ваташа)|Калница]] — доцноантичка населба и некропола; * [[Паракелова Глава (Ваташа)|Паракелова Глава]] — некропола од римско време; * [[Сува Чешма (Ваташа)|Сува Чешма]] — доцноантичка населба; и * [[Чоралица (Ваташа)|Чоралица]] — доцноантичка населба и некропола. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=378&Itemid=55|title=Цркви во Маренската парохија|publisher=Повардарска епархија|language=македонски|accessdate=23 февруари 2018}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ваташа|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Никола“ - Ваташа|Црква „Св. Никола“]] — главната црква на [[Моклишки манастир|Моклишкиот манастир]]; * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ваташа|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — најнова црква во селото, во изградба; и * [[Црква „Св. Троица“ - Ваташа|Црква „Св. Троица“]] — црква во близина на селото. ;Спомен-куќи: * [[Спомен-куќа на Страшо Пинџур]] — меморијален музеј сместен во родната куќа на народниот херој [[Страшо Пинџур]] ;Споменици * Споменик на 12. ваташки младинци — споменикот се наоѓа во близина на Ваташа, неколку километри јужно од населбата, во месноста [[Моклиште (село)|Моклиште]] на која е подигнат голем споменик на 12-те ваташки младинци стрелани од бугарскиот фашистички окупатор. ;Излетнички места * [[Моклиште (село)|Моклиште]] — познато излетничко место во [[Кавадарци]] и [[Тиквеш]]ијата со прекрасна местоположба и природен амбиент, од десната страна на реката [[Луда Мара]]. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=44}}</ref> * [[Луда Мара]] — река низ Ваташа и Кавадарци ;Езера * [[Катунишко Езеро]] — вештачко езеро во месноста Катуниште <!--== Редовни настани ==--> == Личности == [[Податотека:Споменик на Блаже Џунов во Ваташа.jpg|мини|200п|десно|Бистата на Блаже Џунов во Ваташа]] ;Родени во Ваташа * [[Зарко Димов]] (1865-?) — [[Македонци|македонски]] револуционер, еден од првите членови на [[ТМОРО]] од [[Тиквеш|Тиквешијата]] * [[Пандо Јанев|Пандо Јанев - Каменов]] (1868-1947) — еден од првите дипломирани лекари од Тиквешијата. * [[Иван Минчев]] (1874-1960) — револуционер * [[Димитар Пинџур]] (?-1915) — револуционер, татко на Страшо Пинџур * [[Тодор Поп Антов]] (1875-1954) — револуционер * [[Глигор Дујков]] (1878-1913) — член на [[Тиквешки револуционерен комитет|Тиквешкиот револуционерен комитет]] * [[Христо Поп Антов]] (1879-1964) — револуционер * [[Емануел Бакалов]] (1892-?) — македонски поет, доктор по медицина * [[Дончо Лазаров]] (1878-1950) — револуционер, тиквешки војвода * [[Ѓошо Белопета]] (1897-?) — познат трговец * [[Ѓошо Бојаџиев]] (1892-1956) — македонски револуционер и учесник во НОБ * [[Лазо Баснарков]] (1904-1941) — учесник во НОБ * [[Блажо Еленов]] (1908-1967) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]] и бил на чело на [[Општина Кавадарци]] * [[Гичо Еленов]] (1917-?) — учесник во НОБ * [[Васил Дубров]] (1912-1941) — спортски работник, член на [[Соколско друштво - Кавадарци|Соколското друштво од Кавадарци]] * [[Лазо В'чков]] (1913-1990) — учесник во НОБ * [[Димо Димовски]] (1913-1978) — учесник во НОБ, спортски работник * [[Страшо Пинџур]] (1915-1943) — партизан * [[Димката Ангелов Габерот]] (1916-1943) — учесник во НОБ * [[Боро Ангелов|Боро Ангелов-Ваташки]] (1919-1954) — учесник во НОБ * [[Наќо Ангелов]] (1921-2003) — учесник во НОБ * [[Ристо Џунов]] (1919-2005) — економист, учесник во НОБ * [[Блаже Џунов]] (1921-1944) — партизан од Тиквешијата * [[Киро Арсов]] (1918-1944) — учесник во НОБ * [[Јован Костов (Ваташа)|Јован Костов]] (1908-1987) — спортист, член на [[Соколско друштво - Кавадарци|Соколското друштво од Кавадарци]]. * [[Ило Костов|Ило Костов - Крумо]] (1921-1943) — учесник во НОБ * [[Перо Ампов]] (1922-1944) — учесник во НОБ * [[Блаже Ицев]] (1923-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Илчо Димов]] (1925-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Герасим Матаков]] (1925-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Лена Јованова|Лена Матакова Јованова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Пане Мешков]] (1925-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Перо Видев]] (1928-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Ката Видева]] (1922-) — учесник во НОБ и просветен работник * [[Станка Јовановска|Станка Пане Јовановска]] (1924-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Данко Дафков]] (1925-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Ристо Ѓондев]] (1925-1943) — учесник во НОБ (едно од стреланите деца во Ваташа) * [[Стева Илиева|Стева Гоцева Илиева]] (1927-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ленча Камчева|Ленча Рачкова Камчева]] (1924-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Тодор Џунов]] (1931-2014) — правник * [[Атанас Грков]] (1934-1988) — познат македонски доктор (Примариус), со чин полковник * [[Васо Ангелов]] (1938-2019) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски [[глумец]]. * [[Петар Наневски]] (1935-2022) — македонски поет, есеист и сликар * [[Ацо Видиков]] (1946-2021) - [[македонски]] театарски, филмски и телевизиски [[глумец]] * [[Димо Дулот]] (1952) - македонски виолинист и пејач ;Доселени во Ваташа * [[Коле Велков]] (1921-1944) — македонски партизан, учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|Народноослободителната војска на Македонија]]. * [[Андон Грков]] (?-1878) — македонски просветен работник и учител. * [[Маријка Бојаџиева|Маријка Г. Бојаџиева]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. Доселена од [[Јакоруда]] ([[Пиринска Македонија]]) * [[Анушка Димитрова]] (р.1882) — учесник во НОВ на Македонија ;Починати во Ваташа * [[Даскал Камче]] (?-1848) — просветител, основач на првата печатница во Македонија == Култура и спорт == * [[ФК Габер]] (Ваташа) има настапувано во [[Втора македонска фудбалска лига|Втората македонска фудбалска лига]]. <!--== Иселеништво ==--> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Vataša}} * [http://www.kavadarci.gov.mk/?jazik=1&id=0210 Ваташа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050118015630/http://www.kavadarci.gov.mk/?jazik=1&id=0210 |date=2005-01-18 }} * [http://www.dnevnik.com.mk/?pBroj=2786&stID=57070 Цвеќе и солзи за убиените другари] * [http://www.cybermacedonia.com/vatasa.html Сведоштва за убиството на ваташките младинци (на англиски)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090210051309/http://www.cybermacedonia.com/vatasa.html |date=2009-02-10 }} {{Општина Кавадарци}} [[Категорија:Ваташа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кавадаречки села]] [[Категорија:Села во Општина Кавадарци]] pxi8pmhed65efnbdb1zk0pztbusysmd Разговор:Егејска Македонија 1 7263 5579229 5578630 2026-06-20T09:06:18Z Forbidden History 89259 /* Violation of NPOV policy regarding territorial status */ Одговор 5579229 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} {{ВПМ}} '''''Претходните разговори се достапни на:''''' * [[Разговор:Егејска Македонија/Архива|Архива 1]] == Најнови менувања на статијата == Ќе ве молам подолу да го оставите текстот за идната форма на статијата на '''''македонски јазик'''''. Така и ќе се види дали е доволно неутрална новата верзија која се наметнува. [[Корисник:Boyan|Boyan]] 22:06, 2 јули 2006 (UTC) == Информација == Се работи на не баш довршената тема на англиската Википедија: [http://en.wikipedia.org/wiki/Slavic_toponyms_for_Greek_places Slavic toponyms for Greek places] за кој предложив користење на книгите во два тома: „Населените места во Егејска Македонија“ на Тодор Христов Симовски ISBN 9989-9819-4-9 и ISBN 9989-9819-6-5 . Во нив се употребени француски, германски, бугарски, грчки, извори од Република Македонија и др., генералштабни австроунгарски, српски, грчки, француски, англиски и др. географски карти. Мое ЛИЧНО мислење, се разбира немора да сум во право е дека тоа е најдобриот научен труд воопшто на темава, а некои од другите тоа го прифатија дури и грчките Wikiped-ери. Книгата ги опфаќа сите можни населени места, вклучително и оние кои биле уништени, напуштени итн. и тоа со нивната географска локација, стариот и новиот топоним, административната припадност, датум и број на законскиот акт на Грчката држава, како и број на административниот весник каде е наведена владината наредба за преименување итн. Како и да е, појдете на [http://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Slavic_toponyms_for_Greek_places#Verification.2C_sources.2C_corrections.2C_explanations.2C_recommended_reading_etc. Slavic toponyms for Greek places] таму оставив линкови до повеќе скенирани (всушност усликани) страници од книгата кои ги сликав и аплоадував на photobucket (има вовед на англиски, библиографија итн.), прочитајте ги, кажете мислења итн. Е сега, секако ќе има недоразбирања итн. ќе има и наши и грчки поединци кои ќе се повикуваат на Античка Македонија, ќе има поединци кои би прифатиле назив „словенски топоними“, од трета страна има и такви топоними кои објективно се турски (Ениџе-Вардар денешна Giannitsa, изграден од Евренос Беј кој нашите сонародници во Ег. Мак. го викаат Пазар), потоа влашки топоними (Неа Аугуста за она што ние го викаме Негуш, а Грците Науса) итн. Како и да е, добро е да има список на интернетов на англиската википедија, во тој поглед германската википедија стварно има побогат article на оваа тема, види [http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_mazedonischer_Bezeichnungen_griechischer_Orte ТУКА], иако најдов неколку грешки само што фрлив поглед (напр. селото Ахил не спаѓа во Костурскиот округ) итн.--[[Корисник:Vbb-sk-mk|Vbb-sk-mk]] 03:34, 21 август 2006 (UTC) Треба да се преуреди статијата, во смисла на тоа дека Егејска Македонија денес е во состав на Република Грција. Република Грција има своја територијална организација, со која Егејска Македонија е поделена на триде дела кои се соодветно именувани. Треба да се напомене исто така дека политика на Република Грција е преименување на топонимите со цел бришење на македонскиот етнички белег на оваа територија--[[Корисник:Brest|brest]] 14:38, 17 февруари 2007 (UTC) :Оваа статија е грчка пропаганда на македонски јазик на македонска википедија.--[[Корисник:Brest|brest]] 22:20, 18 април 2007 (UTC) :И јас мислам дека е грчка пропаганда и треба да се смени. Ако веќе пишува дека е 51% од цела Македонија (а тоа е грчка математика која се покажа како крајно лажлива во контекст на последните настани и нивниот буџетски дефицит) да се допише дека е тие 51% (ВО КОИ ЈАС СЕ СОМНЕВАМ, мислам дека е помалку) се освоени во ноември 1912 година по првата балканска војна. Ако пишува дека тие сега ја викаат Македонија (и тоа создавало забуни) ДА СЕ ДОПИШЕ дека тоа е од 1989 година. Претходно ја викаа СЕВЕРНА ГРЦИЈА (апропо „Јужна Србија“). И како и за секоја ОКУПИРАНА област имаа специјално тело: Миниастерство за Северна Грција. Дури потоа ја променија во Македонија и Тракија, за на крај (во контекст на игрите со името) да ја поделат на 3 „независни“ провинции - Западна, центрлна и источна (демек кога ќе има и северна, тие ќе бидат 75% ?) Сите овие вистини фалат, а една енциклопедија треба да се грижи за вистината, а не за грчката пропаганда. дополнително, по број на луѓе не се 51% (туку 2,2 / (2,2+2,05+0,6+ остаток ситен по албанија и србија) = 45%. Покрај тоа никаде не е спомнато доселувањето на 2 милиони христијани од мала азија од кои поголем број останаа тука и сега се најголемите македонци. има уште многу - дали некој сака да слуша? [[Special:Contributions/77.28.216.201|77.28.216.201]] <small>([[User talk:77.28.216.201|разговор]])</small> 22:20, 12 септември 2010 (CEST)Македонец кој не е грчки шпион ::Доколку сметате дека со статијата нешто не е во ред, или пак сакате да спорите, ве молиме да се регистрирате на македонската википедија и да придонесете за нејзин подобар квалитет на информации.--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 22:56, 12 септември 2010 (CEST) ==Original version agreed by rational Macedonian editors== "Егејска Македонија (уште и Приморска, Беломорска или Грчка Македонија) претставува 51% од географско-историската целост на Македонија во состав на денешна [[Република Грција]]. Најголем регион во денешна Грција според површина, втор регион според број на население. Грците овој дел го нарекуваат едноставно Македонија ([[грчки]]: Μακεδονία), бидејќи сметаат дека тоа е единствениот ентитет кој има право да го носи името Македонија. Ова е една од причините за грчко-македонскиот спор околу името на [[Република Македонија]]." [[User:Politis|Politis]] <small>([[User talk:Politis|разговор]])</small> 13:57, 12 февруари 2009 (UTC) ==brest-bot проверка на правопис== *Промена на зборови од типот '''превзема...''' во '''презема...''', без ''в'', синтаксна грешка. *'''Податотека''' наместо '''File''', вики клучни зборови на македонски. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 01:21, 26 јули 2009 (UTC), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> == brest-bot проверка на правопис == *'''Податотека''' наместо '''File''', вики клучни зборови на македонски. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 16:30, 7 август 2010 (CEST), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> http://makedonija.name/history/aegean-macedonia-names-toponyms == Gorco проверка на правопис == "-[[Special:Contributions/77.28.12.241|77.28.12.241]] <small>([[User talk:77.28.12.241|разговор]])</small> 19:05, 20 јуни 2011 (CEST)". http://makedonija.name/map/aegean-macedonia [[Special:Contributions/77.29.140.141|77.29.140.141]] <small>([[User talk:77.29.140.141|разговор]])</small> 22:14, 27 јуни 2011 (CEST) ==Зошто е ова овде?== Избришеш. [[Податотека:Flag of North Macedonia (1992–1995).svg|thumb|100px|right|Знамето на Република Македонија (1991-95)]] Ова не е официјален знаме во Република Македонија или во Егејска Македонија. [[User:Kalanapas|Kalanapas]] <small>([[User talk:Kalanapas|разговор]])</small> 21:51, 20 јули 2013 (CEST) == Македонски села во Правишко и Гида (Александрия) == Здравейте! Можете ли да кажете в Кавалски окръг в кои 3 села има македонци, и около Гида (Александрия) в кои села има македонци? поздрави! [[User:Kanalcek|Kanalcek]] <small>([[User talk:Kanalcek|разговор]])</small> 09:47, 26 јуни 2022 (CEST) Во Кавалски Округ ми се ставени градчињата Правишта, Сари Шабан и Кавала, но има можност и за погрчени Македонци во некои други села. Во Општина Гида има Македонци во градчето Гида, Грисел, Алабор, Нихор, надоле до Либаново има. [[User:Nikola0505|Nikola0505]] <small>([[User talk:Nikola0505|разговор]])</small> 08:30, 19 јули 2022 (CEST) :Благодаря за отговора! В някои села около Правища също има, но са се гърчеели още през 19-ти век. Под Нихор, кое имаш предвид, това до Гида или на юг от р. Бистрица? [[User:Kanalcek|Kanalcek]] <small>([[User talk:Kanalcek|разговор]])</small> 22:22, 6 август 2022 (CEST) :Някоя нова карта за етнографията на Егейска Македония ще качаваш ли скоро? В Поградецко знаеш ли, в кои села има македонци? И македонците в Поградец колко са? [[User:Kanalcek|Kanalcek]] <small>([[User talk:Kanalcek|разговор]])</small> 22:34, 6 август 2022 (CEST) == Serbia strong yes very strong country in the world serbia win war Radovan karadzic sigma yes and ratko mladic too sigma very much Serbia strong yes very strong country in the world serbia win war Radovan karadzic sigma yes and ratko mladic too sigma very much == Serbia strong yes very strong country in the world serbia win war Radovan karadzic sigma yes and ratko mladic too sigma very much Serbia strong yes very strong country in the world serbia win war Radovan karadzic sigma yes and ratko mladic too sigma very much [[Специјална:Придонеси/&#126;2025-64506-9|&#126;2025-64506-9]] ([[Разговор со корисник:&#126;2025-64506-9|разговор]]) 00:00, 18 септември 2025 (CEST) == Violation of NPOV policy regarding territorial status == Hello. I am writing to point out a serious violation of Wikipedia's core policy of '''Neutral Point of View (NPOV)''' in the introduction of this article. The text currently describes Greek Macedonia as a "occupied territory" (''окупирана територија''). This phrasing is heavily biased, historically inaccurate, and politically motivated. Greek Macedonia is a internationally recognized territory of the Hellenic Republic, a sovereign state, a member of the European Union, and NATO. This status has been solidified by international treaties, including the Treaty of Bucharest (1913) and, more recently, the Prespa Agreement (2018), which legally resolved name and territorial disputes between the two countries. Using terms like "occupied territory" transforms an encyclopedia article into nationalist propaganda. I request the immediate removal or revision of this phrase to adhere to Wikipedia's global standards of neutrality and factual accuracy. Thank you. [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-35459-41|&#126;2026-35459-41]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-35459-41|разговор]]) 16:19, 18 јуни 2026 (CEST) :Using the word "occupied territory" is a historical fact and that is where all the problems appear for the Macedonians living in that area. The genocide done by the Greek state to the Macedonian population, is heavily linked to the background of that territory which was divided and occupied by force by Greece. Yes the modern state is recognized, but that region has it's own historical background, and "occupied" territory defines all the post activities there till present day. That doesn't change that today the territory is internationally recognized. Republic of Macedonia was also internationally recognized but yet Greece, didn't respect that. So, once again - measure your own words and actions first, before asking or labeling people with that vocabular. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 11:06, 20 јуни 2026 (CEST) sn1aqjaxer3s7wyi48emkxcyw6py4wc Свети Наум Охридски Чудотворец 0 7908 5578981 5478028 2026-06-19T18:06:28Z Buli 2648 5578981 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки житија. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката во Зографскиот манастир.<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот П. Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од Љубомир Ковачевиќ.<ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во Москополе во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] ex34bzvpj9v29jyt9njxe72fyryx1nw 5578982 5578981 2026-06-19T18:08:05Z Buli 2648 /* Житија */ 5578982 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки житија. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката во Зографскиот манастир.<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот П. Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од Љубомир Ковачевиќ.<ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во [[Москополе]] во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] 92dq22eknezvzm4u1pprwtv6hqzmvks 5578985 5578982 2026-06-19T18:15:59Z Buli 2648 /* Житија */ 5578985 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки житија. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката во Зографскиот манастир.<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот Панта Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од [[Љубомир Ковачевиќ]].<ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во [[Москополе]] во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] h79nj9qgt7bj7wsx7b7oa573gejofmi 5578986 5578985 2026-06-19T18:19:33Z Buli 2648 /* Житија */ 5578986 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки житија. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката на [[Зографски манастир|Зографскиот манастир]].<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот Панта Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од [[Љубомир Ковачевиќ]].<ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во [[Москополе]] во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] qlj7extgevk4e0m3h6cbu0bn0py1z19 5578990 5578986 2026-06-19T18:35:06Z Buli 2648 /* Житија */ 5578990 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки житија. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката на [[Зографски манастир|Зографскиот манастир]].<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот Панта Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од [[Љубомир Ковачевиќ]].<ref>{{Наведено списание|last=Ковачевић|first=Љубомир|date=1885|title=Неколико прилога за црквену и политичку историју јужних Словена|url=https://books.google.mk/books?id=bLkrAQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|journal=Гласник Српскога ученог друштва|volume=63|pages=1-40}}</ref><ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во [[Москополе]] во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] l1ptihpq5glsf1zxudffxgexa1yqbw5 5579019 5578990 2026-06-19T19:18:36Z Buli 2648 /* Житија */ 5579019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Наум Охридски Чудотворец |birth_date=ок. [[830]] |death_date={{починал на|23|декември|910}} |feast_day=[[20 мај]] ([[Грегоријански календар]]), [[3 јули]] ([[Јулијански календар]]) и [[23 декември]] (Грегоријански календар), [[5 јануари]] (Јулијански календар) |venerated_in=[[Православие|Источната православна црква]] |image=SaintNaum.jpg |imagesize=250px |caption=Икона на св. Наум Охридски |birth_place= |death_place= [[Охрид]], [[Прво Бугарско Царство]] (денес [[Македонија]]) |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Свети Наум Охридски Чудотворец''' (о. [[830]] - [[23 декември]] [[910]]) — [[Среден век|средновековен]] научник, [[писател]], учител, и еден од основоположниците на [[Словенска писменост|словенската писменост]] и [[Македонска книжевност|македонската писменост]] и просвета. Денес неговите мошти се изложени во по него наречениот манастир [[Манастир Свети Наум|„Св. Наум“]]. ==Животопис== [[Податотека:Св Наум.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Наум Охридски“ на брегот на [[Охридското Езеро]]]] Св. Наум потекнувал од богати и побожни родители, а поради љубовта кон [[христијанство]]то, тој се откажал од наследството и се замонашил. Тој бил најмладиот ученик на [[Св. Кирил и Методиј|светите Кирил и Методиј]]. Со нив, тој учествувал во [[Моравска мисија|Моравската мисија]], а го ширел [[христијанство]]то и во [[Панонија]], [[Девол]], [[Илирик]] и други краишта. По завршувањето на Моравската мисија, тој заминал во [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], каде го поминал остатокот од својот живот. Првично тој живеел во престолнината [[Велики Преслав]],{{Се бара извор|се бара извор}} каде се приклучил во работата на [[Преславската книжевна школа]].{{Се бара извор|се бара извор}} Подоцна Наум заминал во [[Охрид]], каде му се приклучил на св. Климент во работата на [[Охридската книжевна школа]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> Св. Наум бил еден од основачите на [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], каде работел како учител од [[886]] до [[893]] година.{{Се бара извор|се бара извор}} Како еден од најдаровитите ученици на браќата [[Св. Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], во [[893]] година, кога [[Свети Климент Охридски|Климент]] бил назначен од бугарскиот цар [[Борис I]] за [[Словени|словенски]] [[епископ]] во [[Дебрца|Дрембица]] и [[Белград (Албанија)|Велика]], на неговото учителско место во [[Кутмичевица]] бил назначен св. Наум Охридски, кој раководел со Охридската школа во текот на седум години, а во [[900]] година се повлекол во [[манастир]]от посветен на [[Архангел Михаил|свети Архангел Михаил]]. Во манастирот, св. Наум собрал големо [[монах|монашко]] братство.<ref name="XIX 2015"/> Познато е дека се занимавал со [[Литература|литературна дејност]], но неговите текстови сè уште не се идентификувани. Од двете кратки житија, напишани на [[црковнословенски јазик]], се гледа дека бил голем учител, просветител, кој се разбира во [[Народна медицина|народната медицина]] и толерантно ги водел црковните работи. На св. Наум Охридски му се припишуваат делата: * [[Канонот за апостолот Андреј]]; и * [[Канонот за пренесување на моштите на Јован Златоуст]]. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на [[23 декември]] [[910]] година, во манастирот „Свети Наум“, на возраст од 80 години и бил погребан лично од св. Климент во манастирската црква.<ref name="XIX 2015"/> == Житија == Животот и дејноста на Свети Наум Охридски се познати преку две словенски и две грчки [[Житие|житија]]. Најстаро меѓу нив е Првото кратко словенско житие, кое се датира во X век.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Delo/41|title=Житиеписните творби за св. Наум Охридски|work=Енциклопедија на македонската книжевност|accessdate=19 јуни 2026}}</ref> Според содржината на текстот, негов автор бил ученик на Наум, кој го составил по барање на деволскиот епископ [[Марко Деволски|Марко]]. Во житието се споменува дека постоеле и пообемни словенски житија на Свети Климент и Свети Наум, но тие не се зачувале до денес. Препис од ова житие од XV век бил откриен во 1906 година од [[Јордан Иванов]] во Прологот бр. 47 од збирката на [[Зографски манастир|Зографскиот манастир]].<ref name=":0" /> По неговото прво објавување, текстот бил предмет на интерес на повеќе слависти и историчари, меѓу кои Петар Лавров, Божидар Ангелов, Васил Киселков, Иван Дујчев и други. Подоцна бил преведен и на современ македонски јазик. Второто словенско житие е поново и е зачувано во препис од XVI век. Ракописот го пронашол [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], кој го испратил во Белград на историчарот Панта Среќковиќ, а во 1885 бил објавен од [[Љубомир Ковачевиќ]].<ref>{{Наведено списание|last=Ковачевић|first=Љубомир|date=1885|title=Неколико прилога за црквену и политичку историју јужних Словена|url=https://books.google.mk/books?id=bLkrAQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|journal=Гласник Српскога ученог друштва|volume=63|pages=1-40}}</ref><ref name=":0" /> Во него се наведува дека Наум бил еден од најблиските ученици на Светите Кирил и Методиј и учесник во Моравската мисија. Житието сведочи и за неговиот престој во Рим, каде што заедно со Климент бил ракоположен за свештеник. Истражувачите најчесто сметаат дека и двете словенски житија потекнуваат од македонската книжевна традиција.<ref name=":0" /> Покрај словенските, зачувани се и грчки житија за Свети Наум. Најпознатото кратко грчко житие било печатено во Венеција во 1695 година по иницијатива на Козма Китијски, настојник на Охридската архиепископија.<ref name=":0" /> Подоцна истиот текст бил повторно објавен во [[Москополе]] во 1740 и 1742 година со поддршка на манастирот „Свети Наум“. Во научната литература ова житие често е познато како Македонска легенда. Се смета дека неговата основа потекнува од XIII век и дека е составено под влијание на Пространото грчко житие на Свети Климент.<ref name=":0" /> Дополнително, [[Иван Дујчев]] открил уште едно грчко житие и служба за Свети Наум во ракопис што се чува во Националната библиотека во Атина.<ref name=":0" /> Иако зачуваниот препис потекнува од XVII век, се претпоставува дека текстот бил составен значително порано. Истражувачите забележуваат дека ова житие покажува високи книжевни квалитети и содржи елементи што упатуваат на постара изгубена словенска предлошка. ==Култот на св. Наум== [[Податотека:Seven Saints (Седмочисленици, Св Наум).jpg|мини|300п|Светите Седмочисленици од црквата на манастирот Св Наум, Охрид, 1806]] Набрзо по смртта, Наум бил канонизиран за [[светец]], поради чудата кои се случувале на неговиот [[гроб]] и во манастирот, а култот за него започнал да се шири во [[Македонија]], како и во [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. Во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|охридскиот архиепископ Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година се вели дека „чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“. Сепак, првите легенди и преданија за неговите чуда биле објавени во втората половина на [[19 век]]. Во [[1925]] година, српскиот епископ во [[Охрид]], владиката Николај, издал книшка со триесет чуда, преданија и кажувања за св. Наум, пишувајќи дека „Св. Наум е почитуван и живее како опомена и совест во душите на луѓето“. Во една легенда се вели дека охридскиот цар му го изградил манастирот на св. Наум, додека во друга легенда, запишана од [[Бранислав Нушиќ]], се вели дека манастирот бил царски дворец кој св. Наум го добил како подарок за излекувањето на царската ќерка.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодатите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> ==Свети Наум како мотив во уметноста== [[Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски во центарот на Охрид]] * „Послушај како чука срцето на свети Наум“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1963 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Македонска книжевност}}{{Седмочисленици}}{{Симболи на Македонија}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Наум, Охридски}} [[Категорија:Свети Наум Охридски| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Основоположници на словенската писменост]] [[Категорија:Основоположници на македонската писменост]] [[Категорија:Светци од средновековен Охрид]] [[Категорија:Преславска книжевна школа]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] 6qll6aly66mpz3tj9y53job5inpcek1 Тодор Александров 0 8493 5578969 5578748 2026-06-19T17:00:43Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-35601-45|~2026-35601-45]]) и ја поврати преработката 5488506 на Buli 5578969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице | име = Тодор Александров | живеел = [[4 март]] [[1881]] — [[30 август]] [[1924]] | слика = [[Податотека:BASA-10K-3-714-3(1)-Todor Alexandrov, Nice.jpg|250п]] | опис = Портрет на Александров во 1912 г.<br />со автограм и посвета на [[Пејо Јаворов]] | прекар = Стариот | роден-место = [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], [[Косовски Вилает]], [[Отоманско Царство]] | починал-место = [[Сугарево]], [[Царство Бугарија]] | држава = [[Македонско национално движење]] | гранка = | служба-време = [[1898]] — [[1924]] | чин = Раководител на Скопскиот револуционерен округ на МРО {{•}} Неформален шеф на бугарското воено разузнавање на групата западни армии {{•}} Член на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] | единици = | командувал = [[Македонска револуционерна организација]] {{•}} [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] | битки = [[Прва балканска војна]] {{•}} [[Втора балканска војна]] {{•}} [[Прва светска војна]] | одличја = | занимања = учител [[Податотека:Signature of Todor Alexandrov.svg|200п]] }} '''Тодор Александров Поп-Орушов''' ([[Ново Село (Штипско)|Ново Село]], [[4 март]] [[1881]] — [[Сугарево]], [[31 август]] [[1924]]) — македонски политички водач, војвода и еден од водачите на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]].<ref>Енциклопедија ВМРО, Скопје, 2015, стр. 3</ref> Во 1898 година се приклучил во [[ТМОРО]]. Бил учител и раководител на месните комитети во [[Кочани]], [[Виница]], [[Кратово]], [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и [[Штип]], секретар на четата на штипскиот војвода [[Мише Развигоров]] (1905) и на кочанскиот околиски војвода [[Симеон Георгиев]]-Кочански (1907), окружен војвода на Скопскиот револуционерен округ (1907), член на ЦК на ВМОРО (1911), член во Штабот на III македонска бригада во [[Балканските војни]] и во Штабот на партизанската чета на III бригада на [[Единаесетта пешадиска македонска дивизија|XI македонска дивизија]] во [[Првата светска војна]]. По војната, заедно со [[Александар Протогеров]] и [[Петар Чаулев]], ја обновил организацијата под името ВМРО (1919) и во 1920 ја зацврстил во Пиринскиот дел на Македонија, каде што создал организациона и воена база и оттаму ги обновил оружените четнички акции во Вардарскиот дел на Македонија. Дејствувал против политиката на земјоделската влада на [[Александар Стамболиски]] за зближување со [[Кралството на СХС]]. Го потпишал [[Мајски манифест|Мајскиот манифест]] за обединување на македонските револуционерни сили (1924), но пред убиството јавно се откажал од својот потпис. ==Рани години== [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|мини|десно|Родната куќа на Тодор Александров]] Тодор Александров е роден на [[4 март]] [[1881]] година, во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], [[Штип]]ско, во семејството на свештеникот Александар Поп-Орушев и Марија. Таткото на Тодор бил учител во [[Радовиш]], просветител и надарен човек, црковен пејач, поет, собирач на народни умотворби. Тој бил ученик во бугарското машкото 3-то класно и педагошко училиште во [[Скопје]] и таму како ученик, Тодор Александров се вклучува во македонското револуционерно движење. == Во македонското револуционерно движење == {{Контроверзни дејци во македонското револуционерно движење}} {{quote|''Македонците се обединија околу нивната стара институција ВМРО, која како и секогаш предизвикува сеопшто восхитување. Тодор Александров, сакан и уважуван од целиот народ, го зеде во свои раце раководењето со движењето. Роден е во Македонија, 42 годишен. Тодор Александров го посвети својот живот на македонската кауза уште кога беше на 18 годишна возраст. Тој е учител, човек со нескротлива енергија и строга моралност, народот го вика СТАРИОТ и го почитува. Војводите и комитите му се предани до крај. Таа предност е објаснението за неуспехот на српските и грчките власти, да му ги откријат скривалиштата и покрај тоа што Србија, за неговата глава таксува 700.000 динари. Тодор Александров се движи низ цела Македонија како АПОСТОЛ, тој ги посетува сите предели еден по друг. Влегува во села и градови ги собира жителите, им говори, ги советува. Тој никогаш не организира мерки за лична заштита, селаните му се предани, сите знаат каде оди и никој не помислува за предавство, напротив, сите жители на Македонија го чуваат на штрек. Александров е опкружен од една сила која не дозволува негово факање'' |Колинз|Чикаго <ref><small>''Весник Дејли Њуз''</small></ref>}} === Македонска револуционерна организација === {{quote|''Во редовите на организацијата влегуваат нови, свежи сили, кои ќе ги надминат своите учители. Меѓу многуте, ќе го споменам името на само еден од нив: тој е Тодор Александров — слабото даскалче. На изглед никој не би се посомневал дека во таа женствена надворешност се крие револуционер по душа, одличен организатор со цврст карактер и челична волја. Скромен, разумен и тактичен, познавајќи ја одблиску народната душа и болка, тој доминира на народните маси. Строг, пред сè кон себеси, тој е роден за народен водач. На него се полагаат големи надежи... ''|'''Даме Груев'''|'''Сè за Македонија, Зборникот документи за Тодор Александров''' <ref name="AI" /> }} [[Податотека:Тодор Александров 6.jpg|мини|лево|150п|Тодор Александров]][[Податотека:Todor Alexandrov IMARO and other prisoners in 1903.jpg|мини|350п|Затвореник во Скопје (бр. 53)]] Во учебната [[1897]]/[[1898|98]], на возраст од 15 година, за време на своето школување во педагошката гимназија во [[Скопје]] бил вклучен во редовите на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] од страна на тогашниот директор на гимназијата, [[Христо Матов]]. Во [[1903]] г. Александров учествува во снабдување на дел од експлозивот за [[Гемиџии|Солунските атентатори]]. Во тоа време соработувал со [[Павел Шатев]] кој во своите спомени забележал: :''Тој ми остави впечаток на многу разумен, трезвен ум и подготвен за сите жртви пред олтарот на ослободувањето''.<ref><small>Шатев, П., „В Македония под робство“, София, 1983, трето издание.</small></ref> Во почетокот на [[1903]] година бил назначен за околиски раководител во Кочанскиот реон. Како резултат на предавство, на [[3 март]] [[1903]] година е осуден на 5 години затвор и казната ја издржува во скопскиот затвор [[Куршумли ан]]. По 13 месеци, во април [[1904]] година бил амнестиран. Наскоро потоа е назначен за главен учител на II-ро класно училиште во [[Штип]]. Александров заедно со [[Тодор Лазаров]] и [[Мише Развигоров]] деноноќно работел за организирањето на штипскиот револуционерен реон. Резултатите од неговата активност се забележани и од турските власти, кои во ноември [[1904]] година му забрануваат да учителствува. На [[10 јануари]] [[1905]] година неговата куќа е заградена од многуброен аскер, но Александров успева да се измолкне од војничкиот кордон и се присоединува кон четата на [[Мише Развигоров]], на која што станува секретар. Александров бил делегат на штипскиот реон на [[Скопски конгрес|Скопскиот конгрес]]. Неговото расклатено здравје го тера да стане учител во [[Бургас]] во [[1906]] година, но разбирајќи за смртта на [[Мише Развигоров]], тој го напушта учителството и заминува за [[Македонија]]. По убиството на Развигоров, станал секретар на кочанскиот околиски војвода [[Симеон Георгиев]]. На Третиот конгрес на [[Скопски револуционерен округ|Скопскиот револуционерен округ]] (ноември [[1907]]) е избран за еден од окружните војводи на овој округ. По внатрешните поделби на Организацијата, Александров се приклонил кон [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|конзервативното крило]] и како таков учествувал во работата на [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] кога дошло до дефинитивен расцеп. За време на [[Младотурска револуција|Хуриетот]] не го предал оружјето и се повлекол во илегала. {{Дејци на МРО}} === Обид за обнова на Организацијата === {{quote|''Тогаш на чело на оваа организација застанал Тодор Александров, кој користејќи го вакуум просторот во раководните структури на македонското револуционерно движење, сè повеќе се наметнувал како авторитет...''|'''Предавствата и атентатите во македонската историја'''<ref name="PiAvM" /> }} По [[Младотурската револуција]], [[Радикална - реформска струја|Реформска струја]] се откажала од вооружените методи и решиле својата борба за [[Македонија]] да ја продолжат по пат на легални методи преку [[Народна федеративна партија|Народната федеративна партија]]. Наспроти нив, [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|конзервативната струја]] предводена од [[Христо Матов]] ги запазила старите принципи на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] и сметале дека ослободувањето на Македонија може да се изврши со помош на [[Бугарија]]. Оваа групација го задржала старото име [[ВМРО]] и со вооружени методи продолжила да дејствува против Младотурците. Бил формиран Централен комитет во кој влегле Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]] и [[Петар Чаулев]], а за резервен член бил избран [[Александар Протогеров]]. Од оваа групација подоцна ќе произлезе [[ВМРО (Автономистичка)]]. ===Магарешки атентати=== {{Главна|Магарешки атентати}} {{quote|''Јас си замислував да сретнам еден страшен управувач, фанатичен и егзалтиран. Но, пред мене стоеше сосема поинаков човек. Слаб, доста висок, бледо лице, правилен профил, со прошарена брада, живи очи, понекогаш умислени, но постојано нежни. Тодор Александров, кој е на 42 години зборува спокојно, слатко, без гестови дури и за најважните прашања, за татковината и за себе. Неговото спокојство и ладнокрвноста предизвикуваат задоволство. И покрај тоа што тој човек е душата на Македонската револуција, има една железна волја, а неговиот решителен дух не престанува да ги восхитува оние кои го опкружуваат''|'''Пол Ерно''' |'''Париз, 1924&nbsp;г.'''<ref><small>''Весник Журнал''</small>'</ref>}} [[Податотека:Портрет на войводата Тодор Александров (1881-1924), заснет в Ница (Франция), началото на ХХ век.jpg|мини|лево|150п|Поретрет на Александров]][[Податотека:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|мини|десно|300п|Тодор Александров, [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.]] Во предвечерието на [[Првата балканска војна]], тој организирал серија атентати познати како ''[[Магарешки атентати]]''. Еден од ваквите атентати се случил во почетокот на [[1912]] година во [[Штип]], на [[1 август]] [[1912]] во [[Кочани]], а кон крајот на истиот месец во [[Дојран]]. Според некои историчари цел на атентатите: ''била возбудување на турскиот фанатизам за масовни масакри врз недолжниот македонски народ, од чиишто средини произлегувале и атентаторите. Додатно на ова, прогонувајќи ги четите по селата, и власта од своја страна прибегнувала кон терор и разоружување на населението во местата каде што се случувале атентатите''.<ref name="PiAvM"><small>''Виолета Ачковска и Никола Жежов, Предавствата и атентатите во македонската историја, Скопје, 2004''</small></ref> === Учество во војните === {{quote|''Патувањата на Тодор Александров се рамни на царски патувања, таму каде Ќе стаса Тој, на пример, во некоја далечна долина, долината добива живот, зад секое дрво будно стои стражар, секој жбун во шумата крие две очи, а селаните се собираат крај патеките изговарајќи ги во шепт зборовите: Тодор ќе минува оттука'' |'''генерал Томсон'''|'''Лондон 1923&nbsp;г.''' <ref><small>''Весник Тајмс''</small></ref>}} [[Податотека:Тодор Александров во четничка униформа.jpg|мини|лево|200п|Александров во четничка униформа]][[Податотека:Todor Alexandrov's datachment.jpg|thumb|300п|десно|Чета на Тодор Александров во Првата светска војна]] Сенародниот собир во Софија во август [[1912]] година, под претседателство на [[Александар Протогеров]], извршил морален притисок врз Бугарија да и објави војна на Турција. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во [[Бугарија]] во втората половина на септември 1912 година, Тодор Александров, Александар Протогеров, [[Тодор Лазаров]], полковник [[Стефан Николов]], [[Петар Дрвингов]], [[Христо Матов]] и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки македонски оружени чети. Под раководството на Александров и Протогеров биле регрутирани повеќе илјади Македонци во рамките на т.н. [[Македонско-одринско ополчение]], кои поради нивната бројност и стравот дека би можеле да го издигнат лозунгот за ''автономна Македонија'', од страна на бугарската воена команда биле испратени да се борат на фронтот во близината на [[Одрин]], наместо во [[Македонија]].<ref name="PiAvM" /> Во целокупната балканска мешаница, соодветна улога одиграла и [[македонската емиграција во Бугарија]], која до [[1912]] година, во поголемиот дел била интензивно вклучена во политичката и револуционерна активност на ВМРО и во сите нејзини струења што се развиле во тоа време. Меѓу тогаш позабележителните жртви на веќе започнатите меѓусебни истребувања на кадрите во ВМРО, кои подоцна ќе добијат [[Список на лица убиени од ВМРО (Автономистичка)|грозоморни размери]], бил и [[Герасим Огненов]]. Тој бил убиен во [[1912]] година во Аржинското блато, по наредба на Тодор Александров. Пред почетокот на [[Втората балканска војна]] во [[1913]] година, оваа политичко-воена групација предизвикала вооружени акции и востанија во делот од Македонија под српска власт, а по почетокот на војната се борела во рамките на бугарската војска. Во време на [[Првата светска војна]], десно-ориентираната [[ВМРО]] привремено престанала да постои, а нејзините раководители, четничкиот и војводскиот кадар ја формирале т.н. 11 македонска дивизија, која броела над 30.000 луѓе со сопствен офицерски состав и се борела во рамките на бугарската војска. Во [[1913]] г. Александров е началник на разузнавачката служба на бугарските војски во [[Штип]], а за време на [[Првата светска војна]] тој е член на Штабот на партизанските одреди на ''11. Македонска дивизија'' како офицер за нарачки. Има средби со сите големи личности во тоа време, а со германскиот цар Вилхелм се среќава дури и двапати, добивајќи од него високи германски воени одликувања. [[Податотека:Тодор Александров и Георги Мончев.jpg|thumb|200px|лево|Tодор Александров и [[Георги Мончев]] во 1912 г.]][[Податотека:BASA 1933K-3-70-1 TA and Peyo Yavorov.jpg|thumb|200px|десно|Александров и [[Пејо Јаворов]]]] Поетот [[Пејо Јаворов]], пред својата смрт му се обрати на Тодор Александров со проштално писмо, со желба да биде погребан во македонска комитска облека. Желбата му е исполнета и тој е погребан на [[14 октомври]] [[1914]] година. Александров со Пејо Јаворов останале пријатели до крајот на животот на поетот. Се смета дека револверот и отровот кои послужиле во самоубиството на Јаворов биле обезбедени од страна на Тодор Александров по молбата на поетот. Долгогодишното пријателство меѓу Александров и Јаворов било криено и пребегнувано во историската наука.<ref><small>''[http://knigibg.com/book_inside.php?book_id=4274 Пейо Яворов и Тодор Александров - Приятели в живота, съратници в борбата, Цочо Билярски, УИ "Св. Климент Охридски"]''</small></ref> Неформално, тој е неприкосновен шеф на бугарското воено разузнавање на групата западни армии и како таков во април [[1917]] година напишал белешки за состојбите во [[Дебарско]] истакнувајќи: :''Навикнати со векови наназад да бидат слободни како птици во нивните непристапни планини, Албанците се посебно огорчени дека им се бара крвавиот данок и тоа за една кауза, која тие ја сметаат за туѓа. Посоченото негодување на Албанците се пројавува низ една тајна организација, за чие постоење има сериозни навестувања. Таа организација има пошироки размери и врски со албанското население во Австрија (се мисли на Република Албанија, под австриска администрација - н.з.). Имајќи го предвид националниот темперамент на Албанецот кој лесно се наведува на вооружена пресметка, тогаш нема ништо чудно ако еден ден осамнеме со бунтови во тој крај. Неопходни се брзи и ефикасни мерки!'' <ref name="FOK"><small>''КОРУМПИРАНАТА МАКЕДОНСКА ВЛАСТ И АЛБАНСКИОТ РАДИКАЛИЗАМ ЌЕ ПРЕДИЗВИКААТ МЕЃУЕТНИЧКА ВОЈНА! (в-к "Фокус", бр. 165, година IV, 14.8.1998)''</small></ref>. :''Однесувањето на Албанците, особено на оние од гр. Дебар станува застрашувачко. Поранешните симпатии кон нас не само што исчезнаа, туку им го отстапија местото на нескриените негодувања и закани. Фразите, како што се ги надминавте Србите (се мисли на ѕверствата што ги правеле Србите врз албанското население - н.з.), ќе се одмаздиме и слични на нив, се слушаат на секој чекор''.<ref name="FOK" /> ===Охридското востание=== {{Главна|Охридско востание}} {{ВМРО (Aвтономистичка)}} {{quote|''Колку голема била љубовта на Тодор Александров кон својата татковина, за да може да го победи како очајот, така и тешката болест на неговите ослабени гради и да вдахне вера кај цел еден народ, да го исправи одново на нозе подготвен за борба? Каква голема човечка особина и каква железна енергија е потребна да го поведеш одново еден осакатен народ по толку преживеани катастрофи. Факт е дека Тодор Александров во тој однос е единствениот историски пример. Дури сега ја разбираме смислата на искажаните зборови од странец кој вели дека не познава помаркантни личности на векот од Лав Толстој и Тодор Александров. Секој еден од тие титани беше единствен не само во своите татковини туку и во светот. А такви луѓе во историјата не се повторуваат. Ете зашто е толку голема тагата за великиот Тодор Александров. Ете зашто цел народ со стравопочит и благослов го шепоти името на “СТАРИОТ” на верниот свој водач. А за младите: ја преобразува тагата што ги стега во срцата, во волја и енергија за предана служба кон народот'' |'''Т.Александров во издание на македонската Студентска корпорација'''|'''Скопје,1943''' <ref><small>''Т.Александров во издание на македонската Студентска корпорација Скопје, 1943''</small></ref>}} [[Податотека:P CHAULE.jpg|мини|лево|200п|Петар Чаулев]] Во неколку наврати преговара со албанските првенци за борба против Србите и Турците, а како водач на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] уште во март [[1911]] г. има средба со членовите на албанските организации во [[Цетиње]], [[Црна Гора]]. Резултат на средбите е меѓусебна спогодба, како и [[Охридско востание|Охридското востание]] во септември [[1913]] г., кое [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] го кренала против српските поробувачи, а во кое значајно учество земаат и албанските револуционери. Востанието кое избувнало во југозападна Македонија раководено од [[Петар Чаулев]], [[Павел Христов]], [[Милан Матов]] и други зафатило широк простор меѓу [[Охрид]], [[Кичево]], [[Дебар]] и [[Струга]]. Слабите српски сили на овој терен, во првиот момент, не можеле да се спротивстават на македонско-албанските востаници. На [[12 септември]] 1913 година, [[Петар Чаулев]] и Христов со своите чети влегле во [[Охрид]]. На [[6 октомври]] [[1913]] година, Битолскиот окружен началник известува дека положбата во граничните реони се смирувала. Бунтовниците биле разбиени и се повлекувале во [[Албанија]]. Според [[Иван Катарџиев]]: :''Тоа што ВМОРО на Тодор Александров била иницијатор на овие бранувања не менува ништо. Тој бил во најтесна врска со владата на В. Радославов и особено бил заинтересиран Бугарија да има силна влада способна да се бори за решавање на бугарското национално прашање во Македонија''. Тодор Александров ја продолжил својата активност и по востанието во југозападниот дел на Вардарска Македонија, сè до влегувањето на [[Бугарија]] во [[Првата светска војна]] на страната на Централниот сојуз. === Валандовска афера и учество во Првата светска војна === {{Главна|Валандовска афера од 1915 година}} {{quote|''Тој нема да го остави оружјето се дотогаш, додека Македонија не добие слобода. Неговата верба Ќе издржи пред било што. Стари жени, деца, сите работат за ослободителното дело, сите се еднакво предадени на делото и умеат да ги чуват тајните што им се доверени. За комитите на Тодор Александров животот не значи ништо, кога се работи да се посвети за тоа свето дело, за слободата'' |'''Коментар на публицистот Лонг''' |'''06.01.1924&nbsp;г.'''<ref><small>''во унгарскиот Весник, Еко Де Данјуб''</small></ref>}} [[Податотека:Портрет на Тодор Александров 2.jpg|мини|лево|150п|Портрет на Александров во војводска облека]] Бугарската влада на Радославов добила од [[Австроунгарија]] 25 милиони златни круни, а бугарската влада од своја страна ги дала на Тодор Александров. Со овие парични средства, со паролата за ''автономија на Македодонија'' и антисрпското расположение кај раководството и четниците на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] се започнало со подготовки за влегување на комитетски чети во оној дел од [[Македонија]] кој бил под српска власт. Четите на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]], заедно со турски чети и потпомогнати од специјалисти за експлозив и пиротехника од [[Австроунгарија]] на [[20 март]] (стар стил) 1915 година навлегле на територијата држена од српската власт. Притоа првичната цел на нападот била да се уништи мостот преку кој поминувала железничката линија на реката Вардар кај станицата Удово за да се прекине снабдувањето на српската војска на линијата [[Солун]]-[[Скопје]]. Во нападот на трите утврдени српски пунктови кај [[Валандово]], [[Пирава]] и [[Удово]]. На чело на четите на ВМРО се наоѓале војводите: Ване Стојанов, Петар Чаулев, Љубомир Весов, Панајот Карамфилов, Тодор Петров, Никола Лефтеров, Туше Скачков, Христо Делчев и други, а нивниот број за време на нападот кај [[Валандово]] и [[Удово]] изнесувал околу 1.000 души. По вклучувањето на Бугарија во Првата светска војна, Александров се вклучува во администрирањето на ново-освоените подрачја. Во пролетта 1917 година Александров раководи со задушувањето на [[Топличко востание|Топличкото востание]] во Србија.<ref>Dimitar Bechev, "Historical Dictionary of the Republic of Macedonia", Scarecrow Press, 2009, p. 10.</ref> ===ВМРО=== {{quote|''Со своите високи квалитети, и покрај физичките страдања поради болест, која не простува, Александров беше станал легендарен конспиратор, кој дејствуваше неуморно на планините во Македонија. Неговата врховна цел беше независноста на Македонија, која во една самостојна држава Ќе ги вклучи деловите кои сега припаѓаат на Југославија, Грција и Б’лгарија, и така создавање на еден нов фактор за мир и балканска спогодба. Грчката и српската политика по тој начин го принудија Тодор Александров и Македонската организација да започнат една енергична борба. Во еден период од три-четири години македонскиот шеф ги сплоти околу себе сите малцинства, незадоволни од режимот установен во Македонија после мировниот договор'' |'''Весникот Трибун де Женев''' |'''24.09.1924&nbsp;г.''' <ref name="ReferenceA"><small>''Весникот Трибун де Женев од 24.09.1924&nbsp;г.''</small></ref>}} [[Податотека:Тодор Александров во комитска облека.jpg|мини|лево|200п|Александров во комитска облека]][[Податотека:Тодор Александров на работа.jpg|мини|десно|300п|Александров со својата чета]] По идеја на Тодор Александров, [[Петар Чаулев]] и [[Александар Протогеров]] на [[20 декември]] [[1919]] година е обновена [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] под името ''Внатрешна македонска револуционерна организација''. Претставката ''Одринско'' од името на организацијата бил отфрлен, бидејќи во [[Одринска Тракија]] се формирала [[Внатрешна Тракиска Револуционерна Организација|Внатрешната тракиска револуционерна организација]] на чело со [[Тане Николов]]. Без да се свика конгрес, Александров, Протогеров и Чаулев биле избрани за членови на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]], а за членови на ''Задграничното представителство'' биле избрани [[Георги Баждаров]], [[Наум Томалевски]] и [[Кирил Прличев]].<ref name="VOP"><small>''[http://www.promacedonia.org/dt/dt1_1.html Тюлеков, Димитър. „ВМРО в Пиринско 1919-1934“, Унив. Изд. “Неофит Рилски”, Благоевград, 2001.]''</small></ref> Според [[Иван Катарџиев]]: ''самиот процес на создавање автономистичка ВМРО и наметнувањето на Тодор Александров за нејзин раководител бил проследен со отпори. Во тоа време, Тодор Александров ја немал поддршката на емиграцијата. Против него и неговите наметливи методи застанала група ветерани на македонското национално и револуционерно движење. Александров и Протогеров биле обвинети за узурпаторство, а поентата на обвинувањата била дека без конгрес не може да се избира раководство, а таков не бил одржан од 1908 година. Со тоа што отпорот спрема Александров бил силен и немало шанса легално да биде избран на чело на ВМРО, за да се внесе страв кај противниците, некои од нив биле убиени'' <ref name="AIK" />. На [[3 февруари]] [[1920]] година Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Иван Каранџулов]], [[Никола Стојанов]], [[Георги Баждаров]], [[Михаил Монев]], [[Аргир Манасиев]], [[Наум Томалевски]] и други, решиле да се обноват четничките акции во [[Вардарска Македонија|Вардарска]] и [[Егејска Македонија]].<ref name="VOP" /> :''ВМРО на чело со Тодор Александров сè повеќе започнала да се наметнува помеѓу македонските емигранти во Пиринска Македонија, но и во цела Бугарија. За кратко време, користејќи ги старите канали и врски од илинденскиот и предилинденскиот период, оваа организација успеала да создаде разгранета мрежа, која толку се проширила, што територијата на Пиринска Македонија била целосно претворена во нејзина база. Со помош на воено-офицерската лига во Бугарија, ВМРО успеала да се обезбеди со големо количество на оружје, за која цел биле добиени финансиски средства и од одредени кругови во Италија''.<ref name="PiAvM" /> Во мај [[1920]] година организацијата разполага со 17 чети во [[Вардарска Македонија]] и 5 во [[Егејска Македонија|Егејска]], составени од по 15 четници и тројца во резерва. Биле обновени и револуционерените окрузи: Скопски, Битолски, Струмички, Серски и Солунски, со околиските и селските реони. По целата граница на [[Бугарија]] со [[Вардарска Македонија]] биле создадени пунктови и канали. Во времето кога Александров влегувал и дејствувал во [[Вардарска Македонија]], кралска [[Југославија]] ангажирала 35.000 војници, жандари, граничари, четници, жандарски станици и гранични пунктови. Од вкупно 17.000 жандари што ги имало во [[Југославија]], 12.000 биле распоредени во Македонија. Кон крајот на [[1922]] година, неговата глава во [[Белград]] е проценета на 250.000 динари. ''Покрај агитирањето меѓу македонските емигранти и бегалци со декларативни изјави дека ќе се бори за автономна Македонија, ВМРО создала поголем број на комитски чети и селска милиција по примерот на старата Организација, од кои првите имале за задача по претходно утврден план да вршат вооружени акции во Вардарска и Егејска Македонија, а милицијата да ја обезбедува нејзината доминантна улога во Пиринска Македонија''.<ref name="PiAvM" /> :''По почетните атентати врз поединци во македонското националноослободително движење, претежно направени по наредба на ЦК на ВМРО, меѓусебните убиства се засилиле со создавањето на нова соперничка вооружена организација, составена од луѓе што се отцепиле од ВМРО. Новосоздадената МФРО (Македонска федеративна револуционерна организација) предизвикала уште поголема борба за престиж во хиерархијата на македонското револуционерно движење, а со тоа и уште повеќе акти на тероризам помеѓу двете спротивставени страни. Во тие вооружени пресметки кои однеле многу човечки жртви и пролеана македонска крв,превласт успеала да направи ВМРО, поради поголемиот вооружен потенцијал и подобрата организираност''.<ref name="PiAvM" /> === Акциите и атентатите на Тодор Александров 1920-1924 година === {{quote|''Какви се плановите на тој човек, кој само со еден гест може да ја крене Македонија на нозе? Каде се наоѓа Тој? Поставете ги прашањата на кого сакате, никој не може да Ви одговори. Белградската влада нуди огромна сума пари на оној што Ќе го донесе жив или мртов Тодор Александров, а тој независно од големите опасности го продолжува своето дело како АПОСТОЛ. Денес тој е највлијателниот меу сите Македонци кои се стремат кон независност на Македонија. Неговиот живот е легендарен, тој носи иста униформа како и неговите комити, живее ист живот со комитите, се движи пеш како и другите, спие на земја, честопати се храни само со леб, носи пушка со 250 патрони, бомби, двоглед и раница во којашто е сместена архивата. Тој е војник и дипломат истовремено, тој е шеф на партизанските одреди. На прашањето: дали не се плаши, Тој ни одговори: Ни најмалку. Јас знам ни рече Тој сè што се случува на 20 километри од околу нас. Македонија сака независност со главен град Солун. Македонците денес бараат независност во границите на Македонија пред 1912&nbsp;г., тоа е нашето барање пред Европа. За Србите има само два начина за да ни одговорат: или дефинитивно да не уништат, или да ја признаат нашата независност'' |'''Весник Журнал'''|'''септември 1923&nbsp;г.''' <ref><small>''Весник Журнал''</small></ref>}} [[Податотека:Портрет на Тодор александров 3.jpg|мини|лево|200п|Портрет на Александров]] {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 300 |image1 = VMRO razpiska na Boris Strezov 1924.JPG| caption1 = Расписка на ЦК на ВМРО со потпис на Александров<br> |image2 = IMRO Central Committee Document 1923.JPG| caption2 =Документ на ЦК на ВМРО за наградување на Јанко Стоjaнчов со значка со црвено знаме за заслугите кон македонското ослободително дело со потписот на Тодор Александров.<br> |image3 =Факсимил - Тодор Александров.jpg| caption3 =Факсимил - Тодор Александров<br> }}<!-- End stack of images, article text starts below --> [[Податотека:Од лево на десно, прв Ѓорче Петров, четврт Тодор Александров, шести Андреј Љапчев, седми Симеон Радев, осми Војвода Стаматов.jpg|десно|мини|300п|Од лево на десно, прв Ѓорче Петров, четврт Тодор Александров, шести Андреј Љапчев, седми Симеон Радев, осми Војвода Стаматов]] Во период од [[1920]] до [[1924]] година по [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] на чело со Александров извршила повеќе акции и [[Список на лица убиени од ВМРО (Автономистичка)|атентати]]. Во овој период биле ликвидирани голем број значајни дејци на македонското револуционерно движење, бугарски општествени дејци и членови на бугарската влада. На [[28 јуни]] [[1921]] година бил убиен еден од најистакнатите членови и идеолози на [[ТМОРО]], [[Ѓорче Петров]]. Неговото убиство било извршено од страна на Реџеп, [[Турчин]] по националност, а член на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]]. ''Зад атентатот на Ѓорче Петров веројатно стоела ВМРО на Тодор Александров, иако последниот тоа го одрекувал, а мотивите биле личната нетрпеливост меѓу двајцата, како и разликите што помеѓу нив постоеле во однос на начините и методите на борба и патиштата за решавање на македонското прашање''.<ref name="PiAvM" /> По ова убиство, на [[16 јули]] [[1921]] година бил убиен кочанскиот војвода [[Симеон Георгиев]] - Кочански, припадник на ВМРО и близок пријател на Тодор Александров. На [[5 октомври]] [[1921]] година во близина на селото [[Саса]] бил разоружан и убиен кратовскиот војвода на ВМРО, [[Дончо Ангелов]]. Во [[1921]] година бил убиен Митруш Циклев, којшто најпрвин бил војвода на ВМРО, а потоа преминал во српска служба. Оваа убиство создало опозиција кон Александров. Покрај убиствата на дејци од македонското движење, ВМРО на Тодор Александров е најверојатно вмешана во убиствата на истакнати бугарски политичари. Министерот за внатрешни работи [[Александар Димитров]] бил убиен на [[22 октомври]] [[1921]] година од страна на [[Иван Јанев-Брло]]. На [[4 октомври]] [[1922]] година бил убиен активистот на [[БЗНС]], Александар Панов. Во [[Прага]], [[Чешка]], на [[26 август]] [[1923]] година бил убиен поранешен министер [[Рајко Даскалов]]. На [[30 октомври]] [[1923]] година бил извршен атентат врз бугарскиот политичар и еден од основачите на партијата Народно единство, д-р [[Никола Генадиев]]. Сепак најспектакуларно било убиството на бугарскиот премиер [[Александар Стамболиски]]. За неговото убиство постојат неколку верзии, а според една од нив: ''... главната улога во тоа ја имала ВМРО, повикувајќи се на податокот дека во вилата на Стамболиски во селото Славовица од страна на капетан Харлаков му била прочитана смртната казна на водачот на земјоделците од името на ВМРО и Воената лига, по што и покрај противењето на Стамболиски започнале сурови измачувања врз него и неговиот брат. Главен инквизитор бил скопскиот војвода на ВМРО, Величко Велјанов- Чичето, заштитен и обезбедуван од 30-тина четници на Организацијата. Бугарскиот премиер и неговиот брат биле измачувани, постојано биле принудувани да се збогуваат, биле натерани да си ги ископаат своите гробови, за да на крајот откако со нож му биле исечени ушите и носот, со десетици убоди, Стамболиски бил најѕверски убиен. Измачуваниот земјоделски водач, веројатно со крајни, натчовечки напори пред да почине успеал со крв на еден камен да го напише часот, денот, месецот и годината на неговото убиство: 12 ч. 14 јуни 1923 година...''<ref name="PiAvM" /> Според [[Иван Катарџиев]]: :''Кога по соборувањето на Стамболиски од власт, акција во која ВМРО одигра битна улога, Тодор Александров се обиде да биде кадровик и влијателен фактор во создавањето на надворешната политика на државата, беше поттурнат од центрите на моќта. Кога, пак, се дрзна да се оддалечи од контролата на бугарската влада и се поврза со Коминтерната, беше организирано неговото убиство, подвлекува Катарџиев, нагласувајќи дека бугарските иредентистички кругови со помош на четите на Тодор Александров од 1919 до 1924 година создале вистински пекол во вардарскиот дел на Македонија. Во тој период имало 60 четнички влегувања, а во судирите на комитските чети и српската власт настрадале над 500 невини луѓе, стотици биле затворени и малтретирани, десетици осудени''.<ref name="AIK" /> За време на [[Септемвриско востание|Септемвриското востание]] во [[1923]] година од страна на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] на чело со Александров биле убиени голем број на Македонци - комунисти. Меѓу убиените биле [[Тодор Чопов]], внукот од сестра на [[Гоце Делчев]], браќата Борис, Кирил и Димитар Костовски од село [[Кочариново]], Коста Сандев од село [[Зарево]], Солунско, Никола Иванов од [[Хисарлак]], Сотир Лазаров и Јанчо Хајдушки од [[Горна Џумаја]], Игнат Николов од [[Цариброд]], Васил Коритаров од [[Босилеградско]], Ташко Малев, Јордан Клинчаров и Атанас Георгиев од [[Горна Џумаја]], Иван и Георги Савов од [[Ќустендил]], Стефан од [[Одринско]], Петар Ичков од [[Горна Џумаја]], Петар Здравков од [[Велес]], Евгениј Георгиев, Сотир Календерски и Иван Марков од Горноџумајско, Никола Тодоров Нучков и Стојко Стоилов од Горна Џумаја, Ристо Стојков, Ѓорѓи Иванов Хаџијски, Борис Давитков, Илија Катачки, Методи Мазнев и Петар Димитров. :''За време на истите настани од припадниците на ВМРО, Михаил Монев (зет на Тодор Александров), Васил Мечкуевски и Иван Караџов во Горна Џумаја (Благоевград) биле убиени комунистите: Димитар Ацев-учител, Никола Лисичков - адвокат и нотарот на градот Стефан Велинов. Тие биле обесени, а нивните тела биле оставени да висат неколку дена во градот''.<ref name="PiAvM" /> Атентатите на [[ВМРО (Автономистичка)]] на чело со Александров во втората половина на [[1923]] и првата половина на [[1924]] година продолжиле. Во 1923 година бил ликвидиран архитектот [[Никола Јуруков]], еден од водачите на [[Македонска федеративна организација|Македонската емигрантска федеративна организација]] (МЕФО). На [[8 јули]] [[1923]] година во [[Софија]] бил убиен [[Таската Серски|Таската Спасов - Серски]]. „Убиството било извршено при неговата операција на слепо црево од страна на професорот Станишев, човек близок до [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]], при што Спасов, исечен бил оставен да искрвари и да умре на операционата маса.“<ref name="PiAvM" /><ref><small>''Енциклопедия България, том 6, Издателство на БАН, София, 1988 (статия Атанас Спасов)''</small></ref><ref><small>''Куманов, Милен. „Македония. Кратък исторически справочник“, София, 1993''</small></ref> На [[26 мај]] [[1924]] година од атентатор на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] бил убиен Милан Грашев, автор на брошурата „Мафиите и катастрофите“. На [[30 јули]] [[1924]] година во [[Виница]] бил убиен Мите Соколарски-Суџукаро. === Мајски манифест === {{Главна|Мајски манифест}} {{quote|''Со своите високи квалитети, и покрај физичките страдања поради болест, која не простува, Александров беше станал легендарен конспиратор, кој дејствуваше неуморно на планините во Македонија. Неговата врховна цел беше независноста на Македонија, која во една самостојна држава Ќе ги вклучи деловите кои сега припаѓаат на Југославија, Грција и Бугарија, и така создавање на еден нов фактор за мир и балканска спогодба. Грчката и српската политика по тој начин го принудија Тодор Александров и Македонската организација да започнат една енергична борба. Во еден период од три-четири години македонскиот шеф ги сплоти околу себе сите малцинства, незадоволни од режимот установен во Македонија после мировниот договор'' |'''Весникот Трибун де Женев''' |'''24.09.1924&nbsp;г.''' <ref name="ReferenceA"><small>''Весникот Трибун де Женев од 24.09.1924&nbsp;г.''</small></ref>}} [[Податотека:Todor Alexandrov2.jpg|мини|лево|220п|Портрет на Александров]][[Податотека:Pryaporets IMRO Declaration 5 August 1924.JPG|мини|десно|200п|Декларацијата на ЦК на ВМРО од 5 август, вестник „Прапорец“.]] Мајскиот манифест бил донесен на [[6 мај]] [[1924]] година со неговото потпишување од страна на членовите на ЦК - Тодор Александров, [[Александар Протогеров]] и [[Петар Чаулев]]. На манифестот му претходел договор за обединување на македонски револуционерни сили. Александров се обврзал дека ќе се откаже од своите неодамнешни терористички активности и ќе заземе за македонските интереси. Меѓу другото во овој манифест било истакнато: :''Браќа Македонци! Македонија, во своите природни географски граници меѓу реката Места, планините Родопи, Рила и Шар, реката Дрим, Охридското Езеро, планината Грамос, реката Бистрица и Егејското Море, со едно пространство од 65.000 кв. километра, пресечена од реките Места, Струма, Вардар, Дрим, Бистрица и надарена со најразнообразни природни богатства и благопријатни климатски услови; со своето 2.302.000 население, рознооброзно по својот етнографски состав, со својата централна економска и стратегиска положба на Балканите, меѓу басените на реката Дунав, Егејското и Јадранското Море - ги има сите услови и права за самостојно палитичко постоење, како независна држава што се управува самостојно, која ќе послужи како обединувачка, политкчка и економска алка меѓу народите и државите на Балканското Полуострово''.<ref name="ММ">[[s:Мајски манифест|<small>''Мајски манифест''</small>]]</ref> :''Зацртувајќи го во општи линии својот однос кон државните фактори на општоевропската и балканската политика, ВМРО изјавува дека таа се бори и ќе се бори со сите средства на револуционерната борба: 1. За ослободувањето и обединувањето на раскинатите делови на Македонија во една наполно независна и самостојна политичка единица, во нејзините природни, географски и етнографски граници...''<ref name="ММ" /> :''ВМРО изјавува дека во својата борба за независна Македонија и Балканската федерација смета, пред се, на обединетите револуционерни сили на целото македонско население, без разлика на вера и народност...'' <ref name="ММ" />. Тогаш е потпишана и посебна декларација според која иднината на [[Македонија]] да не се поврзува со [[Бугарија]], туку во една наполно самостојна држава, обединета во нејзините етнички граници. Со овој манифест не се согласила влада на [[Александар Цанков]]. На 5 август ЦК на ВМРО се произнел по Манифестот со Декларација бр. 772, објавена во весникот "Прапорец", во која било истакнато: :''Во првиот број на весникот “La Fédération Balcanique”, кој излегува во Виена е напечатен еден манифест, кој и се препишува на Централниот комитет на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација. Овој документ не е на Централниот комитет. Од содржината и формата на овој манифест секој може да види, дека тој е дело на егзалтирани комунисти. Остриот јазик против владата на Бугарија и апелот кон сите Македонци и Бугари да поведат најрешителна борба против неа, како да е таа главната пречка за ослободувањето на Македонија, исто така ги издава партизанските чувства на неговите автори. Во септември минатата година, Централниот комитет на ВМРО во своја декларација го изложи карактерот на македонското ослободително движење. Во неа се кажува: Револуционерната организација ги обединува сите класи на македонскиот народ без разлика на народност, религија, пол и политички убедувања... Внатрешната Македонска Револуционерна Организација ќе продолжува да следи една линија на независно поведение. Таа смета за успехот на својата кауза на слободољубивото мислење на целиот свет и на сите организации и групи, коишто ја напишале на своите знамиња заштитата на правото за слободното самоопределување на народите... Внатрешната Македонска Револуционерна Организација не може да му служи на никоја држава и на никоја партија, во која и да е држава. Таа смета на помошта и поддршката на сите држави во нејзината борба против угнетувачите на Македонија и против непријателите на македонската слобода. За таа цел таа влегува во врски со сите големи и мали политички фактори во светот... Што се однесува до Бугарија, Централниот комитет, кога изјавува дека не е работа на ВМРО да се меша во внатрешниот и политичкиот живот, но дека ќе се бори со сите сили и средства против непријателите и злоупотребителите со нејзиното име и престиж, кои и да се и каде и да се наоѓаат тие, смета, дека е време, сите политички партии и фактори да разберат дека ВМРО е единствена компетентна да ја насочува својата дејност во преследувањето на својот идеал - слободна и независна Македонија... Тоа било, тоа е и денес становиштето на Централниот комитет. Сите други манифести, декларации и др., коишто се појавуваат или би се појавиле од негово име, ги ангажираат само нивните автори и никого друг.''<ref>Декларација од Централниот комитет на ВМРО против Манифестот од 1924 година В М Р О Слобода или смрт N 772 1 август 1924 г. Македонија</ref> Марија Коева, ќерка на Тодор Александров, истакнала: „Навистина, мојот татко се откажа од потписот на [[Мајски манифест|Мајскиот манифест]], бидејќи не сакаше [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] да се [[Болшевизам|болшевизира]] и да биде партија, туку да си остане татковинска патриотска организација сè додека [[Македонија]] не стане држава. == Убиство на Тодор Александров == {{Главна|Убиство на Тодор Александров}} {{quote|''Судбината ни определи уште една од најтешките жртви, која ги раскина срцата на сите прогонети Македонци и ја потопи во јад нашата намачена страна (Македонија). Злокобната вест за тоа грозоморно дело што го прекина животот на најдостојниот и најголемиот син на револуционерна Македонија, ја порази со својата одвратност целокупната македонска емиграција во Америка, која што е растреперена, восхитена од великото дело на ВМРО и благовее пред подвизите на нејзиниот прв водач и татко, Тодор Александров. Тој железен човек го обединуваше во себеси целокупното величие на македонскиот дух Историјата на неговиот живот е и историја на револуционерното движење. Потомците ќе им ги запишат имињата на оние (на убијците) со презир на нови ЈУДИ и нови Херостратовци затоа што тој е најсаканиот наш брат, татко и другар носител на народниот маченички крст и на светиот стремеж за самозачувување и поради тоа и сите оние од Европа и од другите страни, а кои се восхитуваат од големото во човекот, за слободата на народите Ќе ги симнат шапките (пред делото на тој покојник). Тодор Александров ја носеше татковината во срцето, во крвта и во целото тело. Александров Ќе биде спокоен и во гробот, бидејќи тој не беше и не е сам. Светиот блесок на неговиот подвиг Ќе го озорува патот на илјадниците следбеници се дотогаш додека не се извојува слободата на нашата несреќна борбена татковина. Поклон пред големината на светоста на АЛЕКСАНДРОВОТО ДЕЛО'' |'''ЦК на Македонските политички организации'''|'''Индијанополис 24 септември 1924&nbsp;г.''' <ref><small>''ЦК на Македонските политички организации, Индијанополис 24 септември 1924&nbsp;г.''</small></ref>}} [[Податотека:BASA 1933K-3-61-9 Todor.jpg|мини|лево|200п]][[Податотека:TodorAlexandrov dead.jpg|десно|мини|300п|Тодор Александров поставен во ковчег по убиството]][[Податотека:Гробот на Тодор Александров на Пирин Планина.jpg|мини|десно|300п|Гробот на Александров на Пирин Планина]] Новиот курс кој Александров го зазел за решавањето на [[Македонско прашање|Македонското прашање]] како и откажувањето од потписите на [[Мајски манифест|Мајскиот манифест]], придонеле да се создадат услови за ликвидација на Александров и негово остранување од раководната позиција на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]]. Тодор Александров на [[31 август]] [[1924]] година, кај селото [[Лопово]] на [[Пирин|Пирин Планина]] бил убиен. За убиство и нарачателот во историската наука постојат повеќе верзии. Според едната верзија: :''На едно планинско изворче, групата застанала да ги освежи своите сили со храна. За цело време на ручекот се воделе разговори по однос на плановите на Организацијата и по однос на борбата на истата со претходната земјоделска влада на Бугарија, при што Александров бил љубезен со сите и на неколкупати ја делел храната со другите негови соборци. По јадењето групата го продолжила патувањето, при што Александров му ја дал на носење својата пушка на Динчо Сугарски, со што останал без оружје. По извесно време, тие пак застанале со цел да ги одморат коњите, а воедно и тие малку да отпочинат, што било искористено од страна на заговорниците, секавично да дејствуваат''.<ref name="PiAvM" /> :''Штерју Влахов и Динчо Вретенаров, застанале над Тодор Александров и стрелале со пушките во него, при што разбуден од истрелите неговиот телохранител Панзо Зафиров се обидел да ја дофати својата пушка, но и тој бил застрелан од страна на Динчо Балкански. Александар Протоѓеров изненаден од брзината на дејствијата се онесвестил и со таа своја постапка останала нејасна неговата улога во атентатот врз Тодор Александров. По убиството телата на двајцата убиени набрзина биле закопани во блиската шума''.<ref name="PiAvM" /> Историчарите и понатаму водаат полемики околу тоа кој стои за убиството на Александров и се истакнува: :''Кој е нарачателот на атентатот врз Тодор Александров? Ако реално се погледнат работите, фактите и развојот на настаните, пред и после атентатот, многу е тешко, речиси невозможно и после толку долг временски период да се даде одговор на ова прашање. Но сепак врз основа на се можат да се посочат два центри кои би можеле да бидат можните интелектуални убијци на Тодор Александров: Комунистичката интернационала заедно со БКП и другите левоориентирани партии, движења и струи во Бугарија и воено-политичките фактори блиски до бугарската влада на премиерот Александар Цанков''.<ref name="PiAvM" /> == Историски погледи == [[File:Kniga Vienska Stapica.pdf|thumb|right|200px|„Виенска стапица: Историја на преговорите меѓу СССР и ВМРО на Тодор Александров“. Историчатот Жила ги обработува врските меѓу СССР и ВМРО на Александров.]] {{Цитатник|''Посочувајќи го Мајскиот манифест, како завршен чин во живописот на Тодор Александров, кој се втурна во македонското револуционерно движење како припадник на десницата, трансформиран во тврд бугарски националист, тесно поврзан со политиката на бугарскиот цар Фердинанд во Бугарија, тој и таков Тодор Александров, со прифаќањето на документите на обединувањето и на Мајскиот манифест, се издигна на позицијата на највисок носител на политиката на македонскиот политички сепаратизам по Првата светска војна. Ваквата еволуција во политичката сторија на Тодор Александров ја определи и неговата животна судбина. Бугарската држава никогаш не ги толерирала политичките носители на македонското национално-ослободително движење, во чија програмска агенда се наоѓале идеи и активности спротивни на државните интереси на Бугарија. Носителите на ваквите идеи и активности речиси редовно биле политички изолирани, често и физички ликвидирани. Убиството на Тодор Александров и на водечките личности на левицата, како што се, Димо Хаџи Димов, Арсение Јовков итн. во исто време значело и крај на идеологијата на автономистичката ВМРО. Местото на Тодор Александров, со помош на бугарската влада, го зафаќа Иван Михајлов, на местото на автономистичката - доаѓа михајловистичката ВМРО'' <ref name="AIK"><small>''[http://www.utrinski.com.mk/category2-mk.asp?ItemID=829B4F85C1A1654191642C6ED4F5B200 Контроверзиите и вистините за Тодор Александров (1)]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</small></ref>}} {{Цитатник|''Историчноста на името и делото на Тодор Александров беше загатка на повеќе историографии и историчари. Неговата контрозерзност беше производ на епитетите и квалификациите што доаѓаа, пред се, од непријателите на Македонија и на слободата на македонскиот народ. Меѓутоа, мора да се каже дека во дводецениската револуционерна и водачка дејност името на Тодор Александров стана синоним на ВМРО и главен организатор и душа на организацијата. Едни го нарекуваа: генијален водач, најголем воин на Балканот, фанатичен патриот, најсилна појава на борбениот македонски дух, Последен Мохиканец на Балканот, Робин Худ на Балканот, голем апостол, и легенда на ВМРО, додека за други беше: врховист, предавник на македонското дело, родоотпадник, главорез и сл. И покрај се, во народните песни остана опејуван како единствен борец за слободата на Македонија'' <ref name="AI"><small>''[http://www.mn.mk/komentari/260-todor-aleksandrov Воведот во книгата на Зоран Тодоровски]''</small></ref>}} {{Цитатник|''Неговата фотографија, на прославите и свеченостите на македонските емигрантски организации и братства во Бугарија во меѓувоениот период, секогаш го заземаше централното место, како неизбежна иконографија, далеку пославен и од Гоце Делчев.Меѓутоа, мора да се признае, а тоа историските документи и го потврдуваат, дека по наредба на Тодор Александров се убиваа министри, партиски водачи и политички противници на ВМРО, се заплашуваа со смрт кралеви и претседатели на влади, се ослободуваа и окупираа градови и села.Во својата политичка програма да се дојде до слободата на Македонија Тодор Александров соработуваше од крајно рекционерни-буржоски до прогресивно-комунистички движења и партии и секогаш диктираше и поставуваше свои услови и барања'' <ref name="AI" />}} ==Чествување на Александров== [[Податотека:Todor-Aleksandrov-monument.jpg|150px|мини|лево|Споменик на Тодор Александров во Борисовата градина, Софија]] [[Податотека:Todor-Alexandrov-Kyustendil-Monument-Front.jpg|300px|мини|десно|[[Сѐ за Македонија (споменик)|Сè за Македонија]]]] Во Бугарија постојат бројни споменици на Александров. Бугарските историчари сметаат дека нема никакви дилеми за односот што го имал Александров кон [[Бугарија]]. Според нив, тој сета своја волја ја насочувал за заштита и спасување на македонската бугарштина, која во неговите претстави била исконски дел од општобугарското духовно и етничко пространство. Бугарите отсекогаш, а и денес го слават Тодор Александров. Неговото име го носат улици и школи во Бугарија. За време на окупацијата на [[Македонија]] во [[Втората светска војна]], тие во [[Штип]] поставија спомен-плоча на местото на неговата родна куќа, која своевремено ја посетуваа претставници на [[Македонска патриотска организација|Македонската патриотска организација]]. Според бугарскиот претседател [[Георги Прванов]]: :''Јане Сандански... и Тодор Александров се две страни на еден ист [[медалјон]]''.<ref name="BCKoiTA"><small>''[http://bgfactor.org/index_.php?&id=14342 Бранко Цървенковски: ''"Какво общо има Тодор Александров с НАТО?"'' ]{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</small></ref> Во Македонија се смета дека Тодор Александров е контроверзна фигура. Според професорот Тодор Чепреганов тој се чувствувал како Бугарин и работел за бугарските интереси. Од друга страна професорот [[Владо Поповски]] вели дека речиси целокупната фактографија по 1919-1920 година зборува за самостојност на позицијата и на улогата на ВМРО. Тодор Александров според него ја чувал самостојноста и сувереноста на ВМРО во однос на делото за ослободување на Македонија од власта на балканските држави и нејзино обединување и создавање независна македонска држава. Во март [[2008]] година во Велес била откриена биста на Тодор Александров. Таа била илегално поставена од месниот Бугарин Драги Каров, кој го решил ова на оригинален начин, со ставање на споменикот како декор во сопствениот двор. Според градоначалникот Аце Коцевски ова било голем срам за градот и подоцна бистата била урната под притискот на локалните власти. Во јули [[2012]] година било решено неговото има да го носат скопска улица и мост, а потоа Тодор Александров се здобил и со своја бронзена скулптура во градот под името „Македонски војвода на коњ“. Опозиционерите од [[СДСМ]] ја обвинија власта дека на [[пиедестал]] го става најголемиот противник на македонската кауза. Во октомври на споменикот во скопската општина [[Кисела Вода]] бил поставен натписот „Тодор Александров“, со што властите ги расчистија дилемите за кој војвода станува збор.<ref name="MKD.mk"><small>''[http://www.mkd.mk/37815/izdvojuvame/todor-aleksandrov-od-bugarski-spion-do-najgolem-makedonski-revolucioner Тодор Александров: од бугарски шпион до најголем македонски револуционер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140219205803/http://www.mkd.mk/37815/izdvojuvame/todor-aleksandrov-od-bugarski-spion-do-najgolem-makedonski-revolucioner |date=2014-02-19 }}''</small></ref> == Галерија == <center> <gallery> Image:T.Al.do Karamf4.jpg|Дел од писмо на Александров<ref group="белешка" name="vg_1"/> Image:Todor.jpg|Фамилијата на Тодор Александров покрај неговиот гроб со парола Преку голгота кон независна Македонија Image:Todor Aleksandrov, Aleko pasha etc.JPG|Александров, Алеко Пашата со чета Image:BASA 1933K-3-75 TA cheta v gorata.jpg|Александров, Алеко паша и други дејци Image:Todor Aleksandrov Zrelost 1898.jpg|Школско сведителство на Александров Image:Vidni deici na VMORO i VMOK.JPG|Александров со истакнати дејци од македонското револуционерно движење Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image:Todor Alexandrov in Burgas.JPG|Биста на Александров во Бургас Image:Bulevard Todor Alexandrov 09 - Sofia.jpg|Булевар Тодор Александров во Софија Image:Todor-Alexandrov-Kyustendil-Monument-Front.jpg|Споменик на Александров во Ќустендил Image:Kjustendil VMRO.jpg|Посмртен марш во Ќустендил, септември 1924&nbsp;г. Image:Todor-Aleksandrov-monument.jpg|Споменик на Тодор Александров во Борисовата градина, Софија Image:Гробот на Тодор Александров.jpg|Гробот на Тодор Александров </gallery> </center> == Белешки == {{Reflist|group="белешка"|refs= <ref name="vg_1">Дел од писмо во кое Александров ги обвинува ''тесникот - болшевик'' [[Димо Хаџи Димов|Х. Димов]], ''анархистот - мрзливец'' [[Михаил Герџиков|Герџиков]], ''шмеќерот - велзевул'' [[Ѓорче Петров|Ѓорче]], предавниците во минатото и сега на бугарскиот народ [[Серска група|санданисти]] кои говорат и агитираат дека треба да се бара автономија на [[Македонија]], зашто таа е одделна економска и географска единица со самостоен ''македонски народ'' со сопствена историја во вековите...</ref> }} == Поврзано == * [[Сѐ за Македонија (споменик)]] == Наводи == {{наводи|2}} == Литература == *Алберт Лондр, „Комитаџии, Тероризмот на Балканот“, Култура, 1997. *Виолета Ачковска и Никола Жежов „Предавствата и атентатите во македонската историја“, Скопје, 2004. * Ленина Жила: ''Виенска „стапица“'', Скопје, ИНИ, 2014 == Надворешни врски == {{рв|Todor Alexandrov}} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=774 "Писмо до г-н Министър Томов в София", Писмо № 343, Македонија, 20 декември 1922 година] писмо од Тодор Александров до владата на Стамболиски. * [http://strumski.com/biblioteka/?id=554 "Macedonia illustrated — Македонија во слики — La Macedoine illustree"], легендарен албум издаден во 1919 г. во Софија од Тодор Александров и проф. Любомир Милетич * [http://217.16.70.245/default.aspx?pBroj=1803&stID=37986&pR=3 Тодор Александров бил за Македонија во југословенска федерација] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926231726/http://217.16.70.245/default.aspx?pBroj=1803&stID=37986&pR=3 |date=2007-09-26 }} * [http://macedonian.atspace.com/knigi/adz_sp.htm Дејноста на Александров, и неговото убиство (Мемоари на Атанас Џолев)] * [http://macedonian.atspace.com/knigi/mk_sp.htm ВМРО-Автономистичка и разочарување од Иван Михајлов (Мемоари на Мирчо Кикиритков)] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/93623 Интервју на Лондонскиот „The Times“ со Тодор Александров 4 јануари 1924] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080318152802/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/93623 |date=2008-03-18 }} * [http://www.todoralexandrov.org/ Мрежно место, посветена на Тодор Александров] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20020310075619/http://www.todoralexandrov.org/ |date=2002-03-10 }} * [http://balder.prohosting.com/asen/todor_alex.htm Документи за убийството на Тодор Александров] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080514002848/http://balder.prohosting.com/asen/todor_alex.htm |date=2008-05-14 }} — статия от Цочо Билярски. * [http://macedonia-history.blogspot.com/2010/03/blog-post.html Дечо Добринов - Тодор Александров. Легендарният водач на ВМРО] * [http://www.macedoniainfo.com/TodorAlexandrovBG.htm Биография на български] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110613090211/http://www.macedoniainfo.com/TodorAlexandrovBG.htm |date=2011-06-13 }} * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/93623 Интервю със Тодор Александров за Лондонския "The Times"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080318152802/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/93623 |date=2008-03-18 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=PaXZs-FxGGY/ Песен за Тодор Александров] * [http://old.vmro.bg/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=183 Биография от сайта на ВМРО]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Александров, Тодор}} [[Категорија:Родени во 1881 година]] [[Категорија:Починати во 1924 година]] [[Категорија:Луѓе од Ново Село (штипска населба)]] [[Категорија:Починати во Сугарево]] [[Категорија:Дејци на ВМРО|Александров, Тодор]] [[Категорија:Бугарски офицери од Македонија|Александров, Тодор]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Носители на Железниот крст (1914) од II класа]] [[Категорија:Носители на орденот „За воена заслуга“ (Бугарија)]] [[Категорија:Дејци на Македонските братства]] so9s0xeu4dvszsbbb237nzuhcyxqxaj Борисово 0 8744 5579158 5565401 2026-06-20T08:40:12Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579158 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Борисово | слика = Поглед на Борисово.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Ново Село}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Подгорjе (Беласица)|Подгорје]] | население = 230 | година = 2021 | поштенски број = 2435 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 329 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=22 | lat_sec=39 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=49 | lon_sec=34 | слава = | мрежно место = | карта = Борисово во Општина Ново Село.svg }} '''Борисово''' — село во [[Општина Ново Село]], во областа [[Подгорjе (Беласица)|Подгорје]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото е скоро целосно споено со соседното [[Мокриево]]. == Потекло и значење на селото == [[Податотека:Borisovo (Novo Selo) (2).jpg|мини|300п|лево|Влезот на селото]] Името на селото првпат е запишано во пишани документи во {{римски|14}} век (1337 г.) и низ годините се сретнува под слични варијанти (Борисово, Порисово, Борихово, Боришова). Името доаѓа од личното име Борис образувано со суфиксот -ово.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|66}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во југоисточниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], чиј атар се издига до северниот срт на планината [[Беласица]], каде што на тесен дел се допира со државната гранична линија со [[Грција]]. Селото е сместено во западниот дел на подрачјето на [[Општина Ново Село]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=35|language=македонски|accessdate=13 јануари 2026}}</ref> Селото е потпланинско, но рамничарско, сместено на надморска височина од 329 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 25 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 1402|регионалниот пат 1402]]. === Топонимија === Во рамките на селскиот атар се наоѓаат следниве топоними: Баук Чаир, Гробишта, Калдија, Керамичка, Кошута, Краиште, Матник, Ошута, Папра, Порој, Прогон, Село и Трска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://e-uslugi.katastar.gov.mk/|title=Агенција за катастар на недвижности|accessdate=2026-05-05|archive-date=2025-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250111073415/https://e-uslugi.katastar.gov.mk/|url-status=dead}}</ref> == Историја == Според кажувањата, иселениците од село [[Барбарево]] сакале да ја напуштат планината па дошле во село [[Мокриево]], но тогашниот кмет не им дал место во Мокриево и им предложил да им го даде т.н. каменарник, по кое настанало денешно Борисово. Се смета дека селото го добило името според некој '''Борис''', споменуван како основач на населбата. Првпат селото се спомнува во повелбите на браќата [[Јован Драгаш]] и [[Константин Дејановиќ]] и нивната мајка Евдокија од 1376 и 1377 година, кога е подарено на [[Света Гора|светогорскиот]] манастир „Свети Пантелејмон“.<ref name="општина">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novoselo.gov.mk/%d0%bd%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b0/%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%bb%d0%b5%d0%bd/|title=Бадилен|date=2025-12-24|work=[[Општина Ново Село]]|accessdate=2026-01-11}}</ref> Според струмичкиот митрополит [[Герасим Струмички]] (втора половина на [[XIX век]]), над селото Борисово постоела кула од [[Самоилово Царство|Самуиловиот период]], која подоцна била уништена.<ref name="општина"/> По крајот на Балканските војни, селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. По Балканските војни, во 1913 година, Турците во селото почнале да се иселуваат, а селото го населиле бегалци од [[Егејска Македонија]] и жители од огражденските села [[Стиник]], [[Барбарево]], [[Бајково]] и [[Бадолен]].<ref name="општина"/> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,6 километри квадратни. На него шумите заземаат површина од 483,5 [[хектар]]и, на обработливите површини отпаѓаат 329,2 хектари, а на пасиштата 111,1 хектар.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделско-шумарска функција. Во минатото во селото работела земјоделска задруга и има продавници.<ref name="енциклопедија" /> Во селото работат две земјоделски аптеки.<ref name="општина"/> Во минатото, на малата селска река имало 12 воденици, но сега не функционира ниту една. Сепак, некои од нив може и денес и да се видат. На реката е формирана и Борисовската брана, длабока 8 метри. Таа сепак не зафаќа голема површина и месните жители ја користат за риболов.<ref name="општина"/> <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Земјоделска аптека во Борисово.jpg|Земјоделската аптека во селото Податотека:Објект во Борисово.jpg|Стопански објект Податотека:Стопански објекти во Борисово.jpg|Дом на културата со аптеката </gallery> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|349 |1953|385 |1961|343 |1971|415 |1981|495 |1991|483 |1994|444 |2002|409 |2021|230 }} Според податоците од 1873 година во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“, селото имало 60 домаќинства со 337 жители христијани и 21 [[Турци|Турчин]].<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр. 186-187.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Борисово живееле 800 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 160]</ref> Според [[Димитар Гаџанов]] во 1916 година, во селото живееле 300 [[Турци]], а остатокот биле Македонци.<ref>Бугари во документот</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Турци]] и 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Борисово е средно село по големина, со пораст на населението. Во 1961 година, селото броело 343 жители, а во 1994 година бројот се зголемил на 444 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Борисово броело 409 жители, од кои 408 [[Македонци]] и 1 [[Македонски Срби|Србин]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=13 јануари 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 230 жители, од кои 213 [[Македонци]] и 17 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|800|—|349|385|343|415|495|483|444|409|230}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * Дом на културата * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Борисово било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Ново Село]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Ново Село]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Ново Село во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Мокриево, во која покрај селото Борисово, се наоѓале и селата Габрово, Колешино, Мокриево и Мокрино. Во периодот 1950-1952 постоела Општина Мокриево во која влегувале селата Борисово и Мокриево. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1776 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 373 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 378 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= https://ep.sec.mk/election/results/electionType/local/electionYear/2021/electionRound/21/municipality/577/pollingStation/22922|title=Резултати|work=[[Државна изборна комисија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=13 јануари 2026}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Борисово.jpg|мини|300п|десно|Поглед на главната селска црква]] ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Борисово|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — главна селска црква. ;Џамии * Во минатото во селото постоеле две џамии. Денес, постојат само остатоци од минарето на една од џамиите, до која се наоѓа стар јавор. ;Реки * [[Боришка Река|Боришка (Борисовска) Река]] — мала река низ селото, на која се наоѓаат мали водопади <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Борисово--> == Култура и спорт == Порано постоел и фудбалски клуб наречен „[[ФК Доганец|Доганец]]“. == Галерија == <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Borisovo general view.jpg|Панорама на Борисово Податотека:Borisovo (Novo Selo) (3).jpg|Улица во селото Податотека:Playground (Borisovo).jpg|Детски парк </gallery> == Поврзано == * [[Општина Ново Село]] * [[Подгорjе (Беласица)|Подгорје]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Borisovo, North Macedonia|Борисово}} * [http://www.novoselo.gov.mk/населени-места/борисово/ Профил на Борисово на општинскиот портал] {{Општина Ново Село}} [[Категорија:Борисово| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Ново Село]] [[Категорија:Беласица]] hgl2uyaducljsrkjyush31gxggo5kv3 Борис I 0 9660 5579040 5409476 2026-06-19T21:02:04Z Buli 2648 5579040 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =Борис I | title =Кнез на Бугарија | image =Boris-Mihail of Bulgaria.jpg | caption = | reign =852&ndash;889 | coronation = | predecessor =[[Пресијан]] | successor =[[Владимир Расате|Владимир]] | spouse =[[Марија (сопруга на Борис I)|Марија]] | issue =[[Владимир Расате|Владимир]] <br> Гаврил<br>Јаков<br>[[Симеон I|Симеон]] <br> Евпраксија<br> Ана | royal house = [[Крумова династија]]<br>најверојатно [[Дуло]] | father =[[Пресијан]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =2 мај 907 | death_place =манастир во близина на [[Преслав]] | religion =[[православие]] | buried = |}} {{Крумова династија}} '''Борис I''' или '''Борис-Михаил''' ({{langx|cu|Борисъ А҃ / Борисъ-Михаилъ}} {{langx|bg|Борис I / Борис-Михаил}}; ? - [[2 мај]] [[907]]) — бугарски владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[Крумова династија|Крумовата династија]] во периодот од [[852]] до [[864]] година како хан, и од [[864]] до [[889]] година како кнез, кога се повлекол за да во 893 година повторно владее на кратко кога го детонирал својот најголем син [[Владимир Расате]] од престолот и го качил на истиот другиот син, [[Симеон I|Симеон]]. Борис I е познат по тоа што ги покрстил [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] во [[864]] година и го вовел [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] во службена употреба. ==Име и титули== [[File:Boris-Mihail. Knyaz, 852-889.jpg|мини|лево|Оловен печат поврзан со кнезот Борис I Михаил, изработен по покрстувањето на Бугарија (864–889), на кој се прикажани Христос Пантократор и Богородица.]] Најзастапена теорија е дека името Борис има [[Прабугарски јазик|прабугарско]] потекло.<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_6.html Проф. Веселин Бешевлиев (Издателство на Отечествения фронт, София 1981)]</ref><ref>Д-р Зоя Барболова - Имена със значение вълк в българската антропонимна система. [https://liternet.bg/publish28/zoia-barbolova/vylk.htm LiterNet, 30.04.2013, № 4 (161)].</ref><ref>Peter B. Golden, Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia, Volume 952 of Collected studies, Ashgate/Variorum, 2010, {{ISBN|1409400034}}, p. 4.</ref> По конверзијата во христијанство, Борис го прифатил христијанското име Михаил. Во историските истражувања понекогаш е нарекуван Борис-Михаил. Единствен директен доказ за титулата на Борис се неговите печати и натписите пронајдени кај градот [[Балш]], во денешна [[Албанија]], и во [[Варна]]. Таму, тој е нарекуван со византиската титула „[[Архонт]] на Бугарија“, која вообичаено се преведува како „владетел“, а во 10-11ти век и како „Кнез“ (Кнѧзъ).<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел. (Титулатура и инсигнии), София 1995, с. 144, 146, Бобчев, С. С. Княз или цар Борис? (към историята на старобългарското право). Титлите на българските владетели, Българска сбирка, XIV, 5, 1907, с. 311</ref> Во бугарските извори од тој период<!-- which? -->, Борис I се нарекува „Кнез“ или „Цар“ ("Царь"), а за време на [[Второ бугарско царство|Второто бугарско царство]], како „Цар“.<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел..., с. 144–146</ref> Во современата историографија Борис е нарекуван со различни титули. Повеќето историчари се согласни дека тој ја променил својата титула по прифаќањето на христијанството. Според нив, пред покрстувањето ја имал титулата [[Хан]]<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“, стр. 29. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> или [[Канасубиги]],<ref>[http://www.book.store.bg/c/p-p/m-600/id-5851/12-mita-v-bylgarskata-istoria-bozhidar-dimitrov.html 12 мита в българската история]</ref><ref>[http://www.protobulgarians.com/Statii%20za%20prabaalgarite/albaniya.htm Страница за прабългарите]</ref> а потоа [[Кнез]].<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> == Покрстување == Во почетокот на неговото управување, [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] влегле во серија на неуспешни воени конфликти со Источнофранкската империја, [[Византија]] и Хрватска. Византискиот цар [[Константин Порфирогенит]] запишал на кратко за еден неуспешен поход на Борис во соседното [[Кнежевство Србија (средновековно)|Српско кнежевство]], при кој престолонаследникот [[Владимир Расате|Владимир]] заедно со дванаесет големи боили паднале во заробеништво. Тогаш, од тага по својот син, Борис бил принуден да склучи мир. Борис ги изгубил сите војни кои ги водел. Во [[862]]-[[863]] година Борис I склучил воен сојуз со кралот [[Лудвиг II Германски]] и започнал да преговара со него за примање на [[христијанство]]то во [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] од [[рим]]скиот [[папа]]. За да го разруши овој сојуз, [[Византија]] во коалиција со [[Велика Моравија]] и Хрватска во [[863]] година започнала војна против Бугарија. За Борис I оваа војна била неуспешна и тоа го разнишало значително политичкото господство на Бугарите по средниот тек на [[Дунав]]. Како одговор на молбите на великоморавскиот кнез [[Ростислав]] во есента на [[863]] година, византиските сили повторно навлегле во бугарските земји. Зафатените на запад бугарски војски не можеле да пружат сериозен отпор на [[Византија]]. Започнале мировни преговори, чиј резултат бил склучениот мировен договор помеѓу Бугарија и Византија. Борис I се задолжил да го раскине својот сојуз со германскиот цар и заедно со својот народ да го прифати [[Православие|православното христијанство]] од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Бугарскиот владетел го прифатил христијанството речиси тајно за да избегне можни внатрешни конфликти во империјата. [[Податотека:57-manasses-chronicle.jpg|лево|мини|Покрстување на Бугарите, ''Манасиев летопис'']] Според делумно уништениот [[натпис од Балши]], град кој денеска се наоѓа во близина на [[Белград (Албанија)|Белград]] во [[Албанија]], како и според Тадеуш Василевски и Моско Москов<ref>Моско Москов, "Именник на българските ханове-нов прочит", 1988 г.</ref>, Бугарите покрстувањето односно [[Христанизација на Бугарија|христијанизацијата]] на населението ја добиле во [[865]]-[[866]] година: {{цитат|Се покрсти од Бога архонтот на Бугарија Борис, покрстен како Михаил заедно со дадениот му од Бога народ во летото 6374 година<ref>[http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_3_1.html Васил Н. Златарски, "История на Първото българско Царство. II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018). III. Национализация на българската държава. 1. Междудържавното положение на България и покръщането на българите"], София, 1927 г.</ref>}} Бугарскиот владетел го прифатил името на својот 24 годишен духовен татко, византискиот [[василевс]] [[Михаил III|Михаил]]. Веднаш по покрстувањето во земјата избувнал бунт во круговите на неколку незадоволни бугарски провинции. Главниот проблем се гледал во зголеменото византиско влијание во земјата. [[Бертински летописи|Бертинските летописи]] опишуваат како Борис со неколкумина верни поданици успеал не само да се спаси туку и да го задуши бунтот и ги зароби противниците. Кнезот ги казнил со смрт организаторите. Загинале 52 болјари со целите нивни родови<ref>Съдът над историците: българската историческа наука, документи и дискусии 1944-1950, Академично изд-во М. Дринов, 1995, ISBN 9544302476, стр. 246.</ref><ref>Годишник На Софийския университет "Св. Климент Охридски". Център за Славяно-византийски проучвания "Иван Дуйчев". Том 10, София, стр. 89 .</ref>. Според некои истражувачи станува збор за само 52 смртни пресуди<ref>[http://www.kultura.bg/bg/article/view/12512 Георги Тодоров, ''Св. Борис и митът за избиването на 52-та рода'', в. ''Култура'', брой 2 (2441), 19 януари 2007 г.]</ref>. ==Папските мисии и основањето на бугарската црква== [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|десно|thumb|120px|Икона на цар Борис]] На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}}[[Податотека:Bulgaria under rule of Boris Ist.jpg|thumb|десно|240п|Бугарија во времето на кнез Борис I]]За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} Бугарската црква имала седум митрополии и била конструирана по византиски модел. Во [[879]] година на патријаршискиот престол во [[Цариград]] седнал по вторпат патријарх [[Фотиј I Цариградски]] и свикал нов [[Цариградски собор (879-880)|црковен собор]]. На [[24 декември]] [[879]] година Фотиевиот собор предвидел дека Цариградската патријаршија повеќе нема да устоличува во Бугарија дури да биде упатено слично барање. Во пракса тоа значело дека Бугарската црква станала автокефална (самостојна). На чело на бугарската црква застанал Јосиф I Бугарски, архиепископ и прв бугарски патријарх, којшто ја спроведувал прословенската политика на Борис I, и подоцна на цар [[Симеон I]]. == Словенската писменост== [[Податотека:Boris ktitor sv.naum ohrid.jpg|thumb|120п|десно|Како ктитор на манастирот Св. Наум покрај Охрид, фреска од 1806 година]] Во истото време (краjот на [[885]]) Борис ги примил учениците на [[Свети Кирил|Кирил]] и [[Св. Методиј Солунски|Методиј]] - [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Ангелариј Охридски|Ангелариј]] и [[Климент Охридски|Климент]]. [[Старословенски јазик|Старословенскиот јазик]] станал службен јазик на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]], заменувајќи го грчкиот. [[Климент Охридски]] бил испратен во [[886]] година како словенски учител во областа [[Кутмичевица]], каде ja основал [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. Во [[893]] година, Климент бил заменет од Наум Охридски. По непрекинато 36-годишно управување во 889 година царот Борис доброволно се откажал од престолот и се повлекол во [[манастир]]. Борис имал четири синови: [[Владимир Расате]], Гаврил, Симеон и Јаков. За свој наследник го назначил првородениот син Владимир Расате. Неумешната анти-византиска политика на кнез Владимир Расате, спроводена со обид за враќане кон [[паганство]]то, го принудила Борис да го напушти манастирот и да преземе решителни мерки. Тој го симнал Владимир-Расате од престолот, го ослепил го и го фрлил во темница. Потоа тој свикал народен собор во [[893]] година, на кој го најавил владеењето на својот трет син, [[Симеон I]], и преместувањето на главниот град на Бугарија од [[Плиска]] во [[Преслав]]. Во истото време Климент станал епископ на Величката епархиja со центар во [[Охрид]] (според некои теории, на Охридската епископија како дел од Бугарската православна црква), а Наум дошол од Преслав во Охрид да ја води Охридската школа. == Наводи == {{наводи}} === Литература === {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Boris I of Bulgaria|Борис I}} * [http://www.patriarchate.org/ Официјално мрежно место на Цариградската патриашија] * [https://web.archive.org/web/20011031212054/http://bulch.tripod.com/boc/mainpage.htm Бугарска православна црква] * [http://www.byzantium.ru/library/sokolov_istorii_bolgar.pdf Соколов, М. Из древней истории болгар. Санкт Петербург, 1879] * [http://borislav.digicom.bg/statii/vladimir.htm Владимир Расате] * [http://www.ni.rs/byzantium/doc/zbornik6/PDF-VI/26%20Dimo.pdf Чешмеджиев, Д. Цар Константин І Велики и княз Борис І Михаил: победата над езичниците. - Во: 1670 година од смрти св. цара Константина Великог 337-2007 (Ниш и Византија, Т. VІ). Ниш, 2008, 357-368]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pstgu.ru/download/1286797721.nikilov.pdf Николов, А. Идея о благочестии и мудрости правителя в политической идеологии и публичной пропаганде болгарских государей в первое столетие после принятия христианства в Болгарии (864-971). – Во: XVII Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Т. 1. Москва, 2007, 124-130] {{s-start}} {{s-reg}} {{succession box|before=[[Пресијан]]<small> како кан</small> |title=[[Список на бугарски владетели|Кнез на Бугарија]]|after=[[Владимир Расате|Владимир]]|years=852&ndash;889}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Христијански светци од 9 век]] [[Категорија:Починати во 907 година]] sxp1wogmx64xatm7wm22jkjz4oo9wdv 5579041 5579040 2026-06-19T21:10:24Z Buli 2648 5579041 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Борис I | title = [[Кнез]] на Бугарија | image = Boris-Mihail of Bulgaria.jpg | caption = | succession = [[Список на владетели на Бугарија|Кнез на Бугарија]] | reign = 852&ndash;889 | coronation = | predecessor = [[Пресијан]] | successor = [[Владимир Расате|Владимир]] | spouse = [[Марија (сопруга на Борис I)|Марија]] | issue = [[Владимир Расате|Владимир]] <br> Гаврил<br>Јаков<br>[[Симеон I|Симеон]] <br> Евпраксија<br> Ана | royal_house = [[Крумова династија]] | father = [[Пресијан]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 2 мај 907 | death_place = манастир во близина на [[Преслав]] | religion = [[Chalcedonian Christianity]] | buried = }} {{Крумова династија}} '''Борис I''' или '''Борис-Михаил''' ({{langx|cu|Борисъ А҃ / Борисъ-Михаилъ}} {{langx|bg|Борис I / Борис-Михаил}}; ? - [[2 мај]] [[907]]) — бугарски владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[Крумова династија|Крумовата династија]] во периодот од [[852]] до [[864]] година како хан, и од [[864]] до [[889]] година како кнез, кога се повлекол за да во 893 година повторно владее на кратко кога го детонирал својот најголем син [[Владимир Расате]] од престолот и го качил на истиот другиот син, [[Симеон I|Симеон]]. Борис I е познат по тоа што ги покрстил [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] во [[864]] година и го вовел [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] во службена употреба. ==Име и титули== [[File:Boris-Mihail. Knyaz, 852-889.jpg|мини|лево|Оловен печат поврзан со кнезот Борис I Михаил, изработен по покрстувањето на Бугарија (864–889), на кој се прикажани Христос Пантократор и Богородица.]] Најзастапена теорија е дека името Борис има [[Прабугарски јазик|прабугарско]] потекло.<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_6.html Проф. Веселин Бешевлиев (Издателство на Отечествения фронт, София 1981)]</ref><ref>Д-р Зоя Барболова - Имена със значение вълк в българската антропонимна система. [https://liternet.bg/publish28/zoia-barbolova/vylk.htm LiterNet, 30.04.2013, № 4 (161)].</ref><ref>Peter B. Golden, Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia, Volume 952 of Collected studies, Ashgate/Variorum, 2010, {{ISBN|1409400034}}, p. 4.</ref> По конверзијата во христијанство, Борис го прифатил христијанското име Михаил. Во историските истражувања понекогаш е нарекуван Борис-Михаил. Единствен директен доказ за титулата на Борис се неговите печати и натписите пронајдени кај градот [[Балш]], во денешна [[Албанија]], и во [[Варна]]. Таму, тој е нарекуван со византиската титула „[[Архонт]] на Бугарија“, која вообичаено се преведува како „владетел“, а во 10-11ти век и како „Кнез“ (Кнѧзъ).<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел. (Титулатура и инсигнии), София 1995, с. 144, 146, Бобчев, С. С. Княз или цар Борис? (към историята на старобългарското право). Титлите на българските владетели, Българска сбирка, XIV, 5, 1907, с. 311</ref> Во бугарските извори од тој период<!-- which? -->, Борис I се нарекува „Кнез“ или „Цар“ ("Царь"), а за време на [[Второ бугарско царство|Второто бугарско царство]], како „Цар“.<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел..., с. 144–146</ref> Во современата историографија Борис е нарекуван со различни титули. Повеќето историчари се согласни дека тој ја променил својата титула по прифаќањето на христијанството. Според нив, пред покрстувањето ја имал титулата [[Хан]]<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“, стр. 29. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> или [[Канасубиги]],<ref>[http://www.book.store.bg/c/p-p/m-600/id-5851/12-mita-v-bylgarskata-istoria-bozhidar-dimitrov.html 12 мита в българската история]</ref><ref>[http://www.protobulgarians.com/Statii%20za%20prabaalgarite/albaniya.htm Страница за прабългарите]</ref> а потоа [[Кнез]].<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> == Покрстување == Во почетокот на неговото управување, [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] влегле во серија на неуспешни воени конфликти со Источнофранкската империја, [[Византија]] и Хрватска. Византискиот цар [[Константин Порфирогенит]] запишал на кратко за еден неуспешен поход на Борис во соседното [[Кнежевство Србија (средновековно)|Српско кнежевство]], при кој престолонаследникот [[Владимир Расате|Владимир]] заедно со дванаесет големи боили паднале во заробеништво. Тогаш, од тага по својот син, Борис бил принуден да склучи мир. Борис ги изгубил сите војни кои ги водел. Во [[862]]-[[863]] година Борис I склучил воен сојуз со кралот [[Лудвиг II Германски]] и започнал да преговара со него за примање на [[христијанство]]то во [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] од [[рим]]скиот [[папа]]. За да го разруши овој сојуз, [[Византија]] во коалиција со [[Велика Моравија]] и Хрватска во [[863]] година започнала војна против Бугарија. За Борис I оваа војна била неуспешна и тоа го разнишало значително политичкото господство на Бугарите по средниот тек на [[Дунав]]. Како одговор на молбите на великоморавскиот кнез [[Ростислав]] во есента на [[863]] година, византиските сили повторно навлегле во бугарските земји. Зафатените на запад бугарски војски не можеле да пружат сериозен отпор на [[Византија]]. Започнале мировни преговори, чиј резултат бил склучениот мировен договор помеѓу Бугарија и Византија. Борис I се задолжил да го раскине својот сојуз со германскиот цар и заедно со својот народ да го прифати [[Православие|православното христијанство]] од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Бугарскиот владетел го прифатил христијанството речиси тајно за да избегне можни внатрешни конфликти во империјата. [[Податотека:57-manasses-chronicle.jpg|лево|мини|Покрстување на Бугарите, ''Манасиев летопис'']] Според делумно уништениот [[натпис од Балши]], град кој денеска се наоѓа во близина на [[Белград (Албанија)|Белград]] во [[Албанија]], како и според Тадеуш Василевски и Моско Москов<ref>Моско Москов, "Именник на българските ханове-нов прочит", 1988 г.</ref>, Бугарите покрстувањето односно [[Христанизација на Бугарија|христијанизацијата]] на населението ја добиле во [[865]]-[[866]] година: {{цитат|Се покрсти од Бога архонтот на Бугарија Борис, покрстен како Михаил заедно со дадениот му од Бога народ во летото 6374 година<ref>[http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_3_1.html Васил Н. Златарски, "История на Първото българско Царство. II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018). III. Национализация на българската държава. 1. Междудържавното положение на България и покръщането на българите"], София, 1927 г.</ref>}} Бугарскиот владетел го прифатил името на својот 24 годишен духовен татко, византискиот [[василевс]] [[Михаил III|Михаил]]. Веднаш по покрстувањето во земјата избувнал бунт во круговите на неколку незадоволни бугарски провинции. Главниот проблем се гледал во зголеменото византиско влијание во земјата. [[Бертински летописи|Бертинските летописи]] опишуваат како Борис со неколкумина верни поданици успеал не само да се спаси туку и да го задуши бунтот и ги зароби противниците. Кнезот ги казнил со смрт организаторите. Загинале 52 болјари со целите нивни родови<ref>Съдът над историците: българската историческа наука, документи и дискусии 1944-1950, Академично изд-во М. Дринов, 1995, ISBN 9544302476, стр. 246.</ref><ref>Годишник На Софийския университет "Св. Климент Охридски". Център за Славяно-византийски проучвания "Иван Дуйчев". Том 10, София, стр. 89 .</ref>. Според некои истражувачи станува збор за само 52 смртни пресуди<ref>[http://www.kultura.bg/bg/article/view/12512 Георги Тодоров, ''Св. Борис и митът за избиването на 52-та рода'', в. ''Култура'', брой 2 (2441), 19 януари 2007 г.]</ref>. ==Папските мисии и основањето на бугарската црква== [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|десно|thumb|120px|Икона на цар Борис]] На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}}[[Податотека:Bulgaria under rule of Boris Ist.jpg|thumb|десно|240п|Бугарија во времето на кнез Борис I]]За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} Бугарската црква имала седум митрополии и била конструирана по византиски модел. Во [[879]] година на патријаршискиот престол во [[Цариград]] седнал по вторпат патријарх [[Фотиј I Цариградски]] и свикал нов [[Цариградски собор (879-880)|црковен собор]]. На [[24 декември]] [[879]] година Фотиевиот собор предвидел дека Цариградската патријаршија повеќе нема да устоличува во Бугарија дури да биде упатено слично барање. Во пракса тоа значело дека Бугарската црква станала автокефална (самостојна). На чело на бугарската црква застанал Јосиф I Бугарски, архиепископ и прв бугарски патријарх, којшто ја спроведувал прословенската политика на Борис I, и подоцна на цар [[Симеон I]]. == Словенската писменост== [[Податотека:Boris ktitor sv.naum ohrid.jpg|thumb|120п|десно|Како ктитор на манастирот Св. Наум покрај Охрид, фреска од 1806 година]] Во истото време (краjот на [[885]]) Борис ги примил учениците на [[Свети Кирил|Кирил]] и [[Св. Методиј Солунски|Методиј]] - [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Ангелариј Охридски|Ангелариј]] и [[Климент Охридски|Климент]]. [[Старословенски јазик|Старословенскиот јазик]] станал службен јазик на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]], заменувајќи го грчкиот. [[Климент Охридски]] бил испратен во [[886]] година како словенски учител во областа [[Кутмичевица]], каде ja основал [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. Во [[893]] година, Климент бил заменет од Наум Охридски. По непрекинато 36-годишно управување во 889 година царот Борис доброволно се откажал од престолот и се повлекол во [[манастир]]. Борис имал четири синови: [[Владимир Расате]], Гаврил, Симеон и Јаков. За свој наследник го назначил првородениот син Владимир Расате. Неумешната анти-византиска политика на кнез Владимир Расате, спроводена со обид за враќане кон [[паганство]]то, го принудила Борис да го напушти манастирот и да преземе решителни мерки. Тој го симнал Владимир-Расате од престолот, го ослепил го и го фрлил во темница. Потоа тој свикал народен собор во [[893]] година, на кој го најавил владеењето на својот трет син, [[Симеон I]], и преместувањето на главниот град на Бугарија од [[Плиска]] во [[Преслав]]. Во истото време Климент станал епископ на Величката епархиja со центар во [[Охрид]] (според некои теории, на Охридската епископија како дел од Бугарската православна црква), а Наум дошол од Преслав во Охрид да ја води Охридската школа. == Наводи == {{наводи}} === Литература === {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Boris I of Bulgaria|Борис I}} * [http://www.patriarchate.org/ Официјално мрежно место на Цариградската патриашија] * [https://web.archive.org/web/20011031212054/http://bulch.tripod.com/boc/mainpage.htm Бугарска православна црква] * [http://www.byzantium.ru/library/sokolov_istorii_bolgar.pdf Соколов, М. Из древней истории болгар. Санкт Петербург, 1879] * [http://borislav.digicom.bg/statii/vladimir.htm Владимир Расате] * [http://www.ni.rs/byzantium/doc/zbornik6/PDF-VI/26%20Dimo.pdf Чешмеджиев, Д. Цар Константин І Велики и княз Борис І Михаил: победата над езичниците. - Во: 1670 година од смрти св. цара Константина Великог 337-2007 (Ниш и Византија, Т. VІ). Ниш, 2008, 357-368]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pstgu.ru/download/1286797721.nikilov.pdf Николов, А. Идея о благочестии и мудрости правителя в политической идеологии и публичной пропаганде болгарских государей в первое столетие после принятия христианства в Болгарии (864-971). – Во: XVII Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Т. 1. Москва, 2007, 124-130] {{s-start}} {{s-reg}} {{succession box|before=[[Пресијан]]<small> како кан</small> |title=[[Список на бугарски владетели|Кнез на Бугарија]]|after=[[Владимир Расате|Владимир]]|years=852&ndash;889}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Христијански светци од 9 век]] [[Категорија:Починати во 907 година]] e4paenfk739f0e206hkzfvxvjgnmytl 5579042 5579041 2026-06-19T21:15:33Z Buli 2648 5579042 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Борис I | title = [[Кнез]] на Бугарија | image = Boris-Mihail of Bulgaria.jpg | caption = | succession = [[Список на владетели на Бугарија|Кнез на Бугарија]] | reign = 852&ndash;889 | coronation = | predecessor = [[Пресијан]] | successor = [[Владимир Расате|Владимир]] | spouse = [[Марија (сопруга на Борис I)|Марија]] | issue = [[Владимир Расате|Владимир]] <br> Гаврил<br>Јаков<br>[[Симеон I|Симеон]] <br> Евпраксија<br> Ана | royal_house = [[Крумова династија]] | father = [[Пресијан]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 2 мај 907 | death_place = манастир во близина на [[Преслав]] | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] (до 864 г.), [[христијанство]] (по 864 г.) | buried = }} {{Крумова династија}} '''Борис I''' или '''Борис-Михаил''' ({{langx|cu|Борисъ А҃ / Борисъ-Михаилъ}} {{langx|bg|Борис I / Борис-Михаил}}; ? - [[2 мај]] [[907]]) — бугарски владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[Крумова династија|Крумовата династија]] во периодот од [[852]] до [[864]] година како хан, и од [[864]] до [[889]] година како кнез, кога се повлекол за да во 893 година повторно владее на кратко кога го детонирал својот најголем син [[Владимир Расате]] од престолот и го качил на истиот другиот син, [[Симеон I|Симеон]]. Борис I е познат по тоа што ги покрстил [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] во [[864]] година и го вовел [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] во службена употреба. ==Име и титули== [[File:Boris-Mihail. Knyaz, 852-889.jpg|мини|лево|Оловен печат поврзан со кнезот Борис I Михаил, изработен по покрстувањето на Бугарија (864–889), на кој се прикажани Христос Пантократор и Богородица.]] Најзастапена теорија е дека името Борис има [[Прабугарски јазик|прабугарско]] потекло.<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_6.html Проф. Веселин Бешевлиев (Издателство на Отечествения фронт, София 1981)]</ref><ref>Д-р Зоя Барболова - Имена със значение вълк в българската антропонимна система. [https://liternet.bg/publish28/zoia-barbolova/vylk.htm LiterNet, 30.04.2013, № 4 (161)].</ref><ref>Peter B. Golden, Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia, Volume 952 of Collected studies, Ashgate/Variorum, 2010, {{ISBN|1409400034}}, p. 4.</ref> По конверзијата во христијанство, Борис го прифатил христијанското име Михаил. Во историските истражувања понекогаш е нарекуван Борис-Михаил. Единствен директен доказ за титулата на Борис се неговите печати и натписите пронајдени кај градот [[Балш]], во денешна [[Албанија]], и во [[Варна]]. Таму, тој е нарекуван со византиската титула „[[Архонт]] на Бугарија“, која вообичаено се преведува како „владетел“, а во 10-11ти век и како „Кнез“ (Кнѧзъ).<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел. (Титулатура и инсигнии), София 1995, с. 144, 146, Бобчев, С. С. Княз или цар Борис? (към историята на старобългарското право). Титлите на българските владетели, Българска сбирка, XIV, 5, 1907, с. 311</ref> Во бугарските извори од тој период<!-- which? -->, Борис I се нарекува „Кнез“ или „Цар“ ("Царь"), а за време на [[Второ бугарско царство|Второто бугарско царство]], како „Цар“.<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел..., с. 144–146</ref> Во современата историографија Борис е нарекуван со различни титули. Повеќето историчари се согласни дека тој ја променил својата титула по прифаќањето на христијанството. Според нив, пред покрстувањето ја имал титулата [[Хан]]<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“, стр. 29. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> или [[Канасубиги]],<ref>[http://www.book.store.bg/c/p-p/m-600/id-5851/12-mita-v-bylgarskata-istoria-bozhidar-dimitrov.html 12 мита в българската история]</ref><ref>[http://www.protobulgarians.com/Statii%20za%20prabaalgarite/albaniya.htm Страница за прабългарите]</ref> а потоа [[Кнез]].<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> == Покрстување == Во почетокот на неговото управување, [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] влегле во серија на неуспешни воени конфликти со Источнофранкската империја, [[Византија]] и Хрватска. Византискиот цар [[Константин Порфирогенит]] запишал на кратко за еден неуспешен поход на Борис во соседното [[Кнежевство Србија (средновековно)|Српско кнежевство]], при кој престолонаследникот [[Владимир Расате|Владимир]] заедно со дванаесет големи боили паднале во заробеништво. Тогаш, од тага по својот син, Борис бил принуден да склучи мир. Борис ги изгубил сите војни кои ги водел. Во [[862]]-[[863]] година Борис I склучил воен сојуз со кралот [[Лудвиг II Германски]] и започнал да преговара со него за примање на [[христијанство]]то во [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] од [[рим]]скиот [[папа]]. За да го разруши овој сојуз, [[Византија]] во коалиција со [[Велика Моравија]] и Хрватска во [[863]] година започнала војна против Бугарија. За Борис I оваа војна била неуспешна и тоа го разнишало значително политичкото господство на Бугарите по средниот тек на [[Дунав]]. Како одговор на молбите на великоморавскиот кнез [[Ростислав]] во есента на [[863]] година, византиските сили повторно навлегле во бугарските земји. Зафатените на запад бугарски војски не можеле да пружат сериозен отпор на [[Византија]]. Започнале мировни преговори, чиј резултат бил склучениот мировен договор помеѓу Бугарија и Византија. Борис I се задолжил да го раскине својот сојуз со германскиот цар и заедно со својот народ да го прифати [[Православие|православното христијанство]] од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Бугарскиот владетел го прифатил христијанството речиси тајно за да избегне можни внатрешни конфликти во империјата. [[Податотека:57-manasses-chronicle.jpg|лево|мини|Покрстување на Бугарите, ''Манасиев летопис'']] Според делумно уништениот [[натпис од Балши]], град кој денеска се наоѓа во близина на [[Белград (Албанија)|Белград]] во [[Албанија]], како и според Тадеуш Василевски и Моско Москов<ref>Моско Москов, "Именник на българските ханове-нов прочит", 1988 г.</ref>, Бугарите покрстувањето односно [[Христанизација на Бугарија|христијанизацијата]] на населението ја добиле во [[865]]-[[866]] година: {{цитат|Се покрсти од Бога архонтот на Бугарија Борис, покрстен како Михаил заедно со дадениот му од Бога народ во летото 6374 година<ref>[http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_3_1.html Васил Н. Златарски, "История на Първото българско Царство. II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018). III. Национализация на българската държава. 1. Междудържавното положение на България и покръщането на българите"], София, 1927 г.</ref>}} Бугарскиот владетел го прифатил името на својот 24 годишен духовен татко, византискиот [[василевс]] [[Михаил III|Михаил]]. Веднаш по покрстувањето во земјата избувнал бунт во круговите на неколку незадоволни бугарски провинции. Главниот проблем се гледал во зголеменото византиско влијание во земјата. [[Бертински летописи|Бертинските летописи]] опишуваат како Борис со неколкумина верни поданици успеал не само да се спаси туку и да го задуши бунтот и ги зароби противниците. Кнезот ги казнил со смрт организаторите. Загинале 52 болјари со целите нивни родови<ref>Съдът над историците: българската историческа наука, документи и дискусии 1944-1950, Академично изд-во М. Дринов, 1995, ISBN 9544302476, стр. 246.</ref><ref>Годишник На Софийския университет "Св. Климент Охридски". Център за Славяно-византийски проучвания "Иван Дуйчев". Том 10, София, стр. 89 .</ref>. Според некои истражувачи станува збор за само 52 смртни пресуди<ref>[http://www.kultura.bg/bg/article/view/12512 Георги Тодоров, ''Св. Борис и митът за избиването на 52-та рода'', в. ''Култура'', брой 2 (2441), 19 януари 2007 г.]</ref>. ==Папските мисии и основањето на бугарската црква== [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|десно|thumb|120px|Икона на цар Борис]] На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}}[[Податотека:Bulgaria under rule of Boris Ist.jpg|thumb|десно|240п|Бугарија во времето на кнез Борис I]]За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} Бугарската црква имала седум митрополии и била конструирана по византиски модел. Во [[879]] година на патријаршискиот престол во [[Цариград]] седнал по вторпат патријарх [[Фотиј I Цариградски]] и свикал нов [[Цариградски собор (879-880)|црковен собор]]. На [[24 декември]] [[879]] година Фотиевиот собор предвидел дека Цариградската патријаршија повеќе нема да устоличува во Бугарија дури да биде упатено слично барање. Во пракса тоа значело дека Бугарската црква станала автокефална (самостојна). На чело на бугарската црква застанал Јосиф I Бугарски, архиепископ и прв бугарски патријарх, којшто ја спроведувал прословенската политика на Борис I, и подоцна на цар [[Симеон I]]. == Словенската писменост== [[Податотека:Boris ktitor sv.naum ohrid.jpg|thumb|120п|десно|Како ктитор на манастирот Св. Наум покрај Охрид, фреска од 1806 година]] Во истото време (краjот на [[885]]) Борис ги примил учениците на [[Свети Кирил|Кирил]] и [[Св. Методиј Солунски|Методиј]] - [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Ангелариј Охридски|Ангелариј]] и [[Климент Охридски|Климент]]. [[Старословенски јазик|Старословенскиот јазик]] станал службен јазик на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]], заменувајќи го грчкиот. [[Климент Охридски]] бил испратен во [[886]] година како словенски учител во областа [[Кутмичевица]], каде ja основал [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. Во [[893]] година, Климент бил заменет од Наум Охридски. По непрекинато 36-годишно управување во 889 година царот Борис доброволно се откажал од престолот и се повлекол во [[манастир]]. Борис имал четири синови: [[Владимир Расате]], Гаврил, Симеон и Јаков. За свој наследник го назначил првородениот син Владимир Расате. Неумешната анти-византиска политика на кнез Владимир Расате, спроводена со обид за враќане кон [[паганство]]то, го принудила Борис да го напушти манастирот и да преземе решителни мерки. Тој го симнал Владимир-Расате од престолот, го ослепил го и го фрлил во темница. Потоа тој свикал народен собор во [[893]] година, на кој го најавил владеењето на својот трет син, [[Симеон I]], и преместувањето на главниот град на Бугарија од [[Плиска]] во [[Преслав]]. Во истото време Климент станал епископ на Величката епархиja со центар во [[Охрид]] (според некои теории, на Охридската епископија како дел од Бугарската православна црква), а Наум дошол од Преслав во Охрид да ја води Охридската школа. == Наводи == {{наводи}} === Литература === {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Boris I of Bulgaria|Борис I}} * [http://www.patriarchate.org/ Официјално мрежно место на Цариградската патриашија] * [https://web.archive.org/web/20011031212054/http://bulch.tripod.com/boc/mainpage.htm Бугарска православна црква] * [http://www.byzantium.ru/library/sokolov_istorii_bolgar.pdf Соколов, М. Из древней истории болгар. Санкт Петербург, 1879] * [http://borislav.digicom.bg/statii/vladimir.htm Владимир Расате] * [http://www.ni.rs/byzantium/doc/zbornik6/PDF-VI/26%20Dimo.pdf Чешмеджиев, Д. Цар Константин І Велики и княз Борис І Михаил: победата над езичниците. - Во: 1670 година од смрти св. цара Константина Великог 337-2007 (Ниш и Византија, Т. VІ). Ниш, 2008, 357-368]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pstgu.ru/download/1286797721.nikilov.pdf Николов, А. Идея о благочестии и мудрости правителя в политической идеологии и публичной пропаганде болгарских государей в первое столетие после принятия христианства в Болгарии (864-971). – Во: XVII Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Т. 1. Москва, 2007, 124-130] {{s-start}} {{s-reg}} {{succession box|before=[[Пресијан]]<small> како кан</small> |title=[[Список на бугарски владетели|Кнез на Бугарија]]|after=[[Владимир Расате|Владимир]]|years=852&ndash;889}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Христијански светци од 9 век]] [[Категорија:Починати во 907 година]] ge9zout2dwznqqkgeiycjnp9lx6ce9x 5579047 5579042 2026-06-19T21:20:32Z Buli 2648 5579047 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Борис I | title = [[Кнез]] на Бугарија | image = Boris-Mihail of Bulgaria.jpg | caption = | succession = [[Список на владетели на Бугарија|Кнез на Бугарија]] | reign = 852&ndash;889 | coronation = | predecessor = [[Пресијан]] | successor = [[Владимир Расате|Владимир]] | spouse = [[Марија (сопруга на Борис I)|Марија]] | issue = [[Владимир Расате|Владимир]] <br> Гаврил<br>Јаков<br>[[Симеон I|Симеон]] <br> Евпраксија<br> Ана | royal_house = [[Крумова династија]] | father = [[Пресијан]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 2 мај 907 | death_place = манастир во близина на [[Преслав]] | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] (до 864 г.)<br />[[христијанство]] (по 864 г.) | buried = }} {{Крумова династија}} '''Борис I''' или '''Борис-Михаил''' ({{langx|cu|Борисъ А҃ / Борисъ-Михаилъ}} {{langx|bg|Борис I / Борис-Михаил}}; ? - [[2 мај]] [[907]]) — бугарски владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[Крумова династија|Крумовата династија]] во периодот од [[852]] до [[864]] година како хан, и од [[864]] до [[889]] година како кнез, кога се повлекол за да во 893 година повторно владее на кратко кога го детонирал својот најголем син [[Владимир Расате]] од престолот и го качил на истиот другиот син, [[Симеон I|Симеон]]. Борис I е познат по тоа што ги покрстил [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] во [[864]] година и го вовел [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] во службена употреба. ==Име и титули== [[File:Boris-Mihail. Knyaz, 852-889.jpg|мини|лево|Оловен печат поврзан со кнезот Борис I Михаил, изработен по покрстувањето на Бугарија (864–889), на кој се прикажани Христос Пантократор и Богородица.]] Најзастапена теорија е дека името Борис има [[Прабугарски јазик|прабугарско]] потекло.<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_6.html Проф. Веселин Бешевлиев (Издателство на Отечествения фронт, София 1981)]</ref><ref>Д-р Зоя Барболова - Имена със значение вълк в българската антропонимна система. [https://liternet.bg/publish28/zoia-barbolova/vylk.htm LiterNet, 30.04.2013, № 4 (161)].</ref><ref>Peter B. Golden, Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia, Volume 952 of Collected studies, Ashgate/Variorum, 2010, {{ISBN|1409400034}}, p. 4.</ref> По конверзијата во христијанство, Борис го прифатил христијанското име Михаил. Во историските истражувања понекогаш е нарекуван Борис-Михаил. Единствен директен доказ за титулата на Борис се неговите печати и натписите пронајдени кај градот [[Балш]], во денешна [[Албанија]], и во [[Варна]]. Таму, тој е нарекуван со византиската титула „[[Архонт]] на Бугарија“, која вообичаено се преведува како „владетел“, а во 10-11ти век и како „Кнез“ (Кнѧзъ).<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел. (Титулатура и инсигнии), София 1995, с. 144, 146, Бобчев, С. С. Княз или цар Борис? (към историята на старобългарското право). Титлите на българските владетели, Българска сбирка, XIV, 5, 1907, с. 311</ref> Во бугарските извори од тој период<!-- which? -->, Борис I се нарекува „Кнез“ или „Цар“ ("Царь"), а за време на [[Второ бугарско царство|Второто бугарско царство]], како „Цар“.<ref>Бакалов, Георги. Средновековният български владетел..., с. 144–146</ref> Во современата историографија Борис е нарекуван со различни титули. Повеќето историчари се согласни дека тој ја променил својата титула по прифаќањето на христијанството. Според нив, пред покрстувањето ја имал титулата [[Хан]]<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“, стр. 29. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> или [[Канасубиги]],<ref>[http://www.book.store.bg/c/p-p/m-600/id-5851/12-mita-v-bylgarskata-istoria-bozhidar-dimitrov.html 12 мита в българската история]</ref><ref>[http://www.protobulgarians.com/Statii%20za%20prabaalgarite/albaniya.htm Страница за прабългарите]</ref> а потоа [[Кнез]].<ref>Златарски, Васил [1927] (1994). „История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.2“, Второ фототипно издание, София: Академично издателство „Марин Дринов“. {{ISBN|954-430-299-9}}.</ref> == Покрстување == Во почетокот на неговото управување, [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] влегле во серија на неуспешни воени конфликти со Источнофранкската империја, [[Византија]] и Хрватска. Византискиот цар [[Константин Порфирогенит]] запишал на кратко за еден неуспешен поход на Борис во соседното [[Кнежевство Србија (средновековно)|Српско кнежевство]], при кој престолонаследникот [[Владимир Расате|Владимир]] заедно со дванаесет големи боили паднале во заробеништво. Тогаш, од тага по својот син, Борис бил принуден да склучи мир. Борис ги изгубил сите војни кои ги водел. Во [[862]]-[[863]] година Борис I склучил воен сојуз со кралот [[Лудвиг II Германски]] и започнал да преговара со него за примање на [[христијанство]]то во [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] од [[рим]]скиот [[папа]]. За да го разруши овој сојуз, [[Византија]] во коалиција со [[Велика Моравија]] и Хрватска во [[863]] година започнала војна против Бугарија. За Борис I оваа војна била неуспешна и тоа го разнишало значително политичкото господство на Бугарите по средниот тек на [[Дунав]]. Како одговор на молбите на великоморавскиот кнез [[Ростислав]] во есента на [[863]] година, византиските сили повторно навлегле во бугарските земји. Зафатените на запад бугарски војски не можеле да пружат сериозен отпор на [[Византија]]. Започнале мировни преговори, чиј резултат бил склучениот мировен договор помеѓу Бугарија и Византија. Борис I се задолжил да го раскине својот сојуз со германскиот цар и заедно со својот народ да го прифати [[Православие|православното христијанство]] од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Бугарскиот владетел го прифатил христијанството речиси тајно за да избегне можни внатрешни конфликти во империјата. [[Податотека:57-manasses-chronicle.jpg|лево|мини|Покрстување на Бугарите, ''Манасиев летопис'']] Според делумно уништениот [[натпис од Балши]], град кој денеска се наоѓа во близина на [[Белград (Албанија)|Белград]] во [[Албанија]], како и според Тадеуш Василевски и Моско Москов<ref>Моско Москов, "Именник на българските ханове-нов прочит", 1988 г.</ref>, Бугарите покрстувањето односно [[Христанизација на Бугарија|христијанизацијата]] на населението ја добиле во [[865]]-[[866]] година: {{цитат|Се покрсти од Бога архонтот на Бугарија Борис, покрстен како Михаил заедно со дадениот му од Бога народ во летото 6374 година<ref>[http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_3_1.html Васил Н. Златарски, "История на Първото българско Царство. II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018). III. Национализация на българската държава. 1. Междудържавното положение на България и покръщането на българите"], София, 1927 г.</ref>}} Бугарскиот владетел го прифатил името на својот 24 годишен духовен татко, византискиот [[василевс]] [[Михаил III|Михаил]]. Веднаш по покрстувањето во земјата избувнал бунт во круговите на неколку незадоволни бугарски провинции. Главниот проблем се гледал во зголеменото византиско влијание во земјата. [[Бертински летописи|Бертинските летописи]] опишуваат како Борис со неколкумина верни поданици успеал не само да се спаси туку и да го задуши бунтот и ги зароби противниците. Кнезот ги казнил со смрт организаторите. Загинале 52 болјари со целите нивни родови<ref>Съдът над историците: българската историческа наука, документи и дискусии 1944-1950, Академично изд-во М. Дринов, 1995, ISBN 9544302476, стр. 246.</ref><ref>Годишник На Софийския университет "Св. Климент Охридски". Център за Славяно-византийски проучвания "Иван Дуйчев". Том 10, София, стр. 89 .</ref>. Според некои истражувачи станува збор за само 52 смртни пресуди<ref>[http://www.kultura.bg/bg/article/view/12512 Георги Тодоров, ''Св. Борис и митът за избиването на 52-та рода'', в. ''Култура'', брой 2 (2441), 19 януари 2007 г.]</ref>. ==Папските мисии и основањето на бугарската црква== [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|десно|thumb|120px|Икона на цар Борис]] На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}}[[Податотека:Bulgaria under rule of Boris Ist.jpg|thumb|десно|240п|Бугарија во времето на кнез Борис I]]За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} Бугарската црква имала седум митрополии и била конструирана по византиски модел. Во [[879]] година на патријаршискиот престол во [[Цариград]] седнал по вторпат патријарх [[Фотиј I Цариградски]] и свикал нов [[Цариградски собор (879-880)|црковен собор]]. На [[24 декември]] [[879]] година Фотиевиот собор предвидел дека Цариградската патријаршија повеќе нема да устоличува во Бугарија дури да биде упатено слично барање. Во пракса тоа значело дека Бугарската црква станала автокефална (самостојна). На чело на бугарската црква застанал Јосиф I Бугарски, архиепископ и прв бугарски патријарх, којшто ја спроведувал прословенската политика на Борис I, и подоцна на цар [[Симеон I]]. == Словенската писменост== [[Податотека:Boris ktitor sv.naum ohrid.jpg|thumb|120п|десно|Како ктитор на манастирот Св. Наум покрај Охрид, фреска од 1806 година]] Во истото време (краjот на [[885]]) Борис ги примил учениците на [[Свети Кирил|Кирил]] и [[Св. Методиј Солунски|Методиј]] - [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Ангелариј Охридски|Ангелариј]] и [[Климент Охридски|Климент]]. [[Старословенски јазик|Старословенскиот јазик]] станал службен јазик на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]], заменувајќи го грчкиот. [[Климент Охридски]] бил испратен во [[886]] година како словенски учител во областа [[Кутмичевица]], каде ja основал [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. Во [[893]] година, Климент бил заменет од Наум Охридски. По непрекинато 36-годишно управување во 889 година царот Борис доброволно се откажал од престолот и се повлекол во [[манастир]]. Борис имал четири синови: [[Владимир Расате]], Гаврил, Симеон и Јаков. За свој наследник го назначил првородениот син Владимир Расате. Неумешната анти-византиска политика на кнез Владимир Расате, спроводена со обид за враќане кон [[паганство]]то, го принудила Борис да го напушти манастирот и да преземе решителни мерки. Тој го симнал Владимир-Расате од престолот, го ослепил го и го фрлил во темница. Потоа тој свикал народен собор во [[893]] година, на кој го најавил владеењето на својот трет син, [[Симеон I]], и преместувањето на главниот град на Бугарија од [[Плиска]] во [[Преслав]]. Во истото време Климент станал епископ на Величката епархиja со центар во [[Охрид]] (според некои теории, на Охридската епископија како дел од Бугарската православна црква), а Наум дошол од Преслав во Охрид да ја води Охридската школа. == Наводи == {{наводи}} === Литература === {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Boris I of Bulgaria|Борис I}} * [http://www.patriarchate.org/ Официјално мрежно место на Цариградската патриашија] * [https://web.archive.org/web/20011031212054/http://bulch.tripod.com/boc/mainpage.htm Бугарска православна црква] * [http://www.byzantium.ru/library/sokolov_istorii_bolgar.pdf Соколов, М. Из древней истории болгар. Санкт Петербург, 1879] * [http://borislav.digicom.bg/statii/vladimir.htm Владимир Расате] * [http://www.ni.rs/byzantium/doc/zbornik6/PDF-VI/26%20Dimo.pdf Чешмеджиев, Д. Цар Константин І Велики и княз Борис І Михаил: победата над езичниците. - Во: 1670 година од смрти св. цара Константина Великог 337-2007 (Ниш и Византија, Т. VІ). Ниш, 2008, 357-368]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pstgu.ru/download/1286797721.nikilov.pdf Николов, А. Идея о благочестии и мудрости правителя в политической идеологии и публичной пропаганде болгарских государей в первое столетие после принятия христианства в Болгарии (864-971). – Во: XVII Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Т. 1. Москва, 2007, 124-130] {{s-start}} {{s-reg}} {{succession box|before=[[Пресијан]]<small> како кан</small> |title=[[Список на бугарски владетели|Кнез на Бугарија]]|after=[[Владимир Расате|Владимир]]|years=852&ndash;889}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Христијански светци од 9 век]] [[Категорија:Починати во 907 година]] 92v75ct5j7fd3wwaukng0r29fdg3wsd Пресијан 0 9678 5579043 5562645 2026-06-19T21:16:34Z Buli 2648 5579043 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Пресијан | title = Хан на Бугарија | image = Philippi Inscription 1.JPG | caption = [[Натпис од Филипи]], кој денеска се наоѓа во Археолошкиот музеј во [[Филипи]], [[Грција]]. | reign = 836–852 | coronation = | predecessor = [[Маламир]] | successor = [[Борис I]] | spouse = непознато | issue = Борис I | royal house = [[Крумова династија]]<br>најверојатно [[Дуло]] | father = [[Звиница]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 852 | death_place = | buried = | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] |}} {{Крумова династија}} '''Хан Пресијан I''' или '''Пресиjaн'''<ref>[[Натпис од Филипи]]</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_7.html Бешевкиев, Веселин, Прабългарски епиграфски паметници, Издателство на Отечествения фронт, С., 1981, стр. 78-80]</ref><ref>Божилов, Иван, Стара българска литература, Том III — Исторически съчинения, Български писател, С., 1983, стр. 352</ref><ref>Гюзелев, Васил, История на България, Том I — История на Средновековна България, Дял втори : Езическа България, Глава седма : Хан и ханство „на многото българи" (814 - 852), Анубис, С., 1999, стр. 159</ref> — бугарски владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[Крумова династија|Крумовата династија]] во периодот од 836 до 852 година. Тој бил син на [[Звиница]], внук на хан [[Омуртаг]] и внук на хан [[Маламир]]. Во времето на неговото владеење се намалила визаниската моќ на [[Балканскиот Полуостров]] и целата територија на [[Македонија]] попаднала под контрола на Бугарското Царство. Пресијан ја поделил Бугарија на 10 комитати (области). Тој бил татко на идниот цар [[Борис I]]. Во натписот од [[Филипи]] е ја има титулата: ''На многуте Бугари од Бога архонт''. == Управување == === Војна со Византија === По стапување на престолот, Пресијан ја продолжил војната со [[Византија]], кога испратил една бугарска војска под команда на кавхан Исбул во правец кон [[Солун]], со цел да се поддржи бунтот против византиската власт на словенското племе [[Смолјани]], кои ја населувале долината на реката Места односно Западните Родопи. Во близина на античкиот град [[Филипи]] ([[837]]), [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] извојувале победа над византиските сили на чие чело се наоѓал Алексиј Мозеле<ref>Гюзелев, Васил, История на Средновековна България VII — XIV век, Дял втори : Езическа България, Глава седма : Хан и ханство на „многото българи" (814 - 852), Анубис, С., 1999, стр. 160</ref>. За овој настан сведочи т.н. Натпис од Филипи: {{цитат|''Кој и да ја бара вистината, Бог го набљудува, кој и да лаже, Бог го гледа. На христијаните Бугарите направија многу добрини. И христијаните ги заборавија, но Бог тоа го гледа''<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_7.html Бешевлиев, Веселин, Прабългарски епиграфски паметници, Издателство на Отечествения фронт, С., 1981, стр 79 - 80]</ref>.}} Како резултат на овие настани Бугарија ја контролирала Родопската област и за првпат достигнала на брегот на [[Бело Море]]. На тој начин на Византијците им била прекината копнената врска меѓу главниот град [[Цариград]] и [[Солун]]. === Присоединување на Македонија=== Најверојатно во периодот [[837]] - [[842]] година [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] ги зазеле словенските територии од [[Македонија (регион)|Македонија]], западно од реката [[Струма]]. [[File:Balkans850.png|дясно|thumb|Територијата на Бугарија во времето на Пресијан]] === Војна со Србија=== Вознемирена од навлегувањето на [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] во [[Македонија (регион)|Македонија]], царицата [[Теодора II]], регент на малолетниот син [[Михаил III Пијаницата]], се обидела да ги насочи српските племиња против Бугарија, кои неодамна се обединиле под управува на кнез [[Властимир]]. Во [[842]] година меѓу Бугарите и [[Кнежевство Србија (средовековно)|Србите]] избувнал конфликт. Бугарите извршиле инвазија во српските земји, но по три години војна претрпиле пораз. Мирот бил обновен без територијални промени<ref>Гюзелев, Васил, История на Средновековна България VII — XIV век, Дял втори : Езическа България, Глава седма : Хан и ханство на „многото българи", Анубис, С., 1999, стр. 161</ref>. === Односи со Франките=== Во [[843]] година се случил еден настан кој имал големи последици за [[Западна Европа]]. Владетелот на Франките и император на Западот, [[Лудвиг Побожниот]] починал, по што управувањето на неговите територии било поделено помеѓу неговите синови. Во [[845]] година во [[Падерборн]], кај владетелот на источниот дел од земјата, пристигнале бугарски амбасадори, кои го потврдиле мировниот договор кој постоел помеѓу двете земји<ref>[http://www.promacedonia.org/libi/2/gal/2_043.html Л.И.Б.И., Том II, Фулденски летописи, Издание на Българската Академия на Науките, С., 1960, стр. 43]</ref>. === Смрт=== Хан Пресијан починал во [[852]] година и бил наследен на престолот од неговиот син [[Борис I]]. == Поврзано== * [[Пресијан II]] * [[Бугарски владетели]] == Литература == * [[Йордан Андреев]], ''„Българските ханове и царе VII-XIV век“'', „Петър Берон“, София, 1998, стр. 208 - 217, ISBN 954-402-034-9 * „Христоматия по история на България“ под ред. на П. Петров и [[Васил Гюзелев|В. Гюзелев]], Т. 1. С. 1978, с. 113, 116 и 187. * Продължителят на Георги Монах (ГИБИ). * Продължителят на св. [[Теофан Изповедник]] (ГИБИ). * Георгиев, П., ''„Първобългарският надпис от Филипи в нова светлина. Исторически преглед“'', 1990, № 3. * Павлов, Пл., ''Забравени и неразбрани (Събития и личности от българското Средновековие)''. С., 2010. * [[Йордан Андреев]]/[[Иван Лазаров]]/[[Пламен Павлов]]: ''Кой кой е в средновековна България'', София 1999. * Йордан Андреев, ''България през втората четвърт на XIV век'', Велико Търново 1993. * [[Веселин Бешевлиев]], ''Die protobulgarische Periode der bulgarischen Geschichte''. Amsterdam 1981. * [[Васил Златарски]], ''История на българската държава'', 1:1, София, 1918. * [[Иван Божилов]], ''Фамилията на Асеневци (1186–1460).'' София 1985. * John V. A. Fine, Jr., ''The Early Medieval Balkans''. Ann Arbor: University of Michigan Press 1991. ISBN 978-0-472-08149-3. * [[Константин Јиречек]], ''Geschichte der Bulgaren'', Georg Olm Verlag, 1977 (Orig.: Verlag von F. Tempsky, Prag, 1876) * Gerhard Podskalsky, Theologische ''Literatur des Mittelalters in Bulgarien und Serbien 815-1459''. München 2000. ISBN 3-406-45024-5 * {{Наведена книга | last=Bury | first= J. B. | title=History of the Eastern Empire from the Fall of Irene to the Accession of Basil: A.D. 802-867 | isbn=1-60520-421-8 | year=2008 | url=http://books.google.com/?id=svPkt-TIHK0C&pg=PA372 }} * {{Наведена книга | last=Fine | first=John Van Antwerp | title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century | publisher=The University of Michigan Press | location=Michigan | year=1991 | isbn=0-472-08149-7}} * {{Наведена книга | last=Runciman | first=Steven | title=A history of the First Bulgarian Empire | publisher=G. Bell & Sons | location=London | year=1930 | url=http://www.kroraina.com/knigi/en/sr/sr_2_2.htm }} == Наводи == {{наводи}} {{s-start}} {{s-reg}} {{succession box|before=[[Маламир]]|title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]]|after=[[Борис I]]|years=836&ndash;852}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 852 година]] 2wto88tebc53uo4tf4idm98kqjopi7m Канино 0 10402 5579253 5484927 2026-06-20T10:03:32Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579253 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Канино | слика = Поглед на Канино.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Канино | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 104 | година = 2021 | поштенски број = 7223 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 640 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=57 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=21 | lon_sec=0 | слава = [[Рождество на Пресвета Богородица|Мала Богородица]] | мрежно место = | карта = Канино во Општина Битола.svg }} '''Канино''' — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Според легенда, името на селото потекнува од името на убавата Калина, што подоцна станало Канино. Други, пак, велат дека Канино го добило своето име по првите жители (дедо Коте), кој бил многу дружељубив човек и постојано канел гости, па така селото го добило името Канино.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=157|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2024-24-08|archive-date=2023-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=157|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Канино и Барешани.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на Канино (првото) и соседното село [[Барешани]] (второто)]] Селото се наоѓа во [[Пелагонија]], во југозападниот дел на Битолското Поле и на територијата на [[Општина Битола]], под источната страна на планината [[Баба (планина)|Баба]]. Селото исто така се наоѓа недалеку од потпланинскиот локален пат [[Битола]]-[[Бистрица (Битолско)|Бистрица]]-гранична линија со [[Грција]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=24 август 2024|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=20}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 640 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено 12 километри во јужна насока.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2333|регионалниот пат 2333]]. Селото е потпланинско, сместено во источното подножје на [[Баба (планина)|Баба Планина]], помеѓу [[Велушина]] на југ и [[Барешани]] на север. Над Канино се наоѓа изворот Ѓуроа Ливада, од каде во 1951 година е спроведена вода за три чешми во селото. Претходно, мештаните користеле вода од други послаби извори. Низ самото село тече поток наречен [[Канинска Река]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=208|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Илов Врв, Гура, Рамниште, Присој, Гол Скапец, Лисичини Стени, Папрашица, Змијарник, Тумба, Дабица, Мечкарец, Дудулица, Киселички Дол, Кули и Попеј Врби.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на Долно и Горно Маало. На сретсело се наоѓа поголем празен простор. Маалата во селото се Шешкоско, Горно, Отадно и Долно.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Улица во селото Канино.jpg|мини|300п|десно|Улица во селото]] Во нивите на месноста Мечкарец биле ископувани ќерамиди и камен од ѕидови залепен со вар, но никој од мештаните не знае што се наоѓало таму. Месноста Кули се наоѓа јужно од селото. И таму има остатоци од стари згради.<ref name=":0" /> Канино се вбројува во постарите села во Битолско, што може да се потврди со родови за кои не се знае од каде се доселени. Такви родови се Јанкуловци, Иљови, Стојчеви, Пелтевци, Нешкови и други.<ref name=":0" /> Вкупно 6 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот на селото не е голем и зафаќа простор од 5,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 259 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 161 хектар, а на шумите 96 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во минатото, Канино било чифлигарско село и во него имало пет [[Чифлиг|чифлици]], кои припаѓале на Амет-ефенди, Ајрула, Бајрам, Адем и Етика. Адем бил Арбанас од [[Острец]], кој живеел во Канино, но подоцна се преселил во [[Породин]] и во [[Турција]] на крај. Останатите сопственици живееле во Битола. До 1912 година, целото население работело како чифчии.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|248 |1953|256 |1961|249 |1971|276 |1981|268 |1991|184 |1994|127 |2002|111 |2021|104 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Канино живееле 250 жители, од кои 190 [[Албанци]] и 60 [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 236.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Канино се води како чисто македонско село во Битолската Каза на Битолскиот Санџак со 28 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|13}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Канино имало 192 [[Македонци]], патријаршисти.<ref name=":3">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 166-167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Канино е мало село, коешто во 1961 година броело 213 жители, а во 1994 година 127 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 селото брои 111 жители, од кои 107 [[Македонци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 2 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 август 2024}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 104 жители, од кои 89 [[Македонци]] и 15 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|250|192|248|256|249|276|268|184|127|111|104}} === Родови === Канино е македонско православно село, родовите во селото се староседелски и доселенички.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1951 година, родови во селото: * '''Староседелци:''' ''Јанкуловци'' (2 к.), ''Иљовци'' (8 к.), ''Кузмановци'' (1 к.), ''Трајчевци'' (1 к.), ''Стојчевци'' (10 к.), ''Јовановци'' (3 к.), ''Пелтевци'' (2 к.), ''Николовци'' (1 к.) и ''Нешковци'' (3 к.). * '''Доселеници:''' ''Јанкуловци'' (7 к.), доселени се од селото [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]]; ''Гроздановци'' (7 к.), доселени се од некое село во [[Преспа]]; ''Каракачовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Олевени]]; ''Димовци'' (1 к.) и ''Толевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Породин]]. === Иселеништво === До 1951 година од селото се иселиле 10 семејства во [[Битола]] и [[Северна Америка]]. Иселениците во Битола биле од родовите Јанкуловци и Толевци. Во Битола има уште иселеници од Размовци, Божиновци и Иљови. Иселениците во Северна Америка потекнувале од родот Трајчевци и други.<ref name=":0"/> Над 200 лица се иселиле во градовите [[Битола]] и [[Скопје]], прекуокеанските земји и Европа.<ref name=":1"/> == Општествени установи == [[Податотека:Задружен дом во селото Канино.jpg|мини|300п|десно|Задружниот дом во селото]] * [[ПУ „Крсте Петков Мисирков“ - Канино|Подрачното основно училиште „Крсте Петков Мисирков“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Бистрица]] * Задружен дом == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Канино било чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната [[Општина Бистрица]]. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото влегувало во рамките на тогашната општина Бистрица. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Велушина, во која покрај селото Канино се наоѓале селата Барешани, Велушина, Граешница, Драгош, Жабени, Кишава, Лажец, Олевени, Острец и Породин. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Породин, во која влегувале селата Барешани, Жабени, Канино, Лажец и Породин. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0155 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на дом на културата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 88 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 90 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= https://ep.sec.mk/election/results/electionType/local/electionYear/2021/electionRound/21/municipality/532/pollingStation/21095|title=Резултати|work=[[Државна изборна комисија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 август 2024}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|33}}</ref> * [[Тумба (Канино)|Тумба]] — населба од брозено време; * [[Мечкарец (Канино)|Мечкарец]] — наоѓалиште од непознат тип и период;<ref name=":0" /> и * [[Кули (Канино)|Кули]] — наоѓалиште од непознат тип и период.<ref name=":0" /> ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Канино|Црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] — главна селска и гробишна црква изградена во втората половина на XIX век; и * [[Црква „Св. Петка“ - Канино|Црква „Св. Петка“]] — помала селска и манастирска црква од 1860 година. ;Споменици * Спомен-плоча од НОБ на Задружниот дом * Споменик на сретсело ;Реки * [[Канинска Река]] — мала река низ селото <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Спомен-плоча во селото Канино.jpg|Спомен-плочата на Задружниот дом Податотека:Споменик на НОБ во Канино.jpg|Споменик на НОБ Податотека:Споменик на НОБ во Канино 2.jpg|Спомен-плочата кај споменикот Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Канино 4.jpg|Главната селска црква Податотека:Канинска Река 3.jpg|[[Канинска Река]] </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Мала Богородица]] — црковна и селска слава == Личности == ;Родени во или по потекло од Канино * [[Илија Размов]] - учесник во доброволните чети на Балканските војни<ref name="Македонците 37">Македонците в културно-политическия живот на България. Анкета от Изпълнителния комитет на Македонските братства, Книгоиздателство Ал. Паскалев и с-ие, София, 1918, стр. 37.</ref> * [[Миле Димовски]] (1924-1944) - партизан, учесник во НОБ; * [[Менка Бошевска|Менка Михајлова Бошевска]] (1924-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Коле Канински|Никола Тодоровски]] (Коле Канински) (1914-1944) - партизан, учесник во НОБ; * [[Загорка Канинска]] (р.1915) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Бреглева|Мара Алексова Бреглева]] (1928-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ордана Димовска]] (1898 - 1971) — учесник во НОВ на Македонија * [[Донка Илиевска|Донка Димовска Илиевска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Божана Јовановска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ристе Спасевски]] (1925-1944) - партизан, учесник во НОБ; * [[Раде Бошевски]] (р. 1953) - фудбалер на ФК Пелистер во 1970-тите. <!--== Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Kanino}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Канино| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] pp4ql29cxutj6iul75re94slpf78yrd Породин 0 10427 5579241 5470715 2026-06-20T09:44:28Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579241 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Породин | слика = Поглед на Породин 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Породин | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 139 | година = 2021 | поштенски број = 7223 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 600 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=55 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=22 | lon_sec=0 | слава = [[Петковден]] | мрежно место = | карта = Породин во Општина Битола.svg }} '''Породин''' — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Според кажувањата на мештаните, името на селото доаѓа од поројот, водотекот што минува низ селото и има вода после силен дожд. Првото име на селото било '''Порој''' или '''Пороин''', а подоцна се трансформирало во Породин.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=164|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2024-10-06|archive-date=2024-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=164|url-status=bot: unknown}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во [[Пелагонија]], во јужниот дел на Битолското Поле и на територијата на [[Општина Битола]], сместено на потпланинскиот пат којшто води од [[Битола]] кон селото [[Драгош]] и државната гранична линија со [[Грција]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=6 октомври 2024|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=241}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 600 метри. Од градот [[Битола]] е оддалечено 13 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2333|регионалниот пат 2333]]. Породин е познато земјоделско село во околината на Битола. Се наоѓа источно од [[Баба (планина)|Баба Планина]], а помеѓу селата [[Жабени]], [[Велушина]], [[Канино]] и [[Лажец]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од три чешми (Кекилица, Бесимоска и Горномаалска), како и од поголем број на бунари. За наводнување се користела водата од [[Велушка Река]], која поминува низ селото.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=193-195|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Сува Река, Широк Пат, Мерата, Слатина, Крај Џаде, Тумба, Капина, Егритски Пат, Барата, Боздо, Сливите, Прогонот, Дупките, Длаги Ниви, Винарски Пат, Горни Ливади, Ѓупски Гробја, Канинска Река и Калдрми.<ref name=":0" /> Породин е составено од три маала: Горно, Долно и Отаде Река (лево од Велушка Река). Маалата се состојат од групи на родовски куќи и се незначително оддалечени едни од други.<ref name=":0" /> == Историја == [[Миодраг Грбиќ]] наведува дека неолитските жители на Битолското Поле поради поплави и баришта околу [[Црна Река]], сите свои населби ги правеле на подигнати места, наречени тумби.<ref name=":0" /> Во непосредна близина на Породин е археолошкото наоѓалиште од средниот период на младото камено време, наречено „[[Тумба (Породин)|Тумба]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=18981&rub=43 |title=архивски примерок |accessdate=2011-10-26 |archive-date=2007-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223011137/http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=18981&rub=43 |url-status=dead }}</ref> На оваа тумба, како и на месноста Дупки, и двете источно од селото, селаните изорувале ќупчиња, керамиди, темели и по некој гроб. На породинската Тумба се верува дека имало приближно 30 куќи, а чии остатоци биле откриени со ископувања извршени во 1953 и во 1954 година.<ref name=":0" /> Денешното село е старо,<ref name=":0" /> а првпат се споменува во отоманските документи на 5 јуни 1636 година во еден договор за заем. Во овој документ за запишано дека жителите од Горни Породин (како што било запишано) зеле на заем од [[вакаф]]от „Мехмед Војвода“ пари во износ од 3.500 акчиња со лихва во износ од 450 акчиња.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ, серија прва (1980). Скопје: Архив на Македонија. Стр. 26</ref> Најпрвин, тоа било само христијанско, меѓутоа мештаните еднаш имале Албанец [[говедар]], кој повикал да се населат и други муслимански Албанци. Затоа, во еден турски документ од 1803 година се наведува христијански и муслимански Породин. Еден христијанин по име Кочо преминал на ислам. Селските Арбанаси во текот на {{римски|19}} век ојачале и со сила ја приграбиле земјата од Македонците и нив целосно ги отселиле од селото околу 1880 година. Народното кажување наведува дека во средината на {{римски|19}} век во Породин имало околу 40 македонски куќи. Последни иселеници биле Димовци, кои сега живеат во [[Жабени]], а претходните македонски семејства се иселувале во соседните села, но и во други населби.<ref name=":0" /> За тоа дека селото било само христијанско говорат и петте цркви изградени {{римски|10}} век и нивниот заеднички манастир кај сегашната [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Велушина|црква „Св. Богородица“]] во соседното село [[Велушина]], каде што бил закопан еден од синовите на [[цар Самуил]].<ref>Манојлов Панде. „Заблудите и вистините за село Породин“. Зборник на Македонското-турско пријателство, Битола, 2002, стр 227</ref> [[Јован Трифуноски]] запишал дека во селото постоеле три цркви, од кои едната се наоѓала на местото на денешната селска [[Црква „Св. Петка“ - Породин|црква „Св. Петка“]], додека другите две црквишта биле: едното на сретсело каде што Арбанасите имале школо, а денес е новото селско училиште, а другата била источно од Породин, каде имало стари гробови.<ref name=":0" /> Во 1912 година, Породин бил запишан како арбанашко село со вкупно 57 домаќинства. Дел од родовите се нарекувале Ашимовци, Мусовци, Неџиповци, Алиовци, Цаковци, Фердовци, Бедуловци, Шабановци и други, сите со потекло од разни области во Албанија.<ref name=":0" /> Меѓутоа, по завршувањето на отоманската власт, започнала иселување на породинските Арбанаси. Освен три домаќинства, сите се иселиле до 1930 година, главно во Турција, а околу 10 семејства во Битола.<ref name=":0" /> Македонците од околните села, но и [[Лерин|Леринско]], [[Костур (округ)|Костурско]] и [[Мала Преспа]], започнале да се доселуваат повторно во селото по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и да ги купуваат куќите на иселените Арбанаси, со што Породин повторно станало македонско село.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Поглед на Породин.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на околината на селото со свињарската фарма на работ од селото]] Атарот на селото зафаќа простор од 13,7&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат обработливите површини на површина од 1.154 [[хектар]]и.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во него работела земјоделска задруга.<ref name="енциклопедија" /> Најзастапено од полјоделството е одгледувањето на житните растенија: [[пченица]], [[јачмен]], [[пченка]], потоа фуражните култури за сточна храна, како што се: трици, крмна пченка, луцерка, граор, детелина, како и индустриските и градинарските растенија: шеќерна и маслодајна репка, сончоглед, црвен пипер (познат за овој крај), кромид. Во селото Породин се наоѓа и свињарската фарма на [[ЗИК „Пелагонија“]] од [[Битола]], која е една од најголемите свињарски фарми во [[Македонија]]. Покрај свињарството од сточарството најмногу се застапени и краварството и овчарството, а во помала мера и козарството. Голем дел од населението што одгледува крави и овци се занимава и со млекопроизводство. Во селото Породин е регистрирано и едно автопревозно претпријатие. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|447 |1953|523 |1961|460 |1971|536 |1981|442 |1991|284 |1994|241 |2002|202 |2021|139 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Породин живееле 490 жители, од кои 300 [[Македонци]] и 190 [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 236.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Породин се води како чисто албанско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Породин имало 96 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":3">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 166-167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]] и 150 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година, Породин броел 460 жители, од кои 425 биле Македонци, 12 Срби, 11 Турци и 10 Албанци. Во 1994 година, бројот се намалил на 241 жител, главно македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 селото броело 202 жители, од кои 194 [[Македонци]], 6 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Срби|Срби]] и 2 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=6 октомври 2024}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 139 жители, од кои 110 [[Македонци]], 17 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 [[Македонски Срби|Србин]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|490|96|447|523|460|536|442|284|241|202|139}} === Родови === Породин е македонско православно и муслиманско албанско-ромско село. Во него живеат доселенички родови, а македонските родови дошле од околните битолски села, од [[Леринско]], од [[Костурско]] и од Корчанско и [[Мала Преспа]]. Сите македонски родови се доселени после турското владеење.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1953 година, родови во селото: * '''Македонски родови:''' **'''Родови доселени од [[Костур (град)|Костурско]] се:''' ''Дељовци'' (1 к.) и ''Василевци'' (1 к.), доселени се 1924 од селото [[Апоскеп]]; ''Лулевци'' (4 к.), ''Грибевци'' (2 к.) и ''Огњановци'' (1 к.), доселени се 1924 од селото [[Кономлади]]; ''Боговци'' (1 к.), ''Младеновци'' (1 к.), ''Секуловци'' (4 к.), ''Геџовци'' (3 к.), ''Кубуровци'' (3 к.) и ''Ковачевци'' (1 к.), исто така се доселени од [[Кономлади]] во 1925, нивни роднини има во [[Скопје]] и [[Битола]]; ''Новачевци'' (1 к.), доселени се 1927 од [[Оштима]]; ''Тодоровци'' (4 к.), ''Ванговци'' (2 к.) и ''Беќаровци'' (1 к.), доселени се од [[Желево]], првите во 1925, а останатите во 1927; ''Сотировци'' (1 к.), ''Лумбуровци'' (1 к.) и ''Бундевци'' (1 к.), доселени се исто така од [[Желево]] во 1925, од првиот род имаат роднини во [[Велушина]] и [[Битола]]; ''Тошевци'' (2 к.), доселени се исто така од [[Желево]] во 1926; ''Џавеловци'' (2 к.), доселени се 1927 од селото [[Рулја]]; ''Мајдуровци'' (1 к.), ''Палчевци'' (1 к.) и ''Ѕвездинци'' (1 к.), доселени се 1927 од [[Трново (Костурско)|Трново]]; ''Кандилевци'' (1 к.) и ''Џонговци'' (1 к.), доселени се 1925 од [[Статица]]. **'''Родови доселени од [[Лерин]]ско се:''' ''Стојковци'' (1 к.) и ''Штерјовци'' (1 к.), доселени се 1927 од [[Трсје]]; ''Трпчевци'' (1 к.), исто така доселени се од [[Трсје]] во 1926; ''Пашевци'' (1 к.), доселени се 1925 од селото [[Негочани]]; ''Котевци'' (2 к.), ''Богдановци'' (1 к.) и ''Кузмановци'' (1 к.), доселени се 1927 од [[Раково]]; ''Божиновци'' (1 к.), доселени се 1927 од [[Песочница (село)|Песочница]]; ''Рапашиновци'' (2 к.), доселени се 1925 од [[Пополжани (Леринско)|Пополжани]]; ''Манојловци'' (2 к.) и ''Луковци'' (1 к.), доселени се од селото [[Арменско]], првите во 1926, а другите во 1928. **'''Родови доселени од [[Битолско|битолските]] села се:''' ''Христовци'' (1 к.), доселени се 1928 од [[Олевени]]; ''Кочовци'' (4 к.), ''Ропковци'' (2 к.), ''Камбовци'' (1 к.) и ''Љамчевци'' (2 к.), доселени се од [[Велушина]], првите во 1928, вторите и третите во 1929, а четвртите во 1933, и во Велушина се однекаде доселени; ''Живојинци'' (1 к.), доселени се од селото [[Живојно]], каде припаѓале на староседелскиот род ''Топал-Золевци''; ''Шамовци'' (2 к.), доселени се 1925 од [[Драгош]]; ''Најдовци'' (2 к.), доселени се 1920 од селото [[Суводол (Битолско)|Суводол]]. **'''Родови доселени од [[Мала Преспа]] и [[Горица (Албанија)|Корчанско]]:''' ''Митровци'' (2 к.), доселени се 1928 од некое село кај [[Горица (Албанија)|Корча]]; ''Спасевци'' (1 к.), доселени се 1928 од [[Билишта]]; ''Гроздановци'' (2 к.), доселени се 1928 од некое село кај Корча; ''Китановци'' (2 к.), доселени се 1929 од селото [[Шулин]]. * '''Албански муслимански родови:''' ''Исовци'' (2 к.), овде живеат од турско време; ''Јумеровци'' (1 к.), потекнуваат од домазет доселен од некое албанско село во сливот на [[Шемница]]. * '''Ромски родови:''' ''Церо'' (1 к.), овде живеат од турско време; ''Бафтијар'' (1 к.), доселени се однекаде во 1940-тите. Домашен јазик на породинските Роми е албанскиот. За време на турското владеење имало повеќе ромски родови во селото. === Иселеништво === Од албанското население до 1953 година имало иселеници во [[Турција]] (44 семејства) и [[Битола]] (10 семејства). Од македонското населене иселеници имало во [[Лажец]] (''Породинци''), [[Жабени]] (''Димовци''), [[Барешани]] (''Прчевци''), [[Канино]] (''Димови и Толевци''). Иселување имало и после 1953 година,<ref name=":0" /> најчесто во градовите [[Битола]] и [[Скопје]], прекуокеанските земји и Европа.<ref name=":1" /> == Општествени установи == * [[ПУ „Крсте Петков Мисирков“ - Породин|Подрачното основно училиште „Крсте Петков Мисирков“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Бистрица]] * Задружен дом * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|7223]]) * Амбуланта <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Амбуланта во Породин.jpg|Амбулантата Податотека:Општествен објект во Породин.jpg|Задружниот дом Податотека:ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Породин.jpg|Основното училиште </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Породин било село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната [[Општина Бистрица]]. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото влегувало во рамките на тогашната општина Бистрица. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Велушина, во која покрај селото Породин се наоѓале селата Барешани, Велушина, Граешница, Драгош, Жабени, Канино, Кишава, Лажец, Олевени и Острец. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Породин, во која влегувале селата Барешани, Жабени, Канино, Лажец и Породин. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0145 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на дом на културата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 158 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 158 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= https://ep.sec.mk/election/results/electionType/local/electionYear/2021/electionRound/21/municipality/532/pollingStation/21084|title=Резултати|work=[[Државна изборна комисија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=6 октомври 2024}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|39}}</ref> * [[Бара Тумба (Породин)|Бара Тумба]] — населба од неолитско време; * [[Тумба (Породин)|Тумба]] — населба од неолитско време; * [[Дупки (Породин)|Дупки]] — наоѓалиште од непознат тип и период;<ref name=":0" /> * [[Школо (Породин)|Школо]] — наоѓалиште од непознат тип и период;<ref name=":0" /> и * [[Црквиште (Породин)|Црквиште]] — наоѓалиште од непознат тип и период.<ref name=":0" /> ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Породин|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, обновена на местото на стар храм во 1939 година. ;Џамии<ref name=":0" /> * Во минатото во селото постоела џамија, која била срушена во 1947 година. ;Споменици * Споменик на загинатите бранители во [[Масакр кај Вејце|масакрот кај Вејце]] * Споменик на [[Коле Канински]] <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Петка“ - Породин.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Споменик на загинати бранители во Породин.jpg|Споменик на загинатите бранители Податотека:Споменик на Коле Канински во Породин.jpg|Споменик на Коле Канински </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":1" /> * [[Петковден]] — селска слава == Личности == ;Родени во или по потекло од Породин * [[Трајанка Богоева|Трајанка Младенова Богоева]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Кандилова]] ({{Роден на|||1928|}}во {{роден во|Породин}} — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панде Манојлов]] (1948-2020) - македонски поет и раскажувач. * [[Илче Стојановски]] (1976-2001) - македонски бранител, еден од загинатите во [[масакрот кај Вејце]] <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Поглед на селото Породин.jpg|Куќи во селото Податотека:Споменик во селото Породин.jpg|Споменик на загинатите бранители Податотека:Улица во селото Породин.jpg|Улица во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Porodin}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Породин| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 4s3blditcwdbvhbsqhq0q1b7e7w37ae Кирил Ценевски 0 11036 5579180 5522448 2026-06-20T08:41:11Z Bjankuloski06 332 /* Творештво */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579180 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Ценевски | портрет = | px = 220п | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|28|јануари|1943}} | роден-место = {{роден во|Крива Паланка}}, [[Царство Бугарија]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|2019|6|17|1943|1|28}} | починал-место = {{починал во|Скопје}}, [[Македонија]] | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = по режијата на: <br>[[Црно семе (филм)|Црно семе]] <br> [[Јад (филм)|Јад]]<br>[[Оловна бригада (филм)|Оловна бригада]] | занимање = режисер<br>сценарист | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Кирил Ценевски''' ([[Крива Паланка]], [[28 јануари]] [[1943]] - {{починал во|Скопје}}, {{Починал на|17|јуни|2019}}) — [[Македонија|македонски]] [[филм]]ски [[Режија|режисер]] и [[Сценарио|сценарист]]. == Животопис == Тој бил роден во [[Крива Паланка]], тогаш во [[Царството Бугарија]], односно за време на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|окупацијата]] на [[Македонија во Втората светска војна]]. Тој студирал на Архитектонско-градежниот факултет во Скопје. Со [[киноаматеризам]] се занимавал уште од студентските денови. Првпат на игран филм, тој професионално бил ангажиран како [[асистент]] на режисерот [[Љубиша Георгиевски]] во филмот „''[[Цената на градот]]''“ ([[1970]]). Во [[1971]] година Ценевски го режира филмот „[[Црно семе (филм)|''Црно семе'']]“, за којшто добил повеќе награди: „[[Златна арена]]“ за режија на фестивалот во [[Пула]]<ref name="pula71">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=235|title=18. Festival igranog filma u Puli|publisher=[[Pula Film Festival]]|language=hr|accessdate=24 May 2010}}</ref>, „[[Златен венец]]“ за најуспешно деби, „11 Октомври“ и др. Починал во [[Скопје]] на [[17 јуни]] [[2019]] година.<ref>[http://kinoteka.mk/in-memoriam-%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-1943-2019/?fbclid=IwAR0x-zmBDzesnlx0kGwI_OyebY_lf-b-i6esO4E6pHdIcmy99qfNM7AJAno IN MEMORIAM: КИРИЛ ЦЕНЕВСКИ (1943-2019)]</ref> По филмот „[[Јазол (филм)|''Јазол'']]“, Ценевски не застанал зад камерата повеќе од три децении, неснимајќи ни еден игран филм. Го нарекувале бунтовникот на македонската кинематографија, човекот кој поместил многу граници во филмската уметност и ги надминал современиците.<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=Кинотеката на РС Македонија доби значајна донација од семејството на култниот македонски режисер Кирил Ценевски (1943-2019) | url=https://trn.mk/kinotekata-na-rs-makedoni%D1%98a-dobi-znacha%D1%98na-donaczi%D1%98a-od-seme%D1%98stvoto-na-kultniot-makedonski-rezhiser-kiril-czenevski-1943-2019/ | date=26 мај 2025 | work= | publisher=Трн | accessdate=22 јануари 2026 }}</ref> == Творештво == [[Русија|Рускиот]] критичар и истражувач на филмот - Мирон Черњенко во неговата книга „''Македонскиот филм''“ ја скицирал појавата на Ценевски со овие одбрани зборови: „Во седумдесет и првата година на екраните ќе се појави едно од најзначајните филмски остварувања во македонскиот филм за целата негова историја на постоење, вклучувајќи го и денов денешен. Тоа е првиот обид, овенчан со апсолутен успех, да се завладее жанрот на античката трагедија врз материјал речиси современ, тоа е филмот со зачудувачки заокружен стил, расположба, аскетизам на режијата и на глумечката игра. Збор е за филмскиот првенец на Кирил Ценевски, ЦРНО СЕМЕ (1971 година), кој на прв поглед како да е уште еден филм за логорска тема, што одамна му беше позната на југословенскиот филмски творец, а мошне добро му е позната и на филмот во светот, како еден од најуспешните модели за истражувања на естетските, психолошките, идеолошките мотиви на човековото поведение во крајни, гранични ситуации – да го споменеме погодниот термин на егзистенцијалистите – пред лицето на неминовната смрт во затворен простор, меѓу слични на себе затвореници, кои ги преживуваат истите маки и страдања, истите внатрешни конфликти.“<ref>[https://books-bg.net/item.php?pid=17490/ Мирон Черњенко, „Македонскиот филм“, Кинотека на Македонија, Скопје, 1997.]</ref>. Во филмот „[[Јад (филм)|''Јад'']]“, кој бил само навидум филм со историска тематика од крајот на 11 и почетокот на 12 век, кога на урнатините на [[Самоиловото Царство]], месното население во [[Охрид]] силно им се спротивставувало на [[Римска Империја|римската]] власт и на христијанската догма. Тој отпор бил искажан преку [[Богомилство|богомилското движење]]. Посочувајќи дека Ценевски насловот на филмот го зел од вистински напис во таканаречениот [[Битолски триод]] (триптих), од 12 век, на кој непознат уметник ги исцртал чудните зборови Мир, Зараза, Јад (Покој, Р’ци, Јад), а потоа уште Простете ми, Черњенко во трагичниот раскол – со кој тукушто распространетото христијанство на [[Балканот]] ќе се раздели на ортодоксната ([[Православие|православна]]) црква и на богомилската секта – гледа идеолошки судир. [[Богомили]]те имаат [[манихејство|манихејско]]-[[Комунизам|комунистичка]] ориентација со која ѝ се спротивставуваат на [[Феудализам|феудално]]-[[клерикалната]] хиерархија под паролите за социјална праведност, сеопшта еднаквост и братство („Македонскиот филм“). Всушност, иако во минатото филмот бил своевидна алегорија за „[[хипицит]]е од 11 век“. Главно дискурзивните критериуми со кои овој филм бил пречекан и проценуван во времето на своето појавување, се чини останаа без вистинска аргументација во однос на естетските потенцијали што филмот ги содржи, а на места и ги остварува со силина на едно класично доживеано дело<ref>[https://kinoteka.mk/%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8/ ЈАД е само навидум филм со историска тематика]</ref>. Во филмот „[[Оловна бригада (филм)|''Оловна бригада'']]“ (1980 година) била обработена темата на осумдесеттите години на минатиот век кои често биле означувани како климакс на „оловните времиња“, посебно во [[Европа]], тогаш блоковски поделена и растргната меѓу комунизмот кој не ги испорача ветените резултати и замаецот на неолиберализмот. „''Оловна бригада''“, за разлика од рамките на подалечната или поблиската историја во претходните два филма, и следниот, ''ЈАЗОЛ'', е со (тогаш) актуелна тематика за конфликтните ситуации на рударите и условите во кои живеат. Повеќето критичари се чуделе зошто еден од најталентираните македонски режисери на своето време се зафатил со „производствен филм“ што ѝ припаѓал на тврдата фаза на соцреализмот од педесеттите години или, пак, зошто барем во филмот не направил еден драматуршки „твист“ на социјалистичката идеологија, со кој ''ОЛОВНА БРИГАДА'' би го ставил во редот на ''ЧОВЕК ОД МЕРМЕР'' (1977 година) на Анджеј Вајда (оценка на Черњенко во „Македонскиот филм“). Всушност и овој филм и понатаму не е доволно анализиран, со оглед дека во неговата творечка структура има одредени наговестувања за суштинските проблеми кои ќе се појават една деценија подоцна, проблеми кои од сите можни аспекти, особено суштински егзистенцијални денес стануваат се посуштински па дури и пофатални<ref>[http://kinoteka.mk/in-memoriam-%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-1943-2019/ филмови на Кирил Ценевски]</ref>. Последниот филм на Ценевски „''[[Јазол (филм)|Јазол]]''“ (1985 година) е филм со психолошка сторија од [[Втората светска војна]], поточно фашистичката [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупација на Македонија]] и депортацијата на [[Македонски Евреи|Евреите]] во логорите на смртта, во која се преплетуваат судбините на жртвите и џелатите. Критиката во „''Јазол''“, тој видел премногу усложени драматуршки линии, доволни за неколку филма. Можеби Черњенко бил во право кога посочува дека некаде во потсвеста на авторите во малите кинематографии, скудни со финансии, секој нареден филм им изгледал како „последен на неопределено време“, па затоа во нив ги втиснуваат сите идеи што ги имаат. Со своите филмови Кирил Ценевски бил бунтовник. Бунтовноста ја насочил не кон човекот, ни кон луѓето, туку кон системите. Кон прагмите, кон конвенциите. Неговите филмови се отпор кон рамките на уметноста и животот. Кирил Ценевски по многу параметри е единствена појава во македонската кинематографија. Уште со првиот филм, „Црно семе“, ги освоил не само најбитните награди на фестивалите во тогашна [[Југославија]], туку бил и прв македонски игран филм кој учествувал и бил наградуван на интернационални филмски фестивали.<ref>[https://okno.mk/node/78881/ Кирил Ценевски (1943-2019)]</ref> == Филмографија == * 1970: [[Цената на градот]] (помошник на режија) * 1971: [[Црно семе (филм)|Црно семе]] (режија, сценарио) * 1975: [[Јад (филм)|Јад]] (режија, сценарио) * 1975: [[Леополд Седар Сенгор (филм)|Леополд Седар Сенгор]] (режија) * 1976: [[Еугенио Монтале (филм)|Еугенио Монтале]] (режија, сценарио) * 1976: [[Фазил Хисни Дагларџа (филм)|Фазил Хисни Дагларџа]] (режија) * 1978: [[Џафра (филм)|Џафра]] (режија) * 1979: [[Ежен Гилвик (филм)|Ежен Гилвик]] (режија) * 1979: [[Рафаел Алберти (филм)|Рафаел Алберти]] (режија) * 1980: [[Оловна бригада (филм)|Оловна бригада]] (режија, сценарио) * 1982: [[Мостови (филм)|Мостови]] - [[Струшки вечери на поезијата]] (режија) * 1984: [[Уаскаран (филм)|Уаскаран]] - [[Анди]] '82 (режија, сценарио) * 1985: [[Јазол (филм)|Јазол]] (режија) == Награди == * 1971 ФЈИФ [[Пула]], [[Златна арена]] за режија / „[[Црно семе]]“ 1971 ФЈИФ Пула, * Златен венец за најдобар режисер дебитант / „Црно семе“ 1971 МФФ [[Москва]], * Награда „[[Жар птица]]“ за најдобар режисер дебитант / „Црно семе“ 1972 МФФ [[Авелино]], * Награда [[Laceno D’Oro]] за режија / „Црно семе“ * 1972 Југословенски кандидат за [[Филмска награда на академијата на САД]] 72 / „Црно семе“ * 1972 [[Награда „11 Октомври“]] за „Црно семе“ * 1976 МФФ [[Карлови Вари]], Специјална награда за филмот / „[[Јад]]“ * 1980 ФЈИФ Пула, Награда „Првомајска“ за филм со современа тематика / „[[Оловна бригада]]“ * 1980 Награда на филмот од рударите во [[Раша]] / „Оловна бригада“ 1980 * Сребрен медал на [[CIDALC]] / „Оловна бригада“… * Режисерот и сценарист Кирил Ценевски е добитник на наградата „[[Златен објектив]]“ за 2013 година, која [[Кинотеката на Македонија]] ја доделува за исклучителен придонес во македонската кинематографија. * Истата година бил првиот добитник и на наградата „[[Големата ѕвезда на македонскиот филм]]“, награда што ја воспостави [[Друштво на филмски работници на Македонија]] ја доделува на [[Меѓународен фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“|Меѓународниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{МИФЦ личност|393|Кирил Ценевски}} *{{imdb name|id=0148262}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ценевски, Кирил}} [[Категорија:Луѓе од Крива Паланка]] [[Категорија:Македонски филмски режисери]] [[Категорија:Македонски сценаристи]] [[Категорија:Југословенски режисери]] [[Категорија:Југословенски сценаристи]] [[Категорија:Добитници на награди]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] op5t1wqtv9gmmk782w58oj9qbcw53lw Портал:Регион Македонија 100 11648 5579204 1845012 2026-06-20T08:42:06Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (3) 5579204 wikitext text/x-wiki {{browsebar}} <div style="float:right; width:100%"> {{/box-header|Добре дојдовте на порталот за регионот<br><big><big><big>М А К Е Д О Н И Ј А</big></big></big>|{{FULLPAGENAME}}/Вовед}} {{/Вовед}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div style="float:left; width:60%;"> {{/box-header|Античка Македонија (808 п.н.е. - 148 п.н.е.)|{{FULLPAGENAME}}/Античка Македонија|}} {{/Античка Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на Римската Империја (148 п.н.е. - 395)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Римската Империја|}} {{/Македонија за време на Римската Империја}} {{Portal:box-footer|}} <!--{{/box-header|Македонија за време на Византиското царство|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Византиското царство|}} {{/Македонија за време на Византиското царство}} {{Portal:box-footer|}} --> {{/box-header|Самоилово Царство (976 - 1018)|{{FULLPAGENAME}}/Самоилово Царство|}} {{/Самоилово Царство}} {{Portal:box-footer|}} <!--{{/box-header|Македонија за време на Отоманското царство|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Отоманското царство|}} {{/Македонија за време на Отоманското царство}} {{Portal:box-footer|}} --> {{/box-header|Илинденско востание (1903)|{{FULLPAGENAME}}/Илинденско востание|}} {{/Илинденско востание}} {{/box-footer|}} <!--{{/box-header|Македонија за време на балканските војни (1912 - 1913)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на балканските војни|}} {{/Македонија за време на балканските војни}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на првата светска војна (1914 - 1918)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на првата светска војна|}} {{/Македонија за време на првата светска војна}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија помеѓу двете светски војни (1918 - 1940)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија помеѓу двете светски војни|}} {{/Македонија помеѓу двете светски војни}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на втората светска војна (1939 - 1945)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на втората светска војна|}} {{/Македонија за време на втората светска војна}} {{Portal:box-footer|}} --> {{/box-header|Демократска Федерална Македонија (1944 - 1946)|{{FULLPAGENAME}}/Демократска Федерална Македонија|}} {{/Демократска Федерална Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Народна Република Македонија (1946 - 1963)|{{FULLPAGENAME}}/Народна Република Македонија|}} {{/Народна Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Социјалистичка Република Македонија (1963 - 1991)|{{FULLPAGENAME}}/Социјалистичка Република Македонија|}} {{/Социјалистичка Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Република Македонија (1991 - )|{{FULLPAGENAME}}/Република Македонија|}} {{/Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:39%"> {{/box-header|Личности|{{FULLPAGENAME}}/Личности|}} {{/Личности}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Категории|{{FULLPAGENAME}}/Категории|}} {{/Категории}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Области|{{FULLPAGENAME}}/Области|}} {{/Области}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div width:100%"> {{/box-header|галерија на слики|{{FULLPAGENAME}}/галерија на слики|}} {{/галерија на слики}} {{Portal:box-footer|}} </div> [[Категорија:Портал:Регион Македонија]] [[bg:Портал:Македония]] hzxw838zl0vibrx3gl5jclj5x35qzq1 Маламир 0 17811 5579044 5287668 2026-06-19T21:17:22Z Buli 2648 5579044 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | name =Маламир | title = Хан на Бугарија<ref>Byzantium and Bulgaria, 775-831, Panos Sophoulis, BRILL, 2011, ISBN 9004206957, [https://books.google.bg/books?id=Y8Y-3zVnvbEC&pg=PA72&dq=Khan+Bulgars+title&hl=bg&sa=X&ei=5PmOVYqeM4yXsAGdiaHgDQ&ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false pp. 71-72.]</ref><ref>Word and Power in Mediaeval Bulgaria, Ivan Biliarsky, BRILL, 2011, ISBN 9004191453, [https://books.google.bg/books?id=O-j66lYzINEC&pg=PA210&dq=Khan+Bulgars+title&hl=bg&sa=X&ei=5PmOVYqeM4yXsAGdiaHgDQ&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false p. 211.]</ref><ref>Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Barbara H. Rosenwein, University of Toronto Press, 2013, ISBN 1442606029, [https://books.google.bg/books?id=NZVbAgAAQBAJ&pg=PA160&dq=Khan+Bulgar+title&hl=bg&sa=X&ei=eP6OVbXpOYa7sQHlsZw4&ved=0CEMQ6AEwBTgK#v=onepage&q&f=false p. 160.]</ref><ref>Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250, Florin Curta, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0521815398,[https://books.google.bg/books?id=YIAYMNOOe0YC&pg=PA162&dq=Khan+kana+Bulgar+title&hl=bg&sa=X&ei=AgCPVeu_EcKfsAGHxpDoAw&ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false pp. 162-163.]</ref><ref>A Concise History of Bulgaria, R. J. Crampton, Cambridge University Press, 2005, ISBN 1139448234, [https://books.google.bg/books?id=ekgD2bZoXe4C&pg=PA270&dq=history+of+bulgaria+khans&hl=bg&sa=X&ei=fgSPVZmlJoOgsgGTsanYDA&ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false p. 270.]</ref> | image = Фрагмент Маламир 831-836.jpg | caption = Фрагмент од столб со натпис за победничките походи на Маламир, сега во Националниот археолошки музеј во Софија | reign = 831–836 | coronation = | predecessor = [[Омуртаг]] | successor = [[Пресијан]] | spouse = | issue = | royal house = "Крумова династија" (најверојатно [[Дуло]]) | father = [[Омуртаг]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | buried = | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] |}} {{Крумова династија}} '''Маламир''' — средновековен бугарски владетел кој владеел со [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] од [[831]] до [[836]] година. Тој бил третиот и најмал син на [[Омуртаг]] и внук на [[Крум]]. На престолот се качил главно поради прераната смрт на постариот брат [[Звиница]] и лишувањето од престолот на најголемиот брат [[Енравота]] поради пројавени симпатии кон [[христијанство]]то. Познато е дека откако неговиот брат [[Енравота]] одбил да се откаже од христијанството, Маламир го осудил на смрт. Младиот хан ја продолжил градежната активност на својот татко. Во негово време било завршено водоснабдувањето на [[Плиска]]. Во надворешната политика се стремел да одржува добри односи со [[Империја на Франките|Франкската империја]] и со [[Византија]]. Византискиот цар [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] го нарушил 30-годишниот мировен договор, кој бил потпишан со [[Омуртаг]], и во [[836]] година презел поход против [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]], на чело со [[кавкан Исбул]] одговориле на византиските сили при што навлегле во византиските територии и стигнале дури до [[Одрин]]. Потоа се упатиле кон [[Пловдив]] и по преговорите со неговите жители влегле во градот. Од тој момент градот бил вклучен во пределите на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. Овој град во тоа време имал важно стратешко значење за освојувањето на Родопската област, како и за прекинување на римскиот пат [[Виа Милитарис]] (Виа Диагоналис) на [[Балканскиот Полуостров]], кој ги поврзува Сигиндунум ([[Белград]]), [[Сердика]] (денес [[Софија]]) и [[Цариград]] ([[Истанбул]]) и копнената врска помеѓу [[Солун]] и [[Цариград]]. Овие настани се опишани во Камениот натпис, познат како ''Маламирова хроника''. Маламир неочекувано починал во [[836]] година и бидејќи не оставил наследници, престолот го зазел неговиот внук [[Пресијан]] - син на брат му [[Звиница]]. Не е позната точната причина за смртта на бугарскиот владетел. ==Литература== * Андреев, Й., Лазаров, Ив. и Павлов, Пл., „''Кой кой е в средновековна България (Второ издание)''“, Издателство „Петър Берон“, София, 1999 г. ISBN 954-402-047-0 * [[Васил Златарски|Златарски, Васил]], „''История на българската държава през Средните векове''“. Т. 1. „''Първо българско царство. Епоха на хуно-българското надмощие“ (679-852)''“, С. 1918 * [[Константин Јиречек]]: ''Geschichte der Bulgaren'', Georg Olm Verlag, 1977 (Orig.: Verlag von F. Tempsky, Prag, 1876) * Bahši Iman, ''Džagfar Tarihy'', vol. I, Orenburg 1997. == Наводи == {{наводи}} {{s-start}} {{succession box|before=[[Омуртаг]]|title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]]|after=[[Пресијан]]|years=831–836}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Починати во 836 година]] 5ievmzgew3zyz8mz1dr2mvt5gmsmt29 Василиј II 0 17895 5579160 5421061 2026-06-20T08:40:17Z Bjankuloski06 332 /* Кревање на моќта на Самоил */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579160 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Василиј II Порфирогенит<br />Βασίλειος Πορφυρογέννητος |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Римска Империја|Римската Империја]] |image = Basilios_II.jpg |imgw =220px |caption =Царот Василиј II. |succession=Римски цар |reign = 960 – 963 (совладетел со [[Роман II|татко му]])<br />963 - 969 (совладетел со [[Никифор II Фока]])<br />969 - 976 (совладетел со [[Јован I Цимискиј]])<br />976 - 1025 (постар совладетел со [[Константин VIII|брат му]]) |coronation = 960 |issue = |birth_date = 958 |birth_place =[[Константинопол]] |death_date =15 декември 1025 |death_place=[[Константинопол]] |predecessor =[[Јован I Цимискиј]] |successor =[[Константин VIII]] |spouse = |house = [[Македонска династија]] |house-type = |father =[[Роман II]] |mother =[[Теофано]] }} '''Василиј II Порфирогенит''' ({{langx|el|Βασίλειος Πορφυρογέννητος}}, {{langx|mk|Василиј Порфирогенит (роден во пурпур)}} 958 г. — 15 декември 1025) — [[римски цар]] од [[Македонска династија|Македонската династија]] кој владеел од 10 јануари 976 г. до 15 декември 1025 г. Тој во негово време бил познат како '''Василиј Порфирогенит''' и '''Василиј Помладиот''', да се разликува од неговиот претходник-предок [[Василиј I Македонецот]]. Дури после 150 години од неговата смрт, тој за прв пат бил наречен „Бугароубиецот“.<ref>{{Наведено списание|last=Stephenson|first=Paul|date=2000/ed|title=The legend of Basil the Bulgar-slayer|url=https://www.cambridge.org/core/journals/byzantine-and-modern-greek-studies/article/abs/legend-of-basil-the-bulgarslayer/C21D57BE9E97402DEF4ED0C0671AB8F1|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|language=en|volume=24|pages=102–132|doi=10.1179/byz.2000.24.1.102|issn=0307-0131}}</ref> == Потекло == Според арапските извори се смета дека бил [[славјани]]н, односно од мешано ерменско-славјанско потекло. Се смета дека говорел [[Македонски јазик|македонски]] славјански дијалект, а знаел и [[Грчки јазик|грчки]], па затоа се нарекуваат и [[Македонци]] и Романои.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=JFohARk4i-AC&printsec=copyright#v=onepage&q=Basil&f=false|title=Macedonia and Greece: The Struggle to Define a New Balkan Nation|last=Shea|first=John|date=2008-03-26|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-3767-2|pages=56-59|language=en}}</ref> Василиј „потекнувал од земјата на Македонците, а по род бил од племето на [[Ерменија|ерменските]] ''Арсакиди“.'' Порфирогенит мошне умешно ја вметнал македонската традиција во легендата за [[Василиј I Македонецот]] и тоа главно врз основа на територијалниот концепт како асоцијација за потеклото од темата Македонија, интегрирајќи ја притоа со ерменската која била заснована на биолошката компонента.<ref>{{Наведено списание|last=Panov|first=Mitko B.|date=2009|title=Македонија во книжевните дела на Лав VI и Константин VII: Историја и легенда|url=https://journals.ukim.mk/index.php/philologicalstudies/article/view/652|journal=Philological Studies|language=mk|volume=7|issue=1|issn=1857-6060}}</ref> Раните години од неговото долго владење преовладувале со граѓанската војна против моќните генерали од [[Анадолија|анадолската]] аристократија. Откако ги потчинил, Василиј ја надгледувал стабилизицијата и проширувањето на источната граница на [[Римска Империја|Римската Империја]], како и потчинувањето на [[Самоилово Царство|Самоиловата држава]]. Поради ова, 150 години по неговата смрт, тој бил наречен „Бугароубиецот“. До неговата смрт, Империјата се претегала од Јужна [[Италија]] до [[Кавказ]]от и од [[Дунав]] до границите на [[Палестина]], најголемото територијално проширување по освојувањата на Арабјаните, четири векови порано. Василиј II бил најлутиот непријател на [[Самоил]]. Во [[1014]] година, во [[Битката кај Беласица]], тој ја победил војската на [[Самоил]] и ослепил 14-15 илјади заробени војници, кои потекнувале од сите области кои ги владеел цар [[Самоил]], почнувајќи од [[Далмација]] — [[Јадранското Море]] до [[Егејското Море]]. ==Ран живот== ===Под заштитништво на Никифор II Фока=== По прераната смрт на царот-татко [[Роман II]], на [[15 март]] [[963]] г., власта кратко преминала во рацете на царицата-мајка [[Теофано]], која го презела регентвото на своите малолетни синови Василиј II и [[Константин VIII]]. Но ова било само привремено решение. Младата умна царица самата го увидела тоа и стапила во врска со [[Никифор II Фока|Никифор Фока]]. Откако војската го прогласила за цар во [[Кесареја]], Никифор на [[15 август]] влегол во [[Константинопол]], го скршил отпорот на евнухот Јосиф Вринга во крвави улични борби, и на [[16 август]] во [[Света Софија - Истанбул|Света Софија]] од рацете на [[Вселенски патријарх|патријархот]] ја примил царската круна. Потоа веќе побелениот војсководец се венчал со младата царица. Со овој брак Никифор Фока се поврзал со [[Македонска династија|Македонската династија]] и како [[очув]] на младите легитимни цареви ја примил на себе улогата на нивни заштитник.<ref>[[Георгиј Острогорски|Г. Острогорски]]. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342-343.</ref> ===Ново узурпирање на престолот=== По атентатот извршен врз царот [[Никифор II Фока|Никифор Фока]], организиран од царицата-мајка [[Теофано]] и [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]],<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 350-351.</ref> токму Цимискиј успеал да се качи на престолот.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 351.</ref> Бившата [[љубовница]] Теофано била испратена во изгнанство, од каде што се вратила дури откако нејзините синови стапиле на престолот. Јован Цимискиј стапил во брак со кој во најголема мерка ги задоволил принципите на династичката легитимност: се оженил со Теодора, ќерката на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]], тетка на легитимните цареви Василиј и [[Константин VIII|Константин]], која во тоа време веќе не била млада. Како своевремено Никифор Фока, и Јован Цимискиј ја презел улогата на заштитник на младите легитимни цари.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 352.</ref> ===Конечно преземање на власт=== Иако царските права на легитимните претставници на [[Македонска династија|Македонската династија]], како на времето на [[Никифор II Фока|Никифор Фока]] така и во времето на [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] формално останале нечепнати, сепак постепено сè повеќе се заборавало дека престолот всушност им припаѓал на „во пурпур родените“ цареви Василиј II и [[Константин VIII]]. Се сметало за природно власта да се наоѓа во рацете на некој војсководец од кругот на [[Римска Империја|римското]] благородништво. Така и по смртта на Јован Цимискиј во [[976]] г., како претендент на упразнетата намесничка позиција, се јавил неговиот шура Варда Склир. Се чинело дека Македонската династија, слично како старите [[Меровинзи]], ќе стане жртва на силните [[мајордом]]и или, слично на [[Абасидски калифат|багдадските]] калифи, ќе игра само декоративна улога во сенката на надмоќните [[султан]]и. Меѓутоа, благодарение на необичната енергија на младиот цар Василиј II, ваквата судбина ја избегнал.<ref name="ReferenceA">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 357.</ref> Во тоа време синови на Роман II веќе не биле малолетни: Василиј имал осумнаесет, а Константин шеснаесет години. Со помошта на паракимоменот Василиј, нивниот вујко, тие ја презеле власта. Но, фактички со државата управувал само Василиј II, бидејќи Константин, вистинскиот син на [[Роман II]], бил лесноверен младич кој се свртел кон уживање.<ref name="ReferenceA"/> ==Внатрешна политика== ===Први години=== Василиј II, напротив, се покажал како човек со [[Железо|железна]] енергија и со извонредни активности: меѓу сите потомци на Василиј II, тој бил единствениот римски владетел и навистина голем државник. Меѓутоа, во почетокот и нему му недостигало доволно искуство за вршење на владетелската положба. Сметан од детството само кукла која на дворските свечености која се појавува покрај моќните узурпатори, тој изгледал беспомошно кога одеднаш се нашол во вителот на бурните настани. Дури тешките искуства кои го снашле по преземањето на власта направиле од него зрел човек и го очеличиле неговиот карактер. Сите државни работи во почетокот ги водел евнухот Василиј. Според тоа и обидот за узурпација на Варда Склир бил насочен повеќе против него отколку против младите легитимни цареви кои никој не ги сфаќал сериозно.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 357-358.</ref> ===Прва граѓанска војна=== Варда Склир, претставникот на едно од најугледните магнатски семејства, во времето на својот зет [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]], како доместик на Исток, заземал највисока заповедничка позиција во [[Римска Империја|римската]] војска. Во [[лето]]то [[976]] г. неговите трупи го прогласиле за цар. Бидејќи извојувал повеќе победи над царевите војсководци, Варда Склир постепено ја довел под своја власт цела [[Мала Азија]]. Во почетокот на [[978]] г. по заземањето на [[Никеја]], тој ѝ се приближил на [[Константинопол|престолнината]]. Во овој критичен миг паракимоменот Василиј му се обратил на Варда Фока, внукот на царот [[Никифор II Фока|Никифор Фока]], смел војсководец, кој своевремено самиот се обидел да го узурпира престолот на Јован Цимискиј. Како што него тогаш, во служба на Цимискиј, го совладал Варда Склир, така требало сега тој, во служба на новиот цар, да го отстрани Склир. И навистина Варда Фока го победил својот стар соперник, но помалку како слуга на легитимниот цар, а повеќе како претставник на моќното семејство Фока. Не впуштајќи се во борба кај Константинопол, тој тргнал за [[Кесареја]], упориштето на Фока, и со тоа го принудил узурпаторот да се повлече во внатрешноста на Мала Азија. Првите битки ги добил Склир, но во [[мај]] [[979]] г. Фока во Панкалејската рамница, близу до Аморион, најпрвин го победил својот соперник во двобој, а потоа целосно ја победил неговата војска. Склир побегнал на дворот на [[Абасидски калифат|калифот]] и со тоа завршила оваа прва граѓанска војна кој траела три месеци и која претставувала само почеток на уште потешки заплети.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 358-359.</ref> ===Отстранувањето на паракимоменот Василиј=== Неколку години подоцна дошло до судир меѓу младиот цар Василиј и семоќниот паракимомен. Василиј не бил веќе неискусен младич кому туѓата помош му била нужна или пак добредојдена. Неговата сила и волја за власт сè повеќе се манифестирале и тој почесто станувал против туторството на кое во почетокот му се покорувал. Се чувствувал запоставен и тоа чувство постепено се претворило во омраза против човекот кому требало да му се заблагодари за своето политичко воспитување, а можеби дури и за престолот. Така се случило големиот државник кој умеел да излезе на крај со војниците-цареви [[Никифор II Фока|Никифор Фока]] и [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]], да падне како жртва на младешкото властољубие на својот воспитаник. Насетувајќи дека нема да го заобиколи немилоста, паракимоменот Василиј, како што чини, подготвувал заговор против неблагодарниот млад цар во спогодба со Варда Фока и со други војсководци. Но царот го измамил: тој бил уапсен како обичен бунтовник и откако му биле конфискувани огромните имоти, бил испратен во изгнанство каде што наскоро умрел.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 359.</ref> Иако владетелството на Василиј II официјално се сметало од [[976]] г., неговото самостојно владеење всушност почнало дури по паѓањето на големиот евнух во [[985]] г. Колку била голема власта на паракимоменот Василиј и колку младиот цар бил длабоко озлобен поради своето запоставување покажува фактот што тој ги прогласил за неважечки законите донесени пред паракимоменовото отстранување, доколку допонително тој нив не ги потврдил. Бидејќи, како што самиот вели во една своја новела, „во времето од почетокот на нашето владеење до отстранувањето на паракимоменот Василиј... многушто се случуваше не по наша волја, тука за се решаваше и одлучуваше неговата волја“.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 359-360.</ref> ===Востанието на Комитопулите=== Првиот самостоен потфат на Василиј II бил неговиот поход на [[Балкан]]от, во [[986]] г. Смртта на [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] ги ослободила непријателите на [[Римска Империја|Римската Империја]] од силниот притисок, а граѓанската војна, до која дошло потоа, им пружила можност да стапат во акција. Особено далекусежни последици имало слабеењето на римската централна власт на Балканот. Во [[Македонија (регион)|Македонија]] во 976 г. избувнало востание под водство на четворицата „[[комитопули]]“ - синови на комес-војводата [[Комес Никола|Никола]]. Востанието зело големи размери. Претворајќи се во борба за ослободување од римската власт, тоа ги преминало пределите на Македонија и постепено го зафатило најголемиот дел од Балканскиот Полуостров. Известен за акцијата на Комитопулите, симнатиот [[Прво Бугарско Царство|бугарски]] цар [[Борис II|Борис]] со својот брат Роман побегнал од [[Константинопол]], но настрадал при преминот на границата. Роман се спасил, но тој не можел да ја носи круна, бидејќи Римјаните/Ромеите го скопиле. Водството за борба, а потоа и царската круна му припаднале на најмладиот комитопул, на смелиот и енергичен [[Цар Самоил|Самоил]]. Двајцата постари негови браќа [[Давид (комитопул)|Давид]] и [[Мојсеј (комитопул)|Мојсеј]], загинале во борбите, а третиот [[Арон (комитопул)|Арон]] подоцна бил убиен од Самоил.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 360-361.</ref> ===Втора граѓанска војна=== Охрабрени од неуспехот на царот против [[Цар Самоил|Самоил]], [[Римска Империја|римските]] благородници-великодостојници одново се дигнале против него. Варда Склир во почетокот на [[987]] г. се вратил во римската држава и повторно се прогласил за цар. Варда Фока кој поради врските со паракимоменот Василиј бил отстранет од позицијата, одново бил поставен за врховен заповедник во [[Азија]], за уште еднаш да стапи во акција против својот соименик. Наместо тоа и тој се побунил против Василиј II, и на [[15 август]] [[987]] г. се прогласил за цар. Неговото одметнување било особено опасно, бидејќи било подготвено на состанок на вишите римски офицери и на претставниците на [[Мала Азија|малоазиските]] магнатски семејства. Зад Варда Фока стоеле воените команданти, озлобени од самоволниот млад цар, и највлијателните малоазиски магнати-велепоседници. Во почетокот, Фока се спогодил со својот бивш соперник: договорено било да го поделат Царството и Фока да го добие [[Европа|европскиот]] дел од Империјата, а Склир азиските покраини. Меѓутоа, по краткотрајна соработка, Варда Фока, свесен за својата надмоќ, го отстранил Склир, го ставил под стража и станал единствен претендент на царскиот престол. Целата Мала Азија брзо дошла во негова власт и на почетокот на [[988]] г., тој веќе бил на дофат на [[Константинопол]]. Еден дел од неговата војска зазел позиција кај [[Хрисополе]], а вториот кај [[Абидос]]. Против римската престолнина се подготвувал едновремено напад од копно и од море.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 363-364.</ref> ===Помош од кнезот Владимир=== Положбата на легитимниот цар била извонредно тешка. Во својата држава тој никаде немал поцврста поткрепа. Сите влијателни елементи се свртеле против него. Само помош од надвор можела да го спаси од сигурна пропаст. Василиј II тоа навреме го сфатил и побарал помош од [[Киевска Русија|киевскиот]] кнез [[Владимир (Киевска Русија)|Владимир]]. Во [[пролет]]та [[988]] година стигнале во [[Римска Империја|Империјата]] 6.000 [[Киевска Русија|руски]] војници и оваа позната варего-руска „дружинаја“ ја спасила ситуацијата во последен миг. Под лично водство на царот, Русите кај [[Хрисополе]] целосно ги прегазиле бунтовниците, а одлуката паднала кај [[Абидос]], во битката во која самиот Варда Фока загинал ([[април]] [[989]] г.). Бунтовничкото движење доживеал крах. Варда Склир, кој уште еднаш се обидел да стапи во акција, морал да се согласи на спогодба и да му се потчини на царот. Рускиот одред и натаму останал во служба на римскиот цар и во царската војска одиграл значајна улога.<ref name="ReferenceB">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 364.</ref> ===Противник на велепоседништвото=== Скршнувајќи ги политичките аспирации на римските великодостојници во крвавите граѓански војни, Василиј II му застанал на пат и на стопанското јакнење на [[Феудализам|феудалната]] [[аристократија]]. Колку велесопствеништвото го загрозувало стопанскиот и социјалниот поредок на римската држава, увидел уште и [[Роман I Лакапин|Роман Лакапин]]. Каде тоа водело на политички план можел да сфати дури Василиј II, подучен од тешкото искуство на своето детство и на младоста. Тој не само што ја продолжил туку и значително ја заострил антиаристократската аграрна политика на своите претходници, поттикнат од личната омраза спрема магнатските семејства кои му го оспорувале [[Роман II|татковиот]] престол. Во својот радикализам тој понекогаш преминувал преку формалните права, како на пример во случајотсо Евстасиј Малеина, воениот другар на Варда Фока, чие гостољубие Василиј го уживал на враќањето од [[Сирија|сирискиот]] поход во [[995]] година. Извонредното богатство на овој [[Кападокија|кападокиски]] магнат, неговите огромни поседи, а уште повеќе бројот на неговите робови и парици, од кои можело да се состави воен одред од повеќе илјади луѓе, направиле таков впечаток на царот што тој го повикал својот гостољубив домаќин во [[Константинопол]] и таму го задржал. Малеиновите поседи биле конфискувани и предадени на државата.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 366-367.</ref> Семејствата Фока и Малеина децидно се спомнуваат во новелата на Василиј II од [[996]] година како најистакнати претставници на надмоќното велепоседништво. Новелата на Василиј го дополнувала старото законодавство со укинувањето на правото на застареност, со кое според поранешните одредби, можеле да се ползуваат купувачите на мали поседи по истекот на четириесетгодишен рок. Таа наредувала сите поседи кои благородништвото ги стекнало од селаните по законот на Роман Лакапин, без оглед на порано предвидениот рок за застареност, да им се вратат на бившите сопственици, односно на нивните наследници, без никаков надомест. Спрема државата, според наредбата на Василиј, правот на застареност воопшто не постоело: таа може да може да бара враќање на своите имоти, наназад сè до времето на [[Октавијан Август|Август]].<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 367.</ref> Василиј II настојувал истовремено да го ограничи и ширењето на манастирското велепоседништво. Со истата новела од 996 годинна, тој наредувал [[манастир]]ите, основани на териториите на селските општини како селски задужбини со мал број калуѓери, да и бидат потчинети на селската општина и да не му плаќаат давачки на епископот. Само манастирите со осум и повеќе калуѓери остануваат под власта на епископот, но не смеат да ги зголемуваат своите земјишни поседи. Со оваа наредба Василиј II повторно се солидаризирал со стариот закон на својот прадедо Роман Лакапин. Напротив, тој избегнувал секаква алузија на антиманастирскиот закон на својот очув [[Никифор II Фока|Никифор Фока]], укинат со наредба на [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]].<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 367-368.</ref> ===Тематско уредување на Балканот=== Со покорувањето на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]], [[Римска Империја|Римската Империја]] одново завладеала со целиот [[Балкан|Балкански Полуостров]], првпат по [[Словени|словенското]] преселување. Станувајќи составен дел на Римската Империја, територијата на бившото Самоилово Царство, како и секоја римска територија, било поделено на [[Тема (управна единица)|теми]]. Нејзиниот централен дел ја образувал големата тематска единица кој била наречена тема [[Бугарија (тема)|Бугарија]]. Средиштето на оваа голема тема, која добила ранг на [[катепанат]], а потоа и ранг на дукат, било во [[Скопје]]. Во [[Бугарија|бугарските]] територии меѓу [[Стара Планина]] и [[Дунав]] била формирана темата [[Паристрион (тема)|Паристрион]] или Пардунавон со центар со [[Силистра|Силистрија]]. Се чини дека и пограничната област на Дунав и [[Сава]] биле претворени во тема со седиште во [[Сремска Митровица|Сирмиум]]. [[Јадранско Море|Јадранскиот]] брег со [[Задар]] на север и [[Дубровник]] на југ ја сочинувал, како и порано темата [[Далмација (тема)|Далмација]]. Напротив, [[Дукља]], [[Захумје]], [[Рашка]] и [[Босна (регион)|Босна]] не биле организирани како теми, туку како и [[Хрватска]], останале под власта на домашните кнезови и според тоа не претставувале провинции, туку вазалски држави на римската држава. Областа јужно од [[Скадар]], како и порано, и припаѓала на темата [[Драч (тема)|Драч]], која како главно упориште на Империјата на Јадранот, добила ранг на дукат, како што добила и [[Солун (тема)|Солунската тема]], главното римско упориште на [[Егејско Море|Егејското Море]].<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 374-377.</ref> ===Тематско уредување на Истокот и Италија=== На Истокот на ново освоените територии биле формирани темите [[Антиохија (тема)|Антиохија]], [[Телух (тема)|Телух]], Приеуфратски градови (подоцна [[Едеса (тема)|Едеса]]), [[Мелитина (тема)|Мелитина]], и покрај неа старата тема [[Месопотамија (тема)|Месопотамија]], темата [[Тарон (тема)|Тарон]] и понатаму на исток, пак неодамна освоените и присоединети области [[Васпуркан (тема)|Васпуркан]], [[Иберија (тема)|Иберија]] и [[Теодосиопол (тема)|Теодосиопол]]. Додека старите [[Мала Азија|малоазиски]] теми губеле значење, новите провинции како погранични области добиле голема важност и имале ранг на дукат, како Антиохија, подоцна и Месопотамија, или ранг на катепанат, како Едеса и ерменско-ибериските теми.<ref name="ReferenceC">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 378.</ref> Пред својата смрт неуморниот цар ги свртел своите погледи кон Запад. Позицијата на [[Римска Империја|Римската Империја]] во јужна [[Италија]], која во времето на [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] се чинела загрозена од [[Свето Римско Царство|германските]] надоаѓања, се зацврстила по несреќното војување на [[Отон II (Свето Римско Царство)|Отон II]] со Арабјаните. Под [[Отон III (Свето Римско Царство)|Отон III]], синот на римската принцеза [[Теофано]], зајакнало римското/ромејското влијание во Германското Царство. Заради поефикасна одбрана, целиот римски посед во Италија бил организиран како катепанат, и храбриот [[катепан]] Василиј Војоан отпочнал успешно војување со околните сили.<ref name="ReferenceC"/> ===Статус на охридската црква=== {{Главна|Охридска архиепископија}} Охридската патријаршија била претворена во [[архиепископија]], но новата архиепископија добила автокефалност и нејзе и биле потчинети сите епископии од териториитена бившото [[Самоилово Царство]]. Охридската архиепископија не била зависна од [[Вселенска патријаршија|Вселенската патријаршија]], но за тоа му била потчинета на самиот цар, бидејќи царот го задржал за себе правото за поставување на охридски архиепископ. Автокефалниот охридски архиепископ во византиската црковна хиерархија добил повисок ранг од останатите архиепископии, што и биле потчинети на Вселенската патријаршија.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 373.</ref> На Охридската архиепископија тој и издал три повелби, со кои биле регулирани нејзините права и прецизно биле одредени границите на нејзината диецеза.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|last=Киселиновски и др.|first=д-р Стојан|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=96}}</ref> ==Надворешна политика== ===Кревање на моќта на Самоил=== {{Главна|Самоилово Царство}} [[Цар Самоил|Самоил]] создал големо царство чие средиште најпрво било во [[Преспа]], а потоа во [[Охрид]]. Постепено ја обединил под своја власт цела [[Македонија (регион)|Македонија]] освен [[Солун]], ги приклучил во својата држава старите [[Бугарија|бугарски]] територии меѓу [[Дунав]] и [[Стара Планина]], [[Тесалија]], [[Епир]], дел од [[Албанија]] со [[Драч]], а најпосле и [[Рашка|српските]] територии, како и [[Дукља]] и дел од [[Босна]] и [[Хрватска]]. Идеолошки, Самоиловото Царство било поврзано со старото [[Прво Бугарско Царство|Бугарско Царство]], така што и самите негови творци и [[Ромеи|Римјаните/Ромеите]] го нарекувале бугарско. Бидејќи традициите на царството и на патријаршијата, освен во [[Римска Империја|римската држава]], постоеле само уште во Бугарија. Самоил ги прифатил тие традициии го презел наследството на [[Симеон I|Симеоновото]] и царството на [[Петар I|Петар]], кое паднало под ударите на Римјаните. Всушност неговото царство значително се разликувало од царствата на Симеон и на Петар. И според составот и според карактерот тоа било ново царство. Неговото тежиште се поместило кон југозапад и Македонија го чинела неговото јадро.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 361.</ref> Бидејќи нападите на Солун и на [[Сер]] останале безуспешни, Самоил повеќепати упаѓал во Тесалија и кон крајот на [[985]] г. или на почетокот на [[986]] г. по долга опсада ја освоил [[Лариса]]. Паѓањето на главниот град на Тесалија го побудило царот Василиј II да преземе противофанзива. Првиот негов судир со Самоило не бил среќен. Низ т.н. [[Трајанова порта]] тој продрел во областа [[Сердика]], но не успеал да го освои градот. Дури поминал и полошо. Царската војска при враќањето била нападната и целосно била разбиена ([[август]], 986 г.). По оваа победа Самоил можел непречено да ја шири својата власт на сите страни, зошто во Римската Империја избувнала нова [[граѓанска војна]].<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 363.</ref> Во [[пролет]]та [[991]] г. Василиј II го напуштил [[Константинопол]] и неколку години водел воени операции против Самоил.<ref name="ReferenceD">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 369.</ref> Самоил го искористил заминувањето на царот на Исток против [[Фатимидски калифат|Фатимидите]], упаднал во [[Грција (регион)|Грција]] и прорел сè до [[Пелопонез]]. Меѓутоа, на враќање го изненадил римскиот војсководец Никифор Уран и му нанел тежок пораз. Самиот Самоил бил тешко ранет и одвај се спасил од смрт ([[997]] г.). И покрај овој пораз Самоиловото напредување продолжило. Се чини наскоро потоа успеал успеал да го заземе [[Драч]] и кон своето империја да ги присоедини [[Рашка]] и [[Дукља|Зета]]. Сојузот со Рим не му помогнал на [[Јован Владимир]]: неговата земја била припоена, а тој самиот бил однесен во заточеништво.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 370.</ref> ===Брачни врски со Киевска Русија и нејзина христијанизација=== Како награда за спасовната помош против Варда Фока, која му ја пружил, Василиј II на рускиот кнез [[Владимир (Киевска Русија)|Владимир]] му ја ветил својата сестра Ана, под услов тој и неговиот народ да се покрстат. Почеста која со тоа му се укажувала на [[Киевска Русија|рускиот]] кнез била единствена. Ниедна [[Римска Империја|римска]] принцеза „родена во пурпур“ дотогаш не се омажила за странски владетел. Првпат на рускиот владетел му било понудено да стапи во роднински врски со легитимната царска династија, а тоа до толкава мера било во спротивност со римските традиции што Римјаните, бидејќи опасноста поминала, се обиделе да се откажат од даденото ветување. За да ги натера на исполнување на ветувањето Владимир го нападнал римскиот дел на [[Крим]] и го зазел [[Херсон]] ([[989]] г.). Дури тогаш Ана била испратена во [[Киев]].<ref name="ReferenceB"/> [[Христијанизација]]та на киевската држава, кој означува и почеток на нова ера во Русија, била од големо значење и за Римската Империја. Римската сфера ма влијание огромно се приширила, најголемата [[Словени|словенска]] држава се ставила под духовно водство на [[Вселенска патријаршија|Константинопол]]. Младата руска црква и била потчинета на Вселенската патријаршија и во почетокот со неа управувале [[Ромеи|ромејски]] митрополити, делегирани од римската држава. Културниот живот на Русија од тогаш со векови се развивал под силно римско влијание.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 365.</ref> ===Односи зо Зета=== Се чини дека за борбата против моќниот цар [[Цар Самоил|Самоил]], Василиј II барал поддршка од владетелите на другите [[балкан]]ски земји и дека стапил во врска со кнезот на [[Дукља|Зета]] - [[Јован Владимир]]. Околу [[992]] г. му дошло претставништво, најверојатно од Зета. Пратениците патувале по море и патем паднале во рацете на [[Арапи|арабиски]] [[Пиратство|гусари]]. Кога најпосле стигнале во [[Римска Империја|Римската Империја]], царот го затекнале на боиштето. Уште во [[пролет]]та [[991]] г. Василиј II го напуштил [[Константинопол]] и неколку години водел воени операции против Самоил.<ref name="ReferenceD"/> ===Војната со Фатимидите=== Заплетите на Исток го присилиле да го прекине војувањето во [[Македонија]]. [[Арапи|Арабјаните]] од [[Фатимидски калифат|Фатимидскиот калифат]] во [[Египет]], во тоа време најсилниот противник на [[Римска Империја|Римската Империја]] на Исток, продреле во [[Сирија]] и на царскиот командант на [[Антиохија]] му нанеле тежок пораз на Оронт ([[994]] г.) Потоа бил опседнат [[Алеп]] и се чинело дека и самата Антиохија била загрозена. Рим од почетокот на својата историја била осудена истовремено да води борба на два фронта. Кога се обидувала да ја избегне оваа судбина тоа жестоко и се одмаздувало. За Василиј II [[балкан]]ското прашање имало исто толку исто првенствено значење како што во свое време за [[Никифор II Фока|Никифор Фока]] имало сириското. Но тој не ја повторил грешката што ја сторил неговиот голем очув, кој заради борба на Исток ги запоставил задачите на Балканскиот Полуостров. Во [[995]] г. Василиј лично се појавил пред ѕидините на Алеп, го избркал изненадениот непријател и ги зазел Рафанеја и Емеса. Во [[999]] г. кога командантот на Антиохија доживеал нов пораз, царот дошол во Сирија уште еднаш да ја спаси ситуацијата. Потоа тргнал во [[Кавказ|кавкаските]] покраини за да ги среди приликите во [[Ерменија]] и [[Иберија (Кавказ)|Иберија]].<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 369-370.</ref> ===Освојување на Самоиловата држава=== Дури по враќањето на Василиј II од [[Азија]], во [[1001]] г. започнала големата [[Римска Империја|римска]] офанзива на [[Балкан]]от. Оваа офанзива царот ја водел лично, според добро осмислен план. Најпрвин продрел во областа [[Сердика]] и ги зазел околните тврдини. Со тоа бил пресечен патот кон [[Бугарија|бугарските]] територии околу [[Дунав]] и римските команданти ги запоседнале старите бугарски престолнини [[Плиска]] и [[Велики Преслав|Голем Преслав]], како и [[Мал Преслав]]. Потоа Василиј II се свртел кон [[Македонија]]. [[Бер]] му се предал, [[Сервија]] била заземена на јуриш, а со тоа бил отворен патот за северна [[Грција (регион)|Грција]]. Василиј брзо воспоставил византиска власт во [[Тесалија]], потоа се вратил во Македонија и по жестока борба го освоил цврсто утврдениот [[Воден]]. Потоа неочекувано го нападнал [[Видин]] на Дунав и по тешка осуммесечна опсада успеал да ја заземе оваа значајна тврдина, не осврнувајќи се на тоа што [[Цар Самоил|Самоил]] во меѓувреме го освоил и го ограбил [[Едрене]]. Од Видин, Василиј повторно поитал на југ. На [[Вардар]], близу до [[Скопје]], тој извојвал голема победа над самоиловата војска, после што [[Скопје]] му ги отвори портите (1004 г.).<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 370-371.</ref> Со освојувањето на Скопје од една, и на Воден од друга страна, тој како во клешти ја зафатил централната власт на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]]. По четиригодишно неуморно војување, кое му донело низа големи победи, римскиот цар држел половина од непријателската територија. Дури тогаш решил да ги прекине операциите и преку [[Пловдив]] да се врати на зимување во [[Константинопол]]. Како што кажува Михаил Псел, „тој (Василиј II) ги водел војните поинаку одошто тоа го правеле повеќето цареви кои оделе во поход во средината на пролетта, а се враќаат кон крајот на [[лето]]то: тој се враќал откако ќе ја постигне целта заради која тргнал во војна“.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 371.</ref> Во [[1005]] г. [[Драч]] со издајство му бил предаден на римскиот цар. Меѓутоа, уништувачкиот удар на Самоиловото Царство, Василиј II му го нанел дури во [[јули]] [[1014]] г. во [[битката на Беласица]]. Самоиловата војска била опколена по клисурите на [[Беласица]]. Самиот цар се спасил и успеал да дојде до [[Прилеп]], но голем дел од неговите војници изгинале, а уште поголемиот попаднал во заробеништво. Својата победа Василиј Порфирогенит ја прославил на грозоморен начин. На заробениците, кои наводно биле 14.000 им биле ископани очите, само на секој стоти му било оставано по едно око, за да можат тие полуослепени да ги одведат своите ослепени другари кај царот во Прилеп. Кога Самоил ја видел стравотната поворка, доживеал мозочен удар, по два дена храбриот цар умрел на [[6 октомври]] 1014 г.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 371-372.</ref> Внатрешните неспогоди му ја олесниле работата на освојувачот. Самоиловиот син и наследник [[Гаврило Радомир]] паднал веќе во [[1015]] г. Него и неговата жена ги убил неговиот братучед [[Јован Владислав]], синот Аронов. Истата судбина го снашла и неговиот зет, зетскиот [[Јован Владимир]], кого Јован Владислав на измама го фатил и го убил. Војувањето било сведено на ликвидирање на одделни точки на отпор, бидејќи војводите на царот јуначки сè уште му пркоселе на победителот. Најпосле, во [[февруари]] [[1018]] г., при опсадата на Драч, загинал и самиот Јован Владислав. Војната завршила со свеченото влегување на Василиј II во [[Охрид]]. На портата од Самоиловата престолнина тој примил изјава на покорност од царицата Марија, владиславата вдовица, и од другите преживеани членови на царската куќа. Неговата цела постигната: Царството на Самоил, со кое тој бил во непријателство и војувал повеќе од три децении, најпосле било срушено. Обиколувајќи ја покорената земја Василиј II насекаде ја обновувал римската власт и по градовите поставувал свои команданти. На крајот ја посетил и [[Атина]]. Во [[Партенон]], одамна претворен во [[црква]] на [[Богородица Марија|Богородица]], било одржано благодарствување, со што на впечатлив начин било одбележано победоносното завршување на војната која ја издигнала Римската Империја до ненасетувана височина во последните векови.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 372-373.</ref> ===Воено делување на Кавказот=== Во последните години на својот живот тој успеал значително да ја пришири [[Римска Империја|римската]] власт спрема [[Кавказ|кавкаското]] подрачје. По смртта на [[Ерменија|ерменскиот]] крал [[Гагик I]] ([[990]]-[[1020]]), за чие време државата на [[Династија на Багратидите|Багратидите]] го доживеала својот најголем полет, во Ерменија избувнале немири. Тоа му пружило можност на римскиот цар да се замеша во ерменските прилики што тој и го сторил со успех. Васпурканската област и [[Иберија (Кавказ)|Иберија]] биле присоединети кон Римската Империја, додека областа Анија му останала на кралот [[Јован Смбат]], син и наследник на Гагик I, како доживотна сопственост, со тоа што по неговата смрт да и припадне на Рим.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 377-378.</ref> ==Смрт== Василиј II подготвувал голема експедиција против Арабјаните на [[Сицилија]]. Но на [[15 декември]] [[1025]] година тој умрел. Оставил империја која се протегала од [[Ерменија|ерменските]] планини до [[јадранско Море|Јадран]] и од [[Еуфрат]] до [[Дунав]]. На нејзиното подрачје се наоѓале многу [[Јужни Словени|јужнословенски]] земји, а и [[Киевска Русија]] била вклучена во сферата на нејзиното влијание.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 378-379.</ref> Смртта на Василиј II претставува пресвртница во [[Римска Империја|римската]] историја. Почнува времето на епигони кога Империјата, спрема надворешниот свет, живее од славата на претходната епоха, а во својот внатрешен развиток потпаѓа под силите на [[Феудализам|феудалната]] дезинтрегација.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 385.</ref> == „Хроника“ на Јован Скилица == [[Јован Скилица]] бил [[Римска Империја|римски/ромејски]] автор кој во својата „Хроника“ од [[XI век]] го опишува навлегувањето на Василиј II во териториите кои ги владеел цар [[Цар Самоил|Самуил]]: {{Цитат|...Царот Василиј Бугароубиец, кој сакал да му се одмазди на Самоил за стореното, ги собрал римските војски и решил сам да навлезе во [[Бугарија]]. Тој навлегол во Бугарија преку [[Родопи]]те и реката Хеброс ([[Марица]]). Го оставил во тил магистер Лав Мелисин и му заповедал да ги пази прооодите, а самиот тој, откако ги минал теснините и планините, крај Триадица, наречена порано Сердика ([[Софија]]), стигнал до едно село, наречено Стопонион ([[Ихтиман]]), тука направил логор и започнал да размислува како да ја раководи опсадата на Сердика...}} == Наводи == <references/> == Надворешни врски == * [[:s:Поход на царот Василиј II против македонската држава|Поход на царот Василиј II против македонската држава]] {{s-start}} {{s-hou|[[Македонска династија]]||958|15 декември|1025}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Роман II]]}} {{s-ttl|title=[[Римски цар]]|years=960–1025}} {{s-aft|after=[[Константин&nbsp;VIII]]}} {{s-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонска династија]] [[Категорија:Родени во 958 година]] [[Категорија:Починати во 1025 година]] [[Категорија:Византиски цареви од 10 век]] [[Категорија:Византиски цареви од 11 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Луѓе од Цариград]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] 4uci4lk4ef31ccf8ek20ummwzppl9yl Антички Македонци 0 21905 5579228 5374836 2026-06-20T09:01:30Z Forbidden History 89259 Отстранет грешно преведен цитат од Тит Ливиј. 5579228 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|thumb|right|250px|Шеснаесет-зрачното сонце со кралската розета во сончевата топка - симбол на античките Македонци и Античкомакедонското Кралство]] [[Податотека:Route of Karanos to establish his own kingdom.png|thumb|250px|Еден од претпоставените патишта на [[Аргеади]]те -основоположници на античкомакедонското кралство, од [[Аргос]] во [[Пелопонез]], до [[Македонија (регион)|Македонија]].]] [[Податотека:PreMacedon.png|right|thumb|250px|Положба на локалните племиња пред експанзијата на античките Македонци.]] [[Податотека:ExpansionOfMacedon.jpg|thumb|250px|right|Експанзијата на Античка Македонија до смрта на Филип II.]] '''Античките Македонци''' (или '''Древни Македонци''', '''Стари Македонци''') — древен народ од палеобалканско потекло населен на територијата на регионот [[Македонија (регион)|Македонија]], чие име е добиено по нив.<ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и д-р|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=39}}</ref> [[Античка Македонија|Македонија]] била центар на [[Македонската Империја]]. Тие зборувале на свој [[старомакедонски јазик]], за кој не се знае многу. Заклучокот за јазикот не е јасен, но има сличности со останатите [[палеобалкански јазици]]. Постојат мнозина докази дека не бил грчки дијалект, и дека хеленските племиња не го знаеле старомакедонскиот јазик.<ref>[http://books.google.mk/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA847&dq=ancient+macedonian+language&hl=mk&ei=5FdnTsSQC4ej4gTR7fG2DA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDAQ6AEwAw#v=onepage&q=ancient%20macedonian%20language&f=false The Cambridge ancient history: The prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean Worl, Volume 3, Part 1, p. 847, John Boardman]</ref> == Потеклото на античките Македонци == [[File:Македонски штит од Бонче.jpg|thumb|мини|лево|Македонски штит со сонце пронајден на наоѓалиштето во [[Старо Бонче (Бонче)|Старо Бонче]].]] Античките историчари, кои живееле во времето кога суштествувале античките Македонци трврдат дека античкомакедонскиот народ потекнува од Пелазгите, најстариот домороден народ во Македонија и Јужен Балкан. [[Гнеј Трог Помпеј]], еден од најголемите експерти по старомакедонска историја, а и самиот тој живеел во времето кога старите Македонци биле поробени од Римјаните, вели “Македонците се од [[пелазги]]ски производ“ (Justin. VII, 1, 3). Најголемиот антички географ [[Страбон]] (63/64 г.п.н.е. – 24 г.н.е), пишува дека [[Тесалија]] (земја помеѓу античка Македонија и Елада) е населена со [[Пелазги]] и тоа во првиот век од нашата ера (Страбон, стр. 221, 4 ред). Значи, античките Македонци се граничеле на југ не со Елини (Грци), туку со Пелазги- свои сонародници и пред 2000 години, после пропаста на Елада и Македонија. [[Херодот]], античкоелински историчар пак пишува дека порано и цела Елада (Грција) била населена со Пелазги, но со доаѓањето на Елините во Атика (Пелопонез), Пелазгите били асимилирани во тој дел на Балканот, но сè уште постоеле живи Пелазги (Херодот I, 57-58), кои гледаме ги населувале Тесалија и Македонија. Во Елада сепак останале нехеленизирани Пелазги до доаѓањето на Римјаните и пропаста на Елада, а тоа биле Акаранците и Етолците. За античките Македонци постојат три етногенетички хипотези поставени од историчарите и археолозите во Македонија. Археолозите [[Никола Шелдаров]] и [[Виктор Лилчиќ]], во нивната стручна книга ''"Кралевите на Античка Македонија и нивните монети"'', даваат преглед на различните експертизи околу етничката природа на Палео-Македонците. Едната гласи дека се старогрчко племе, другата дека се припадници на тракиjската и илирската племенски заедници, и трета дека се нешто сосема посебно, некаков одделен етносупстрат составен од разни народи Пејонци, Пелагонци и Бриги. Првите две објаснувања кај нас се отфрлаат. Целокупната научна и мисловна енергија се насочува кон третата теза, со намера да се докаже дека сме посебен и прастар етникум. Нашиот познат професор Иван Микулчиќ застапува теза дека античките Македонци се производ на мешање на старогрчкото племе Дорјани, кои во 12 и 13 век п.н.е. се доселиле од Средна Европа во областа Епир (помеѓу денешна Грција и Албанија) и староседелците Пелазги - трачко племе. Но, ваквите хипотези за некакво елинско потекло на античките Македонци, целосно ги негираат античките елински и римски историчари и хроничари. Демостен, Атињанин кој двапати ги предводел обединетите Елини во воените походи против Македонците за македонскиот крал Филип Втори Македонски тврди:“...не само што не е Грк, ниту пак е поврзан со Грците…” (Демостен, Филипика III). Според античките автори, Македонците и Елините не само што не биле ист народ, туку припаѓале и на различни раси, па сите опишуваат елинска и македонска Раса (види кај Ариан, Грчки Историчар, Книга 2, Битката на Исус, стр. 119 / Diodorus Siculus 18.37.3-4.). Истaтата поделба на македонска и елинска раса ја среќаваме и кај римските историчари ([[Titus Livius]] книга XXXI, стр. 44) == Македонска и Елинска раса == '''Македонците и Елините (Грците), самите античкоелински (грчки) историчари ги претставуваат како две различни раси''' (Ариан, Грчки Историчар, Книга 2, Битката на Исус, стр. 119 ||| Diodorus Siculus 18.37.3-4.). '''Истaтата поделба на македонска и елинска раса ја среќаваме и кај римските историчари''' (Livy's book XXXI.44) === Античкомакедонското кралство === [[Античка Македонија]] била монархија со која владееле повеќе разни македонски кралски династии. За прв македонски крал се смета кралот [[Каран]] кој го основал Македонското Кралство во 808 г.п.н.е. (според некои извори 825 г.п.н.е.), а во повеќето книги како прв крал се сретнува и [[Пердика]] за кого се вели дека направил многу повеќе отоколку сите 7 кралеви кои владееле пред него. Најголем процут и територијално проширување, Македонското Кралство, доживеало за време на владеењето на [[Александар Македонски]] и неговиот претходник, татко му [[Филип II]], кога Македонското Кралство се протегало на три континети од [[Кралство Македонија|Македонија]] на запад, преку [[Персија]] сè до [[Индија]] на исток и [[Египет]] на југ. Царството доживеало пропаст по [[Македонско-римски војни|Македонско-римските војни]] (215 - 148 п.н.е) кога целосно било освоено од Римското Царство, а [[Кралство Македонија|Македонија]] била поделена на 4 провинции под многу строг режим. == Античкомакедонски јазик == Античките историчари и хроничари во своите пишани дела известуваат дека античките Македонци говореле посебен јазик, различен од Елините (Грците) и останатите соседни народи. Како Акаранците, Македонците и Етолците не биле Елини, ами Пелазги, римскиот историчар Тит Ливиј пишува дека сите тие говореле един ист јазик, неелински: Aetolos, Acarnanas, Macedonas eiusdem linguae hominess. (Tit Livi, book XXX, p.&nbsp;29). Еден од најголемите антички биографи на Александар Трети Велики, Плутарх, пишува дека Александар ги повикувал своите телехранители на македонски јазик (Плутарх, Алекс. стр. 51), а македонските војници го поздравувале исто така на македонски јазик (Евмен, стр. 14). Забележан е дијалог меѓу македонскиот војсководец Филота и Александар Македонски: "Царот најпрво го погледна Филота и рече: "Македонците решија да те судат". Те прашувам, сакаш ли да зборуваш со нив на мајчиниот јазик (македонскиот)? Филота одговори: "Освен Македонците, тука има многу други сведоци, кои ми се чини полесно ќе ги разберат моите зборови, ако се послужам со истиот (хеленски) јазик, на кој ти штотуку проговори, кое ти го направи, мислам, само затоа, за да можат, говорот, повеќе луѓе да ти го разберат". Потоа, царот рече: "Гледате ли, Филота си го мрази татковиот (македонски) јазик, зашто тој самиот се откажува да се изразува на него. Но тој може да говори како сака, вие, да знаете дека тој се оддалечил како од нашите (македонски) обичаи, така и од нашиот јазик (Курциус Руфус, VI, c. 36). Со најновите откритија на [[МАНУ|академик]] [[Томе Бошевски]] и професорот на [[Електротехнички факултет Скопје|ЕТФ Скопје]] д-р [[Аристотел Тентов]] на јазикот на записот на Каменот од Розета, кој е фараонски указ од античкомакедонската династија Птолемеиди која владеела со Египет, е декодиран еден дел од античкомакедонскиот јазик. Откриениот текст на Каменот од Розета, кој е истражен според сите светски стандарди за дешифрирање на античките јазици, покажува неверојатно голема сличност со денешниот [[македонски јазик]] и повеќе други денешни словенски јазици. Според откриениот текст кој е пишуван од десно на лево, без интерпукциски знаци, покрај големиот број на исти и слични зборови со денешниот македонски и други словенски јазици, откриено е дека во античкомакедонскиот јазик постоеле 8 самогласки, кои се застапени во денешниот [[македонски јазик]] (5 од нив), повеќе македонски дијалекти и во литературниот словенечки јазик. == Национални симболи на античките Македонци == '''1. Македонскиот Лав''' Симболот на античкомакедонската воена сила и надмоќ бил лавот. Во битката помеѓу Македонците и Елините кај Херонеја во 337 г.п.н.е., Македонците победиле и македонскиот цар Филип Втори гради огромен споменик на лав, кој е сè уште зачуван. Александар Трети Македонски ковал пари со својот лик, заедно со маска од лав. Во средниот век, македонскиот лав станува македонски хералдички грб и на современиот македонски народ, под кој македонските револуционери од XIX и XX век се борат за македонската слобода. '''2. Македонското Сонце''' Другиот национален античкомакедонски симбол било сонцето. И тој е задржан кај македонскиот народ во континуитет. Знамето на крушевската република е карта на цела етногеографска Македонија, од која изгрева сонце, македонскиот грб од 1945 г. содржи сонце, Знамето на Македонската Колонија од Петроград на Чуповски содржи сонце и коњот Букефал на [[Александар Македонски]], како и мијачкото знаме. Интересно е што дури во 1977 г. во Кутлеш (Вергина) се открива сонцето од филиповата гробница како македонски национален симбол, но Македонците го користат сонцето како национален белег многу порано; не само сонцето, туку и лавот. == Врски меѓу античките Македонци и денешните Македонци == Повеќе [[македонски историчари|македонски]] и странски историчари и научници сметаат дека античките Македонци биле дел од етногенетскиот процес на создавањето на денешниот [[Македонци|македонски народ]] кој денес носи дел од нивните обележја и навики. Овие тврдења, кои се прифатени во одреден дел од денешните [[Македонци]], историчарите ги поткрепуваат со низа антрополошки, генетски, историски, ентолошки и културни докази.<ref>Потврдени во повеќе дела на авторите: [[Драган Ташковски]], [[Александар Донски]], [[Наде Проева]], [[Јуџин Н. Борза]] (од [[САД]]) и др.</ref> Античкомакедонски мотиви во современиот македонски народ денес може да се сретнат во народните носии (мијачката и женската реканска носија), празници (празникот Летник на [[1 март]] кој се слави во [[Пустец]] и селата во Југозападна [[Македонија]]), обичаи, верувања, зборови и начини на формирање реченици, множина и суперлативи во современиот [[македонски јазик]], форми и корени на лични имиња и презимиња, народни преданија, песни итн. Голем број Македонци во минатото (особено во времето на националната преродба кон крајот на XVIII и низ целиот XIX век) се сметале себеси за (директни) потомци на „старите Македонци“ на цар Александар, кого го сметале за Словен. Како потомци на „древните Македонци“ на славниот цар Александар, денешните Македонци се споменуваат во Историјата напишана од [[Ѓорѓија Пулевски]], кој напишал и своевидна „Македонска Александрида“ (издадена од ИНИ, Скопје 2005) во која го опишал целиот живот на [[Александар Македонски]] во вид интересни приказни на [[македонски јазик|македонски народен мијачки говор]]. Античкомакедонското потекло на современите [[Македонци]] е силно изразено и потенцирано и во говорот на македонскиот национален деец [[Исаија Мажовски]] на бродот „Рицар“ во Украина, барајќи помош за Македонија од рускиот цар. Во повеќе македонски народни приказни и песни од XVIII, XIX и XX век се среќаваат античкомакедонски мотиви или мотиви од животите на [[Филип Македонски|Филип]] и [[Александар Македонски]], сметани за македонски цареви. Славата на античките Македонци одигралa и голема улога во националната преродба на македонскиот народ во текот на XIX и XX век. Тие биле сметани за „најстари Словени на Балканот“. Сметајќи се за нивни директни потомци, Македонците што живееле во тие времиња сакале да ја искажат својата национална посебност од Бугарите и Србите, чии завојувачки пропаганди постојано ги инструирале Македонците. == Потомци на античките Македонци денес == Во планинскиот масив Хиндукуш во северниот дел на [[Пакистан]], живее мала заедница позната под името Хунза или [[Бурушо]] за чии припадници се тврди дека се потомци на војници од војската на [[Александар Македонски]] кои се населиле овде за време на неговиот поход низ [[Азија]]. Бурушо воопшто немаат азијатски одлики и многу наликуваат на денешните жители на Балканот поради што се смета дека се потомци на античките Македонци. За свој симбол го користат сонцето. Јазикот на Хунзите (Бурушо) се нарекува „[[бурушаски]]“ и нема врска со никој друг познат јазик. Според проф. Д-р [[Илија Чашуле]] бурушаскиот јазик има прасловенско потекло, со многу заеднички зборови и корен на зборовите со современиот македонски јазик. == Наводи == <references/> == Поврзано == * [[Античка Македонија]] * [[Античка македонска војска]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Филип II Македонски]] * [[Критички ставови во однос на врската на Македонците со Античките Македонци]] == Надворешни врски == * [http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?VestID=64769 Статија од А1 за откритието на Каменот од Розета] [[Категорија:Антички Македонци| ]] [[Категорија:Древни народи|Македонци]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Древни народи во Европа]] j0y0g2now9z2lpd48kf6hf41uau3t1g Разговор:Антички Македонци 1 21953 5579227 5578633 2026-06-20T09:00:22Z Forbidden History 89259 /* Distortion of historical sources and fringe theories */ Одговор 5579227 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}}[http://makedonskaistorija.info/macedon/ Македонска Историја] ==Untitled== Александар I, крал на Македонија: “Мажи од Атина, да не ја имав наголемо во срце добробитта на Грција не ќе дојдев тука да ви кажам.Но јас сум самиот Грк по потекло, и не би можел доброволно да ја видам Грција како ја менува слободата за ропство.Ако успеете во оваа војна, не заборавете да направите.Земете го во предвид ризикот кој го доживеав, од страст кон грчката кауза, да ве запознаам со она што Мардониус го има како намера, и да ве спасам од изненадување од варварите.Јас сум Александар од Македон.“ Herodotus, The Histories, 9.45, translated by G.Rawlinson (Говорејќи на Персијците) “Кажи му на твојот крал кој те прати како неговиот хеленски вицекрал од Македонија те прими гостопримливо.““ Herodotus V, 20, 4 (Loeb, A.D. Godley) Александар III: (Писмо кон кралот на Персија) “Твоите предци ја зазедоа Македонија и остатокот од Грција и ни направија нам голема штета, иако ние не ги повредивме претходно..............јас бев назначен за хегемон на Грците.“ (Arrian, Anabasis of Alexander II,14,4) “……………постојат грчки трупи, да бидеме сигурни, во персијска служба, но колку е различна нивната кауза од нашата!Тие ќе се борат за плата, и тоа не многу голема.Ние, наспроти тоа, ќе се бориме за Грција, и нашите срца ќе бидат во тоа.Што се однесува до нашите странски сили: Тракијците, Пајонците, Илирите, Агријаните-тие се најдобри и најсолидни војници на Европа,и тие ќе ги најдат за свои противници најслабите и најмеките од племињата на Азија.“ Arrian (The Campaigns of Alexander) Alexander talking to the troops before the battle. Book 2-7 Penguin Classics. Page 112. Translation by Aubrey De Seliucourt. “Тој (Александар) ја запали персијската палата, иако Пармениј го молеше да ја запази, образложувајќи дека не е право да ја уништува неговата сопственост, и дека Азијците нема да се посветат на него, ако изгледа одлучен да не владее со Азија, но само да пројде низ неа како освојувач. Но Александар одговори дека имаше намера да ги казни Персијците за нивната инвазија на Грција, уништувањето на Атина, горењето на храмовите, и сите видови ужасни работи направени на Грците: поради овие работи тој спроведуваше одмазда.“ [Arrian Anab. 3. 18. 11-12]. “Во оваа прилика, тој (Александар) направи многу долг говор на Тесалијците, и кога виде дека го охрабруваат со повици да ги води против варварите, го премести неговото копје во неговата лева рака и со десната се осврна кон боговите, како што Калистен ни кажува, молејќи им се, како да навистина потекнува Зевс, да ги одбрани и зајакне Грците.“ [Plutarch. Alexander (ed. Bernadotte Perrin) XXXIII] Говорејќи со Диоген: “Но тој кажа: “ако не бев Александар, требаше да бидам Диоген“, тоест "ако не беше мојата цел да ги комбинирам варварските работи со хеленските работи,да го пропатувам и цивилизирам секој континент, да ги барам најдалечните краеви на земја и на море, да ги оттуркам границите на Македонија до најдалечниот океан, и да го раширам и расеам благословот на хеленската правда и мир на секоја нација, не треба да бидам удоволен да седам тивко во луксуз на јалова сила.“ [Plutarch’s Moralia, On the Fortune of Alexander, 332A (Loeb, F.C Babbitt)] Посвета на Александар на божицата Атина: “Александар, син на Филип, и на Грците, освен Лакедамонците, од варварските жители на Азија.“ [Arrian, I, 16, 10] “Таму им се појави маж, носејќи грчка одежда и инаку облечен на грчки начин.Тие (Македонците) кои први го здогледаа кажаа дека се расплакаа, долку им беше чудно да после сите мизерии да видат Грк, и да чујат грчки.Тие го прашаа одкаде дојде, кој е тој.И тој кажа дека стана одвоен од кампот на Александар и дека кампот и самиот Александар, не беа многу далеку.Дерејќи се гласно и плескајќи со рацете го донесоа овој маж на Неарх.“ Arrian, “The Indica” XXXIII Околу 143/142 Дамон Македонецот, син на Никанор, од градот Тесалоника, плати со сопствени и подигна статуа од бакар во Олимпија во чест на К. Кекилус Метелус.На посветата на статуата тој ги пофали доброчинителствата на Квинтиус Метелус кон “Македонците и останатите Грци“. Статијата беше префрлена во статија со име Антички македонци,како што знам јас во сите научни и историски дела (и на македонски и на англиски јазик) и двата збора се пишуваат со голема буква. - [[Корисник:Македонец|Македонец]] 18:10, 23 декември 2006 (UTC) Во статијата експлицитно е напишано дека "/Античките Македонци/ зборувале на свој античко-македонски јазик кој бил различен од старо-грчкиот и бил неразбирлив за останатите народи".. Но доколку што знам јас, уште не е утврделе дека зборувале јазик неразбирлив за грците. Сите артефакти се на старогрчки. Не сакам да звучам глупаво, но напишаново не е потврдено.. НО ОК !!! Согласен сум да е напишано така ако сите сте согласни. Поздрав :Не, во право си. Ако видиш некој сличен момент што противречи на објективноста и неутралноста, слободно интервенирај. Поздрав. --[[Корисник:FlavrSavr|FlavrSavr]] 08:55, 31 јануари 2007 (UTC) :: Античките Македонци не говореле на старогрчки, а сите артефакти се на старогрчки бидејќи тој јазик бил во официјална државна употреба во тоа време. - [[Корисник:Македонец|Македонец]] 19:45, 31 јануари 2007 (UTC) *Доколку се во статијата стои како што вели [[Корисник:Македонец|Македонец]], мислам дека би било најповолно. Барем тоа дава извесна доза на кредибилитет на она што го тврдиме. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]][[Разговор со корисник:Bjankuloski06|<sup>''разговор''</sup>]] 23:34, 31 јануари 2007 (UTC) :Види, јас не тврдам (ниту мислам) дека античките Македонци зборувале старогрчки. И повеќето неутрални стручњаци не го тврдат тоа. Сепак, не мал дел од странските стручњаци тврдат дека античкиот македонски јазик бил или дијалект на старогрчкиот, или пак сроден јазик. Сите гледишта треба да бидат вклучени, според [[НГТ]]. --[[Корисник:FlavrSavr|FlavrSavr]] 10:24, 1 февруари 2007 (UTC) ::: Да не мешаме! Старо-грчкиот јазик бил во официјална употреба (администрација, училишта, финансии, монети, дипломатија) но народот по градовите и селата секако дека си зборувал на својот мајчин јазик. - [[Корисник:Македонец|Македонец]] 00:14, 2 февруари 2007 (UTC) == Молим, маанете таа ЛАГА! == Димитар Македонски бил првиот Македонец кој уште во 1871 година (16.2.1871) во својата статија весникот „Македонија“ по повод Македонското прашање запишал: „не зинала земјата па да ги голтне старите (античките) Македонци, ами тие се влеале во масата на овој народ (денешните Македонци)“. Оваа негова изјава се смета за прва изјава за етногенетскиот процес на мешање на Македонските Словени и Античките Македонци со кој е создаден современиот македонски народ. ТОВА НЕ Е ВЕРНО, ЕТО ИСТИНАТА: Секако дека не зинала земјата да ги голтне „тие стари Македонци“, но Димитар Василев Македонски (р. 1847 во с. Емборе Кајларско - убиен 1898 г. во Цариград) во својата статија „По македонскыйтъ въпросъ“ (По македонското прашање) напечатена во в. „Македонiя“ од 16.02.1871 г. кажува нешто сосема друго од тоа на кое алудира споменатиот член на МАНУ. Имено, во таа статија напишана во врска со отсуството на покана за учество на „Македонците“ на Архиепископскиот собор за уредувањето на Егзархијата, Д.В.Македонски до главниот редактор на весникот „Македонiя“ Петко Рачов Славејков (1827-1895) гневно пишува: „И поднаучете си малку историја, или барем научете ги каракеристиките на историјата и ќе се уверите дека Македонците не се Цинцари, ниту друг некој народ, но чисти Бугари како вас; оттаму ќе научите дека Македонците не се изгубиле од лицето на земјата, како што си дозволуваат некои да кажуваат, затоа што, колку што ние знаеме, тие не згрешиле некогаш до толку, што, да зине земјата и да ги голтне.“ (Фотокопија статијата во в. Македонiя од 16.02.1871) [[http://www.makedonskaistorija.com/media/1/20050707-DVM.jpg]] '''Цитираниот пасус од статијата на Димитар Василев Македонскый „По македонскыйтъ въпросъ“ напечатена во в. „Македонiя“ од 16.02.1871 г., во која не говои за „стари Македонци“, туку своите современици Македонци, кои според него биле: ''„чисти Българи“.'''''[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] 18:08, 2 јуни 2007 (UTC) :Јас се сомневам во наводите / фотокопија од статија / бидеќи: ::-се презентирани на пробугарски веб сајт ::-многу лесно може да се направи фалсификат :Статијата ќе биде вратена во претходната состојба затоа што пишуваш на бугарски јазик а ова е македонско издание на википедија.--[[Корисник:Brest|brest]] 18:28, 2 јуни 2007 (UTC) Е оти? Покажи македонистките копия![[Корисник:213.130.72.22|213.130.72.22]] 11:03, 4 јуни 2007 (UTC) :Постојано бришете цел еден пасус а јас го враќам, а ваму протестирате дека се бришат факти. Па незнам кој тука брише? А изгледа дека знаете и да пишувате на македонски, само уште да се регистрирате!--[[Корисник:Brest|brest]] 15:04, 4 јуни 2007 (UTC) „И поднаучете си малку историја, или барем научете ги каракеристиките на историјата и ќе се уверите дека Македонците не се Цинцари, ниту друг некој народ, но чисти Бугари како вас; оттаму ќе научите дека Македонците не се изгубиле од лицето на земјата, како што си дозволуваат некои да кажуваат, затоа што, колку што ние знаеме, тие не згрешиле некогаш до толку, што, да зине земјата и да ги голтне.“ '''Димитар Василев Македонски''' (р. 1847 во с. Емборе Кајларско - убиен 1898 г. во Цариград)[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] 17:56, 4 јуни 2007 (UTC) :Доколку текстот е таков како што Ти (Jingiby) цитираш, тој не би требало да се инкорпорира во статијата, бидејќи '''нема апсолутна врска со неа'''. А инаку твојата цел е ''deja vu''. Сфати, Википедија не е место за докажување на наводната "бугарштина" на Македонците. [[Корисник:Boyan|Boyan]] 18:53, 4 јуни 2007 (UTC) ==Апел== Апелирам да се престане со нерелевантни дискусии и мешања. Посоченава „проблематика“ е во доменот на славистиката, а не класичните студии - што е случај овде. Покрај тоа, Д.В. Македонски не е признаен историски извор. Се знае дека бугарите немаат врска со античките македонци. Единствената (потенцијална) врска меѓу нив може да постои до толку - во колку прабугарите подоцна се смешале со локалното македонско население (кое веќе било мешавина од антички македонци и надојдени словени). Но ова тврдење условува „македонштина“ на бугарите, а не обратно! Тоа би го оставиле за некоја друга прилика. Но македонската историографија е доволно разумна да смета дека со време, македонците и бугарите се подвоиле и еволуирале како два посебни народа, со свои карактеристики. Секое противење на ова, како што гледаме погоре, неизбежно резултира во штета на бугарската кауза. Затоа, молам да се престане со нерелевантни докажувања, неосановани противења и апсурдни „корекции“ на историјата. Во спротивно најавувам дисциплински мерки. П.С. Дали нашите корисници прават вака на вашите статии на бг Вики?--[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]][[Разговор со корисник:Bjankuloski06|<sup>''разговор''</sup>]] 23:50, 4 јуни 2007 (UTC) :Мислам дека овие корисници и не ја посетуваат многу бг.Вики, а главна цел им е мк.Вики и "докажување" на великобугарскиот шовинизам, сето тоа проследено се емоционални изливи (како ''НЕ Е ИСТИНА!'', или корисникот [[Корисник:Елемаг|Елемаг]], кој еуфорично пишуваше дека ''ИСТИНАТА Е САМО ЕДНА!!!''). [[Корисник:Boyan|Boyan]] 08:03, 5 јуни 2007 (UTC) Сметам дека не можете да пишувате само псевдо - наука и да вините вистината дека ви пречи![[Корисник:Jingiby|Jingiby]] 11:24, 5 јуни 2007 (UTC) :Ама ти "истината" ја ставаш во контекст на бугарската историја, а зарем не си чул за [[:en:Anachronism|анахронизам]]? [[Корисник:Boyan|Boyan]] 12:22, 5 јуни 2007 (UTC) ::Уредувањата на овој корисник мене ми изгледа дека не се само од аспект на Бугарското искривување на историјата (што по дефиниција значи негирање на Македонската историја) туку работи и во интерес на Грчката пропаганда за Македонија. Што ќе рече дека овој корисник, кој најверојатно има уште неколку кориснички имиња а често уредува и анонимно, има основна цел да ја негира Македонската историја а не да пропагира своја историја, а уште помалку да застапува неутрална позиција.--[[Корисник:Brest|brest]] 12:39, 5 јуни 2007 (UTC) Многу е веројатно да е Грк. На англиската Википедија има доста Грци (повеќето се sockpuppets) кои знаат бугарски и ги демнат статиите поврзани со Македонија. [[Корисник:Boyan|Boyan]] 12:43, 5 јуни 2007 (UTC) --[[Корисник:Прокор|Прокор]] 21:16, 4 јули 2007 (UTC) ==what does that mean== И во првиот век од нашата ера, античко-римскиот историчар Тит Ливиј запишува дека Етолците, Акаранците и Македонците си го зачувале пелазгиот јазик и говорат еден ист јазик: Aetolos, Acarnanas, Macedonas eiusdem linguae hominess (Titus Livius, книга XXX, стр. 29). i can only understand "In the first century of our era, rimskiot-Roman historian Titus Livius zapišuva that Aetolians, Akarneans and Macedonians are the začuvale pelasgian language govorat one and the same language: Aetolos, Acarnanas, Macedonas eiusdem Linguae hominess (Titus Livius, book XXX, pp. 29 )." so Aetolos, Acarnanas, Macedonas what language does it say they spoke?[[User:CuteHappyBrute|CuteHappyBrute]] <small>([[User talk:CuteHappyBrute|разговор]])</small> 14:53, 31 октомври 2008 (UTC) ==Хелени, а не Елини == На старогрчки е Хелени, Елини е дериват од новогрчкиот. Во Историската литература исклучиво за старите грци се користи називот Хелени, сите други изрази се круциално погрешни... поздрав--Еден Македонец 08:38, 7 март 2010 (UTC) == Дали може да се утврди потеклото на еден народ и ако може, како се прави тоа? == {{Цитат| '''''Се разбира дека може. Тоа се прави со интердисциплинарни истражувања засновани врз строги научни методи, а не од новокомпонирани историчари и лаици по мас-медиуми, како што се прави тоа кај нас! А уште поважно е тоа да биде без диктат од политиката, што е многу тешко да се избегне во општества какво што е нашево. Политичкиот диктат не мора да биде директно упатен до научниците, многу често политичарите креираат клима која што ги насочува изучувањата или, пак, наметнува теми кои од научна гледна точка не се толку важни, но затоа им се важни на политичарите, првенствено заради останување на власт. За жал, кај нас не само што нема доволен број стручњаци за ова прашање (за историја, епиграфика, ономастика, етнологија, археологија, антропологија и др., дури има и непокриени научни области, како што се палеографија, сфрагистика, хералдика, нумизматика и др.), туку нема никакви услови за работа. И кога една тема е конјуктурна и исполитизирана, како оваа со потеклото, со неа почнуваат да се “занимаваат“ квазинаучниците наместо квалитетно образован кадар.''''' }} {{Цитат| ''' Етногенезата на секој народ е многу сложен процес за да може да се објасни во неколку реченици. Она што мора јасно да се каже е методолошкиот пристап во изучувањето на ова прашање... Одговорот на тоа кој се живеел во Македонија зависи од периодот: сигурно дека жителите во старото камено време не се истите со оние во античкиот период и од средновековието, а уште помалку со оние од последниве векови и поврзувањето на палеолитските луѓе со денешниве не само што е смешно и нарцисоидно (ние сме стари, односно најстари) туку е и опасно, зашто води кон фашизоидно однесување'''.<ref>[http://www.tribune-eu.com/?page=read_news&id=5243&PHPSESSID=acf6a728a556a8fd9672ac571e9fbde4 Наде Проева, професор по историја на стариот Исток, Нема наука кога има “интелектуална проституција”, Трибуне, Број: 220, Издание: 15/5/2009.]</ref>}} {{Цитат| '''Веднаш да кажам дека имуногенетските испитувања било каде во Светот, па и кај нас се показател на антрополошките карактеристики, но никако и национално обележје. Не може да прифатам дека најчестата појава на еден ген во едно подрачје значи национално обележје... Таквите заклучоци, благо кажано, се политички толкувања на генетските податоци и им нанесуваат ненадоместлива штета на научните и медицинските истражувања кај нас и во Светот... Нашите испитувања покажаа голема шареноликост во нашите гените што укажува на висок степен на мешање на нашиот народ со околните народи... Нашите испитувања не покажуваат дека постои "македонски" ген. '''.<ref>[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=26372&idg=2&idb=545&rubrika=Revija ВРЕВА И КОНТРОВЕРЗИ ОКОЛУ ПОСЛЕДНОТО ИСТРАЖУВАЊЕ ЗА ГЕНЕТСКИТЕ СЛИЧНОСТИ МЕЃУ МАКЕДОНЦИТЕ И ГРЦИТЕ. Генот не е национално обележје. проф. д-р Мирко Спироски, ВЕСТ, Година: 2 Број:545 Сабота 5/4/2002.]</ref>}} == Референци == <references/> == Јазик == Во научната јавност скоро ништо не се знае за старомакедонскиот, освен имињата на кралевите. Исто така нема денес документи на јазикот и не може да се тврди дека е исклучиво староеленски или тракиски. Постојат над шест теории за истиот и нема согласност за класификацијата. Грчката теорија е нова, неприфатена и не се користи како докажан и релевантен извор во науката. Поради тоа, не комплицирајте за јазикот во статијата. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 13:36, 7 септември 2011 (CEST) ::Плус додадов и добра веродостојна референца.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 13:50, 7 септември 2011 (CEST) == Територија на Античка Македонија == Локацијата на регионот Македонија била променувана неколку пати во текот на историјата. Пред неговото проширување под Филип II, Античка Македонија, на која модерниот регионот должи своето име, била сместена, речиси целосно во рамките на централни и западните делови на тековната грчка провинција Македонија. Поголемиот дел от денешната Република Македонија била под Античка Пајонија. Во втори век пр.н.е. во Македонија били опфатени приближно и другите области каде што се смета регионот денеска, со исклучок на северните делови од денешната Република Македонија. Сепак кога во 359/8 год. пр.н.е Филип II ја покорил Пајонија и наметнал само вазални односи. И покрај формалната зависност на Пајонија од Античка Македонија, на власт останала истата кралска куќа на чие чело стоел синот на Агис, Ликеј и т.н. Не може да се тврди дека денешната Република совпада со античката земја. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 14:10, 18 јануари 2015 (CET) == Ridiculous == The entire academic world supports the fact that the ancient Macedonians were a greek ethnos. Coincidentally, only "North Macedonian" Wikipedia claims the opposite (how strange, lol). Among other things, the page cites very few sources (entire paragraphs lack them). Who on Earth manages North Macedonia's Wikipedia? Целиот академски свет го поддржува фактот дека античките Македонци биле грчки етнос. Случајно, само „Северномакедонска“ Википедија го тврди спротивното (колку чудно, леле). Меѓу другото, страницата цитира многу малку извори (недостигаат на цели параграфи). Кој на Земјата управува со Википедија на Северна Македонија? [[User:Okapi Coinvolto|Okapi Coinvolto]] <small>([[User talk:Okapi Coinvolto|разговор]])</small> 21:03, 28 февруари 2024 (CET) == Distortion of historical sources and fringe theories == Hello. I would like to report a serious issue regarding the text about the ethnic origins of Ancient Macedonians. The section relies heavily on historical revisionism, "fringe theories," and the direct distortion of ancient sources, which violates Wikipedia's core policies on '''Neutral Point of View (NPOV)''' and '''No Original Research (NOR)'''. Specifically: * '''Distortion of Livy:''' The text claims that Livy (Book 31, 29) links Macedonians to a "Pelasgian language." In reality, the original Latin text states ''"Aetolos, Acarnanas, Macedonas eiusdem linguae homines"'' (men of the same language). Since Acarnanians and Aetolians were indisputably Greek-speaking tribes, Livy confirms the Macedonians spoke Greek. The word "Pelasgian" was entirely fabricated by the editor. * '''Political Rhetoric as Fact:''' Citing Demosthenes' political speeches (''Philippics'') to prove genetic or ethnic divergence is unacademic. Demosthenes was an Athenian politician using wartime propaganda, whereas the global academic consensus (and the modern Prespa Agreement) fully acknowledges the Greek character of Ancient Macedonia. * '''Admission of Bias:''' The text itself quotes local authors admitting that their work is politically directed (''"all scientific and intellectual energy is directed towards the third position, with the purpose of proving that we are a distinct and ancient ethnicity"''). This is a direct admission of non-neutral, politically motivated editing. Wikipedia is an encyclopedia based on global academic consensus, not local nationalist narratives. I request that this section be heavily revised or removed to reflect mainstream international historiography. Thank you. [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-35623-82|&#126;2026-35623-82]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-35623-82|разговор]]) 16:42, 18 јуни 2026 (CEST) :I agree with you about the wrong translation of Livy - who didn't lived in the era of Macedonian domination but centuries after. And if you acuse someone of distortion of sources, how did you come up with the conclusion that they spoke Greek language when no ancient author mentions "Greek" language in their books. :By putting modern Greek narative to the context that doesn't make you a NPOV editor but hardly biased by the modern Greek propaganda. Therefore measure your words first, before asking for changes or labeling other editors of them being biased, or politically incorect. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 11:00, 20 јуни 2026 (CEST) od6xpd4aeqs0nio1djokabvlxer6j9e Цунами 0 22171 5579231 5381807 2026-06-20T09:29:17Z Andrew012p 85224 /* */ 5579231 wikitext text/x-wiki [[File:2004-tsunami.jpg|thumb|upright=1.4|Цунами од 2004 година во Индискиот Океан]] [[Податотека:cunami5.jpg|десно|frame|400px|Шема како настанува едно цунами]] '''Цунами''' ([[јапонски јазик|јапонски]]: 津波 — ''пристаништен бран'') (津 „цу“, [[пристаниште]]; 波 „нами“ — [[бран]]) — природна појава на огромни бранови што потекнуваат од земјотрес или вулканско избувнување, при што се поместуваат тектонските плочи на дното на морето и настанува привремено вознемирување на површината на океанот или морето. Исто така цунамите може да бидат создадени од удар од големи вселенски тела, како на пример [[метеорит]]и. == Настани == Повеќето цунами се случуваат во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], но најсмртоносното цунами во историјата на човештвото се случило во [[Индиски Океан|индискиот океан]] во близина на [[Индонезија]], на [[26 декември]] [[2004]] при што починале околу 300.000 луѓе. * [[1605]], [[Јапонија]], 512 000 жртви. * [[1611]], Јапонија, 5 000 жртви. * [[1674]], Индонезија, 2 500 жртви. * [[1692]], [[Јамајка]], 3 000 жртви. * [[1703]], Јапонија, 5 000 жртви. * [[1707]], Јапонија, 30 000 жртви. * [[1746]], [[Перу]], 4 000 жртви. * [[1755]], [[Португалија]], 90 000 жртви. * [[1766]], Јапонија, 1 500 жртви. * [[1782]], [[Кина]], 40 000 жртви. * [[1792]], Јапонија, 15 000 жртви. * [[1854]], Јапонија, 3 000 жртви. * [[1868]], [[Чиле]], 25 000 жртви. * [[1883]], Индонезија, 40 000 жртви (поради избувнување на вулканот [[Кракатау]]). * [[1896]], Јапонија, 25 000 жртви. * [[1899]], Индонезија, 3 500 жртви. * [[1923]], Јапонија, 2 000 жртви. * [[1933]], Јапонија, 3 000 жртви. * [[1976]], [[Целебес]] (Индонезија), 8 000 жртви. Јапонија е држава со најредовни земјотреси и цунами. Многу активни [[тектонски плочи]] се наоѓаат на нејзината територија и особено во тихиот океан во јапонската околина. Во јапонската историја се регистрирани околу 200 цунами. ==Цунамито во популарната култура== * „Нуркање во цунамито“ ([[англиски]]: ''Duckdiving the Tsunami'' ) - песна на македонската [[Рок-музика|рок]]-група [[Molokai (рок-група)|Molokai]] од 2012 година.<ref>Molokai, ''You surf we send piranhas'', Направи заедно и Младински културен центар - Битола, 2012.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Tsunami|Цунами}} === Статии и мрежни места === * [http://tsunami.name База со податоци за цунами со детални статистики] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121112185552/http://www.tsunami.name/ |date=2012-11-12 }} * [http://www.geo-world.org/tsunami Мрежно место за образование во врска со цунамито] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070102083157/http://geo-world.org/tsunami/ |date=2007-01-02 }} * [http://www.pbs.org/nova/tsunami/ NOVA: Бранот кој го потресе светот] — Мрежно место и специјален извештај снимен во деновите на цунамито од 2004 во Индискиот Океан. * [http://www.tsunami.noaa.gov/ NOAA цунами] — Општ опис на цунамите и улогата на американската агенција NOAA во [http://www.tsunami.noaa.gov/research_modeling.html справувањето со цунами непогоди] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060822060324/http://www.tsunami.noaa.gov/research_modeling.html |date=2006-08-22 }}, [http://www.tsunami.noaa.gov/prepare.html готовност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060822060138/http://www.tsunami.noaa.gov/prepare.html |date=2006-08-22 }}, [http://www.tsunami.noaa.gov/education.html образование] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060803102225/http://www.tsunami.noaa.gov/education.html |date=2006-08-03 }}, [http://www.tsunami.noaa.gov/warnings_forecasts.html предвидувања и предупредувања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110418221600/http://www.tsunami.noaa.gov/warnings_forecasts.html |date=2011-04-18 }}, [http://www.tsunami.noaa.gov/responding.html одговор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060822060336/http://www.tsunami.noaa.gov/responding.html |date=2006-08-22 }} и [http://www.tsunami.noaa.gov/research_modeling.html истражување] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060822060324/http://www.tsunami.noaa.gov/research_modeling.html |date=2006-08-22 }}. * [http://ifmaxp1.ifm.uni-hamburg.de/tsunami.shtml Дали може радар да детектира цунами?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110719103302/http://ifmaxp1.ifm.uni-hamburg.de/tsunami.shtml |date=2011-07-19 }} — Хамбуршки универзитет . * [http://www.geohazards.no/ Меѓународен центар за гео-непогоди (ICG)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080302114513/http://www.geohazards.no/ |date=2008-03-02 }} * [http://www.prh.noaa.gov/itic/library/about_tsu/faqs.html ЧПП за цунами на ITIC] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050907110902/http://www.prh.noaa.gov/itic/library/about_tsu/faqs.html |date=2005-09-07 }} * [http://pubs.usgs.gov/circ/c1187/ USGS: Преживување на цунами] (САД) * [http://ioc.unesco.org/itsu/ ITSU] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050515085303/http://ioc.unesco.org/itsu/ |date=2005-05-15 }} — Координациска група за тихоокеанскиот систем за предупредување од цунами. * [http://www.tsunami.org/ Тихоокеански цунами музеј] * [http://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/ Цунами и земјотреси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050521082033/http://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/ |date=2005-05-21 }} * [http://tsunami.gov/ Цунами центри] — Национален временски сервис на САД * [http://www.sthjournal.org/ Весникот ''Science of Tsunami Hazards''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060207141615/http://www.sthjournal.org/ |date=2006-02-07 }} * [http://www.envirtech.org/envirtech_tsunameter.htm Систем за предупредување од цунами Envirtech] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060813005747/http://www.envirtech.org/envirtech_tsunameter.htm |date=2006-08-13 }} — Заснован на сеизмички метри на морското дно и површина. * [http://geology.com/articles/tsunami-geology.shtml Што предизвикува цунами?] * [http://sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=000CDB86-32E0-13A8-B2E083414B7F0000 Scientific American Magazine (издание од јануари 2006) Цунами: Бран на промена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071020114515/http://sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=000CDB86-32E0-13A8-B2E083414B7F0000 |date=2007-10-20 }} Што може да научиме од цунамито од декември 2004 во Индискиот Океан. === Слики и видео === '''Поврзано: [[Земјотрес во Индиски Океан 2004#Слики и видео|Слики и видео, земјотрес во Индиски Океан 2004]]''' * [http://www.archive.org/details/opensource_movies] 5 аматерски видео снимки од цунамито кое ги удри Шри Ланка, Тајланд и Индонезија на [[26 декември]] 2004. * [http://www.afterthetsunami.org/''' „По цунамито“'''] Документарец на данскиот писател и фотограф Торстен Овергаард по цунамито во југоисточна Азија од [[26 декември]] [[2004]]. * [http://www.digitalglobe.com/tsunami_gallery.html Сателитски снимки од цунамито во Азија во 2004 г. (пред и потоа)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050103013221/http://digitalglobe.com/tsunami_gallery.html |date=2005-01-03 }} * [http://www.crisp.nus.edu.sg/tsunami/tsunami.html Сателитски слики од области зафатени од цунами] Сателитски снимки со висока резолуција кои ги покажуваат ефектите на цунамито од 2004 на областите зафатени од цунамито во Индонезија, Тајланд и островот Никобар во Индија. * [http://www.geophys.washington.edu/tsunami/general/physics/runup.html Компјутерски генерирана анимација на цунами] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050105020059/http://www.geophys.washington.edu/tsunami/general/physics/runup.html |date=2005-01-05 }} * [http://nctr.pmel.noaa.gov/animate.html Компјутерски модели на анимации на вистински и симулирани цунами настани] од центарот за цунами истражување NOAA * [http://www.geophys.washington.edu/tsunami/general/physics/characteristics.html Анимација на цунами од 1960 кое потекнува надвор од брего на Чиле] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060716012051/http://www.geophys.washington.edu/tsunami/general/physics/characteristics.html |date=2006-07-16 }} * [http://www.forskning.no/Artikler/2006/juni/1149444923.73 Потеклото на едно цунами - анимација која покажува како преместувањето на континенталните плочи во Индискиот Океан ја содале катастрофата од [[26 декември]] [[2004]].] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110514180926/http://www.forskning.no/Artikler/2006/juni/1149444923.73 |date=2011-05-14 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1561/science_technology/earthquakes_and_tsunamis/ Дигитални архиви на CBC – Земјотресите и цунамите на Канада] * [http://citizenxpress.com/blog/view/244/ 2ра годишнина од цунамито: Многу прашања остануваат неодговорени] === Фикција === * ''[[State of Fear]]'' ([[2004]]) на [[Мајкл Крајтон]] ги истражува [[ненамерна последица|ненамерните последици]] од човечката интервенција со силите на природата. [http://www.michaelcrichton.net/fear/index.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060821193737/http://www.michaelcrichton.net/fear/index.html |date=2006-08-21 }} {{Физичка океанографија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Природни непогоди]] [[Категорија:Физичка океанографија]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Поплава]] [[Категорија:Цунами]] [[Категорија:Водни бранови]] 9l3dvonsyhh1wyvqkdjzk72ry2bvzg5 Трајанова порта 0 23237 5579222 5235471 2026-06-20T08:42:48Z Bjankuloski06 332 /* Тврдина Трајанова врата */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579222 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name = Трајанова врата<br /> |image = Крепост Траянови Врата - 2015-09-02.jpg |caption = Влезот на тврдината |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Ихтиман]] |location_country = [[Бугарија]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Трајанова врата''' ([[Бугарски јазик|бугарски]]: ''Траянови врата'') е историски премин во близината на градот [[Ихтиман]], а во денешно време и име на тунел долж [[Тракија (магистрала)|автомагистралата „Тракија“]]. === Тврдина Трајанова врата === Проходот е именуван по [[римско царство|римскиот]] [[Цар Трајан]], кој во [[2 век|II век]] на ридот над тврдината направил тврдина како симболична граница помеѓу провинциите [[Тракија]] и [[Македонија (римска провинција)|Македонија]]. Тврината е позната и како ''Штипон''. На [[17 август]] [[986]] год. [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] врши напад врз [[Самоилово Царство|самоиловото царство]], војската на чело со [[Самоил|цар Самоил]] ја победува византиската армија токму кај преминот Трајанова врата. === Тунел „Трајанова врата“ === [[Податотека:Trayanovi-vrata-tunnel.JPG|right|thumb|210px|Тунелот „Трајанова врата“ по патот кон Софија]] Низ соседниот рид на тврдината е прокопан тунелот „Трајанова врата“, кој е дел од автомагистрала „Тракија“. Тоа се наоѓа на околу 55 километра од [[Софија]], а наjблискиот град е [[Костенец]]. Тунелот ги има сите европски стандарди. {{рв|Gate of Traianus}} {{Тврдини во Бугарија}} {{Градби во Бугарија-никулец}} {{Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Бугарија|Трајанова]] [[Категорија:Порти]] 87m1l1scqekpjdxmqh9a3mkgmsknks3 Предлошка:Инфокутија Филм 10 23888 5578954 5544688 2026-06-19T16:42:38Z Andrew012p 85224 5578954 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = ''{{If empty|{{{name|}}}|{{{име|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}'' | image = {{#if:{{If empty|{{{image|}}}|{{{слика|}}}}} | [[Податотека:{{If empty|{{{image|}}}|{{{слика|}}}}}|{{#if:{{If empty|{{{image_size|}}}|{{{image size|}}}|{{{големина_на_слика|}}}|{{{големина на слика|}}}}}|{{If empty|{{{image_size|}}}|{{{image size|}}}|{{{големина_на_слика|}}}|{{{големина на слика|}}}}}px|230px}}|alt={{If empty|{{{alt|}}}|{{{алт|}}}}}]] }} | caption = {{If empty|{{{caption|}}}|{{{опис|}}}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{#if:{{If empty|{{{native_name|}}}|{{{native name|}}}|{{{изворен_наслов|}}}|{{{изворен наслов|}}}}}|''{{If empty|{{{native_name|}}}|{{{native name|}}}|{{{изворен_наслов|}}}|{{{изворен наслов|}}}}}''}} | label2 = Режисер | data2 = {{If empty|{{{режисер|}}}|{{{director|}}}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{If empty|{{{продуцент|}}}|{{{producer|}}}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{If empty|{{{сценарист|}}}|{{{writer|}}}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{If empty|{{{сценарио|}}}|{{{screenplay|}}}}} | label6 = Приказна | data6 = {{If empty|{{{приказна|}}}|{{{story|}}}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{If empty|{{{заснован_на|}}}|{{{based_on|}}}|{{{based on|}}}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{If empty|{{{раскажувач|}}}|{{{narrator|}}}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{If empty|{{{улоги|}}}|{{{starring|}}}}} | label10 = Жанр | data10 = {{If empty|{{{жанр|}}}|{{{genre|}}}}} | label11 = Музика | data11 = {{If empty|{{{музика|}}}|{{{music|}}}}} | label12 = Аниматор | data12 = {{If empty|{{{аниматор|}}}|{{{animator|}}}}} | label13 = Кинематографија | data13 = {{If empty|{{{кинематографија|}}}|{{{cinematography|}}}}} | label14 = Монтажа | data14 = {{If empty|{{{монтажа|}}}|{{{editing|}}}}} | label15 = Студио | data15 = {{If empty|{{{студио|}}}|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}|{{{production companies|}}}}} | label16 = Дистрибутер | data16 = {{If empty|{{{дистрибутер|}}}|{{{distributor|}}}}} | label17 = Премиера | data17 = {{If empty|{{{премиера|}}}|{{{released|}}}}} | label18 = Времетраење | data18 = {{If empty|{{{времетраење|}}}|{{{runtime|}}}}} | label19 = Земја | data19 = {{If empty|{{{земја|}}}|{{{country|}}}}} | label20 = Јазик | data20 = {{If empty|{{{јазик|}}}|{{{language|}}}}} | label21 = Буџет | data21 = {{If empty|{{{буџет|}}}|{{{budget|}}}}} | label22 = Бруто-заработка | data22 = {{If empty|{{{заработка|}}}|{{{gross|}}}}} | label23 = Претходен | data23 = {{If empty|{{{претходен|}}}|{{{preceded_by|}}}|{{{preceded by|}}}}} | label24 = Следен | data24 = {{If empty|{{{следен|}}}|{{{followed_by|}}}|{{{followed by|}}}}} | label25 = Веб-страница | data25 = {{If empty|{{{веб_страница|}}}|{{{website|}}}}} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{italic_title|}}}|no||{{Закосен наслов}}}}</includeonly> <noinclude> {{документација}} </noinclude> 19qv0uzj7izjzw2dx9w68dg96w223bz Бугарија (тема) 0 24985 5579159 5314596 2026-06-20T08:40:14Z Bjankuloski06 332 /* Историја на тема Бугарија */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (2) 5579159 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Byzantine Macedonia 1045CE.svg|thumb|right|250px|1045 година, граници на тема Бугарија.]] '''Тема Бугарија''' е воено-административна област на [[Византија]] во периодот [[1018]]-[[1185]]. Во состав на Византија имаше голем број на теми, населени со повеќеетничко население; Византија за полесно да ги лоцира луѓето ги нарекуваше по името на темата, а не со етничкото име<ref name="STEP" />, но и со тенденција сите нив да ги асимилира во [[Ромеи]] ([[Византијци]]). Во таа насока, Византија ги менува етногеографските имиња на областите и ги заменува со соседни за нив<ref name="STEP">Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“, том 1, Мисла, Скопје, 1985.</ref>. Затоа, во почетокот на [[11 век]] Византија териториите на најголемиот дел од Македонија, цела [[Србија]], [[Војводина]] до [[Срем]], делови од [[Албанија]] и [[Црна Гора]] ги сместува во новофомирана тема Бугарија, додека етногеографската територија на [[Бугарија]] ја сместува во тема [[Паристрион]], уште наречена [[Мизија]] или [[Загоре]]. Географската област [[Тракија]] Византијците ја инкорпорираа во [[тема Македонија]], а пак областа околу [[Цариград]] во тема Тракија. Центар на византиската тема Бугарија бил градот [[Скопје]]. == Историја на тема Бугарија == Од [[972]] г. поголемиот дел од бугарската држава не постои, истата влегува во состав на Византија, во која спаѓаше и поголемиот дел на Македонија; слободните територии на [[Цар Самоил]] и неговите браќа не беа признати за посебна држава од Византија, туку тие беа за Византија само бунтовници. Цариградскиот Византиски Патријарх не го призна Самоил за Цар, туку Папата [[Григориј V]]. Тогаш, Византија ја дели територијата на Бугарија, денешните [[Македонија]], Србија, Црна Гора и дел од Албанија на Теми. Византија ги става имињата на окупираните територии; така, територијата на источна Тракија станува тема Македонија, а жителите на темата Македонија за византијците се Македонци, без разлика на нивната етничка припадност. Цариград и областа околу него, станува тема Тракија, а жителите на тема Тракија географски Траки. Територијата на Македонија, Црна Гора, сегашна Србија влегуваат во византиска тема Бугарија (Воулгариа) и сите жители ([[Македонци]], [[Срби]], [[Црногорци]]<ref name="STEP" />) на темата Бугарија беа за Византија [[бугари]] (Voulgaroi). Вистинска Бугарија станува тема Паристрион, Загорје или Мизија (Мизија), а жителите Паристрионци, Загорци или Мизи <ref>(Ibidem, p. 43-49./Vezi P. Diaconu, Les Petchénegues..., p. 112-115, N. Iorga, Les premieres cristallisations d'État des Roumains, “Bulletin de la Section Historique”, 5-8, 1920, 1, p. 33-46; N. Bănescu, Les premiers témoignages byzantins sur les Roumains de Bas-Danube, “Byzantinisch-Neugriechische Jahrbücher”, 3, 1922, p. 287-310 / N. Bănescu, Les duchés byzantins de Paristrion (Paradounavon) et de Bulgarie, Bucarest, 1946, p. 101; P. Diaconu, Les Petchénegues..., p. 101).</ref> Поранешното [[Самоилово Царство]] се простираше на територијата на византиската тема Бугарија, па затоа византиските хроничари од 11 век зборуваат некогаш за [[Цар Самоил]] и неговите територии како бугарски. Но, тие мислат на темата Бугарија со центар во Скопје, а не на државата Бугарија.<ref name="STEP" /> Поранешното Самоилово Царство се простирало на територијата на темите Бугарија, Паристрион, како и на дел од темите Македонија, Тесалоники, Никополис и Дирахиј.<ref>Die Bulgaren in ihren historischen, etnographishen und politischen Grenzen, Berlin 1917, p. 14</ref> == Византијците го воведуваат името Бугарин (Воулгарос) за сите жители на Тема Бугарија == [[Теофилакт Охридски]], Грк, родум од [[Еврип]], е Архиепискот на [[Охридската Архиепископија]] од [[1090]] г. до [[1119]] г. Познат е по тоа што го има напишано "Пространото Св. Климентово Житие" каде објаснува дека за него Бугари се жителите на византиската тема Бугарија<ref name="STEP" /> т.е. тоа се географски бугари. Теофилакт и самиот себеси се сметал за бугарин - жител на темата Бугарија, па во Пространото Житие на Св. Климент запишува "Св. Климент ни го предал НА НАС БУГАРИТЕ сето она што се однесува на црквата" <ref>(Пространото Житие на Св. Климент, Охридски ракопис во Румянцев музей во Москва. Збирката на Григорович под број 818, лист стр. 11-6 до ЗЗ-б. / Архивен институт на БАН (кутия III, папка IV.)</ref>. Како мнозинското население во византиската тема Бугарија (Македонија, Србија, Црна Гора, Албанија) било словенско, бугари за грците биле словените, па Теофилакт пишува во своето житие на Св. Климент за "славенскиот или бугарскиот народ", а јазикот во темата Бугарија го нарекува [[бугарски јазик|бугарски]]. За него, [[Свети Климент Охридски]] бил "прв епископ на бугарски јазик" <ref>(Пространото Житие на Св. Климент, Охридски ракопис во Румянцев музей во Москва. Збирката на Григорович под број 818, лист стр. 11-6 до ЗЗ-б. / Архивен институт на БАН (кутия III, папка IV.).</ref> Оттогаш, според некои, за Византијците и Грците зборот Бугар станал синоним за словен, а бугарски јазик синоним за словенски јазик. "Краткото житие на Св. Климент", уште наречено "Охридската Легенда", за кое се смета дека е напишано од охридскиот Архиепископ од 13 век, гркот [[Димитриј Хоматијан]], родум од [[Ликија]] ([[Мала Азија]]), жителите на Мизија, денешна Македонија и Илирик ги нарекува бугари - волгарои.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ziezi.net/ohridska.html |title=Кратко житие на Св. Климент Охридски (Охридска легенда), во: Милев, Александър. Гръцките жития на Климент Охридски, София 1966 |accessdate=2009-04-09 |archive-date=2009-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305225411/http://ziezi.net/ohridska.html |url-status=dead }}</ref> За Бугарите, грчкиот автор во "Охридска Легенда" пишува: "''тие беа иселени во старо време од воената сила на Александар, од крајот Бруса Олимп кон Северноледениот Океан и Мртвото Море, а откако поминало многу време, со страшна војска го преминаа Дунав и ги зазедоа сите соседни области: Панонија и Далмација, Тракија и Илирик, а и голем дел од Македонија и Тесалија''" <ref>[http://www.promacedonia.org/bugarash/ko/kratkozhitie.html Хоматијан, Димитриј. Кратко житие на Св. Климент Охридски (Охридска легенда), во: Милев, Александър. Гръцките жития на Климент Охридски, София 1966]</ref>. Во истата Охридска Легенда, оригинално напишана во 13 век се вели дека папата го ракоположил Методиј за архиепископ на Моравија и Бугарија, а Kлимент бил ракоположен од Методиј за епископ на целиот Илирик и на "бугарскиот народ" кој ги владеел тие краишта <ref>(Ив. Дуйчев, Краткото Климентово житие от Димитрий Хоматиан, в „Климент Охридски, сборник от статии по случай 1050 години от смъртта му" БАН, София, 1966 г., стр. 161—171)</ref>. За Грците, сите словенски народи што ги населуваат Илирик (Србија, БиХ, Црна Гора, Хрватска, мое дополнување), Далмација и Панонија за грците биле бугари<ref name="STEP" /> и ги нарекуваа со едно име, почнувајќи од 10 век. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://img53.exs.cx/img53/6537/ThemesintheByzantineEmpireunderBasilII.jpg Карта на Византија со Темите од 1025 г.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131019161316/http://img53.exs.cx/img53/6537/ThemesintheByzantineEmpireunderBasilII.jpg |date=2013-10-19 }} *[[:s:Узите ја пљачкосуваат Македонија|Узите ја пљачкосуваат Македонија]] на Викиизвор. *[[:s:Народот во Македонија се крева на востание против Византија на чело со Георги Војтех|Никифор Вриениј „Народот во Македонија се крева на востание против Византија на чело со Георги Војтех“]] на Викиизвор. {{Византиски теми според Тематибус}} [[Категорија:Византиски теми]] lt760a2auicu645kxy93zsrve6f9vif Свети Ахил (остров) 0 27009 5579218 5577825 2026-06-20T08:42:28Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579218 wikitext text/x-wiki {{Поврзано|Свети Ахил (појаснување)}} {{внимание}} [[Податотека:Agios Axillios.JPG|мини|десно|Поглед на Свети Ахил преку понтонскиот мост]] [[Податотека:Agios Ahilleios Mikri Prespa 200704.JPG|мини|десно|Остатоци од базиликата „[[Св. Ахил (базилика)|Свети Ахил]]“ на Цар Самоил]] '''Свети Ахил''' — остров во [[Мало Преспанско Езеро|Малото Преспанско Езеро]] со должина од околу 1.700 метри. Највисоко место е врвот Кале (1.025 м). Островот бил населен уште од антиката. Во југозападниот дел се пронајдени остатоци од античката македонска населба ''Лика''. Во средниот век тука бил [[замок]]от — управно седиште на [[Самоилово Царство|Самоиловата држава]], градот ''Преспа'', како и дворците на царот [[Самоил (цар)|Самоил]]. Денес единствено населено место на островот е истоименото село [[Ахил (село)|Ахил]]. Претставува мала населба од неколку куќи. Во почетокот на XX век имало 4 куќи, најголемата од нив припаѓала на родот Марковци, којшто претставувал [[задруга]] од 70 членови. Друго стара семејство се Петковци, чијшто наследници и денес живеат таму. Во 1907 година селото веќе броело 7 куќи. Месното население верува дека бројот на куќите не смее да надмине 11, така што ако биде изградена 12 таа се руши. Тоа е зошто некогаш имало 12 цркви, и поради тоа местото се смета за свето и не треба да го продолжува човечкиот грев. Црквите што постоеле (или сè уште постојат) се следниве: * Свети Никола * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Ахил|Свети Ѓорѓи]] * Свети Атанас во местото Фојка * Спасова црква во местото Спас * [[Црква „Св. Димитриј“ - Ахил|Свети Димитриј]] * [[Црква „Св. Апостоли“ - Ахил|Дванаесет Апостоли]] * [[Црква „Пресвета Богородица Порфирна“ - Ахил|Пресвета Богородица]] * [[Св. Ахил (базилика)|Свети Ахил]] * Света Марина == Поврзано == * [[Видринец]] — друг остров во Малото Преспанско Езеро * [[Мало Преспанско Езеро]] == Надворешни врски == {{рвр|Agios Ahillios}} [[Категорија:Острови во Егејска Македонија]] [[Категорија:Преспанско Езеро]] [[Категорија:Преспа (општина)]] [[Категорија:Ахил (село)]] epl50neh2dt9offfiwqcwaknl61imy8 Калемегдан 0 27779 5579133 5115328 2026-06-20T06:12:32Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579133 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Белградска тврдина | native_name = {{јаз|sr|Београдска тврђава}}<br />{{јаз|sr|Beogradska tvrđava}} | image = Beograd 2013 - panoramio (34).jpg | image_alt = | caption = Паркот Калемегдан и тврдината | former_names = | alternate_names =Калемегдан | map_type = Белград Србија | map_alt = | map_caption = Местоположба во рамките на Белград | building_type = тврдина | architectural_style = | structural_system = | cost = | location = [[Белград]], [[Србија]] | client = | owner = Завод за заштита на спомениците на културата на градот Белград | current_tenants = | landlord = | location_country = Србија | latd = 44 | latm = 49 | lats = 24 | latNS = N | longd = 20 | longm = 27 | longs = 01 | longEW = E | altitude = | start_date = 279 п.н.е. | completion_date = | inauguration_date = | demolition_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area | main_contractor = | architect = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = | url = {{URL|http://beogradskonasledje.rs/}} | references = }} [[Податотека:KalemegdanPark.JPG|мини|десно|Поглед на Калемегдан]] '''Калемегдан''' ([[Српски јазик|српски]]: ''Калемегдан'' / ''Kalemegdan'') е [[парк]] - [[тврдина]], и урбана, но ненаселена населба на [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Се наоѓа во белградската општина [[Стари Град (Белград)|Стари Град]], на десниот брег на [[Сава]], на местото каде оваа река се влева во [[Дунав]]. Основните ѕидини гледаат кон [[Земун]] и [[Нов Белград]]. Тврдината е градена во периодот од [[13 век|13]] до [[19 век]], при што секој од освојувачите градел сопствен дел. Името Калемегдан се однесува на висорамнинката на која се наоѓа тврдината, додека тврдината била главно воено упориште на Белград, служело за надбљудување на непријателот при борба, затоа неговото име потекнува од турските зборови ''кале'' - поле и ''мегдан'' - борба. [[Отоманско Царство|Турците]] го нарекувале и Фиќир-бајир што значи „брег за размислување“.<ref>[http://turizam.bg-info.org/kalemegdan Калемегдан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150705101152/http://turizam.bg-info.org/kalemegdan |date=2015-07-05 }} - BG-Info.org</ref> Тврдината е трансформирана во парк во [[19 век]]. Денес, таа е важен историско-културен комплекс. ==Историја== [[Податотека:Предвечерје на Калемегдану.JPG|мини|десно|Предвечерје на Калемегдан, октомври 2019 година]] [[Податотека:Kalemegdan- novo šetalište, zima 1928-29.tif|мини|десно|Ново шеталиште, зимата 1928/29]] Преуредувањето на паркот започнало по предавањето на тврдината на Србите во 1867 година, по наредба на [[кнез]]от [[Михајло Обреновиќ III]]. Идејните скици за уредување на Калемегдан ги направил првиот белградски урбанист, Емилијан Јосимовиќ. Зеленилото било засадено меѓу 1873 и 1875 година, кога со тврдината командувал [[полковник]]от [[Драгутин Жабарац]], некогашен прв [[аѓутант]] на кнезот Михаило Обреновиќ. Планското уредување на Калемегдан започнало во 1890 година. Тогаш војската го предала паркот на белградската општина. Тогашниот претседател на општината, [[Никола Пашиќ]], го одобрил првиот кредит за уредување на Калемегдан, во износ од 10.000 тогашни динари. Во 1905 година започнало проширувањето на паркот со уредувањето на Мал Калемегдан, што се протегал од павиљонот „Цвијета Зузориќ“ до [[Белградска зоолошка градина|Зоолошката градина]]. Пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] Калемегданскиот парк завршувал на местото каде денес има камени скали кои водат кон долната тераса. Земјиштето зад овие скали сè до 1929 година било потполно неуредено и обраснато со коров. По 1931 година, паркот бил проширен и на Горниот град. Во паркот се поставени многу споменици. На Калемегдан се наоѓаат: [[Воен музеј (Белград)|Воениот музеј]], уметничкиот павиљон „Цвијета Зузориќ“, Градскиот завод за заштита на споменици на културата, [[Белградска зоолошка градина|Зоолошката градина]], римскиот бунар, детски забавен парк, Гробница на народните херои на Калемегдан, голем број на спортски игралишта и угостителски објекти и Музејот на природата. Во септември 2010 година на Калемегдан поставена е јапонска чешма како благодарнсот на народот на [[Јапонија]]. ==Калемегдан како тема во уметноста и во популарната култура== * „Калемегдан“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Стерна''. Скопје: Мисла, 1966, стр. 13-14.</ref> * „На Калемегдан“ (српски: ''Na Kalemegdanu'') — песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, ''Izabrane pesme''. Beograd: Rad, 1979, стр. 14.</ref> * „На Калемегдан“ (српски: ''На Калемагдану'') — песна на српскиот поет [[Владислав Петковиќ - Дис]].<ref>Владислав Петковић-Дис, ''Песме''. Београд: Рад, 1960, стр. 83-84.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Галерија == <gallery> Податотека:Monument of Gratitude to France in Belgrade.JPG|Споменик за благодарност на Франција Податотека:Kalemegdan.01.top.jpg|Караѓорѓев топ Податотека:Kalemegdanska tvrđava IMG 1942.JPG|Калемегданска тврдина Податотека:Kalemegdan, 1930. godina.jpg|Разгледница од Калемегдан, 1930 година Податотека:Kalemegdan_trees.jpg|Паркот Калемегдан Податотека:Kalemegdan 2.jpg|[[Победник (споменик)|Победник]] Податотека:Pobednik na Kalemegdanu 3.jpg|Победник Податотека:Kalemegdan 3.jpg|Шеталиште Податотека:Kalemegdan 4.jpg|Поглед од тврдината Податотека:Kalemegdan - put.jpg|Шеталиште во бедемите Податотека:Kalemegdan - Maketa.jpg|Макета од древниот град на Деспот Стефан Лазаревиќ Податотека:Kapela-Svete-Petke-(Kaleme2.jpg|[[Црква Света Петка во Белград|Капела на Света Петка]] Податотека:Ružica church, Belgrade, Serbia.jpg|[[Црква Ружица]] Податотека:Hunjadi brani Beograd.jpg|спомен-табла за одбрана на Белград од 1456 година која ја водел [[Јанош Хуњади]] Податотека:Kalemegdanska tvrđava 2.jpg|[[Белградска тврдина|Калемегданска тврдина]] Податотека:Kalemegdanska tvrđava IMG 1941.JPG|Калемегданска тврдина Податотека:Kalemegdanska tvrđava IMG 1943.JPG|Калемегданска тврдина Податотека:Kalemegdanska tvrđava.jpg|Калемегданска тврдина Податотека:Kalis.jpg|Поглед на Калемегдан од новобелградската страна Податотека:Споменик руским борцима на Калемегдану.jpg|[[Спомен-обележје на руски и српски војници од Првата светска војна во Белград|Спомен-обележје на руски и српски војници од Првата светска војна]] Shishi odoshi stylized.jpg|Јапанска чешма на Калемегдан – стилизован [[шиши-одоши]]. Jankoveselinovic.jpg|Биста на [[Јанко Веселиновиќ]] на Калемегдан </gallery> == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Kalemegdan}} * [http://www.discoverserbia.org/sr/beograd/kalemegdan Калемегдан] Комплетен водич низ Србија * [http://www.360vr.rs/bg-vodic/kalemegdan.php Калемегдан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111231210201/http://www.360vr.rs/bg-vodic/kalemegdan.php |date=2011-12-31 }} Виртуелна прошетка низ Калемегдан {{Тврдини во Србија}} [[Категорија:Калемегдан]] [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Паркови во Белград]] [[Категорија:Тврдини во Србија|Калемегдан]] [[Категорија:Турцизми]] 8ip1b04pg9thg4senfasie3qbsqtxak Велики Преслав 0 27971 5578939 5550638 2026-06-19T15:56:13Z Buli 2648 /* Историја */ 5578939 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Велики Преслав |image_skyline = Preslav fortress 11.jpg |subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] |subdivision_name = {{БУГ}} |subdivision_type1 = [[Административна поделба на Бугарија|Област]] |timezone = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 |timezone_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |map_caption = Местоположба на Велики Преслав| |pushpin_map = Бугарија |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption = Местоположба на Велики Преслав |pushpin_mapsize = |leader_title = Градоначалник |postal_code_type = Поштенски број |native_name = Велики Преслав |subdivision_name1 = [[Шумен (област)|Шумен]] |population_total = 8,951 |population_urban = 14960 |population_footnotes = <ref name="statistika">{{en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588#cont Bulgarian National Statistical Institute – Bulgarian towns in 2009] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101113165731/http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588#cont |date=2010-11-13 }}</ref><ref name="population">{{en}} [http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html „WorldCityPopulation“]</ref><ref name="pop-stat">{{Наведена мрежна страница|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|title=„pop-stat.mashke.org“|publisher=|accessdate=2020-04-18|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016140135/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|url-status=dead}}</ref> |population_as_of = 2009-12-31 |elevation_m = 92 |postal_code = 9850 |area_code = 0538 |coordinates = {{coord|43|10|0|N|26|49|1.2|E|region:BG|display=inline,title}} |leader_name= | }} '''Велики Преслав''' ({{langx|bg|Велики Преслав}}) — град во Источна [[Бугарија]] и претставува административен центар на општина Велики Преслав. До [[1993]] година се вика '''Преслав''' и во историјата е познат како втора престолнина на Бугарија меѓу [[893]]-[[972]] г. Во градот се наоѓа археолошки музеј и тврдина. Особено голем процвет достигнува во времето на ханот [[Омуртаг]] како воен лагер со [[гарнизон]]. Денес градот брои околу 9.000 жители. == Историја == [[Податотека:Preslav-plan-tbozhinov.gif|лево|мини|План на стариот град]] Царот [[Симеон I|Симеон Велики]] ја преместил престолнината од [[Плиска]] во Преслав. Во градот настанал т.н. „златен век“ на бугарската култура. Се развиле најмногу литературата, архитектурата и уметноста. Биле изградени голем број христијански храмови, а престолнината била направена по урнек на [[Цариград]]. Од Плиска во Преслав била преместена и [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]]. == Личности поврзани со Преслав == * цар [[Симеон I]] ([[893]]-[[927]]) * цар [[Петар I]] ([[927]]-[[969]]) * цар [[Борис II]] ([[969]]-[[971]]) * цар [[Роман (бугарски цар)|Роман]] ([[978]]-[[991]]) * цар [[Пресијан II]] [[1018]] * цар [[Петар II]] ([[1040]]-[[1041]]) * цар [[Константин Бодин|Петар III]] ([[1072]]) * [[Наум Охридски]] * [[Константин Преславски|Константин Презвитер]] * [[Црноризец Храбар]] * [[Јован Егзарх]] * [[Презвитер Козма]] == Галерија == <gallery> Image:Veliki Preslav walls Enev.jpg Image:Preslav-Vhod.jpg </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.museum-preslav.com/ Музеј Велики Преслав] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120717014005/http://www.museum-preslav.com/ |date=2012-07-17 }} * [http://www.duma.bg/2004/1004/081004/obshtestvo/ob-3.html „Велики Преслав - Златниот главен град“, Велиана Христова] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070526065236/http://www.duma.bg/2004/1004/081004/obshtestvo/ob-3.html |date=2007-05-26 }} {{Градови во Бугарија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велики Преслав| ]] [[Категорија:Населени места во областа Шумен]] ajrjfbcw1mt9aa5yr2wq9msppau7ndz Тиквешко востание 0 29111 5579230 5531997 2026-06-20T09:24:39Z Forbidden History 89259 додадена цитирана информација за жртвите и доадена предлошка за потврда на извор за цитираните текстови. 5579230 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict= Тиквешко востание |partof= |image= [[Податотека:Monument - Tikveš Uprising.jpg|200п]] |caption= Споменик на Тиквешкото востание во [[Кавадарци]] |date=[[1913]] |place= [[Тиквеш]] |territory= |result= |combatant1= {{знаме|Кралство Србија}} |combatant2= {{знаменце|Flag of the IMRO.svg}} [[ВМРО]] |commander1= {{знамеикона|Кралство Србија}} [[Василие Трбиќ]]<br /> {{знамеикона|Кралство Србија}} [[Јован Бабунски]]<br /> {{знамеикона|Кралство Србија}} [[Јован Долгач]]<br /> |strength1= |strength2= |casualties1= |casualties2= 1.000 }} [[Податотека:Tikveški ustanak - spomen ploča.JPG|мини|десно|300п|Спомен плоча во Кавадарци.<ref>[http://regioni.mk/new_site/httpregioni-mkp29707/ REGIONI.MK, Кавадарци, 18.02.2013 г. Споменик по повод 100 години од Тиквешкото востание]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>]] '''Тиквешко востание''' — прв организиран масовен народен вооружен отпор против [[Србија|српската]] власт којашто ја окупирала [[Вардарска Македонија]] по повлекувањето на [[Турција|турските]] сили по [[Првата балканска војна]]. Востанието започнало на [[19 јуни]] [[1913]] година, во [[Тиквешија]]та и траело седум дена.<ref name="PIPVMI">Виолета Ачковска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“, Скопје, 2004.</ref> Тиквешкото востание е самостојно дело на тиквешкото население, спонтано организирано и раководено од месните дејци, револуционери и војводи на Организацијата, а потпомогнато од четите на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]]. == Причини за востанието == {{ВМРО (Aвтономистичка)}} Востанието е предизвикано од насилствата вршени од српските окупаторски власти врз населението при напорите за асимилација и [[Србизација|посрбување]]. Српските власти упатуваат јавна закана до населението дека секој оној којшто ќе се спротивстави на новата власт ќе биде погубен.{{Се бара извор}} По окупацијата се протерани сите дотогашни бугарски учители и егзархиски свештеници, а како замена се доведени учители и попови од [[Србија]]. Во [[Црква|црквите]] и [[Училиште|училиштата]] е воведен [[Српски јазик|српскиот јазик]]. Теророт на власта се засилува, а со тоа и револтот на населението од ден во ден расте сè повеќе, не само кај првенците, туку и кај обичните жители. На востанието му претходат неколку настани коишто особено го зголемуваат револтот. Имено, едно момче, по име Александар Видов, е убиено само поради тоа што изјавува дека не се чувствува како [[Срби]]н. Една млада невеста од [[Ваташа]], веднаш по нејзината свадба е силувана од страна на српскиот поручник Милан Крековиќ. Била убиена и цела турска фамилија од педесетина члена, меѓу кои и деца.{{Се бара извор}} == Тек на востанието == Со поддршка на [[ВМРО]] е свикано собрание со делегати од речиси сите места во [[Тиквешија]]та. На собранието едногласно е решено да се крене востание и е создаден востанички штаб, составен од видни војводи од тој крај коишто учествувале и во [[Илинденското востание]], меѓу коишто биле: [[Дончо Лазаров]], [[Михаил Шкартов]], [[Коце Сеизов]], [[Диме Пинџуров]], [[Тодор Камчев]] и други. Бројот на востаниците изнесува околу 1.000, од коишто 200 луѓе се обични граѓани коишто земаат пушка в рака, а останатите се комити од четите на ВМОРО. Востанието започнало на [[19 јуни]] [[1913]] година, и покрај [[Неготино]] и [[Кавадарци]], ослободени се и педесетина села во областа [[Тиквеш]]. Четите на Дончо Лазаров и Михаил Шкартов ги напаѓаат и ги протеруваат српските војски од Неготино. Српските власти испраќаат свои чети од околните села кон Неготино, но сите тие се разбиени. Востаниците продолжуваат понатаму и успеваат да ги протераат српските чиновници и писари од општинската зграда во Кавадарци и симнувајќи го српското знаме, го поставуваат тиквешкото револуционерно знаме. На [[20 јуни]] е одржано и свечено собрание на коешто е избрана и градска управа составена од 12 видни кавадарчани, а слободата траела само 7 дена.{{Се бара извор}} == Задушување на востанието == [[Податотека:Извештај за Тиквешко 1913 - 1.JPG|мини|лево|200п|Извештај за тиквешко.]] После седум дена Србите испраќаат голема војска предводена од [[Василие Трбиќ]], како и од [[Јован Бабунски]] и [[Јован Долгач]]. На помош на српската војска иде и башибозук на [[Јаја Ага]] со 250 вооружени души. Тиквешките востаници, заедно со четите на војводите [[Христо Чернопеев]] и на [[Петар Чаулев]] се оставени сами да се соочат со српската војска, но не успеваат во своите напори. Во востанието загинале околу 545 жители на тиквешијата, биле изгорени околу 608 куќи, 91 малтретирани и 15 силувани жени.<ref>{{Наведена книга|title=Тиквешкото востание во 1913 година|last=Камчевски|first=Петре|last2=Кимов|first2=Васил|last3=Шкартов|first3=Љупчо|publisher=Музеј - Галерија Кавадарци|year=1999|isbn=9989-878-13-7|location=Кавадарци|pages=133}}</ref> 150 кавадарчани се врзани на колје во центарот на градот и се оставени да висат 30 часа под пеколното сонце, а после тоа заедно со уште 50 други кавадарчани се одведени во месноста Полјаната и стрелани.{{Се бара извор}} Запалени биле над илјада куќи, а околу 2.700 луѓе биле затворени. Војската вршела страшен терор и во реонот околу Криволак - колеле луѓе, а во фурни ги гореле децата.{{Се бара извор}} == Поврзано == * [[Охридско востание]] * [[Вардарска Бановина]] * [[Србизација]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Д-р Зоран Тодоровски „Тиквешкото востание во 1913 година“ == Надворешни врски == * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=05C18A386ABA844BA3F6ED860B8EB9F8 Стравотни колежи во Тиквешијата по Тиквешкото востание] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110614015409/http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=05C18A386ABA844BA3F6ED860B8EB9F8 |date=2011-06-14 }} * [http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=EA8F138B2301F4478B67B45C489CC466&arc=1 Тиквешкото востание конечно ќе најде место во историјата] *[https://documents-mk.blogspot.com/2009/05/blog-post_07.html „Тиквешко револуционерно знаме“], Македонски документи *[https://documents-mk.blogspot.com/2009/05/101.html „И по 101 година продолжува потрагата по знамето од Тиквешкото востание“], Македонски документи *[http://mn.mk/istorija/4386-Tikvesko-vostanie „Тиквешко востание“], Македонска нација *[http://strumski.com/biblioteka/?id=176 „Тиквешкото востание во јили 1913 година“], Благоj Видов од Кавадарци, Спомени *[http://strumski.com/biblioteka/?id=1091 „Востанието во Тиквеш - јуни 1913 година“], Пане Попкоцев од с. Ваташа, Кавадарско, Спомени [[Категорија:Македонски востанија]] [[Категорија:Востанија на ВМРО]] [[Категорија:Тиквеш|Востание]] [[Категорија:Македонија под српска власт]] am2bjzzusguucblxrzt0uj6oxn15fmt Густав Влахов 0 37948 5579305 5532062 2026-06-20T11:17:14Z Bjankuloski06 332 5579305 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Густав Влахов|портрет=Gustav Vlahov.jpg|роден-дата=18 септември 1912|роден-место=[[Истанбул]], [[Турција]]|починал-дата=16 јануари 1991|починал-место=[[Белград]], [[Југославија]]}} '''Густав Влахов''' ({{роден|18|септември|1912}} во {{роден во|Истанбул}}, [[Турција]] — {{починал|16|јануари|1991}} во [[Белград]], [[Југославија]]) — македонски комунист, револуционер, политички работник, дипломат<ref>{{Наведена книга|title=Личности од Македонија|first=Јован Павловски и други|publisher=МИ-АН|year=2002|isbn=9989-613-28-1|location=Скопје|pages=60}}</ref> и носител на „[[Партизанска споменица 1941]]“. == Животопис == Густав Влахов е син на македонскиот револуционер [[Димитар Влахов]], кој имаше големо влијание Густав рано да се вклучи во револуционерното движење. Тој на рани години престојува во различни градови и држави ([[Варна]], [[Софија]], [[Приштина]], [[Одеса]], [[Киев]], [[Женева]] и [[Софија]]). Основното училиште го завршува во [[Варна]] (1919–1923), средното во [[Виена]] (1932), а потоа живее во [[Париз]] и станува член на КПФ (1933–1934). Преку Лондон и Ленинград, стигнува во Москва (1935), каде што се запишува на Военохемиската академија. По едномесечниот притвор на татко му (1938), тој е исклучен од Воената академија и се запишува и по две години го завршува Хемиско-технолошкиот факултет и се вработува како инженер-технолог во московска фабрика. Член е на [[КПЈ]] од [[1933]] година.<ref name=":0" /> == Втора светска војна == Во текот на [[Втората светска војна]] Густав Влахов се пријавува за доброволец и учествува во редовите на [[Црвената армија]] при одбраната на [[Москва]], вршејќи разни одговорни воени должности.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://macedonism.org/Македонска-Енциклопедија/%d0%b2%d0%bb%d0%b0%d1%85%d0%be%d0%b2-%d0%b3%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%b2-%d0%b4%d0%b8%d0%bc%d0%b8%d1%82%d1%80%d0%be%d0%b2/|title=ВЛАХОВ, Густав Димитров|last=|first=|date=2018-10-23|work=Македонска Енциклопедија|language=mk-MK|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> На [[5 октомври]] [[1944]] г. тргнува со татко му од [[Москва]] во [[Крајова]], каде што преговараат [[Јосип Броз - Тито|Тито]] и [[Добри Терпешев|Терпешев]] и речиси два месеца се наоѓа во Титовата близина. По краткиот престој во [[Белград]], на 17 ноември тргнува за Скопје. Во Македонија осум месеци врши одговорни функции: директор на првата Партиска школа на [[Сојуз на комунистите на Македонија|КПМ]] во [[Скопје]], член на [[Агитпроп]] и инструктор на ЦК на [[КПМ]] за скопската партиска организација и директор на Централата за распределба на земјоделски производи.<ref name=":0" /> == Активности после Втората светска војна == По ослободувањето врши одговорни должности во Македонија и во федералните органи на [[СФРЈ]]. Југословенски амбасадор е во [[Пакистан]] од 1957 до 1961 година, во [[Костарика]] од 1959 до 1964 година, во [[Мексико]] од 1961 до 1966 година, кога бил акредитиран и во [[Хондурас]] 1962-1965 година и во [[Панама]] 1963-1969 година, како и во [[Австрија]] 1973-1977 година.<ref name=":0" /> Во [[1945]] година, веднаш позавршувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], оформен е првиот фудбалски оддел во скопското спортско здружение, под претседателство на Густав Влахов. Фудбалската секција е одвоена на [[16 август]] [[1948]] година и формиран е [[Фудбалскиот сојуз на Македонија]], на [[14 август]] [[1949]] година, како дел од [[Фудбалски сојуз на Југославија|Фудбалскиот сојуз на Југославија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ffm.mk/vremeplov|title=Времеплов|last=ФФМ|first=|date=9 мај 2014|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124130731/https://ffm.mk/vremeplov|archive-date=2021-01-24|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> Автор е на неколку дела кои даваат осврт на периодот пред, за и по Втората светска војна, меѓу кои „''Спомени на татко ми“''<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/Spomeni_na_tatko_mi.html?id=q11rnQEACAAJ&redir_esc=y|title=Spomeni na tatko mi|last=Vlahov|first=Gustav|date=1968|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=|language=mk}}</ref> и ''„На пресвртница: како ја видов и доживеав 1948“.''<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/%D0%9D%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0.html?id=q3sKAQAAIAAJ&redir_esc=y|title=На пресвртница: како ја видов и доживеав 1948|last=Влахов|first=Густав Д.|date=1990|publisher=Студентски збор|language=mk}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://macedonian.atspace.com/knigi/gv.htm Густав Влахов „Спомени за татко ми“]; [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2 текст]; [http://macedonia.kroraina.com/spomeni/vlahov_1968.htm текст] (1968) {{Македонија-биог-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Влахов, Густав}} [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Македонски амбасадори]] [[Категорија:Починати во Белград]] bfp1tzuj1vjy8b65v1lwkkh30egql05 Црква „Св. 40 Севастиски Маченици“ - Банско 0 38044 5579223 5562653 2026-06-20T08:42:55Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579223 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Археолошко наоѓалиште во Македонија |име=Црква „Св. 40 Севастиски маченици“ |слика=Црква „Св. 40 Севастиски Маченици“ - Банско (2).jpg |опис=Поглед кон црквата | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=23 | lat_sec=1 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=44 | lon_sec=36 |место=Банско |општина=Струмица |тип=црква |тип1=некропола |тип2= |период=среден век |период1= |период2= }} Средновековната црква во близина на населбата [[Банско]] се наоѓа на 1,5&nbsp;км северно од селото и 1&nbsp;км западно од асфалтниот пат за [[Банско]]<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> Археолошкото наоѓалиште на новооткриената [[црква (градба)|црква]], исто така посветена на светите Четириесет маченици од Севастија, говори дека таа била ѕидана како епископски [[храм]]. Во кој временски период оваа [[црква (градба)|црква]] ја имала ваквата функција треба да покажат понатамошните испитувања. Дали тоа било пред или после подигањето на втората односно на третата [[Манастир "Св. Леонтие" - Водоча|Водочка црква]], засега не е утврдено. Поврзаноста на почитувањето на '''Св. Четириесет Севастиски маченици''' присутни во живописот на [[Света Софија]] во Охрид, и во оштетениот живопис на [[Манастир "Св. Леонтие" - Водоча|Водочката црква]], коишто датираат од средината на XI век, стилот на градбата и пронајдените предмети во гробниците веднаш до самата [[црква (градба)|црква]], даваат одговор за поврзаноста на оваа црква во [[Банско]] со Водочките цркви, како и со онаа во [[Струмица]], посветена на [[Црква “Св.петнаесет тивериополски маченици“|Св.Петнаесет Тивериополски свештеномаченици]]. Но сепак со сигурност се знае дека црквата во Банско не била епископска [[црква (градба)|црква]] за време на струмичкиот [[епископ]] [[Мануил]], којшто живеел во втората половина на XI век. Затоа, може да се претпостави со извесна сигурност дека црквата во Банско најверојатно била подигната во периодот на владеењето на династијата Комнини, кога во Македонија, после падот на Самоиловото Царство, повторно се зацврстува византиското влијание и кога се подигнати повеќе значајни сакрални објекти. == Од животот во манастирот == Широките метални порти директно водат во манастирскиот двор. Под сенките на големите дрвја се наѕираат контурите на старото и новото. [[Манастир]]от ги прими своите први монаси, коишто дојдоа од [[Манастир "Св. Леонтие" - Водоча|Водочкиот манастир]] на 1 септември [[2001]] година. За неполни две години се подигнати нови конаци и обновена е малата [[црква (градба)|црква]] посветена на две светителки со името Параскева: на Преподобната чиишто мошти денес почиваат во [[Јаш]] (во [[Романија]]) и на Преподобната маченичка Параскева (од [[Рим]]). Во просториите на стариот конак малубројното братство започна со одгледување печурки, како единствена можност да организира сопствена економија којашто би ги задоволувала скромните материјални потреби на монашкот живот. Во најтивкиот и најживописниот дел од комплексот е подигнато ново ателје за иконопис. == Поврзано == * [[Список на археолошки наоѓалишта во Струмичко]]; * [[Бела вода (Банско)|Бела вода]]; * [[Врелото (Банско)|Врелото]], депо на монети; * [[Градиште (Банско)|Градиште]], тврдина од доцноантичкото време; * [[Дервиш (Банско)|Дервиш]], некропола од доцноантичкото време; * [[Каптажа (Банско)|Каптажа]], некропола од хеленистичко време; * [[Китка (Банско)|Китка]], некропола од хеленистичко време; * [[Моноспитовски лозја (Банско)|Моноспитовски лозја]], некропола од доцноантичкото време; * [[Под тврдината Китка (Банско)|Под тврдината Китка]], некропола од доцноантичкото време; * [[Банско (римска населба)|Банско, римска населба]]; * [[Бања Банско|Турска бања]], терма од доцноантичкото време; == Наводи == {{наводи}} {{рвр|Church of the Forty Martyrs of Sebaste (Bansko)}} {{Згради и градби во Струмица}} {{Архео-Струмица}} {{КНМ-Струмица}} [[Категорија:Манастири во Струмичката епархија]] [[Категорија:Знаменитости во Општина Струмица]] [[Категорија:Цркви во Општина Струмица]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Банско (Струмичко)]] [[Категорија:Храмови посветени на Светите 40 Маченици|Банско]] 7ts5eeace30ueahym45bhzznt0ao81m Македонци во Грција 0 41222 5579190 5548740 2026-06-20T08:41:32Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579190 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ| |group=Македонци од Грција<br>Егејски Македонци |image=<table border=0 align="center"> <tr> <td>[[File:Gotze.jpeg|75x95px]]</td> <td>[[File:IvanHNikolov.jpg|75x95px]]</td> <td>[[File:Anton dimitrov.jpg|75x95px]]</td> </tr> <tr> <td><small>[[Гоце Делчев|Делчев]]</small></td> <td><small>[[Иван Хаџиниколов|Хаџиниколов]]</small></td> <td><small>[[Андон Димитров|Димитров]]</small></td> </tr> <tr> <td>[[File:AleksandarTurandjov.jpg|75x95px]]</td> <td>[[File:Andreas Tsipas.jpg|75x95px]]</td> <td>[[File:Pavle filipov voskopulos.gif|75x95px]]</td> </tr> <tr> <td><small>[[Александар Турунџев|Турунџев]]</small></td> <td><small>[[Андреја Чипов|Чипов]]</small></td> <td><small>[[Павле Воскопулос|Воскопулос]]</small></td> </tr> <tr> </table> <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[File:Nof 2.jpg|x153px]]</td> </tr> <tr> <td>Македонки во [[ДАГ|Демократската армија]] за време на [[Граѓанска војна во Грција|Грчката граѓанска војна]] </tr> </table>|caption= |population= >500.000 |region1={{државнознаме|Грција}} |pop1= 250.000 - 1.000.000<ref name=VE>[https://www.youtube.com/watch?v=ekjMbiZhU9Yfeature=related Во Центар со Васко Ефтов, Македонците во Грција]</ref> |ref1= |region2={{државнознаме|Македонија}} |pop2= 70.000 |ref2= <ref>Simpson, Neil (1994). Macedonia Its Disputed History. Victoria: Aristoc Press. pp. 92. ISBN 0646204629.</ref> |region3={{државнознаме|Австралија}} |pop3= 90.000 |reg3= <ref>The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, 1988, James Jupp (Editor), Angus and Roberston, Sydney.</ref> |region4={{државнознаме|Канада}} |pop4= 26.000 |ref4= <ref>Peter,Hill. (1989) The Macedonians in Australia, Hesperian Press, Carlisle</ref> |region5={{државнознаме|САД}} |opo5= 30.000 |ref5= <ref>{{наведена книга |title=Harvard encyclopedia of American ethnic groups |year=1980 |publisher=Harvard University Press |isbn=0674375122, 9780674375123 |author=Stephan Thernstrom, Ann Orlov, Oscar Handlin }}</ref> |region6={{државнознаме|Романија}} |pop6= 9.052 |ref6= <ref name="Aegean Macedonians Address To UNHCR">{{Наведена мрежна страница |url=http://faq.macedonia.org/history/12.1.3.html |title=Aegean Macedonians Address To UNHCR |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705022945/http://faq.macedonia.org/history/12.1.3.html |url-status=dead }}</ref> |region7={{државнознаме|Србија}} |pop7= 7.500 |ref7= |region8={{државнознаме|Полска}} |opo8= 11.458 |ref8= <ref name="Aegean Macedonians Address To UNHCR"/> |region9={{државнознаме|Чешка}} |pop9= 11.623 |ref9= <ref name="Aegean Macedonians Address To UNHCR"/> |region10={{државнознаме|Албанија}} |pop10= 10.000 |ref10= <ref>Вклучувајќи и тие Македонци коишто живеат во селото [[Врбник (Албанија)|Врбник]], дел од Егејска Македонија во Албанија</ref> |region11={{државнознаме|Унгарија}} |pop11= 7.253 |ref11= <ref name="Aegean Macedonians Address To UNHCR"/> |region12={{државнознаме|Германија}} |pop12= |region13={{државнознаме|Русија}} |pop13= 11.980 |ref13= <ref name="Aegean Macedonians Address To UNHCR"/> |languages= [[македонски јазик|македонски]] и [[грчки јазик|грчки]] |religions= [[православие]]; [[католицизам]] |related= [[Македонци]]<br>[[Јужни Словени]] |pop8=11.458}} '''Грчките Македонци''' се граѓаните на [[Република Грција]] кои имаат [[Македонци|македонска национална свест]] или Македонците кои водат потекло од територијата на денешна Грција. Најголем дел од Македонците во Грција живеат или потекнуваат од [[Егејска Македонија]] (тие се познати како [[Егејци#Егејци|'''егејски Македонци''' или '''Егејци''']]) и има други македонски емигранти во другите делови на грчката република. Тие не се официјално признато етничко малцинство во Грција. Според тврдењата дадени од [[Виножито (политичка партија)|Виножито]], единствената политичка организација на Македонците во Грција, денес во државата има околу 400.000 - 1.000.000 Македонци.<ref name=VE /><ref>{{Наведени вести|url=https://vmacedonia.com/history/macedonians-in-greece/where-are-the-macedonians-in-aegean-macedonia.html|title=Where are the Macedonians in Aegean Macedonia?|date=2020|work=Virtual Macedonia}}</ref> Во ноември [[1919]] година, [[Грција]] и [[Бугарија]] потпишаа конвенција за иселување на населението што живееше во двете држави и 86.571 Македонци и Бугари беа принудени да заминат од Грција во Бугарија. Исто така, како последица на [[Грчка граѓанска војна|Грчката граѓанска војна]] се случи [[Народно Ослободителен Фронт#Егзодус на етничките Македонци од Грција|егзодусот на Македонците од Грција]]. Најголемиот дел од егејските Македонци кои живеат денес во [[Република Македонија]] водат потекло од [[Лерин]]ско, [[Воден]]ско, [[Костур (град)|Костурско]], [[Кајлар]]ско и др. == Егејци == [[Податотека:Greece linguistic minorities mk.svg|thumb|left|Малцинствата во Грција.]] '''Егејски Македонци''' или едноставно '''Егејци'''— етногеографски поим со кој се нарекуваат [[Македонци]]те од [[Егејска Македонија|Егејскиот дел на Македонија]]. Терминот Егејци започнал да се користи за Македонците од Егејска Македонија во времето на [[Грчка граѓанска војна|Граѓанската војна во Грција]] од [[1946]]-[[1949]] година, кога грчките монархофашистички власти започнуваат масовно протерување и [[геноцид]] врз македонското население од Егејска Македонија кое учествувало или го помагало [[НОФ]] и комунистичкото движење. Егејските Македонци се староседелското македонско население во Грција, но со тек на време одреден број се имаат раширено низ целата територија на државата. === Населеност === [[Податотека:Macedonian population in north-west Aegean Macedonia.png|лево|мини|286x286px|Застапеност на Македонците во северозападна Грција.]]Првичната населеност на [[Македонци]] во [[Егејска Македонија|Егејскиот дел на Македонија]] ја опфаќала речиси целата територија на север од границите со останатите делови на [[Македонија]] на југ сè до долината на реката [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]], [[Солун]]ско и [[Драма (град)|Драмско]]. Во времето на појавата на етногеографскиот термин ''Егејци'', по големите прогони, иселувања, протерувања и меѓудржавни договори за размена на население, како и процесите на насилна асимилиција, убиства и уништување на имотите и условите за живот на Македонците од страна на грчките власти, населеност на Македонците во егејска Македонија, значително се намалува и опаѓа, особено во источните и јужните краишта. Токму затоа, во времето на [[Граѓанска војна во Грција|Граѓанската војна во Грција]] најсилните упоришта на [[ДАГ]] се наоѓаат во западните делови на егејскиот дел на Македонија и планинските предели кон границата со [[Албанија]], каде што во најголем дел биле населени [[Македонци]]. == Јазик == {{Главна|Дијалекти на македонскиот јазик}} [[Податотека:Makedonski dijalekti-prilagodeno.png|мини|Македонските дијалекти во целиот регион.]] Од Македонците во Грција користен е [[македонскиот јазик]]. Македонците од егејско потекло го користат [[Југоисточно македонско наречје|југоисточното наречје на македонскиот јазик]]. Во ова наречје спаѓаат [[долнопреспански дијалект]], понатаму [[костурски дијалект]], [[нестрамско-костенарски дијалект]], [[солунско-воденски дијалект]], [[прилепско-битолски дијалект]] (во [[Лерин]]ско) и [[серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект]]. Македонскиот јазик го говори претежно постарото македонско население. Македонскиот јазик не е признат како малцински или регионален јазик во Грција и е познат во грчката јавност како „славомакедонски јазик“ ({{langx|el|Σλαβομακεδονική γλώσσα}}). Во XIX и XX век македонскиот јазик и дијалекти беа презервирани со учењето во училиштата на [[Бугарската егзархија]]. Во [[1925]] година со донесување на одлуката од страна на грчката влада за печатење на ''[[Абецедар]]от'' јавно е признаено постоењето на словенско население во северните делови на Грција. Абецедарот имаше цел за образование на македонски јазик во Грција, но за жал тоа се случи за многу мало време. Со доаѓањето на [[Јоанис Метаксас]] на власт македонскиот јазик беше официјално забранет. За време на [[Граѓанската војна во Грција]] македонскиот јазик беше учен во 87 училишта на 10.000 ученици во северна Грција од страна на [[Комунистичка партија на Грција|комунистичките сили]]. Во 2006 година се издаде нова верзија на Абецедарот од страна на Виножито. Денес македонскиот јазик се учи во Грција но во тајност поради страв од грчките власти.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32310108242&id=9&setIzdanie=21941 |title=Нова Македонија - Македонскиот јазик во Грција се учи тајно како во турско |accessdate=2013-02-09 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323032342/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=32310108242&id=9&setIzdanie=21941 |url-status=dead }}</ref> Курсови по македонски јазик има во [[Воден]], [[Лерин]], [[Овчарани]], [[Солун]] и други градови со македонско население. Бројот на говорници на македонскиот јазик во Грција денес не е познат, но според ''[[Ethnologue]]'' има 180.000 македонски говорници само во административната област [[Западна Македонија (Грција)|Западна Македонија]]. == Историја == * [[Античка Македонија]] * [[Словенски миграции на Балканскиот Полуостров]] * [[Македонска Славинија]] * [[Самоилово Царство]] * [[Македонска револуционерна организација]] * [[Освестување и обединување на македонската нација]] * [[Солунски атентати]] * [[Балкански војни]] * [[Грчка пропаганда во Македонија]] * [[Јоанис Метаксас]] * [[Грчка граѓанска војна]] * [[Народно Ослободителен Фронт]] * [[ДАГ]] == Медиуми == [[Податотека:Nova zora005.jpg|мини|Насловна страница на Нова Зора.]] Првиот македонски [[медиум]] во Грција беше [[весник]]от ''[[Црвена Ѕвезда (весник)|Црвена Ѕвезда]]''. Тој беше пишуван на локален [[солунско-воденски дијалект]], но со [[грчка азбука]]. Потоа се појавија ''Единство'', ''Словено-Македонски Глас'', ''Нова Македонка'', ''Слoбода'', ''Победа'', ''Преспански Глас'', ''Искра'', ''Стражар'' и други. ''[[Непокорен]]'' се издаваше на 1 мај 1947 година до август 1949 и служеше како пример за македонски медиум во Грција. Тој бил орган на Главниот одбор на [[НОФ]]. Исто така, за време на граѓанската војна постоел и македонскиот весник ''Билтен''. По граѓанската војна се забранила употребата на македонскиот јазик. Во 1990 со освестувањето на македонската заедница во Грција одново почнаа да се создаваат печатени медиуми на македонски јазик. Прво се појави ''Τα Μογλενά'', потоа ''Лоза'', ''Зора'' и ''Македонико''. Ова беше проследено со издавање на публикацијата ''Задруга'' во раната [[2010]]. Во мај 2010 излезе месечниот весник ''Нова Зора''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohridon.com/m-vesti/1656.html |title=КОНЕЧНО НОВА ЗОРА - МАКЕДОНСКИ ВЕСНИК ВО ГРЦИЈА |accessdate=2013-02-09 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327190547/http://www.ohridon.com/m-vesti/1656.html |url-status=dead }}</ref> Задруга и Нова Зора се печатени и на македонски, и на грчки јазик. Нова Зора има над 20.000 тираж на секое издание. Неколку македонски радио станици беа поставени во Егејска Македонија. Но, исто како другите македонски медиуми, станиците му претставуваа пречка на грчките власти и македонското радио ''Македонски Глас'' беше затворено. == Дијаспора == {{главна|Деца бегалци}} === Егејските Македонци во Република Македонија === Први населувања на [[Македонци]] од [[Егејска Македонија]] на територијата на [[Вардарска Македонија]] (денешна [[Република Македонија]]) се забележуваат уште за време на првите големи прогони од грчките окупаторски власти, по [[Лозански договор|Лозанскиот договор]] во дваесеттите и почетокот на триесеттите години на 20-от век. Во овој период Македонци од егејскиот дел на [[Македонија]] се населуваат во [[Струмица|Струмичко]], [[Гевгелија|Гевгелиско]] и [[Кавадарци|Кавадаречко]]. Овие македонски доселеници водат потекло претежно од средишниот и источниот дел на Егејска Македонија - [[Кукуш]]ко, [[Меглен]], [[Солун]]ско, [[Сер]]ско и др. За овие луѓе најчесто не се користи терминот „Егејци“ иако водат потекло од Егејска Македонија. Помасовните населувања на Македонци од егејскиот дел на [[Македонија]] во Република Македонија се забележуваат во педесеттите години на 20-от век, по масовните протерувања на [[децата бегалци]] и нивните семејства од нивните домови од страна на грчките монархо-фашистички власти по Граѓанската војна во Грција 1945-1949 година. Голем број од децата бегалци по нивното прифаќање во источноевропските социјалистички земји се враќаат во [[СР Македонија]] тогаш во склопот на [[СФРЈ]]. Егејските Македонци во овој период почнуваат да се населуваат во сите градови во Република Македонија, а плански се населувани и во [[Западна Македонија]] во [[Тетово]], [[Гостивар]], [[Дебар]] и во турски напуштени села во [[Источна Македонија]]. Денес Македонците-Егејци се највеќе населени во [[Скопје]], [[Битола]], [[Гостивар]], [[Тетово]], [[Штип]], а во сите овие градови се познати и термините „егејски згради“, „егејски улици“ т.е. места во кои највеќе живеат Македонци од Егејска Македонија. Во градот [[Скопје]] како населби со најголем број „Егејци“ се познати населбите [[Мичурин]], [[Топанско Поле]] и [[Автокоманда]]. Македонците со потекло од егејскиот дел на Македонија, денес се активно вклучени во политичкиот, економскиот и културниот живот на Република Македонија, а имаат и повеќе свои здруженија со седишта во Скопје, Гостивар, Битола и Штип кои органзираат културни собири и средби и се залагаат за правото на децата бегалци да можат да ги посетат своите родни места, што долги години им е оневозможено од страна на грчките власти. Во Република Македонија Егејците се често споменувани и во негативна конотација, преку измислување на шеги и вицеви за Егејци, најчесто претставувајќќи ги како скржави луѓе. === Егејските Македонци во странство === Македонците со потекло од егејскиот дел на Македонија во масовна бројка се имаат иселено и во странство претежно во прекуокеанските земји, најмногу во [[Австралија]], [[Канада]] и [[САД]]. Егејските Македонци претставуваат голем, но и доста организиран и активен дел од македонската дијаспора. == Познати личности со потекло од Егејска Македонија == * [[Димитар Македонски]] - македонски преродбеник, просветен деец и учебникар * [[Димитар Влахов]] — македонски револуционер, општественик и државник * [[Христо Смирненски]] - [[Македонци|македонски]] поет * [[Павле Раковски]] - македонски национален деец * [[Мирка Гинова]] — борец од времето на [[Втората светска војна]] и [[Граѓанска војна во Грција|Граѓанската војна во Грција]] * [[Ристо Шишков]] — македонски [[филм]]ски и [[театар]]ски [[глумец]] * [[Кирил Пенушлиски]] — македонски [[фолклорист]], основоположник на фолклористиката во [[Македонија]] * [[Тодор Симовски]] — [[Македонци|македонски]] партизан, издавач, [[историчар]] и национален деец * [[Ѓорѓи Филиповски]] — македонски професор и научник од областа на педологијата - науката за почвите, агрохемијата и земјоделството * [[Петранка Костадинова]] - една од најпознатите естрадни уметници-интерпретатори на македонската народна и новокомпонирана песна * [[Сократ Лафазановски]] - македонски сликар и балетски уметник * [[Наум Абов]] — македонски егејски активист и шахист, учесник во [[Граѓанската војна во Грција]] и носител на почесната титула Македонски сенатор * [[Лефтер Манче]] - еден од најголемите светски естетски хирурзи * [[Никола Груевски]] — поранешен премиер на [[Македонија|Република Македонија]] * [[Борче Димовски]] — македонски спортист, прославен борач и еден од првите македонски олимпијци кој настапил на [[Летни олимписки игри 1968|Олимписките игри во Мексико]] * [[Васил Тупурковски]] — македонски политичар * [[Никола Поповски]] — пратеник и поранешен претседател на Собранието на РМ и поранешенен министер за финансии во Владата на РМ * [[Ташко Георгиевски]] — писател и академик * [[Ристо Кирјазовски]] — историчар * [[Мирка Велиновска]] — новинарка * [[Костас Новакис]] — македонски пејач * [[Ката Мисиркова - Руменова|Ката Мисиркова Руменова]] - македонски раскажувач, романописец, поет и драмски писател * [[Павле Воскопулос]] — политичар и Македонски културно-национален деец * [[Никодим Царкњас]] — православен монах * [[Андреја Чипов]] — македонски борец за времето на Граѓанската војна во Грција * [[Ставре Џиков]] - македонски правник, адвокат, публицист, поранешен државен јавен обвинител на Македонија * [[Киро Стојанов]] — римокатолички бискуп на [[Скопската бискупија]] и Апостолски управник и Егзарх на католиците од византиски обред во Македонија * [[Ташко Белчев]] - македонски славист и палеолингвист * [[Петар Ширилов]] - македонски раскажувач, романописец и литературен критичар * [[Марија Воденска]] - писателка, новинар, претседател на Здружението „ЕГЕЈ“ и член на [[Рускојазичната]] академија на науки за Массачусец во Бостон * [[Иван Чаповски]] - писател, поет, борец за човекови права на МЕМ * [[Васил Пујовски]] - драмски писател и поет за деца и за возрасни * [[Паскал Гилевски]] — [[Македонци|македонски]] [[поет]], [[раскажувач]], романисер, [[есеист]], [[критичар]] и [[преведувач]] * [[Васко Караџа]] — [[Македонци|македонски]] [[писател]] и [[преведувач]] од [[Македонски јазик|македонски]] на [[грчки јазик]] и обратно * [[Ристо Јачев]] — македонски [[поет]], романописец, театарски критичар, [[артист]], [[новинар]], уредник, критичар и преведувач * [[Методија Тошевски]] - поет, Министер за финансии во СРМ и во Експерската влада 1991-1993 г. Главен државен ревизор * [[Димитар Димитров|Димитар Н. Димитров]] - професор, министер за образование во првата избрана влада * [[Христо Андоновски]] - новинар, историчар и уредник на списанието за странство„Македонија“ * Мијалче Дургутов - новинар, спортски новинар, портпарол во Државен завод за ревизија во Скопје * Мице М. Димитров - пејач на народни песни од Егејска Македонија * [[Васко Ефтов]] — новинар * [[Александар Флоровски]] — македонски политичар * [[Јагнула Куновска]] — пратеник во Собранието на РМ и адвокат == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://cdn.sanity.io/files/k83840p7/production/7c3226df32c885648cb2fa1d819f9fcec8bc10ff.pdf Македонците во Грција] — книга на Донче Тасев * [http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=1039940334&id=9&setIzdanie=21803 Професорот Софос жестоко против грчкиот национализам] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111003002336/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=1039940334&id=9&setIzdanie=21803 |date=2011-10-03 }} * [http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=DA7CCF3E9AA8A44F9AE21DAC6E53E486 Македонците од преспанскиот крај на Егејска Македонија] *[https://www.youtube.com/watch?v=69pFD1XuU7E The Macedonian] од Petro Aleksowski {{Македонска дијаспора}} [[Категорија:Луѓе од Егејска Македонија| ]] [[Категорија:Егејска Македонија]] [[Категорија:Народи во Грција]] [[Категорија:Македонско-грчки односи]] j0tgfwzr881y4kkddc6i39n3k8fr08z Чеган 0 45162 5579264 5559800 2026-06-20T10:37:31Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5579264 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Чеган |name_local = Άγιος Αθανάσιος |image_map = {{ПолКарта | Егејска Македонија Воден | ширина = | опис = <center>Местоположба на Чеган во општината [[Воден (општина)|Воден]] и областа Централна Македонија</center> | релјефна = | натпис = Чеган | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 40 | ГШ_мин = 50 | ГШ_сек = 19 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 21 | ГД_мин = 46 | ГД_сек = 4 | ГД_прав = E }} |periph = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |periphunit = [[Постол (округ)|Постол]] |municipality = [[Воден (општина)|Воден]] |municunit = Островско Езеро |population = 67 |population_as_of = 2011 |area_community = |lat_deg = 40 |lat_min = 51.31 |lon_deg = 21 |lon_min = 46.06 |postal_code = |area_code = |licence = |image_skyline = Chegan-izgled.jpg |caption_skyline = Поглед на Чеган |elevation = 1.220 }} '''Чеган''' ({{langx|el|Άγιος Αθανάσιος}}, ''Агиос Атанасиос'', до 1926 г. ''Τσέγανη'', ''Цегани''<ref>[http://pandektis.ekt.gr/dspace/handle/123456789/170492 Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας. Τσεγάνη -- Άγιος Αθανάσιος]</ref>) — [[село]] во [[Воденско]], [[Егејска Македонија]], денес во општината [[Воден (општина)|Воден]] на [[Постол (округ)|Постолскиот округ]] во [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]], [[Грција]]. Населението брои 67 жители (2011) и до денес е целосно населено со [[Македонци]].<ref name="НМЕМ">{{НМЕМ|дел= I |глава= |страници= 59-60}}</ref> Традиционална селска слава е [[Спасовден]]. Поновото село [[Нов Чеган]] ({{langx|el|Νέος Άγιος Αθανάσιος}}, ''Неос Агиос Атанасиос''), 4 км северозападно од Чеган има 451 жител (2011). == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во југозападните падини на планината [[Ниџе]], 30 км западно од [[Воден]] и надморска височина од 1.220 м.<ref name="НМЕМ" /> Селото е изградено на висорамнина високо на составната планина [[Мала Ниџе]], во борови шуми под врвот Пиперица (1.998 м). Во атарот влегува и некогашното село [[Бегна]], каде жителите на Чеган имаат имоти останати од времето кога било посебна населба. == Историја == === Османлиско време === Познато е дека црквата „[[Црква „Вознесение Христово“ - Чеган|Вознесение Христово]]“ во Чеган датира од 1700 г.<ref>[http://www.dimosvegoritidos.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=32 Δήμος Βεγορίτιδας. Ιστορικά & Θρησκευτικά Μνημεία]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 1848 г. рускиот славист [[Виктор Григорович]] го опишал ''Чегано'' како македонско<ref>нарекувајќи го „бугарско“ под влијание на бугарската политика</ref> село.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Bulgarien/XIX/1840-1860/Grigorovic/text3.phtml?id=2234 Григоровичъ, Викторъ. Очеркъ путешествія по Европейской Турціи, Москва, 1877, стр. 92.]</ref> Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. во ''Чеганче'' (Tchegantche) имало 124 домаќинства со вкупно 547 жители [[Македонци]]<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref>.<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 158 - 159.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] г. во Чеган живееле 750 [[Македонци]]<ref name="БИМ" />.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_04.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1902, стр. 149.]</ref> По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] целото село потпаднало под црковно владеење на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>[http://www.promacedonia.org/obm2/12.html Христо Силянов. Освободителните борби на Македония, том II, София, 1993, стр. 126.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Чеган има 1&nbsp;200 Македонци<ref name="БИМ" /> под егзархијата.<ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, рр. 190-191.</ref> Во 1902 г. [[Христо Силјанов]] запишал за Чеган: {{цитат|Од [[Жерви|Жерве]] се кинисавме за Чеган, самотно сточарско село, живописно сместено на висока падина на [[Ниџе]]. Патот не е долг, но главоломно стрмен и исцрпувачки. Веќе навикнат на тешки походи, не се обесхрабрив од предупредувањето на другарите дека одиме во највисокото село во нашето подрачје. Но тие имаа право. Добро го запомнив Чеган по бревтањето по стрмнината, по првобитноста на неговите жители, со густото кисело млеко што ни го донесоа и со онаа особена тешка миризба на овчи кожи и добиток која се впила и во луѓето и во сите нивни работи.<ref>Силлјнов, Христо. Писма и исповеди на един четник, Македонски научен институт, Софија, 1927.</ref>}} През [[1908]] г. в селото се открива народно училиште. Според просветниот деец [[Георги Трајчев]], ова било четиригодишно основно училиште, а имало и едно забавиште.<ref>Етнография на Македония. Извори и материали в два тома, София 1992, т. II, стр. 95, 258.</ref> === Припојување кон Грција === [[Податотека:Chegan-stara-kashta.jpg|мини|десно|250п|Куќа во Чеган]] Со [[Букурешки договор (1913)|Букурешкиот договор]] во 1913 г. е припоен кон грчката држава, кога имал 1.043 жители.<ref name="НМЕМ" /> При акцијата за собирање на оружје, грчките единици на чело со грчкиот свештеник претепале шестмина жители на селото.<ref>Генов, Георги. Беломорска Македония 1908 - 1916, Торонто, 2006, стр. 183</ref> За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во август 1916 г. на подрачјето на Чеган се развивала големата [[Леринска битка|Чеганска офанзива]] (Леринска битка) меѓу [[Царство Бугарија|Бугарите]] и [[Антанта]]та, по што за кратко Бугарите успеваат да го заземат селото. Во 1920 г. во Чеган се евидентирани 948 жители. Во 1926 г. селото е преименувано во Агиос Атанасиос,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.freewebs.com/onoma/met.htm |title=Λιθοξόου, Δημήτρης. Μετονομασίες των οικισμών της Μακεδονίας 1919 - 1971 |accessdate=20 јуни 2012 |archive-date=20 јуни 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630054156/www.freewebs.com/onoma/met.htm |url-status=live }}</ref> но името „Цегани“ се употребува и денес.<ref>[http://www.edessacity.gr/tourism/pella/villages/village-ag.athanasios-1_el.htm Αγιος Αθανάσιος (Τσέγανη)]</ref> === Втора светска, Граѓанска војна и преселување === Чеган значително настрадал [[НОБ во Егејска Македонија|Втората светска]] и [[Грчка граѓанска војна|Граѓанската војна]], во кои многу жители загинале како активни борци во борбата против фашизмот.<ref name="НМЕМ" /> Бројни семејства биле принудени да се иселат во [[Р. Македонија]] и [[Источен блок|источноевропските земји]], а самото село останало напуштено.<ref name="НМЕМ" /> Жителите биле преселени нешто пониско, во новосоздаденото село '''Нов Чеган''' (Неос Агиос Атанасиос), 8 км северозападно од старото. По нормализацијата на состојбите, дел од жителите се вратиле и го обновиле селото,<ref name="НМЕМ" /> но населението веќе било значајно намалено и понатаму опаѓало, за што сведочи фактот што денес тоа има само 67 жители. Присилното иселување на селаните се смета за политичко-стратешка одлука, со цел да се олесни нивната [[асимилација]] поради блискоста на новото место со сообраќајниците.<ref name="НМЕМ" /> Старото село на почетокот на [[XXI век]] во голема мера станало туристичка атракција во се изградени десетици нови куќи во традицонален стил со камени и современи ќерамидни покриви, сепак губејќи го автентичниот изглед. == Стопанство == [[Податотека:Chegan ot Kajmakchalan.jpg|мини|десно|250п|Поглед кон (Стар) Чеган (горе десно) и Нов Чеган (долу лево) од [[Ниџе]].]] Жителите на Чеган се занимаваат претежно со [[сточарство]], но произведуваат и многу [[орев]]и, [[костен]]и, [[цреша|цреши]] како и ограничени количества [[пченица]] и [[пченка]].<ref name="НМЕМ" /> == Население == Намалувањето на жителите се должи принудната преселба на жителите во Нов Чеган, но и на преселувањето на неколку десетини семејства во градовите во земјата и во странство. {{Пописи-ЕМ|1395|722|997|703|483|94|184|67}} == Самоуправа и политика == Селото припаѓа на општинската единица Островско Езеро со седиште во Острово, која припаѓа на поголемата општина [[Воден (општина)|Воден]], во округот [[Постол (округ)|Постол]]. Воедно, селото е дел од општинскиот оддел Чеган, каде спаѓа и селото [[Нов Чеган]]. == Цркви == * „[[Црква Вознесение Христово - Чеган|Вознесение Христово]]“ (1700) == Иселеништво == На [[26 декември]] [[2008]] г. во Скопје е регистрирано „[https://www.facebook.com/Здружение-Чеган-297942106005/ Здружението „Чеган“], со полно име ''Здружение на бегалците и нивните потомци од Егејскиот дел на Македонија „Чеган“''. На 23 мај 2009 г. во организација на здружението во [[Соборен храм - Скопје|Соборниот храм „Св. Климент Охридски“]] е одржана [[панихида]] за борците од Чеган загинати во периодот од 1922 до 1949 г. На 28 мај истата година во кругот на црквата „[[Црква „Св. Спас“ - Скопје|Свети Спас]]“ во Скопје, во чест на селската слава [[Спасовден]], претставници од здружението „Чеган“ положиле цвеќе на гробот на [[Гоце Делчев]]. == Личности == ;Родени во Чеган * [[Атанас Поплазаров]] (1867-?) — војвода на [[ВМРО]] * Атанас Попов — револуционер на [[ВМРО]], војвода на селската чета од Чеган во Илинденското востание<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 135.</ref> * [[Мара Капиданчева]] (1923-1944) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]], борец на ЕЛАС.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Kapitanchova_Mara.htm |title=Elizabeth Kolupacev Stewart, For Sacred National Freedom: Portraits Of Fallen Freedom Fighters, Politecon Publications, 2009 |accessdate=2016-03-04 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321113826/http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Kapitanchova_Mara.htm |url-status=dead }}</ref> * Мите Чичеков — деец на [[ВМОРО]], убиен од младотурците<ref name="Пърличев 127">{{Наведена книга |title= VІ конгрес на ВМРО (1925)|last=Пърличев |first= Кирил |authorlink= |coauthors= |year=2005 |publisher=Веда МЖ |location=София |isbn= |pages= 127 |url= |accessdate=}}</ref> * [[Мице Чегански]] (Димитар Христов, 1875 - 1970) — војвода на [[ВМОРО]] и [[ВМРО]] * Пецо Стојанов (? - 1903) — револуционер загинат во Баница * Ташо Лаков — револуционер на [[ВМОРО]] * Христо Василев Колчев — деец на [[ВМОРО]], војвода на четата од родното село, подоцна нелегален четник кај [[Тане Стојчев]], загинал заедно со војводата на 28 јуни 1907 г. кај Чеганските колиби<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, С. 2001</ref> * Христо Пандели Колчев (1926-?) — јатак на [[ЕЛАС]] (1944-1945), борец на [[ДАГ]] (1947-1949), во 1949 г. заминат во Бугарија на лечење и останал да живее во Варна<ref name="ГУАМС 223">{{Наведена книга |title=Пътеводител по мемоарните документи за БКП, съхранявани в Централния държавен архив. Архивни справочници, том 6 |last= |first= |authorlink= |coauthors= |year=2003 |publisher=Главно управление на архивите при Министерския съвет. Централен държавен архив |location=София |isbn=954-9800-36-9 |pages=223 |url=http://www.archives.government.bg/guides/12_P_BKP2.pdf |accessdate=2015-09-02 |archive-date=2019-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020628/http://www.archives.government.bg/guides/12_P_BKP2.pdf |url-status=dead }}</ref> * Прим. д-р [[Јане Димулковски]] — невропсихијатар<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://mnd-bitola.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=148:2012-02-28-18-34-22&catid=29:biobib&Itemid=19|title=прим. д-р Јане Димулковски|publisher=Македонско научно друштво - Битола|accessdate=3 април 2016}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;По потекло од Чеган * [[Ставре Џиков]] (р. 1952) — истакнат правник == Поврзано == * [[Нов Чеган]] * [[Бегна]] — поранешно село на дел од чеганското население * [[Чеганска офанзива]] * [[Чеган Планина]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рвр|Agios Athanasios, Pella}} * [https://www.facebook.com/Здружение-Чеган-297942106005/ Здружение „Чеган“] на [[Facebook]] {{Воден}} [[Категорија:Чеган| ]] fq2ltqvlxh3lhbcvwc2l811r4kcom7m Предлошка:Инфокутија за напиток 10 54036 5578987 5572955 2026-06-19T18:21:05Z Andrew012p 85224 5578987 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodystyle = border-spacing: 2px 5px; width: 25em; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #a2a9b1; | bodyclass = hrecipe hproduct | aboveclass = fn ingredient | above = {{{title|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | abovestyle = background-color: #d8eafa; color: #000; | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|alt={{{logo_alt|}}}|sizedefault=frameless}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{слика|}}}}}}|size={{{image_size|{{{големина_на_слика|}}}}}}|alt={{{alt|{{{алт|}}}}}}}} | caption2 = {{{caption|{{{опис|}}}}}} | label1 = Тип | data1 = {{{type|{{{тип|}}}}}} | class1 = category | label2 = Други имиња | data2 = {{{alternate_name|{{{други_имиња|}}}}}} | label3 = Производител | data3 = {{if empty|{{{manufacturer|{{{производител|}}}}}}|{{{brewery|}}}}} | class3 = brand | label4 = Дистрибутер | data4 = {{{distributor|{{{дистрибутер|}}}}}} | label5 = Потекло | data5 = {{csv|{{{origin|{{{потекло|}}}}}}|{{{region|{{{регион|}}}}}}}} | label6 = Се појавил | data6 = {{if empty|{{{introduced|{{{year|{{{година|}}}}}}}}}}} | label7 = Повлечен | data7 = {{if empty|{{{discontinued|{{{last_year|{{{повлечен|}}}}}}}}}}} | label8 = Алкохол по волумен | data8 = {{{abv|{{{алкохол_по_волумен|}}}}}} | label9 = Степен на алкохолност (САД) | data9 = {{{proof|{{{степен|}}}}}} | label10 = Боја | data10 = {{if empty|{{{colour|{{{color|{{{боја|}}}}}}}}}}} | label11 = Вкус | data11 = {{if empty|{{{flavour|{{{flavor|{{{вкус|}}}}}}}}}}} | label12 = Стил | data12 = {{{style|{{{стил|}}}}}} | label13 = Првична густина | data13 = {{{og|{{{првична_густина|}}}}}} | label14 = Конечна густина | data14 = {{{fg|{{{конечна_густина|}}}}}} | label15 = Горчливост (IBU) | data15 = {{{ibu|{{{горчливост|}}}}}} | label16 = Состојки | data16 = {{{ingredients|{{{состојки|}}}}}} | label17 = Базен алкохол | data17 = {{{base|{{{базен_алкохол|}}}}}} | label18 = Варијанти | data18 = {{{variants|{{{варијанти|}}}}}} | label19 = Сродни производи | data19 = {{{related|{{{сродни|}}}}}} | label20 = Мрежно место | data20 = {{#if:{{{homepage|}}}{{{website|}}}{{{мрежно_место|}}}| {{#ifeq:{{if empty|{{{homepage|}}}|{{{website|}}}|{{{мрежно_место|}}}}} | hide | | {{if empty|{{{homepage|}}}|{{{website|}}}|{{{мрежно_место|}}}}} }} }} | label21 = Сад за послужување | data21 = {{{drinkware|{{{сад|}}}}}} | label22 = Гарнир | data22 = {{{garnish|{{{гарнир|}}}}}} | label23 = Начин на служење | data23 = {{{served|{{{служење|}}}}}} | label24 = Подготовка | data24 = {{{prep|{{{подготовка|}}}}}} | data26 = {{{module|{{{модул|}}}}}} | belowstyle = text-align:left; border-top: solid 1px gray; background-color: #d8eafa; | below = {{{footnotes|{{{белешки|}}}}}} }} <noinclude> {{документација}} </noinclude> keicmm4q48y6n5q99z66qgqlombmowz Јудејско Царство 0 75622 5579254 5417541 2026-06-20T10:09:10Z Bjankuloski06 332 5579254 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kingdoms of Israel and Judah (8th century BCE).svg|мини|десно|300п|Карта на Јудејското и Израилското Царство во VIII век п.н.е.]] '''Кралство Јудеја''' ({{langx|he|מַמלְכת יְהוּדָה}}) — поранешно кралство кое се наоѓало на територијата на денешен [[Израел]] и [[Палестина]], со главен град [[Ерусалим]]. Оваа кралство било создадено од страна на три [[Израилеви племиња|еврејски племиња]]: [[Јудино племе|Јуда]], [[Симеоново племе|Симеон]] и [[Венијаминово племе|Венијамин]]. Кралство пропаднало со поделба на Северноизраелско и Јужноизраелско Кралство. Оваа држава била продолжение на кралството на [[Давид]] и [[Соломон]], чиј прв крал бил [[Ровоам]], син на [[Соломон]]. [[Категорија:Историја на Израел]] [[Категорија:Историја на Јудеја]] [[Категорија:Престаноци во 6 век п.н.е.]] [[Категорија:Поранешни кралства]] hnnklfvn3tmnjbi3ngpdilt7dw6ymdk Загрепска катедрала 0 79579 5579032 5393678 2026-06-19T19:40:24Z EUPBR 119386 5579032 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Загрепска катедрала<br />Zagrebačka katedrala |image=Zagreb Cathedral 02.jpg |caption= |location=[[Загреб]], [[Хрватска]] |geo={{coord|45|48|52|N|15|58|47|E|type:landmark|display=title}} |religious_affiliation= |district= |consecration_year= |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type= |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Загрепска катедрала''' ([[хрватски јазик|хрватски]] : ''Zagrebačka katedrala'') — [[катедрала|соборна]] [[црква]] во [[Загреб]], [[Хрватска]] и е во склопот на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. Изградбата започнала во [[1093]] година, а во [[1217]] година била завршена со елементи на [[готика]]та. Катедралата е впишана на хрватската куна од 1993 година.<ref>[http://www.hnb.hr Croatian National Bank]. [http://www.hnb.hr/novcan/enovcan.htm?tsfsg=5caabbb4dca58151e125c650d3cdae36 Features of Kuna Banknotes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506012028/http://www.hnb.hr/novcan/enovcan.htm?tsfsg=5caabbb4dca58151e125c650d3cdae36 |date=2009-05-06 }}: [http://www.hnb.hr/novcan/novcanice/e1000k.htm?tsfsg=f952e5e2ea4da4fc843ef6c66594e9ed 1000 kuna] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511224804/http://www.hnb.hr/novcan/novcanice/e1000k.htm?tsfsg=f952e5e2ea4da4fc843ef6c66594e9ed |date=2009-05-11 }}. – Посетено на 30 March 2009.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{црква-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цркви во Загреб]] [[Категорија:Римокатолички цркви во Хрватска]] [[Категорија:Цркви од 11 век]] tt3hgurtxehg6on33zvfrj3vjvtcbap Јанка Каневчева 0 100793 5579248 5256413 2026-06-20T09:55:26Z Forbidden History 89259 5579248 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Јанка Каневчева | портрет= Yanka Kanevcheva.jpg | опис=македонска револуционерка | px=150п | наставка= а | роден-дата= 11 јуни 1878 | роден-место= {{роден во|Охрид}}, денес во [[Република Македонија]] | починал-дата= {{починал на и возраст|1920|03|03|1878|06|11|df=yes}} | починал-место= {{починал во|Софија|Бугарија}} }} '''Јустиниjана Каневчева Герџикова''', попозната како '''Јанка Каневчева''' ([[11 јуни]] [[1878]] - [[3 март]] [[1920]]) — македонска [[револуционер]]ка, учесничка во македонското револуционерно движење и член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref>Енциклопедија ВМРО, Скопје 2015, стр. 139</ref> == Животопис == Родена во [[Охрид]] во [[1878]] година. Каневчева влегува во [[ВМОРО|Организацијата]] и учествува во револуционерната женска група МРО/ТМОРО на учителката [[Славка Чакарова-Пушкарова]] од [[Струга]], заедно со [[Љуба Ќупева]] од [[Велес]] и [[Амалија Примџанова]], подоцна сопруга на [[Климент Шапкарев]]. Го потпомагала дејствувањето на ТМОРО, меѓудругото и со испраќање облека за четите, преписка и други потреби за Организаијата. Била блиска пријателка на Гоце Делчев и негова свршеница, но по неговата смрт се мажи за неговиот верен другар и долгогодишен соборец, [[Михаил Герџиков]].<ref>Макдермот, Мерсия. „Свобода или смърт: Биография на Гоце Делчев“, Издателство „Наука и изкуство“, България, 1978</ref> == Поврзано == * [[Ванѓа Каневче]] * [[Глигор Каневче]] * [[Аспарух Каневче]] * [[Љубица Каневче]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://documents-mk.blogspot.com/2013/08/blog-post_18.html Блаже Миневски „За две нешта милеам - татковината и Јанка“] * [http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1157&stID=6599&pR=3 Виктор Цветаноски „Охриѓанката Јанка големата и единствена љубена на Гоце“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305114823/http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1157&stID=6599&pR=3 |date=2016-03-05 }} * [http://mkd-news.com/lubovta-na-gotse-delchev-janka-ohrigankata/ Блаже Миневски „Ексклузивно писмо на Јустинијана, Јанка Каневчева, тајната вереница на Гоце Делчев“] {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Каневчева, Јанка}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Починати од туберкулоза]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Македонски преселници во Пловдив]] [[Категорија:Родени во 1878 година]] [[Категорија:Починати во 1920 година]] j7hlhp4qvkd3a25hy28nlyqgbxdwogd Преспа 0 106612 5579211 5492903 2026-06-20T08:42:16Z Bjankuloski06 332 /* Историја на регионот */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579211 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Prespa lake basin.svg|десно|мини|300п|Карта на регионот Преспа.]] '''Преспа''' (истор. знач. „песочна преграда“ или „снежен навев“) — котлина и [[историско-географска област]] во регионот [[Македонија (регион)|Македонија]], поделена помеѓу државите [[Македонија]], [[Грција]] и [[Албанија]]. == Географски одлики == {{Главна|Преспанска Котлина}} [[File:Населбите во Преспа.pdf|мини|300п|<small>(Клик на сликата за да се отвори и чита во целост)</small><br />Книгата „Населбите во Преспа“.]] [[Податотека:Prespansko_pristaniste.jpg||300п|мини|Пристаниште на Преспанското Езеро.]] [[Податотека:Prespa-ostrov.jpg|мини|300п|Островот [[Голем Град]].]] Во географска смисла на зборот поимот Преспа претставува голема [[котлина]] во чиј центар се сместени двете преспански езера — [[Преспанско Езеро|Големото]] и [[Мало Преспанско Езеро|Малото]]. * од север котлината е заградена со планината [[Бигла]]; * од запад со [[Галичица]]; * од југ со [[Сува Гора (Преспа)|Сува Гора]]; и * од исток со [[Баба (планина)|Баба]]. Северната страна на областа, лежи во Република Македонија и се нарекува '''Горна Преспа''' и го опфаќа поголемиот дел од територијата на општината [[Општина Ресен|Ресен]]. Јужната — '''[[Долна Преспа]]''' е разделена на: * [[Мала Преспа]], на чија територија е албанската општина [[Пустец (општина)|Пустец]] и * [[Голема Преспа]], на чија територија лежи: ** грчката општина [[Преспа (општина)|Преспа]] и ** јужниот дел на општината [[Општина Ресен|Ресен]] со селата: *** [[Долно Дупени]], *** [[Наколец]], *** [[Брајчино]], *** [[Љубојно]], *** [[Штрбово]], *** [[Крани]], *** [[Сливница (Ресенско)|Сливница]], *** [[Претор]], *** [[Курбиново]], *** [[Асамати]], *** [[Рајца]] и *** [[Грнчари]]. Преспанската котлина од сите страни е обиколена со високи планини: * на исток е планината Баба со највисокиот врв [[Пелистер]] (2.601 м); * на север Бигла (1.933 м), * на запад Галичица (2.255 м) и * на југ [[Корбец]] (1.750 м). Самата котлина неприродно е поделена помеѓу три држави од која најголемиот дел и припаѓа на Република Македонија, а останатите делови се во Република Грција и Република Албанија. Во котлината се наоѓаат две езера: * Големото и * Малото Преспанско Езеро. Во водите на Големо еро се наоѓа тромеѓата на македонската, грчката и албанска граница. === Хидрографија === '''Големото Преспанско Езеро''' има површина од {{км2|284}} со [[надморска височина]] од 853 м и најголема длабочина од 54 м, спаѓа меѓу најчистите езера во светот. Од површината на езерото 65% и припаѓаат на Република Македонија, 18% на Република Албанија и 17% на Република Грција. Во Големото Преспанско Езеро постојат два острова: * [[Голем Град]] (''Св. Петар'') со површина од 1&nbsp;км<sup>2</sup>, се наоѓа мошне близу до тромеѓато од државните граници и ѝ припаѓа на Република Македонија. Обраснат е со [[фоја|фојова]] шума (''Јuniperus foeditissima'') стара неколку векови, богат е со археолошки наоѓалишта и е заштитен со закон како природна реткост. * Во Република Албанија се наоѓа помало островче, наречено [[Мал Град]] (''Св. Павле''). '''Малото Преспанско Езеро''' се наоѓа на територијата на Република Грција и само мал дел во Република Албанија. Во него исто така има два острова: * [[Св. Ахил (остров)|Св. Ахил]] и * [[Видринец]]. Ова езеро зафаќа површина од 45,59&nbsp;км<sup>2</sup> и е за три метри повисоко од Големото Преспанско Езеро. Водите на Преспанското Езеро преку понорници истекуваат во [[Охридското Езеро]]. Езерото е богато со риба, а особено е познат преспанскиот крап и рибите [[преспанска белвица|белвици-нивички]], а има: [[искобуст]], [[мренка]], [[клен]] и др. Преспанската котлина се наоѓа помеѓу двата национални паркови [[Национален парк Пелистер|Пелистер]] и [[Национален парк Галичица|Галичица]], всушност претставува составен дел на едниот и другиот национален парк. === Клима === Климата во Преспа е умерено континентална, со влијание од [[Средоземје]]то што условува топли лета со свежи ноќи и благи зими. Маглата е реткост во Преспа. Просечната температура во периодот [[јануари]] - [[февруари]] изнесува 0,3°С, а максималните температури [[јули]] - [[август]] од 28-32°С. Температурата на водата во Преспанското Езеро во периодот јули-август достигнува до 27°С, и е доста пријатна за капење. [[Image:Панорама на Преспа.jpg|мини|900п|центар|Поглед кон езерото и регионот.]] == Историја на регионот == [[Податотека:Yankovets Selianka.jpg|мини|300п|Жена од [[Јанковец]] во [[Македонски народни носии|народна носија]], <br />[[Горна Преспа]], почеток на [[20 век|XX]] век.]] Во денешните граници, регионот е поделен помеѓу три дела, што е резултат на поделбата на Македонија по Двете балкански и [[првата светска војна]]. Самата Преспа има важна геостратешка положба. Уште за време на Римското владеење низ Преспа поминувал познатиот староримски пат ''[[Виа Игнациа]]''. Покрај него биле изградени повеќе населби и попатни страници. Една од познатите станици била [[Скиританиа]], на чие место подоцна израснала населбата [[Ресен]]. Низ Преспа, покрај самото Преспанско Езеро поминувале уште и патот "[[Виа Епирица]]" - епирскиот пат и Костурскиот пат. Во [[6 век|VI]] и [[7 век|VII]] век во Преспа се населуваат словенски племиња од племенскиот сојуз [[Березити]] - [[Брсјаци]]. Во [[10 век|X]] и [[11 век|XI]] век, за време на владеењето на [[Цар Самуил|Самуил]], [[Гаврило Радомир]] и [[Јован Владислав]] се спомнува покрај Преспанското Езеро градот Преспа, престолнина на првата средновековна македонска држава. Овој град истовремено бил седиште и на архиепископот на Автокефалната македонска црква, чие седиште подоцна е пренесено во [[Охрид]]. Овде е основана и првата држава на македонските Словени под водство на синовите на кнезот Никола, четворицата комитопули: Давид, Арон, Мојсеј и Самуил. Најмладиот Самуил бил прогласен за цар. Успешно владеел со првата македонска држава. Самоиловото Царство се протегало од Македонија и цела Бугарија на исток, [[Тесалија]], [[Епир]] и Албанија на запад, до [[Дукља]], [[Рашка]], [[Срем]] и [[Босна]] на север. Владеел од [[976]] год до [[1014]] год. Таа година бил поразен од византискиот цар [[Василиј II]] во битката на Беласица. На 14.000 заробени војници им биле извадени очите, секој стоти имал по едно око, Царот Самоил ги пречекал во Преспа и скршен од болка умира на [[6 октомври]] [[1014]] год. Државата опстојувала сè до [[1018]] год. Во тој период Царот Василиј II ја изградил тврдината [[Василида]] на Петринска планина над с. [[Евла (Ресенско)|Евла]] и Константион покрај западниот дел од Преспанското Езеро покрај населбата [[Сирхан (Отешево)|Сирхан]]. Во [[1888]] година во селото Герман, Долна Преспа, сега во Република Грција, пронајдена е надгробната плоча на Самуиловите родители, неговиот татко Никола - брсјачки кнез, мајка му Рипсимија и братот Давид, а датира од [[993]] година. Тоа е еден од првите пишувани споменици на словенски јазик. Моментално се наоѓа во Софискиот музеј, највероватно пренесен во виорот на војните. Од тој период на островот Ахил, во Малото Преспанско Езеро, сѐ уште постојат остатоци од Катедралната црква подигната од Самуил во чест на [[Св. Ахил]]. [[Манастир „Св. Ѓорѓи“ - Курбиново|Црквата Св.Ѓорѓи]] во селото [[Курбиново]] со извонреден фрескоживопис од [[1191]] год. претставува еден од неколкуте бисери на средновековното сликарство во Македонија. == Поврзано == * [[Народни носии од Преспа]] * [[Горнопреспански дијалект]] * [[Долнопреспански дијалект]] * [[Преспанска Котлина]] * [[Општина Ресен]] * [[Општина Преспа]] * [[Поградец (округ)]] == Наводи == {{наводи}} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=606 „Преспа; Преспанското Езеро; Старини в Преспа“], Книга од револуционерoт на ВМОРО Георги Траjчев од Прилеп, 1923 г. {{Историски главни градови на Македонија}} [[Категорија:Преспа| ]] [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] [[Категорија:Региони во Грција]] [[Категорија:Историски области во Албанија]] blp3xb6az27wqtndilqyhvyhkeql9s8 Предлошка:Инфокутија Филм/doc 10 122577 5578961 5544696 2026-06-19T16:52:29Z Andrew012p 85224 5578961 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} == Употреба == {{Предупредување|text=За правилно прикажување и избегнување грешки при копирање од англиската Википедија, користете го режимот '''„Уреди извор“ (Edit Source)'''.}} Инфокутијата се користи за прикажување на клучни технички, продукциски и хронолошки податоци за филмови. === Празен примерок === <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = | слика = | големина_на_слика = | алт = | опис = | режисер = | продуцент = | сценарист = | сценарио = | приказна = | заснован_на = | улоги = | раскажувач = | жанр = | музика = | аниматор = | кинематографија= | монтажа = | студио = | дистрибутер = | премиера = | времетраење = | земја = | јазик = | буџет = | заработка = | претходен = | следен = | веб_страница = }} </syntaxhighlight> == TemplateData == <templatedata> { "description": "Инфокутија за филмски страници.", "format": "block", "params": { "име": { "label": "Име", "description": "Насловот на филмот на македонски јазик. Ако е празно, се користи насловот на статијата.", "type": "string", "aliases": ["name"], "suggested": true }, "изворен_наслов": { "label": "Изворен наслов", "description": "Изворниот наслов на јазикот на потекло.", "type": "string", "aliases": ["native_name", "native name"] }, "слика": { "label": "Слика", "description": "Име на податотеката од плакатот. Не пишувајте „Податотека:“. За да се прикаже сликата, прво мора да се подигне преку „Подигни податотека“.", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["image"], "suggested": true }, "големина_на_слика": { "label": "Големина на слика", "description": "Ширина на сликата во пиксели. Стандардно е 230px.", "type": "string", "aliases": ["image_size", "image size"] }, "алт": { "label": "Алтернативен текст", "description": "Опис на сликата за лица со оштетен вид.", "type": "string", "aliases": ["alt"] }, "опис": { "label": "Опис на слика", "description": "Текст што се појавува под сликата.", "type": "string", "aliases": ["caption"] }, "режисер": { "label": "Режисер", "description": "Име на режисерот или режисерите на филмот.", "type": "string", "aliases": ["director"], "suggested": true }, "продуцент": { "label": "Продуцент", "description": "Лица или компании задолжени за производството.", "type": "string", "aliases": ["producer"] }, "сценарист": { "label": "Сценарист", "description": "Лица што го напишале сценариото или приказната.", "type": "string", "aliases": ["writer"] }, "сценарио": { "label": "Сценарио", "description": "Автори на сценариото (ако се различни од авторите на приказната).", "type": "string", "aliases": ["screenplay"] }, "приказна": { "label": "Приказна", "description": "Автори на изворната приказна врз која е заснован филмот.", "type": "string", "aliases": ["story"] }, "заснован_на": { "label": "Заснован на", "description": "Делото врз кое е заснован филмот (на пр. роман, вистинска случка).", "type": "string", "aliases": ["based_on", "based on"] }, "раскажувач": { "label": "Раскажувач", "description": "Лицето што го позајмува гласот како раскажувач.", "type": "string", "aliases": ["narrator"] }, "улоги": { "label": "Главни улоги", "description": "Список на главните глумци во филмот.", "type": "string", "aliases": ["starring"], "suggested": true }, "жанр": { "label": "Жанр", "description": "Жанровската припадност (на пр. драма, комедија, ужаси).", "type": "string", "aliases": ["genre"] }, "музика": { "label": "Музика", "description": "Композитор на оригиналната филмска музика.", "type": "string", "aliases": ["music"] }, "аниматор": { "label": "Аниматор", "description": "Главни аниматори (важно кај анимираните филмови).", "type": "string", "aliases": ["animator"] }, "кинематографија": { "label": "Кинематографија", "description": "Директор на фотографија или кинематограф.", "type": "string", "aliases": ["cinematography"] }, "монтажа": { "label": "Монтажа", "description": "Лица задолжени за монтажата на филмот.", "type": "string", "aliases": ["editing"] }, "студио": { "label": "Студио", "description": "Продукциското студио или компаниите што го снимиле филмот.", "type": "string", "aliases": ["studio", "production_companies", "production companies"] }, "дистрибутер": { "label": "Дистрибутер", "description": "Компанија задолжена за распределба на филмот во кината.", "type": "string", "aliases": ["distributor"] }, "премиера": { "label": "Премиера", "description": "Датум на првото прикажување на филмот.", "type": "string", "aliases": ["released"], "suggested": true }, "времетраење": { "label": "Времетраење", "description": "Должина на филмот изразена во минути.", "type": "string", "aliases": ["runtime"] }, "земја": { "label": "Земја", "description": "Земјата на потекло или каде е финансиран филмот.", "type": "string", "aliases": ["country"] }, "јазик": { "label": "Јазик", "description": "Изворниот јазик на кој е снимен филмот.", "type": "string", "aliases": ["language"] }, "буџет": { "label": "Буџет", "description": "Проценети или официјални трошоци за снимање.", "type": "string", "aliases": ["budget"] }, "заработка": { "label": "Бруто-заработка", "description": "Вкупен приход остварен од билети.", "type": "string", "aliases": ["gross"] }, "претходен": { "label": "Претходен", "description": "Филм што му претходи на овој (ако е дел од серијал).", "type": "string", "aliases": ["preceded_by", "preceded by"] }, "следен": { "label": "Следен", "description": "Филм што следува по овој (ако е дел од серијал).", "type": "string", "aliases": ["followed_by", "followed by"] }, "веб_страница": { "label": "Веб-страница", "description": "Врска до официјалната веб-страница на филмот.", "type": "string", "aliases": ["website"] } } } </templatedata> <noinclude> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за филмови|Филм]] [[Категорија:Филмски предлошки|Инфокутија]] [[Категорија:Документација за предлошки|{{PAGENAME}}]] </includeonly> </noinclude> e1kff0wbe5lp8sgp5z43kgdl74bqsfk Беласичка битка 0 153493 5579157 5446089 2026-06-20T08:40:06Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict| conflict=Беласичка битка| image=[[податотека:SamuilsDeathBGhistory.jpg|300px|]]| caption=Смртта на Самоил, Манасиева хроника од XIV в.| |partof= |date=29 јули 1014| place=[[Беласица]]| result=[[Византија|византиска]] победа| combatant1=[[Самоилово Царство|Самуилова империја]]| combatant2=[[Византиско Царство]]| commander1=[[Самоил]]<br/>[[Гаврило Радомир]] | commander2=[[Василиј II]]<br/>[[Никифор Ксифиј]]<br/>[[Теофилакт Вотанијат]] †| strength1=~ 20.000| strength2=непознато| casualties1=најмалку 15.000| casualties2=light| }} '''Беласичка битка''' ('''Битка кај Клуч)''' — воен судир што се случил на [[29 јули]] [[1014]] г. помеѓу војските на царот [[Самоил]] и византискиот цар [[Василиј II]]. Исходот бил погубен за македонските војски и за [[Самоиловото Царство]]: голем број војници биле убиени, а останатите ослепени, со што била целосно уништена воената моќ на царството. По овој пораз, Самоил не можел да се опорави и имал срцев удар од кој починал истата година. До 1014 година, [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] секоја година навлегувал во териториите на Самоиловото Царство и напаѓал. Самоил сфатил дека не може со него да влезе во директен и отворен судир, посебно што веќе бил притиснат од сите страни, па решил да му го спречи влегувањето со прецизно изградени ровови. Знаејќи дека византискиот владетел влегува низ клисурите Кимба Лонга и Клидион,<ref>Според мислењето на Ј. Иванов, Кимба Лонга е влашки топоним и се наоѓала во Струмичко подрачје, а Клидион би било селото [[Клуч (Петричко)|Клуч]], што лежело меѓу [[Беласица]] и [[Огражден]].</ref> ги обградил и затворил со кули. Кога царот Василиј стигнал до тие клисури, војниците на Самоил храбро нападнале. При тоа Самоил решил да стави сè на коцка и го испратил [[Несторица]], еден од највлијателните големци од тоа време, со војска кон [[Солун]], со цел да отворат два фронта и да ја поделат војската на Византијците. Но, тука веќе подготвен чекал војсководецот на Василиј, [[Теофилакт Вотанијат]], кој ја разбил војската на Несторица.<ref>Грчки извори, VI, 285.</ref> Вотанијат, всушност, гонејќи ги Самоиловите војници, стигнал до клисурата Клидион, ја преминал планината [[Беласица]] и ги изненадил утврдените војници на Самоил од зад грб.<ref>Vindob. hist. 74 (13-14).</ref><ref>Византиски извори, III, 106.</ref><ref>Грчки извори, VI, 284.</ref> Самоиловите војници не очекувајќи напад, се исплашиле и почнале да бегаат. Притоа многу војници загинале, а уште повеќе биле заробени. Самиот Самоил одвај ја избегнал опасноста да биде заробен, благодарение на синот [[Гавраил Радомир]], кој храбро ги одбивал нападите, го качил татка си на коњ и го одвел во тврдината [[Прилеп]].<ref>Michaelis Glykas, Corpus, t. 16, 578.</ref> Битката на Беласица претставува решавачка битка меѓу меѓу Византија и самуиловата држава во која била решена судбината на средновековната македонска држава.Битката се одиграла на 29 јули 1014&nbsp;г.Завршила со пораз на македонската војска и со заробување на 14000 до 15000 македонски војници кои биле ослепени по наредба на византискиот цар Василиј II.Откако царот Самоил ги видел своите ослепени војници починал од срцев удар.Тоа претставувало почеток на крајот на Самоиловата држава која постоела од 969 до 1018&nbsp;г. и е позната како Самоилово Царство бидејќи Самоил останал единствен владетел по смртта на неговите браќа Давид,Мојсеј и Арон.Центар на самоиловата држава била Македонија со главен град најпрвин Преспа. Подоцна државата ги проширила своите граници и во нејзинот состав влегле Бугарија, делови од Грција односно Тесалија и Епир, потоа Албанија,Рашка, Дукља и Босна.Самуил бил прогласен за цар измеѓу 996 и 1000&nbsp;г. од страна на папата Григориј V.Наскоро византискиот цар Василиј II започнал офанзива за ликвидирање на самоиловата држава.Во 1000 година била заземена Сердика односно Софија.„Ова што е стечено за тоа царството беше од неизмерна вредност,зошто Црно Море сега беше ослободено од бугарските заседи и е повратено општењето меѓу Цариград и Подунавјето, а Тракија беше обезбедена од страна на балканот“. Во периодот од 1001 до 1004&nbsp;г. биле заземени:Колидрон,Сервија,Воден,Бер и Видин, .„Со тоа беше завршен четиригодишниот поход на Василиј против Самуил,кој избегал пред византискиот цар и овој завладеал со многубројните тврдини,од кои некои разурнал, а некои задржал за себе“. Во 1005 год. и Драч му ја откажал својата лојалност на Самоил.Така територијата на самуиловата држава многу се намалила.Сепак решавачката битка се одиграла како што споменавме на 29 јули 1014&nbsp;г. кај Беласица. == Подготовки за битката == Византискиот цар Василиј II секоја година навлегувал на територијата на самоиловата држава.Самуил видел дека не може да му се спротивстави на Василиј во отворена битка и затоа решил да го спречи неговото навлегување поставувајќи ровови и оклопи.„Бидејќи знаеше дека византискиот владетел влегува низ клисурите Кимбланогу и Клидион,тој со широк оклоп ги утврди и ги затвори со кули обезбедувајќи ги со јака и одбрана поседа“. Оваа клисура се наоѓала во селото Макриево кое се наоѓало на запад од селото Клуч на патот од Сер до клучката клисура и било стратешко место.Тоа било Серското долго поле кое се простирало меѓу езерата Бутково и Тахинос а било заградено од планините:Шарлија,Беласица и Крушта. Клисурата се наоѓа на место каде што се доближуваат Беласица и Огражден односно северно под село Клуч.Името Кимбалдон се однесува на широката област помеѓу Струмица и Петрич на долината на реката Струма меѓу Огражден и Беласица, и тоа најнапред личело на долго поле околу 40 км кое поради неговиот специфичен облик го добила тоа име.Името Клидион ја означува Клисурата Клуч и тоа се однесува само на нејтесниот дел на Долго поле.На ова место тече реката Струма која ја дели Македонија од Тракија.Царот Самуил на тоа место подигнал утврдување на голема широчина и поставил стражари и на тој на чин му го затворил влезот на царот Василиј.„Кога царот Василиј стигна до тие клисури и сакаше да мине низ нив,Самуиловите војници го спречија во тоа од блиските висови,бранејќи се храбро уништувајќи ги одозгора напаѓачите,убивајќи ги и ранувајќи ги“. Тогаш во логорот на Василиј пристигнал стратегот Вотанијат.Кога за ова дознал царот Самуил тој решил да отвори два фронта со цел со цел да ја раздели и ослабне византиската војска.Тој го испратил својот војсководец Несторица со неговата војска кај Солун.Тука била сконцентрирана византиската војска која ја предводел Вотанијат со неговиот син Михајло.Византиската војска ја поразила самуиловата војска кај Солун. Исто така византијците заробиле голем број на војници и земале голем плен. Во ова битка посебно се истакнал Михајло Вотанијат. Неговиот татко Теофилакт Вотанијат 40 години војувал против самуиловата војска.„Штом стигна на бојното поле,тој почна да ги гоно Самуиловите војници во клисурата наречена Клидион“. На ова место царот Самуил ја утврдил државната граница.„Самуил ја утврдил државната граница во оние теснини во родопското подрачје што се наоѓале кај Места и Струма, а планината Беласица доаѓала на југ од овие теснини“. Царот Самуил знаел дека Василиј се спрема за нов поход па заедно со неговиот син Гаврило Радомир и поголемиот дел од војската се распоредил во Клучката клисура меѓу Беласица и Огражден.Византискиот цар се двоумел дали војската ќе може да навлезе во клисурата, но војсководецот Никифор Ксифијас кој бил стратег на Филипополисго убедил тој да остане на местото кај што се наоѓал и да ја напаѓа самуиловата војска од ѕидот а тој да се префрли на друго место и отаму да напаѓа. Тој земал со себе војска и ја обиколил планината Беласица. == Текот на битката == На 29 јули 1014&nbsp;г. царот Василиј II од врвот на планината Беласица ги нападнал Самуиловите војници од зад грб.Тие биле изненадени и започнале да бегаат.Царот Василиј влегол низ напуштената тврдина и ја урнал преградата која била поставена од страна на самуиловите војници и започнал да ги гони Самуиловите војници.Голем дел од војниците загинале а голем дел биле и заробени.Самуил успеал да побегне со помош на неговиот син Гаврило Радомир.„Самиот пак Самуил одвај ја обегна опасноста да биде заробен и единствено благодарение на неговиот син, кој храбро ги одбиваше нападите на византискиот напаѓач,го качи на коњ и го одведе до тврдината Прилеп“. Во оваа битка царот Самуил доживеал пораз.Тоа означува почеток на крајот на неговата држава. == Ослепување на војниците и смртта на Самоил == По победата над Самуил византискиот цар Василиј II наредил 14000 војници кои биле заробени да бидат ослепени. На секој стоти војник му било оставено по едно око за да ги води војниците кај царот. Царот Василиј префрлајќи се преку теснини се упатил кон Струмица. Притоа му наредил на солунскиот војвода Теофилакт Вотанијат да ги премине ридовите околу Струмица и да ги запали ѕидовите за да му ги очисти сите пречки кон патот што води кон Солун. Но на враќање попаднал во заседа која била направена во долгнаместите процепии. Бил нападнат од самуиловите војници кои го гаѓале со камења и стрели. Четата на Теофилакт Вотанијат била натерана во тесно и тој не можел да се брани и загинал заедно со голем број од неговите војници. Кога царот дознал за поразот на Теофилакт Вотанијат му паднало многу жал. Тој не се осмелувал да оди понатаму и се вратил назад во Загорје каде што се наоѓала јаката тврдина Мелник. Кога Царот Самуил ги видел неговите ослепени војници како идат на кај него не можел да ја издржи таа глетка и паднал во несвест. Оние што биле присутни околу него успеале да го освсестат и да му го вратат дишењето. Откако се освестил побарал да се напие вода. Но штом се напил од водата добил срцев удар и по два дена умрел. ==Битката кај Беласица како тема во уметноста== * „Слепци“ — песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]] од 1966 година.<ref>Славко Јаневски, ''Евангелие по Итар Пејо''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 19-20.</ref> * „Беласица“ — песна во проза на македонскиот поет [[Блаже Конески]] од 1961 година.<ref>Блаже Конески, ''Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 69.</ref><ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 161.</ref> == Користена литература == * „Средновековна Македоноија“, том 1, Стјепан Антојак, Скопје. 1985. * „Средновековна македонија“, том 3, Бранко Панов,Скопје. 1985. * „Одбрани текстови од историјата на македонскиот народ“, Љубен Лапе, Скопје. 1959. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Самоилово Царство]] [[Категорија:Битки во средниот век]] [[Категорија:Македонија во 11 век]] [[Категорија:Бугарија во 11 век]] [[Категорија:Византија во 11 век]] [[Категорија:Историја на Струмица]] [[Категорија:Битки меѓу Самоиловото Царство и Византија]] 91f1lu4fkhx1pccv3dvdwuuexhd8z6w Кракра 0 154442 5579187 5500360 2026-06-20T08:41:21Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579187 wikitext text/x-wiki [[File:Krakra of Pernik.jpg|right|thumb|250px|Статуа на Крака во Перник]] '''Кракра''' (o. [[X век]] — [[XI век]]) — благородник и војсководец во [[Самоилово Царство|Самуиловата држава]], командант на [[Перник]] и околните краеви. Двапати успешно ги одбил нападите на [[Византија|Византијците]] ([[1004]], [[1016]]). По смртта на [[Јован Владислав]] ([[1018]]), во [[Сер|Сир]] му се предал на Царот [[Василиј II]], заедно со архонтите на 35 тврдини и ја добил титулата патрикиј.<ref>{{МакЕнц|753|Кракра|I}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Самоилово Царство]] [[Категорија:Бугарско благородништво]] [[Категорија:Луѓе од Перник]] gvajagtkjv7zinmv5ze9413a6k83x81 Самуилова тврдина (Клуч) 0 154672 5579216 5467181 2026-06-20T08:42:26Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579216 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} :''За истата тврдина во Македонија со истото име видете [[Самуилова тврдина]]'' {{Infobox Historic building |name = Самуилова тврдина<br /> |image = Samuil-fortress-bg-tower.jpg |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Клуч (Петричко)|Клуч]] |location_country = [[Бугарија]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Самуилова тврдина''' — сместена помеѓу планините [[Беласица]] и [[Огражден]] на десниот брег на реката [[Струмица (река)|Струмица]], во близина на село [[Клуч (Петричко)|Клуч]], [[Бугарија]]. Тврдината била изградена во времето на [[Цар Самуил]], најверојатно во периодот од [[1009]]-[[1013]] година. Во близина на оваа тврдина, во [[1014]] година се одвила [[Беласичка битка|Беласичката битка]] помеѓу [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] на чело со [[цар Самоил]] и [[Византија]] на чело со [[Василиј II Македонецот]]. Тврдината од [[1982]] година претставува национален парк-музеј на [[Бугарија]]. == Надворешни врски == * [http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=12311375208&id=9&setIzdanie=23066 Легендите за царот Самуил сѐ уште живеат под Беласица]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Шаблон:Тврдини во Бугарија}} {{Шаблон:Градби во Бугарија-никулец}} {{Шаблон:Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Пиринска Македонија|Самуилова]] [[Категорија:Архитектура од 11 век]] [[Категорија:Беласица]] 46jldq2zcqfjs2b2qm1td0xfnz0vfew Прво Бугарско Царство 0 155140 5578919 5578714 2026-06-19T14:24:07Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ 5578919 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да создаде услови за понатамошно ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква, наместо грчкиот.{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои оваа промена била спроведена токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Според дел од историчарите, реформата имала не само црковно и културно, туку и политичко значење, бидејќи придонела за зацврстување на државното единство и за понатамошна интеграција на различните етнички и општествени групи во рамките на бугарската држава.{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] mtukncczr65dn93bd1ifl4kx4vuhfjj 5578920 5578919 2026-06-19T14:25:55Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ наместо категоричното тврдење дека токму на соборот била спроведена реформата со која словенскиот го заменил грчкиот, промената е претставена како дел од поширок процес. 5578920 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да создаде услови за понатамошно ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква, наместо грчкиот.<ref>{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|page=16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои оваа промена била спроведена токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Според дел од историчарите, реформата имала не само црковно и културно, туку и политичко значење, бидејќи придонела за зацврстување на државното единство и за понатамошна интеграција на различните етнички и општествени групи во рамките на бугарската држава.{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] 3jex1yghfroqdgjr9s174llow455qhs 5578921 5578920 2026-06-19T14:33:24Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ се заменува конкретна хипотеза со понеутрална формулација. 5578921 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да создаде услови за понатамошно ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква, наместо грчкиот.<ref>{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|page=16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои оваа промена била спроведена токму во тоа време не се целосно познати. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Современите историчари различно ги толкуваат околностите под кои словенскиот јазик постепено станал доминантен во црковниот и книжевниот живот на државата.{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] 7owdscyzk40bcigwxp35agvfg4kpcmw 5578922 5578921 2026-06-19T14:34:28Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ 5578922 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да создаде услови за понатамошно ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква, наместо грчкиот.<ref>{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои оваа промена била спроведена токму во тоа време не се целосно познати. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Современите историчари различно ги толкуваат околностите под кои словенскиот јазик постепено станал доминантен во црковниот и книжевниот живот на државата.{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] pbwox1wlpndc5egwtpl30fsmvnpeb58 5578923 5578922 2026-06-19T14:35:56Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ 5578923 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да создаде услови за понатамошно ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква, наместо грчкиот.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои оваа промена била спроведена токму во тоа време не се целосно познати. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква.<ref name=":2" /> Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Современите историчари различно ги толкуваат околностите под кои словенскиот јазик постепено станал доминантен во црковниот и книжевниот живот на државата.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] 7rnpj38nydd40ybyo0b646kkflt6cqn 5578926 5578923 2026-06-19T15:06:24Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ нема современи извори кои потврдуваат за донесена одлука за отфрлање на грчки јазик и прифаќање на словенски за службен 5578926 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] [[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната словенско-грчка надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]], ќерката на кнез Борис]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да го поттикне понатамошното ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои словенскиот јазик почнал да зазема сè поважно место во црковниот и книжевниот живот на државата токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква, иако околностите и текот на овој процес различно се толкуваат во современата историографија.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Bulgaria - Shumen Province - Veliki Preslav Municipality - Town of Veliki Preslav - Veliki Preslav Medieval Palace Complex - Panoramic.jpg|мини|десно|Палатата во Преслав]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] h461wc6mlggnkwnyu2hlhw5o60syemv 5578934 5578926 2026-06-19T15:18:12Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ 5578934 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}}[[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] од Преслав на словенски и на грчки јазик]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да го поттикне понатамошното ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои словенскиот јазик почнал да зазема сè поважно место во црковниот и книжевниот живот на државата токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква, иако околностите и текот на овој процес различно се толкуваат во современата историографија.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]] Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] 3olq7zl5zuigoldd6cszbhy4l2p4zef 5578938 5578934 2026-06-19T15:48:06Z Buli 2648 /* Политичко-црковните настани од 893 година */ 5578938 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}}[[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] од Преслав на словенски и на грчки јазик]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да го поттикне понатамошното ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои словенскиот јазик почнал да зазема сè поважно место во црковниот и книжевниот живот на државата токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква, иако околностите и текот на овој процес различно се толкуваат во современата историографија.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]]Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] ovlvi1vmv8ezswt5un31vz1hncsp8w2 5579078 5578938 2026-06-19T22:55:32Z Buli 2648 /* Војната со Византија (894-97) */ 5579078 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, Теофан Континуат вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}}[[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] од Преслав на словенски и на грчки јазик]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да го поттикне понатамошното ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои словенскиот јазик почнал да зазема сè поважно место во црковниот и книжевниот живот на државата токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква, иако околностите и текот на овој процес различно се толкуваат во современата историографија.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]]Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === {{See also|Византиско-бугарска војна од 894-896 година}} Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] qt3jr79ddx41jwnfmmd6xlhz83f472g 5579267 5579078 2026-06-20T10:40:05Z Buli 2648 /* Проширувањето во Македонија */ 5579267 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:85%;|[[старословенски]]: Блъгарьско Цѣсарьствиѥ}}}} |conventional_long_name = Прво Бугарско Царство |continent = Европа |region = Балкан |era = среден век |status = |government_type = Апсолутна монархија |religion =[[Тенгризам]] & [[Словенска митологија|Словенски паганство]]<br /><small>(681–864)</small> <br /> [[Православие]]<br /><small>(864–971)</small> |common_languages = [[Прабугарски јазик|Прабугарски]], Средновековен грчки<br /> [[Старословенски јазик|Старословенски]] <br /><small>(официјален од 893)</small> |year_start = 681 |year_end = 971 |event_start = [[Аспарух]] |event1 = [[Христијанизација на Бугарија|Христијанизација]] |date_event1 = 864 |event2 = [[Симеон I]] |date_event2 = 893 |event_end = Распад |p1 = Прабугарија |flag_p1 = Monogram of Kubrat.svg |p2 = Византија |flag_p2 = Simple Labarum.svg |s1 = Византија |flag_s1 = Simple Labarum.svg |s2 = Самоилово Царство |flag_s2 = Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png |image_flag = |flag = |flag_type = |image_map = Southeastern Europe Late Ninth Century.png |image_map_caption = Царството во време на владеењето на [[Симеон I Велики]], крај на {{римски|9}} век |capital = [[Плиска]]<br /><small>(681–893)</small><br />[[Преслав]]<br /><small>(893–968/972)</small><br />[[Скопје]], [[Охрид]], [[Битола]]<br /><small>(до 971)</small> |leader1 = [[Аспарух]] (прв) |leader2 = [[Роман (бугарски цар)|Роман]] (последен) |year_leader1 = 681–700 |year_leader2 = 971 |title_leader = [[Хан]], [[Цар]] ''(Император)'' |year_deputy1 = |title_deputy = |stat_year1 = 9 век |stat_area1 = 400000 |stat_pop1 = 1 000 000 |stat_year2 = |stat_area2 = |footnotes = }} '''Првото Бугарско Царство''' или '''Дунавска Бугарија''' ({{Langx|cu|Блъгарьско цѣсарьствиѥ}}) — [[хан]]ство, подоцна и [[царство]], на [[Прабугари]]те и [[Стари Словени|Словените]], кое постоело на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и неговите гранични делови од [[Југоисточна Европа]] од [[681]] до [[971|971 година]]. Основано од [[Туркиски народи|туранскиот]] хан [[Аспарух]], којшто по распаѓањето на [[Стара Велика Бугарија]] доведувал дел од прабугарските [[Племе|племиња]] во денешна [[Бесарабија]] и [[Добруџа]], ги потчинува месните словенски племиња и ја принудил [[Византија]] да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град било [[Онгал]], денешна [[Романија]], понатака се востановува во [[Плиска]], а кон крајот на [[9 век|{{римски|9}} век]] во [[Велики Преслав]]. Најголемото територијално проширување државата го достигнува во {{римски|9}} век, кога кон првоначалните територии по Долен [[Дунав]] се присоединети области во [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], делови од денешните [[Албанија]], [[Србија]] и [[Романија]], а исто така и дел од северното црноморие (до река [[Днепар]]), тогаш познато како [[Кутмичевица]].<ref>Л. Иванов. [[wikisource:bg:История на България в седем страници|История на България в седем страници]]. София, 2007.</ref> Во текот на [[864]]-[[866|866 година]], за време на [[Борис I]], [[христијанство]]то станала [[државна религија]], што води до значителни промени во културниот живот на државата и т''.''н. ''[[Симеон I|Златен век на цар Симеон]]''. Царот Симеон организирал неуспешни походи за да го превземи главниот град на [[Византија]], [[Константинипол|Цариград]]. [[Византиско-бугарски војни|Византиско-бугарските војни]], заедно со инвазиите на [[Кнежевство Унгарија|Унгарците]] (Маѓарите), [[Печенези]]те и [[Киевски Рус|Русите]], доведело до ослабување на царството и паѓањето на главниот град Преслав под византиска власт во 971 година. == Почетокот == {{See also|Прабугари|Седум словенски племиња}} === Стара Велика Бугарија === Во 632 година ханот [[Кубрат]] успева да ги обедини [[Прабугари|прабугарските]] и [[Хуни|хунските]] [[Племе|племиња]], кои се наоѓаат под власта на [[Западнотуркиски ханат|Западнотуркискиот ханат]], во сопствена држава, наречена од византиските хроничари ''[[Стара Велика Бугарија]]''.{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36}} Со помошта на оскудните записи на ерменски и византиски летописци, се востановени приближно границите на таа држава: долното поречие на [[Дунав]] на запад, [[Црно Море|Црно]] и [[Азовско Море|Азовското Море]] на југ, реката [[Кубањ (река)|Кубањ]] на исток и реката [[Дон (река)|Дон]] на север. [[Податотека:Giudjenov Kubrat and his sons.jpg|лево|мини|''Кубрат и неговите синови.'' Слика на Димитар Ѓуџенов од 1926 година.]] Царството на Кубрат се распадна по неговата смрт ({{Circa|650 г.}}). Според византиските хроничари [[Теофан Исповедник|Теофан]] и [[Никифор I Цариградски|Никифор]], тој оставил завет на неговите пет синови да останат заедно во единство и меѓусебна солидарност; но набргу тие се разделиле и повеле дел од својот народ со себе, со што го забрзаа распадот на ''Стара Велика Бугарија''. Најстариот, [[Бајан]] или Батбајан, останал во Стара Бугарија. Вториот, [[Котраг]], го премина [[Дон (река)|Дон]] и се насели на далечната страна. Третиот, [[Аспарух]], го поминал Днепар со своите следбеници и привремено го поставил својот логор меѓу таа река и Дунав. Четвртиот син на Кубрат ги преминал [[Карпати]]те и стигнал до [[Панонија]], каде што се ставил под власта на [[Авари|аварскиот хан]]. Петтиот заминал најдалеку од сите, пристигнувајќи со своето племе во Италија, во близина на Равена, каде што му се покорил на византискиот император. Треба да се додаде дека распадот на ''Стара Бугарија'' беше дополнително забрзан од налетот на [[Хазари]]те, кои подоцна го прифатиле јудаизмот и станаа доминантна сила во [[Евроазиска Степа|Евроазиската Степа]].{{Sfn|Marshall Lang|1976|p=36-37}} === Населување на Бугарите на Балканот === {{See also|Битка кај Онгала}} Откако [[Аспарух]] ги преминал реките Дњепар и Дњестар, и се населил во близина на Дунав, каде што нашол соодветно место за живеење (на [[Прабугарски јазик|нивниот јазик]] наречено ''Онгала''), кое било тешко пристапно и непробојно за непријателите, затоа што од едната страна било мочурливо и непроодно, а од другата страна оградено со непристапни карпи.<ref>{{Наведена книга|title=Nikephoros' Short History [for the years 602-769 A.D.]|first=Nikephoros I of Constantinople|publisher=Dumbarton Oaks, Research Library and Collection|year=1990|isbn=9780884021841|location=Washington|pages=88-89|translator-last=A. Mango|translator-first=Cyril}}</ref> {{Maplink|frame=yes|frame-lat=45.300|frame-long=28.132|frame-align=left|zoom=6 |type=line|id=Q182445 |title=Line|stroke-width=3|stroke-color=#008000|description=[[Прут]] |type2=line|id2=Q1653|title2=Line|stroke-width2=3|description2=[[Дунав]] |type3=line|id3=Q208302|title3=Line|stroke-width3=3|stroke-color3=#0000FF|description3=[[Сирет (река)|Сирет]] |text=Онгала се наоѓала на мало подрачје кое граничело со реките Сирет, Прут и Дунав<ref name=":1" />}} Се смета дека ''Онгала'' се наоѓала на мало подрачје помеѓу реките [[Сирет (река)|Сирет]], [[Прут]] и [[Дунав]].<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Madgearu|first=Alexandru|date=2000|title=Recent discussions about "Onglos"|journal=Istro-Pontica. Muzeul tulcean la a 50–a aniversare 1950–2000|pages=343-48}}</ref> Според друго мислење се наоѓал на островот [[Певки]], во делтата на Дунав,{{sfn|Runciman|1930|p=25-26}} што е помалку веројатно. Аспаруховите Бугари биле бројни. ''Онгала'' бил само привремен центар, но веројатно имало и претходница во [[Добруџа]] и заден одред во [[Бесарабија]]. Не може точно да се прецизира и датумот на преселбата на Аспарух во ''Онгала''. Тоа морал да биде постепен процес кој се одвивал помеѓу 650 и 670 година. Во овој период Византија била зафатена во крвава [[Византиско-арапски војни|војна со Арапите]] во Азија, а во Европа со религиозните и дипломатски интриги со [[Монотелитизам|монотелитите]]; а во 668 г. убиството на западнољубивиот император [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] било проследено со краток бунт.{{sfn|Runciman|1930|p=26}} Но, до 679 г. тронот бил безбеден и арапската војна завршувала. Императорот [[Константин IV]] бил свесен за опасноста да дозволи нови освојувачи на Балканот да ги вознемират, или уште полошо да ги организираат Словените. Ордите на Аспарух морало да бидат натерани да се повлечат назад или да бидат уништени. Во 680 година Прабугарите, обединети со седумте словенски племиња и Северите, водат војна со [[Византија]] кај месноста [[Битка кај Онгала|Онгала]], и по поразот, Византија потпишува мировен договор со Бугарија во 681 година, со тоа што се задолжува да и плаќа годишен данок. По војната Бугарија ги опфаќа земјите од северното црноморие и реките Днепар и [[Днестар]] на исток до река [[Морава]] на запад, и од северните склонови на [[Стара Планина]] на југ до јужните склонови на [[Карпати]]те на север. Од југ сосед и била моќната Византија, од запад - [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], од исток - [[Хазари]]те, кои ги заземале териториите на Кубратова Бугарија. Главен град станала словенската крепост [[Плиска]]. === Борби за престолот === [[Податотека:Madara Rider.jpg|мини|лево|[[Мадарски коњаник|Мадарскиот коњаник]]]]Хан Аспарух починал веројатно некаде околу 700 година во битка со Хазарите од исток, 58 години откако се разделил од своите браќа. Го наследил [[Тервел]], неговиот син или можеби внук. Тој востановил директни политички односи со византиската власт, со тоа што неколкупати му помогнал на паднатиот император [[Јустинијан II]] да си го врати престолот. Заради таа помош ханот ја добил богатата и важна област Загоре, на југ од Стара Планина. Најголемиот успех на хан Тервел е победата над [[Арапи]]те, кои го [[Опсада на Цариград (717–718)|опсадиле]] [[Цариград]] во 717 година, што им ставило конечен крај на нивните обиди да проникнат во [[Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Неговата победа се споредува со постигнатата, многу години подоцна, победа над Арапите на Карл Мартел при [[Поатје]]. [[Податотека:First Bulgarian Empire by Asparuh to Kardam (680- 803).png|мини|Бугарското ханство од 680-803 год.]] По смртта на ханот Тервел, Бугарија навлегла во политичка криза, хановите се менувале речиси секоја година преку преврати и интриги, а врв на сето тоа е управувањето на ханот Умор - само 46 денови. Положбата се стабилизирала кон крајот на 8 и почетокот на 9 век, кога престолот го зазел ханот [[Крум]]. Од тој силен и енергичен бугарски хан започнува династијата на најсилно изјавените владетели на Првата Бугарска Држава, кои ја управувале речиси до самиот нејзин крај. Во 756 година императорот [[Константин V Копроним|Константин V]] изградил низа тврдини долж византиско-бугарската граница. Бидејќи овие тврдини ги прекршувале условите од претходниот договор, Бугарите барале компензација. Константин одбил и Бугарите, толкувајќи ги неговите постапки како непријателски, ја нападнале византиската територија само за да бидат разбиени од царските трупи. Ова беше првата од деветте војни меѓу Константин V и Бугарите. Овој пораз довел до соборување на бугарскиот хан. Повторно следела граѓанска војна, на крајот од која, во 761 или 762 година, на тронот дошол извесен [[Телец]]. Телец веднаш собрал војска, ја зацврстил својата граница со Византија, а потоа напредувал во Тракија. Константин V излегол да го пречека и по жестока [[Битка кај Анхијал (763)|битка]] Бугарите повторно биле разбиени. Се чини дека овој пораз е причина за новите немири во Бугарија кои довеле до соборување на Телец околу 764 година. Новиот хан, [[Сабин (хан)|Сабин]], се обидел да склучи мир со Византија, но бил обвинет дека ја предал земјата на Византијците и морал да пребега со своите роднини во Константинопол. Меѓутоа, набрзо мирот го склучил еден хан по име [[Паган (хан)|Паган]], но борбата за тронот продолжила. Во неколку наврати (од кои едниот во 766 година), Византија интервенирала со војски во име на нејзините кандидати. Кога интервенирала, империјата можела да ја наметне својата волја врз Бугарите, чија земја била во анархија. [[Податотека:771_CE,_Europe.svg|алт=Colour-coded map|мини|Политичка карта на Европа во 771 год.]] Во 770 [[Телериг]] станал хан. Меѓутоа, војната продолжила во 773 година кога Константин V успешно ги нападнал Бугарите. Истата година Бугарите упаднале јужно до Тесалија каде што биле запрени од Византијците. Хронологијата на овие два настани, како и причините се непознати. Изгледа дека следната година, во 774 година, Константин V планирал нов напад. Телериг му напишал на императорот велејќи дека можеби ќе треба да побегне во Константинопол; ''кому во Бугарија може да му верува?'' Константин наивно му испратил список на византиски агенти во Бугарија. Телериг ги заробил и ги погубил сите. Од оваа приказна дознаваме дека византиските разузнавачи биле активни и интервенирале во внатрешните работи на Бугарија. Константин V потоа започнал да ја планира својата следна кампања против Бугарите; сепак, неговата смрт на почетокот на кампањата значела крај на војната. Иронично, Телериг сепак морал да побегне од земјата, во 777 година; дошол на дворот на императорот [[Лав IV Хазар]], го примил христијанството и добил невеста, роднина на царицата [[Ирина (византиска царица)|Ирина]]. [[Податотека:Battle of Marcellae.png|лево|мини|[[Битка кај Маркели (792)|Битката кај Меркели (792)]]]] За време на владеењето на [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] и нејзиниот син [[Константин VI Слепиот|Константин VI]] во Византија, за противник во Бугарија го имале ханот [[Кардам]] (777-802). Отпрвин, Византијците успеале да ја потиснат бугарската граница на север. Во 784 година, царицата Ирина напредувала од Анхиалус, далеку во внатрешноста до Береја (денешна [[Стара Загора]]), која таа ја обновила и ја нарекла ''Иренуполис''.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Сердика, исто така, останала цврсто во византиски раце. Меѓутоа, во 792 година, Кардам му нанел катастрофален пораз на младиот Константин VI кај пограничната тврдина [[Битка кај Маркели (792)|Меркели]]. Византија повторно морала да плаќа данок на Бугарите, кои периодично ги зголемувале нивните барања со уценувачки закани за понатамошни напади. Во 797 година, приврзаниците на Ирина го ослепиле нејзиниот син Константин, а таа продолжила да владее сама.{{sfn|Marshall Lang|1976|p=50}} Во меѓувреме, во 790-тите, франечкиот крал, [[Карло Велики]], водел кампања против [[Авари]]те. Тој извојувал голема победа во 796 година (во која му помогнал и панонскиот хрватски кнез [[Војномир]]) и Франките станале господари над Хрватите од северна Далмација, Славонија и Панонија; франечките мисионери набрзо влегле во областа. Набрзо следел втор голем удар за аварската моќ, но овој пат од исток, под водство на новиот бугарски хан Крум. Како резултат на овие две победи, Франките и Бугарите наскоро дојдоа да имаат заедничка граница долж реката [[Тиса (река)|Тиса]], а Бугарите успеале да го прошират своето владение над територијата северно од Дунав до Карпатите. Аварите не исчезнале одеднаш. Западно од Дунав бил основан каганат, кој бил вазал на Франките и под христијански хан, а Франечките извори спомнуваат аварски пратеници кои го посетиле франечкиот двор помеѓу 805 и 822 година. Во 889 година се споменува дека Маџарите ги зазеле пасиштата на некои слободни Авари во долна Панонија. После тоа, изворите престануваат да ги спомнуваат Аварите; се претпоставува дека потомците на оние кои го преживеале унгарското освојување на унгарската рамнина во 890-тите биле апсорбирани од Унгарците. == Консолидација == {{Историја на Бугарија}} === Владеењето на Крум (803 - 814) === [[Податотека:52-manasses-chronicle.jpg|мини|лево|Ханот [[Крум]] го победил византискиот император [[Никифор I]] во [[Битка кај Плиска|Битката кај Врбишкиот премин (811 г.)]], ''[[Константин Манасиј|Манасиева хроника]]'']] Бидејќи претходникот на [[Крум]], ханот [[Кардам]], успеал да се оттргне од византиските шпиони во Бугарија, тој најпосле имал можност да се зафати со офанзива на југ. Но пред тоа ги разбил остатоците од [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]], кој попаднал под ударите на Франкската Империја на [[Карло Велики]]. Во териториите на Бугарија биле вклучени богатите солници на [[Трансилванија]], што и дозволило да се вклучи во напредокот на европската економија. Во 808 година Крум започнува походи по река [[Струма]], а во 809 година ја презема важната крепост Средец (денешна [[Софија]]). Во 811 година император [[Никифор I]] започнува поход против Бугарија, стига до нејзиниот главен град, Плиска, ја презема и ја опожарува. Сметајќи дека тоа е крајот на проблемите со Бугарите, се вратил назад за Цариград. Но утрината на 26 јули 811 година, за време на ноќевањето на армијата и императорот кај Врбишкиот проход, вооружената бугарска војска изненадно ги нападнала, ги исклала повеќето, и дури самиот император ја дочекал таму смртта. За прославувањето на победата Крум употребил чаша, направена од черепот на императорот Никифор, обкован со злато и сребро. [[Податотека:Europe 814.svg|лево|мини|Европа во 814 година]] Две години подоцна, во 813 година, Крум подготвил невиден дотогаш поход кон [[Цариград]]. Меѓутоа, неговата смрт на 13 април 813 година го спречило замисленото дело. Крум влложил големи усилби за закрепување на државата. Присоединил важни територии кон државата и наложил заеднички закони за сите поданици, за да осигури внатрешна стабилност. Законите биле строги и не правеле разлика меѓу [[Прабугари]], [[Стари Словени|Словени]] и други. Тоа била првата стапка кон обединувањето во една народност на различните по бит и култура етноси. === Владеењето на Омуртаг (814-831) === [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|лево|Со цел да го задуши востанието на [[Тома Славјанинот]] императорот [[Михаил II (Византија)|Михаил II]] се обратил за помош кај бугарскиот кан Омуртаг. Двете војски се судриле во 823 г.]] Неговиот наследник, [[Омуртаг]], склучил 30-годишен мировен договор со [[Византија]], и се зафатил со внатрешната ситуација на државата. Започнал со повторно изградување на главниот град, кој бил опожарен за време на походот на Никифор, изградил и укрепил редица градови. Ја зацврстил бугарската власт на северозапад, каде што Франките се обиделе да одделат 3 словенски племиња од Бугарија. === Омуртаг и христијанството === [[Податотека:Omurtag.jpg|мини|десно|Прогонство на христијаните од Омуртаг.<br>Десно: [[Адријанополски маченици|епископ Мануил]] проповеда на Бугарите.<br>Лево: Погубување на епископ Мануил.]] Омуртаг бил непријателски настроен кон христијанството, кое се чини дека се ширело во Бугарија, иако државата и поголемиот дел од владејачката класа останале пагани до покрстувањето на Борис во 864 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=107}} Ширењето на новата религија беше олеснето со влијанието на византиските бегалци и заробеници кои во голем број биле населени во Бугарија. Бугарските ''болјари'' биле непријателски настроени кон христијанството бидејќи тоа го загрозувало стариот поредок врз кој се засновале нивните привилегии. Се верувало дека секој болјарски клан, кој имал свој тотем, бил божествено воспоставен и од тука потекнува правото на секое семејство на високи позиции во државата и општеството. Така, може да се очекува дека болјарите извршиле притисок врз Омуртаг да дејствува против христијанската религија.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} Омуртаг се чини дека чувствувал дека христијанството (со неговата хиерархија со седиште во Византија) е закана за бугарската независност. Тој веројатно ги гледал христијаните како византиски агенти и се чини дека верувал дека ако неговата држава стане христијанска, тоа нема да биде подобро од тоа да стане византиска колонија. Така тој ги прогонувал христијаните, веројатно исто толку затоа што ги гледал како царски шпиони, колку и за интересите на неговата религија. Познати се и примери на егзекуции на христијани. И покрај прогонството, религијата продолжила да се шири.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=108}} === Маламир, Пресијан и војната со Византија во 836 === Омуртаг починал во 831 година. Оставил три сина; најстариот, [[Енравота]], не успеал да се искачи на тронот. Тој бил преобратен во христијанство од еден од неговите робови и наскоро бил погубен кога одбил да се откаже од христијанската вера. Тронот му припаднал на најмладиот син, [[Маламир]], првиот хан со словенско име. Колку долго владеел е дискутабилно; некои научници сметаат дека тој владеел до 852 год., а други веруваат дека бил заменет со одреден [[Пресијан]], кој владеел од 836 до 852 година. Речиси ништо не се знае за периодот кога овие владетели владееле - ако воопшто станува збор за различни луѓе. [[Податотека:Philippi Inscription 1.JPG|мини|Натпис на Пресијан од Филипи]] [[Податотека:Bunchuk.png|мини|лево|Коњскиот опаш бил симбол до покрстувањето и се носел при секоја битка<ref>[[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|''Responsa Nicolai ad consulta Bulgarorum'']]. "''Наведовте дека досега, кога одевте во битка, ја носевте коњската опашка како свој воен амблем и прашувате што треба да носите сега на негово место. Што друго, се разбира, освен знакот на крстот? Зашто тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го убил Амалик...''"</ref>]] Постојат три извори во врска со ова прашање: [[Константин Порфирогенит]] пишува за нападот на Пресијан врз Србите, во времето на кнезот [[Властимир]]. Пресијан го споменува со титулата ''архонт'', која не мора да се однесува на владетелот, но кога ја користи Константин, обично го има тоа значење. На пример, Константин ја користи титулата ''архонт'' и за хан Борис, кого го нарекува син на Пресијан, што значи дека титулата ''архонт'' укажува, но не докажува дека владетел бил Пресијан. Постојат и два натписи. Во првиот се наведува дека Грците го прекршиле мирот. Маламир со кавхан Исбул тргнал против нив, зазел неколку тврдини во Тракија, а потоа тргнал кон Филипи од кој Византијците побегнале. Вториот натпис наведува дека хан Пресијан го испратил кавхан Исбул против [[Смолјани]]те (словенско племе на византиска територија кај реката [[Струма]]), извојувал победа над христијаните и ги казнил за нивните престапи. Ниту еден од овие натписи не е датиран, но бидејќи од 816 до 846 постоел триесетгодишен мир, меѓу Бугарија и Византија, нарушен само со кратките судири во 836 година, повеќето научници заклучуваат дека овие натписи се од 836/37 год, што се совпаѓа со изјавата во првиот натпис дека Грците го прекршиле мирот. Тесната поврзаност на информациите во двата натписи, може да се види и во тоа што главната улога и во двата походи ја имал кавхан Исбул. Така, белгискиот византолог, Анри Грегоар, разумно предлага дека, бидејќи се знае само за една војна во овој период на мир, натписите се однесуваат на истата кампања и бидејќи би било чудно една иста кампања да биде водена од двајца владетели, се претпоставува дека Маламир и Пресијан се две имиња (словенско и бугарско) на еден ист човек. Ваквите двојни имиња се сосема вообичаени кај средновековните балкански народи. Овој логичен предлог, значи дека еден ист човек, Маламир-Пресијан, владеел од 831 до 852 година. Меѓутоа, други тврдат дека двата натписи се однесуваат на две различни кампањи во една иста војна, и дека Маламир бил заменет со Пресијан во 836/7 во текот на војната во одредено време помеѓу двете кампањи. Натписите се значајни и за споменувањето на кавхан Исбул, што покажува дека клучната позиција на кавхан сè уште ја држел човек со бугарско име, и покрај какво било словенизирање да се случило. Исбул имал неизмерно богатство. Друг натпис кажува дека платил за изградба [[Аквадукт|aквадукт]] што му го подарил на ханот. == Владеењето на Борис I (852-889) == === Проширувањето во Македонија === [[Податотека:Balkans850.png|мини|десно|Проширувањето на Бугарија во времето на кан Пресијан. Според други научници тоа се случило во првите години од владеењето на Борис I.]]Во 846 година истекол бугарскиот мировен договор со Византија. Бугарите нападнале во Македонија покрај реката [[Струма]]. Веројатно, како што сугерираат некои научници, тие избрале момент кога империјата била вклучена во задушувањето на некои словенски бунтови. Сепак, постојат хронолошки проблеми за овие словенски востанија и не може да се покаже дека поголемо востание се случило во 846 година. Најпознатиот бунт меѓу Словените избувнал на [[Пелопонез]] за време на владеењето на [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] (829-42). Словените се ослободиле и ја опустошиле областа пред да бидат покорени од византиски командант испратен таму со голема војска во раните години од владеењето на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]. Се тврди дека походот на Византијците се случил веднаш по доаѓањето на Михаил, уште во 842 година. Ако е така, овој бунт би бил завршен многу пред истекот на бугарскиот договор во 846 година. ''Житието на свети Григориј Декаполит'' опишува словенски бунт во околината на Солун. Иако ова востание е датирано околу 846 г. од некои научници, Дворник, уредникот на житието на тој светител, верува во тоа се случило помеѓу 831 и 838 година. Во секој случај, без разлика дали во врска со словенските востанија или не, Бугарите извршиле инвазија на византиска територија во 846 година. Набргу потоа следело ново примирје.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Многу историчари веруваат дека овој поход од 846 година го означува и почетокот на бугарската експанзија во Македонија западно од Вардар. За жал, хронологијата на оваа експанзија (и на кој кан да му се припише) е непозната. Борис очигледно ја поседувал Македонија дури и западно од Охрид до 880-тите и, бидејќи немало бугарски војни против Византија по 860 година, очигледно е дека ''де факто'' бугарското владеење претходело на 860-тите години. Така, Бугарите или ја анектирале оваа територија во кампањата 846 година - анексија непризнаена од Византија - или анексијата се случила во подоцнежна кампања - непозната за нас - од Пресијан пред 852 година или од Борис после неговото пристапување на престолот во 852 година.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Во изворите е забележана само една кампања на Борис против Византија. Во изворот без датум, [[Теофан Континуат]] вели: „Борис дознавајќи дека една [[Теодора II|жена]] владеела во империјата станал похрабар и испратил гласници да кажат дека ги осудува договорите за мир и започнал кампања против територијата на империјата“. Хроничарот не наведува кои земји ги нападнал или дали стекнал територија. Но, можно е дел или цела Македонија да е освоена од Борис во ова време. Договорот, веројатно потпишан во 853 година, се чини дека го завршил овој конфликт и Борис останал во мир со империјата до околу 860 година, кога тој стапил во франкиски сојуз, веројатно главно насочен против растечката [[Велика Моравија|Моравска држава]]. Нема докази дека Бугарија тргнала во офанзива против Византија по 860 година. Така можеме да заклучиме дека бугарската експанзија во Македонија се случила во текот на една или двете од овие две кампањи - 846 и 852 година - иако византиското признавање на загубата на оваа територија дошла дури со договорот од 904 година со борисовиот син, Симеон.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} Горенаведениот аргумент претпоставува дека Византија ја вратила својата власт над западна Македонија во некој период од деветтиот век. Таков настан, иако често се претпоставува, не е документиран. Така, евентуално Западна Македонија можеби претставувала збир од ''[[Склавинии]]'' се до потпаѓањето под власт на Бугарија. Во овој случај, Бугарија едноставно би наметнала контрола над различни независни племиња - акт кој не е поврзан со војна со Византија, и кој можел да се случи во кое било време во деветтиот век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=111}} === Пристапувањето на Борис I на власт === {{See also|Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите}} [[Податотека:TzarBorisDidacticGospelConstantinePreslavski.jpg|мини|лево|Минијатура која го прикажува Борис I.]] Во почетокот на управувањето на кнез Борис (852-889) Бугарија води неуспешни војни против [[Византија]] и Германското кралство. Борис решава да го прифати [[христијанство]]то како официјална религија за Бугарија, и по редица спорови и политички настани го прави тоа преку византиското духовенство во периодот 863-865. Актот на покрстувањето предизвикува пагански реакции и се стигнува до бунт, во кој педесет и два аристократски рода си заминуваат од главниот град, но се разбиени и казнети, убиени се сите членови на родот. По покрстувањето, Борис ја прима титулата кнез, како и името на својот крстител византискиот цар Михаил. На 29 август 866 година, набргу по задушувањето на бунтот, во Рим пристигнала амбасада од Бугарија, барајќи одговори на низа прашања за црковните практики, како и богослужбените книги и граѓанскиот законик. Се чини дека Борис испратил и друга амбасада кај [[Лудвиг Германецот]] за да го објави покрстувањето на Бугарите и да побара мисионери. Во ноември 866 година, папската мисија предводена од епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој подоцна станал и римски папа, заминала за Бугарија.{{sfn|Curta|2019|p=202}} Епископот со себе го донел одговорот на папата [[Папа Никола I|Никола I]] на прашањата на Борис во форма на [[Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите|опширно писмо упатено до сите Бугари]], не само до нивниот владетел. 106-те поглавја од писмото се занимаваат со различни теми: од крштевањето и бракот до капењето, постот и разликата меѓу гревот и злосторството. Папата Никола го укорил Борис за строгата казна кон неговите ''болјари'': „постапи без сериозно да ја измериш работата.“ За прашањето пак за независната бугарска црква, неговиот одговор бил помалку директен: „Сега не можеме да ви дадеме дефинитивен одговор додека нашите легати, кои ги испраќаме во вашата земја, се вратат и ни кажат колку се бројни и обединети христијаните меѓу вас.“{{sfn|Curta|2019|p=202}} Нема многу описи на тогашните бугарски практики, што само делумно може да се реконструираат од одговорите на папата. Откупувањето на невестата, ритуалната жртва без пролевање на крв, употребата на камења со лековити својства и [[Амајлија|амајлии]], сексуалните табуа, и погребувањето на самоубијците, се само неколку погледи во претхристијанските верувања на Бугарите.{{sfn|Curta|2019|p=203}} Се чини дека папата бил изнервиран од она што тој го сметал за глупави прашања: „Она што сакаш да го научиш во врска со панталоните (''[[femoralia]]'') го сметаме за излишно. Зашто, не сакаме да се промени надворешниот стил на вашата облека, туку однесувањето на внатрешниот човек во вас.“ Еден одговор укажува дека во Бугарија постоеле специфични верувања за ритуалната чистота, бидејќи папата Никола детално се осврнува на прашањето „дали чист или нечист човек може да го носи или целива Господовиот крст и моштите.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} [[Податотека:17-1735-H4A3D00Z.jpg|мини|Епископот [[Папа Формоз|Формоз од Порто]], кој {{Околу|866–867}} престојувал во Бугарија и е поврзан со почетната фаза на покрстувањето на Бугарите.]] Потребно било повеќе разјаснување за другите ритуални практики од поголемо политичко значење. Очигледно, во претхристијанска Бугарија, кога владетелот „седнува да јаде, обичај е никој, па ни неговата жена, да не вечера со него.“ Борис побарал сите негови поданици „да јадат на далечина, седнати на столчиња на нивото на земјата.“{{sfn|Curta|2019|p=203}} Папата Никола I забранува [[инцест]] (индикација дека сродството можеби не го спречувало бракот во паганска Бугарија) и [[полигамија]], тема за која тој дефинитивно се согласил со патријархот [[Фотиј I Цариградски|Фотиј]]. Неколку прашања во врска со теми како бракот на свештениците или положбата на рацете за време на молитвата укажуваат на тоа дека Борис веќе бил свесен за разликите во ритуалите меѓу западните и источните христијани. Меѓутоа, генерално, се чини дека Борис повеќе се интересирал за практиките, отколку за доктрината.{{sfn|Curta|2019|p=204}} Заедно со мисијата во Бугарија, папата Никола испратил уште една амбасада во [[Константинопол]] за што поагресивно да ја изрази папската осуда за изборот на Фотиј за патријарх. Пратениците никогаш не стигнале до Константинопол, бидејќи биле запрени на границата со Бугарија од страна на византиските власти, во околностите на конфликт меѓу Фотиј и Никола I. Не можејќи да преминат во Империјата, пратениците поминале извесно време во Плиска пред да се вратат во Рим. Се вели дека Борис многу го засакал најмладиот член на таа амбасада, [[подѓакон]] во базиликата [[Базилика Голема Богородица (Рим)|Санта Марија Маџоре]], кого сакал да биде поглавар на неговата црква.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, водечката улога на римската мисија во Бугарија ја имал бискупот Формоз од Порто. За само една година работа, под негово водство, мисијата успешно преобратила голем број луѓе. Охрабрен од тој успех, Формоз почнал да ракополага со свештеници и да осветува новоизградени цркви, со други зборови да се однесува како епископ на Бугарија, а не на Порто. Во овој момент, Борис побарал од папата да го назначи Формоз за поглавар на неговата црква. Но, непосредно пред или непосредно во почетокот на 868 година, Формоз бил отповикан од папата Никола. И другиот епископ на мисијата, Павле од [[Популонија]], се вратил во Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} За да ги замени, новиот папа, [[Папа Адријан II|Адријан II]], испратил уште двајца епископи во Бугарија, Гримоалд од Бомарцо и Доминик од Тривенто. Друга папска амбасада ја преминала Бугарија во 869 година на пат за Константинопол, каде што требало да присуствува на соборот свикан од царот [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] и патријархот [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј I]] за да се реши расколот со Рим.{{sfn|Curta|2019|p=205}} Меѓутоа, на враќање во Рим, папските пратеници не поминале низ Бугарија, бидејќи во меѓувреме самите пратеници на Борис што се појавиле пред тој синод поставиле многу вознемирувачко прашање, имено дали бугарските христијани му должат послушност на Рим или на Константинопол. Огорчен од четиригодишното папско запоставување, ако не и целосно отфрлање на неговото барање за архиепископ, Борис решил да се оддалечи од Рим и повторно да се сврти кон Константинопол. И покрај протестите на папските легати, патријархот Игнатиј I назначил архиепископ на Бугарија, на кој му била ветена значителна автономија. До 870 година, прашањето било решено во корист на Борис. Гримоалд, епископот на Бомарцо, бил протеран од Бугарија, а заедно со него и сите други членови на римската мисија кои сè уште биле во земјата. Во меѓувреме, првиот византиски архиепископ на Бугарија пристигнал во Плиска. Но, одлуките на синодот од 869/70 година не ги обесхрабриле папските напори за враќање на загубените позиции во Бугарија. Папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] (872-882) напишал писма до грчките епископи и свештеници во Бугарија, до Борис и до неговиот дворјанин Петар и до друг човек кој се чини дека бил брат на Борис. Тој тврдел дека Бугарија била под Рим, а не под цариградска јурисдикција, го повикал Борис да се врати на послушност кон Рим и ги повикал неговите советници да го свртат својот владетел да се изјасни за Рим.{{sfn|Curta|2019|p=206}} [[Податотека:Old Basilica in Pliska 2.JPG|десно|мини|Големата базилика во [[Плиска]].]] По доаѓањето на учениците на [[Кирил и Методиј]] во Бугарија, кои ја донесуваат словенската писменост, Борис го прогонува византиското духовенство и започнуваат проповеди на [[старословенски јазик]], кој станува официјален во државата. Во 869-870 Четвртиот вселенски собор решава да ги исклучи бугарските епархии од Цариградската црква, и на тој начин се создава независна (автокефална) Бугарска архиепископија. По напуштањето на световната власт, Борис Михаил оди во манастир, од каде го продолжува црковното дело. === Владимир Расате и обидот за враќање во паганство === Од неговата жена, со крсно име Марија, Борис имал шест деца — Владимир, Гаврил, Симеон, Јаков, Еупраксија и Ана. Гаврил веројатно умрел млад, а веројатно и Јаков; Еупраксија и [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] станале калуѓерки; [[Симеон I|Симеон]] влегол во црквата; а [[Владимир Расате|Владимир]] требало да го наследи татко му на престолот. Владимир бил престолонаследник предолго време. Сигурно се приближувал кон својата четириесетта година, бидејќи го придружувал својот татко во српската војна (853 г.) во старите пагански денови. И, како и сите нетрпеливи престолонаследници, тој бил исполнет со дух на противење на политиката на неговиот татко. За внатрешните работи за време на неговото владеење знаеме малку, освен дека тој добил амбасадори од германскиот крал [[Арнулф Корушки|Арнулф]] во 892 година.{{sfn|Runciman|1930|p=133}} Се чини дека веднаш штом Борис се повлекол од светот во неговиот манастир, новиот Кан ги разбранувал сите реформи што ги спровел неговиот татко. Старата бугарска аристократија, која Борис толку цврсто ја отсекол, повторно пораснала до ефективна висина; а Владимир потпаднал под нејзино влијание. Болјарите не го сакале христијанството што Борис го вовел, со неговите строги и автократски тенденции. Спротивно на тоа, дворскиот живот станал екстравагантен и развратен, па дури имало и официјален обид за повторно воведување на старите пагански обреди и идолопоклонство. Но, Владимир и неговите ''болјари'' сметале дека Борис повеќе го нема. И покрај тоа што бил во својот манастир, Борис, знаел што се случува надвор. Четири години ги оставил да владеат; а потоа, кога видел дека неговото животно дело е премногу сериозно загрозено, повторно се појавил. Неговиот престиж на светец бил огромен; со помош на неколку постари државници лесно ја запоседнал власта. Повторно на власт, тој ги жртвувал своите татковски чувства за доброто на својата земја. Владимир бил симнат од тронот и ослепен, и така исчезнува од историјата.{{sfn|Runciman|1930|p=134}} === Политичко-црковните настани од 893 година === {{See also|Преславски собор}} Ова вообичаено се смета за последен обид за обновување на паганството во Бугарија. Обидот се покажал како неуспешен, бидејќи било малку веројатно пониските и средните општествени слоеви да се вратат кон старата вера по иницијатива на владејачката елита, која во голема мера била мотивирана од политички, а не од верски причини. Повторното појавување на Борис било доволно за целиот потфат да пропадне. Сепак, положбата на Борис била мошне сложена. Со соборувањето на својот син тој го зачувал христијанството, но истовремено го довел во прашање воспоставениот ред на наследување на престолот. Затоа постапил внимателно. Свикал [[Преславски собор|Собор]] од целото царство, за чиј состав не постојат сигурни податоци, иако се претпоставува дека во него учествувале претставници на дворското благородништво, покраинската управа, црковната хиерархија и други угледни личности. На соборот својата интервенција ја оправдал со верски причини, а потоа обезбедил прифаќање на својот помлад син, монахот Симеон, за нов владетел.{{sfn|Runciman|1930|p=134}}[[Податотека:NHMB-Tombstone-cross-of-Anna-daughter-of-Knyaz-BorisI-10centuryAD-replica.jpg|мини|десно|Двојазичната надгробна плоча на [[Ана (ќерка на Борис I)|Ана]] од Преслав на словенски и на грчки јазик]] Во исто време, Борис ја искористил можноста што му ја пружало присуството на соборот за да го поттикне понатамошното ширење на [[Старословенски јазик|словенскиот јазик]] во богослужбата и книжевната дејност на Бугарската црква.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Николов|first=Ангел|date=2013|title=Преславский собор 893 г. в современной историографии|url=https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1071/951|journal=Orientalia Christiana Cracoviensia|volume=5|pages=14-16}}</ref>{{sfn|Runciman|1930|p=135}} Дејноста на Климент во Македонија, која веројатно продолжила непрекинато и за време на владеењето на Владимир, и на Наум во источните делови на државата, поблиску до престолнината, придонела за создавање образувано словенско свештенство и за ширење на словенската писменост. Причините поради кои словенскиот јазик почнал да зазема сè поважно место во црковниот и книжевниот живот на државата токму во тоа време не се целосно познати. Во историографијата се претпоставува дека архиепископскиот престол во Бугарија можеби бил испразнет, додека дел од грчкото свештенство веројатно било поврзано со влијателните кругови во државата. Можно е таа да претставувала дел од пошироката политика на Борис насочена кон зацврстување на самостојноста на бугарската држава и црква, иако околностите и текот на овој процес различно се толкуваат во современата историографија.<ref name=":2" />{{sfn|Runciman|1930|p=135}} [[Податотека:Preslav fortress 9.jpg|мини|десно|Преславската тврдина]]Во истото време продолжило и уредувањето на Бугарската црква. Иако поради недостатокот на извори не можат со сигурност да се реконструираат сите аспекти на нејзината административна организација кон крајот на IX век,{{efn|Според Стивен Рансиман (''A History of the First Bulgarian Empire'', 1930), во тоа време земјата била поделена на седум митрополии (Дристра, Филипополис, Сердика, Провадија, Маргум/Морава, Брегалница и Охрид). Овој податок потекнува главно од подоцнежни извори (особено [[Теофилакт Охридски]] од XII век) и според современата историографија (на пр. ''Jonathan Shepard во The New Cambridge Medieval History'', Vol. II, 1995, стр. 245) можеби е анахронизам — проекција на подоцнежна црковна организација назад во IX век, и кој не е потврден од современи сведоштва.}} јасно е дека црквата веќе располагала со развиена мрежа на епархии и со образувано домашно свештенство. Особено значајно било поставувањето на Климент Охридски за епископ во областа [[Кутмичевица]] околу 893 година, со што словенското духовништво добило уште повидливо место во црковниот и државниот живот. Во врска со овие црковни реформи била направена и промена на престолнината. Во овој период архиепископот Јосиф го имал своето седиште во [[Преслав]], а не во Плиска. Истовремено, државниот центар бил префрлен во Преслав, кој постепено станал главно политичко, црковно и културно средиште на државата. Плиска, како стара престолнина поврзана со раниот период на бугарската држава, ја изгубила својата дотогашна улога. Новата престолнина била тесно поврзана со развојот на христијанската култура и книжевност. По спроведувањето на овие промени, Борис повторно се повлекол во манастир. Таму го минал остатокот од својот живот, додека неговите реформи оставиле трајно влијание врз развојот на средновековната бугарска држава, црква и култура.{{sfn|Runciman|1930|p=136}} == Симеон I и Петар I == [[Image:St. Theodor.jpg|мини|десно|Керамичка икона на [[Теодор Стратилат|Св. Теодор Стратилат]], Преслав, околу 900 г.]] [[File:RizMap09.jpg|thumb||left|240 px|Бугарија за време на цар Симеон I.]] [[Симеон I]] го продолжува црковното и просветителното дело на својот татко Борис I, со тоа што засилено го помага книжевното дело во главниот град, основа книжевни центри во целата држава и сам пишува за просветителската заедница во Преслав.<ref>Robert Fossier, Janet Sondheimer - „The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 350-950“, Cambridge University Press, 1997, стр. 370</ref> На надворешна сцена постигнува множество на воени успеси, со тоа што успева да ја рашири територијата на Бугарија на југ скоро до Коринт, а на запад ги достигнува земјите на денешна [[Албанија]]. На југоисток териториите достигнуваат до Одринското поле, опфаќајќи го и северниот дел на Дарданелскиот премин. Симеон си поставува за цел создавање на Бугарско-византиско Царство, која откако не успева да ја постигне преку дипломатски начини (морало да биде објавен за регент (василиопатор) на малолетниот император на [[Византија]], но царицата-мајка го спречила договорот), се обидува со војна. Води преговори со [[Арапи]]те за военоморска помош при напад против [[Цариград]], но првиот пат делегацијата била одвлечена од пирати и продадена како робови во Цариград, а вториот пат не се доаѓа до ништо суштествено. === Војната со Византија (894-97) === {{See also|Византиско-бугарска војна од 894-896 година}} Бугарската трговија доживеала процут во времето на цар Симеон. Главната дејност во земјата било земјоделството, а веројатно бугарските житарки и добиток помогнале да се прехранат царските градови на брегот, па и самиот Константинопол. Рудата се ископувала, а со тоа се зголемиле кралските приходи. Згора на тоа, бугарските владенија лежеле на главни трговски патишта. Трговија што минувала меѓу степите на Русија и Константинопол се одвивала по западниот брег на Црното Море; но дел од неа поминувала по копно преку Преслав и Адрианопол, а дел преку Дристра до Солун. Имало уште еден трговски пат, речиси подеднакво важен, кој не можел да ја избегне Бугарија; тоа било рутата од Средна Европа, која на Балканскиот полуостров влегувала во Белград и, како и железницата денес, се разделувала кај Ниш, едниот крак водел низ Сердика (Софија) и Филипополис до Адрианопол и Константинопол, а другиот продолжувал на југ до Солун. Тоа значело постојан проток на стока што минувал низ Бугарија и на својот пат ги збогатувал бугарските трговци или грчките и ерменските поданици на царот.{{sfn|Runciman|1930|p=144}} [[Податотека:Bulgarians defeat Byzantines under Krenites and Kourtikios.jpg|мини|Победата на Бугарите над византиската војска предводена од Прокопиј и Куртициј во Тракија.]] Уште од времето на Тервел, трговијата меѓу Бугарија и Империјата била внимателно организирана, а сега веќе Бугарите имале дозвола да престојуваат во Константинопол (веројатно во квартот Свети Мамас, заедно со руските трговци) каде што ја носеле својата стока. Меѓутоа, една интрига во Царскиот двор во 894 година резултирала со тоа што двајца грчки трговци, Ставракиј и Козма, обезбедиле монопол над бугарската трговија. Тие не само што успеале да стават тешки давачки за стоката, туку и инсистирале на преместување на бугарскиот пазар во Солун - било полесно да се управува со корупцијата подалеку од престолнината. Сето тоа природно ги вознемирило Бугарите и тие се пожалиле на Симеон, а тој веднаш се застапил за нив пред царот [[Лав VI Мудриот|Лав VI]]. Но, нечесните грчки трговци биле под заштита на [[Стилијан Зауца]], ''василеопаторот'', семоќниот тест на императорот; затоа Лав ја игнорирал амбасадата на Симеон и скандалот продолжил. Симеон тогаш решил да прибегне кон оружје и се подготвил да ја нападне Тракија. Главните царски војски, под Никифор Фока, биле отсутни на Исток борејќи се со [[Сарацени]]те; Лав можел да испрати против напаѓачите само неискусни трупи, под водство на Прокопиј Кренит и Ерменецот Куртициј. И двајцата генерали биле убиени во битка. Бугарите потоа напредувале низ Тракија кон самата престолнина.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} [[Податотека:Honfoglalas.gif|мини|Мапа на движење на Маџарите. Забележете дека не е потврдено каде завршувала северната граница на Бугарската империја.]] Лав следователно прибегнал кон дипломатија. Истата година тој испратил амбасада во Ратисбон кај кралот Арнулф - веројатно уште пред да избие војната, како одговор на амбасадата на Арнулф кај Владимир во 892 година - но неговиот амбасадор не бил добро примен. Но, сега тој имал далеку подобар план. Уште од деновите на Омуртаг, дивите Маџари биле воспоставени на степите до бугарската граница на реката [[Днестар]], ако не досега и до [[Прут]]. Во 895 година го испратил ''патрицијот'' Никита Склер во маџарските населби и им предложил на маџарските поглавари [[Арпад]] и [[Курсан]] да ја нападнат Бугарија; тој ветил дека ќе испрати бродови за да ги пренесат преку Дунав. Маџарите со задоволство се согласиле, особено затоа што се чувствувале донекаде притиснати на нивните источни граници од една уште подива нација, Печенезите; дале заложници и договорот бил склучен.{{sfn|Runciman|1930|p=145}} Тогаш Лав го повикал Никифор Фока од Азија и ја опремил царската флота под адмиралот Евстатиј. Сега кога Симеон требало да се справи со Маџарите, Лав повеќе би сакал да не се бори; тој не сакал да ја зголемува моќта на Маџарите на сметка на бугарската, а освен тоа, не сакал да се бори со истоверци како и неговиот народ. Затоа го испратил ''квесторот'' Константинациј да го предупреди Симеон за претстојната инвазија на Маџарите и да предложи мировен договор. Но Симеон бил сомничав; тој во Константинопол научил колку суптилна може да биде царската дипломатија и веројатно не поверувал во приказната за Маџарите. Константинациј бил ставен во притвор, а одговор не бил вратен.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} [[Податотека:HungariansPursueBulgarians.jpg|лево|мини|Повлекување на Симеон во тврдината Дристра ([[Силистра]]).]] Симеон набрзо се уверил. Додека се подготвувал да се пресретне со Никифор Фока во Тракија, му дошла вест дека Маџарите пристигнале. Тој побрзал на север да ги пречека, но бил поразен. Во очај се повлекол во тврдината [[Дристра]]. Маџарите напредувале, ограбувајќи и уништувајќи. Пред портите на Преслав се сретнале со Никифор Фока, на кого му продале бугарски заробеници во илјадници. Бугарите биле во очај. Тие испратиле кај Борис во неговиот манастир да побараат совет; но тој можел да предложи само тридневен пост и се понудил да се моли за својата земја.{{sfn|Runciman|1930|p=146}} Ситуацијата била спасена со многу помалку угледни средства - со дипломатската измама на Симеон. Кога ја сфатил сериозноста на својата положба, испратил преку Евстатиј да побара мир од царот. Лав бил среќен што се согласил. Тој им наредил на Фока и Евстатиј да се повлечат и го испратил ''магистерот'' [[Лав Хиросфакт]] да преговара за условите. Токму тоа го посакувал Симеон. Кога пристигнал ''магистерот'' Лав, тој бил задржан под стража во тврдината Мундрага: додека Симеон, ослободен од половина од неговите непријатели, тргнал да ги нападне останатите, Маџарите. Во голема битка успеал да ги победи и да ги истера назад преку Дунав. Борбата била толку крвожедна што дури и Бугарите се вели дека изгубиле 20.000 војници. Победнички над Маџарите, Симеон го известил ''магистер'' Лав дека неговите услови сега вклучуваат ослободување на сите бугарски заробеници неодамна купени од Фока од Маџарите. Несреќниот амбасадор, кој во меѓувреме не можел да комуницира со царот, се вратил во Константинопол, за да види што може да се направи.{{sfn|Runciman|1930|p=147}} Лав посакал мир и бил подготвен да се откаже од затворениците. Симеон чекал додека не му бидат вратени сите затвореници, а потоа, под изговор дека некои се задржани, повторно се појавил со полна сила на тракиската граница. На новиот царски командант, Лав Катакалон, му недостасувала способноста на претходниот, Фока. Тој пристигнал со главната царска војска кај Булгарофигон и бил тешко поразен. Следеле натамошни преговори. Договорот бил склучен во 897 година, а Византија се согласила да плаќа годишен данок на Бугарија.{{sfn|Runciman|1930|p=148}} Симеон умира ненадејно на 27 мај 927 година<ref>Златарски, Васил, История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, Академично издателство "Марин Дринов", София 1994, ISBN 954-430-299-9, с. 513</ref> во разгор на подготвувањата за опсада на Цариград. Пред својата смрт, тој се објавува за "Цар самодржец на сите Бугари и Ромеи", се титлува со титулата "цар", која била еднаква на императорската, и го објавува бугарскиот црковен поглавар за патријарх - највисокиот ранг во Источната православна црква.<ref>John V. Fine - "The Early Medieval Balkan", University of Michigan Press, 1991, стр. 155</ref> [[Податотека:Seal of Peter I of Bulgaria with Irene Lekapene.jpg|мини|Оловен печат на кој се претставени [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] и [[Ирина Лакапина|Марија (Ирина) Лакапина]], поврзан со нивниот династички брак во 927 година, кој го потврдил мирот меѓу Бугарија и Византија.]] По неговата смрт на престолот седнува син му, [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]. Тој склучува мир со Византија, кој официјално му ја признава царската титула и патријаршкиот ранг на [[Бугарска православна црква|Бугарската црква]].<ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries - „A history of Eastern Europe“, Taylor & Francis, 2007, стр. 66,</ref> За време на управувањето на Петар, Бугарија навлегува во криза, најмногу заради нападите на [[Киевски Рус|Руси]] и [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]] од север. Започнува распространувањето на ереси, најпозната од која била [[богомилство]]то, по името на својот водач - поп Богомил.<ref>Milan Loos - „Dualist heresy in the Middle Ages“, Springer, 1974, стр. 50</ref> Тоа станува основа и на албигојството, кое се појавило подоцна во јужна [[Франција]], како и на [[катарство]]то. === Појава на Богомилството === {{Main|Богомилство}} Трите главни извори за богомилите во Бугарија се: писмо од цариградскиот патријарх [[Теофилакт Цариградски|Теофилакт]] до цар Петар, напишано околу 940 година; трактат против еретиците напишан од [[Презвитер Козма]] (веројатно напишан околу 970 година) и едиктите на црковниот синод одржан под цар Борил во 1211 година кој ги осудил богомилите.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=172}} Писмото на Теофилакт е напишано како одговор на писмо (кое денес не постои) од цар Петар кој побарал совет од патријархот, кој бил чичко на неговата жена [[Ирина Лакапина|Ирина]], како да постапи со новопојавената [[ерес]]. Забелешките за еретичките верувања веројатно се извлечени од првичното писмо на Петар. Патријархот се осврнува на на новопојавената ерес без да ја именува. Тој тврди дека еретиците веруваат во два принципи, од кои првиот ја создал светлината и невидливиот свет, а вториот темнината, материјата и човечкото тело. Еретиците го отфрлале [[Стар завет|Стариот завет]], бракот, репродукцијата, и учењето за Христовото воплотување; за нив велеле дека настанале од злобниот принцип (ѓаволот). Ереста е античка, но новопојавена, мешавина од [[манихејство]] и [[павликијанство]].{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} Павликијанството била источна ерес, генерално прикажувана како дуалистичка, но неодамна се покажало дека е [[Адопционизам|адопционистичко]] движење. Адопционистите верувале дека Христос бил едноставно човек додека не бил ''посвоен'' од Бога и по благодатта станал божествен во времето на неговото крштевање. Павликијаните живееле во големи концентрации во Ерменија и источна Анадолија. Со текот на годините голем број од нив биле преселени од страна на императорите на Балканот за да ги растурат нивните концентрации на исток и исто така да ја бранат тракиската граница бидејќи биле одлични воини. Многумина биле населени во регионот на Филипополис (денешен Пловдив) во близина на бугарската граница. На Павликијаните генерално им се припишува голема улога во создавањето на богомилството. Ако Павликијаните навистина биле дуалисти, таквата улога е можна; сепак, ако биле адопционисти, тогаш треба да се бара автохтоно потекло за богомилството.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}}[[Податотека:Bogomilist expansion.svg|мини|Развојот на богомилството и другите еретички движења во Европа|лево]]Најдетален извор за [[богомилство]]то е трактатот на презвитер Козма, кој од прва рака ги знаел и ја имал предноста да е несофистициран теолог, бидејќи повеќето византиски антиеретички трактати имаат тенденција да ги нарекуваат ересите со класичните имиња и потоа да му дадат на читателот мешавина од нови и релевантни, како и класични и нерелевантни верувања кога дискутираат за нивните следбеници. Козма вели дека за време на владеењето на Петар, поп по име [[Поп Богомил|Богомил]] (но за волја на вистината ''Богонемил'') проповедал ерес во бугарските земји.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=173}} За нив презвитер Козма вели: „Однадвор, еретиците изгледаат како јагниња; тие се нежни, скромни и тивки; тие не зборуваат залудни зборови, не се смеат и не се однесуваат на таков начин што ќе се разликуваат од вистинските христијани. Но, внатре тие се грабливи волци. Кога ќе ги најдат неуките, го сеат пијанството на нивното учење и ги хулат доктрините што ги пренесува Светата Црква. Еретиците не ги почитуваат [[Икона|иконите]], туку ги нарекуваат идоли. Еретиците се потсмеваат на моштите на светиите и нè исмеваат кога ние им се поклонуваме. Тие одбиваат да им оддаваат почит на светците и ги презираат чудата Божји како што ги предизвикуваат моштите на светите преку силата на Светиот Дух; тие велат дека чудата не се случиле по Божја волја, туку од ѓаволот кој ги тера да ги заведуваат луѓето. Тие тврдат дека не Бог, туку ѓаволот бил творец на видливиот свет. Тие прашуваат како може да се обожава крстот? На него Евреите го распнаа Божјиот Син. Затоа крстот е непријател Божји. Тие ги учат своите приврзаници да го мразат, велејќи дека ако некој го убил синот на кралот со парче дрво, дали тоа дрво ќе му биде драго на кралот? Причеста не била воспоставена по Божја заповед, а [[евхаристија]]та всушност не е тело Христово, туку едноставна храна како и секоја друга. Тие не веруваат дека зборовите на свештениците се осветени од Бога. Ако свештениците се осветени, зошто тогаш не живеат како што треба?{{sfn|V. A. Fine|1991|p=174}} Тие се противат на свештениците, црквите, молитвите (освен на [[Господова молитва|Господовата молитва]]) и го отфрлаат Мојсеевиот закон и книгите на пророците. Тие не ја почитуваат [[Дева Марија]]. Тие не го прифаќаат Стариот Завет, туку само Евангелијата. Тие живеат не според Мојсеевиот закон, туку според онаа на Апостолите. Тие го прават ѓаволот творец на луѓето и на целото божествено создание; некои го нарекуваат паднат ангел. (Козма потоа прави да изгледа дека го обожаваат ѓаволот бидејќи го направиле творец.) Тие велат дека по волја на ѓаволот постои сè - небото, сонцето, ѕвездите, воздухот, земјата, луѓето, црквите, крстот и сè што се движи по земјата. Тие веруваат дека Господ има два сина, Христос постариот и ѓаволот помладиот. Тој, ѓаволот, им заповеда на луѓето да земат жени, јадат месо и пијат вино. Тие се нарекуваат жители на рајот; тие ги одбиваат сите животни радости не со апстиненција како што правиме ние [православните монаси] туку затоа што тие тврдат дека овие дела се нечисти. Тие се молат, затворајќи се во своите домови, четири пати на ден и четири пати во текот на ноќта. Тие веруваат дека луѓето, а не Бог, ги воспоставил обредите и практиките на Црквата и на христијаните; и дека нив ги нема во евангелијата. Еретиците не празнуваат црковни празници. Тие не го одбележуваат споменот на мачениците и светителите. Тие си ги исповедаат своите гревови еден на друг и практикуваат исповед меѓу себе. Ги учат своите приврзаници да не се потчинуваат на власта; ги клеветат богатите; ги мразат царевите; ги исмеваат своите претпоставени и ги навредуваат нивните господари.“{{sfn|V. A. Fine|1991|p=175}} Оваа ерес се проширила од Бугарија во Византија каде привлекла многу интелектуалци и се развила во многу посуптилно теолошко движење. Во секој случај, богомилската секта која се појавила во времето на Петар траела низ историјата на средновековна Бугарија, за последен пат да се слушне за неа во Трново - престолнината на Втората бугарска империја - во средината на XIV век.{{sfn|V. A. Fine|1991|p=179}} === Падот на Бугарија === {{See also|Инвазија на Светослав I во Бугарија}} По мирот од 927 не се променило многу во односите меѓу Бугарија и Византија. Меѓутоа, кога бугарските пратеници дошле во Константинопол да го соберат годишниот данок, тие биле пречекани со луто отфрлање од императорот [[Никифор II Фока]], кој штотуку се вратил од победничкиот поход против Арапите. Византискиот цар го обвинил Петар дека дозволил Маџарите да ја преминат Бугарија на нивниот пат кон византиските територии, обвинение кое можеби се однесува на настан раскажан од Лиутпранд од Кремона, кој пристигнал во Константинопол три години подоцна. Според Лиутпранд, во одреден момент по доаѓањето на Никифор на власт во 963 г., група од 300 Маџари заробила 500 поданици од околината на Солун и ги пренела во Панонија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Без оглед на причината за гневот на императорот Никифор, тој ги преместил своите трупи на границата со Бугарија, каде што Византијците уништиле голем број тврдини во демонстрација на воена моќ, пред да се вратат на источниот фронт. Во обид да го смири Никифор и да понуди своја гаранција со добри намери, Петар ги испратил своите два сина, [[Борис II|Борис]] и [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] во Константинопол како заложници. Сепак, тој исто така испратил пратеници кај императорот [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] во [[Магдебург]], можеби во обид да собере поддршка против Византија. Од своја страна, Никифор одлучил да го примени на Бугарија истиот вид притисок што го избрал Лав VI во неговиот конфликт со Симеон во 893 година. Во отсуство на сигурни сојузници [[Печенези]] во степата, тој го избрал кнезот [[Светослав I|Светослав]] од Киев, кого го поткупил да ја нападне Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=237}} Она што императорот го имал на ум, најверојатно, е дека ќе се случат голем број на упади на бугарска територија што ќе го турнат Петар на колена. Но, работите не се одвивале баш според планот. Русите пристигнале на Дунав во летото 968 година, ја разбиле бугарската војска и ги блокирале преостанатите трупи во Дристра ([[Силистра]]). Според руската [[Повест за минатите години|примарна хроника]], рускиот кнез „ја преместил својата резиденција“ во Бугарија и почнал да владее од „Перејаславец“. Локацијата на Перејаславец или Преславец („Мал Преслав“) е предмет на спор, но од описот на движењата на Светослав во Летописот и на византиските војски во византиските извори е сосема јасно дека градот се наоѓал на Долниот Дунав, најверојатно во северна [[Добруџа]]. Се чини дека Русите не влегле во внатрешноста на Бугарија и биле задоволни со контролирањето на долниот брег на Дунав и регионот на неговата делта. Ова беше доволно за да го убеди Петар да испрати пратеници во Константинопол и да побара мир. Овој пат, Никифор имал тешки услови, а не само зборови. Тој побарал депонирање на Петар од престолот и негова замена со неговиот син Борис, кој веднаш бил вратен во Бугарија за таа пригода.{{sfn|Curta|2006|p=238}} Како и неговиот дедо Борис I, Петар се повлекол во манастирот во близина на Преслав, каде што умрел набргу потоа на 30 јануари 969 година. Специјална служба му создале монасите од манастирот, кои први го употребиле епитетот „светец“ за поранешниот император. Портретот на Петар ќе се појавува на иконите од подоцнежните векови. [[Податотека:63-manasses-chronicle.jpg|мини|Инвазијата на киевскиот кнез Светослав во Бугарија]] Владеењето на Борис II започнало добро, бидејќи Русите се повлекле од Бугарија откако ја добиле веста за опсадата на [[Печенези]]те на [[Киев]]. Меѓутоа, штом Светослав ги „изгонил Печенезите во степите“, решил да се врати во Бугарија, овој пат заедно со своите сојузници Печенези и Маџари. Меѓутоа, во 969 година, Бугарите, кои во меѓувреме повторно ја зазеле тврдината Преславец, дале силен отпор против опсадата на Русите. По долга борба Преславец бил повторно заземен. Русите брзо се движеле и ги зазеле Преслав и Дристра, пред да ја преминат [[Стара Планина]] и да го нападнат Филипополис (денешен [[Пловдив]]) во Тракија. Во Преслав, Светослав го оставил Борис на власт, очигледно во обид да ја здобие бугарска поддршка за неговото сега отворено антивизантиско присуство во Бугарија.{{sfn|Curta|2006|p=239}} Новиот византиски император [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] имал многу поагресивен пристап. Прво, тој го испратил во Тракија, [[Варда Склир]], кој извојувал голема победа против Русите во близина на Филипополис. Потоа, во пролетта 971 г., самиот император предводел војска од 40.000 преку Стара Планина, додека византиска флота од околу 300 бродови влегла во Дунав преку делтата за да ги нападне Русите од север. Искористувајќи го фактот што ниту еден планински премин не бил чуван, царот Јован брзо стигнал до Преслав, каде што ги победил Русите и го опколил градот. Византиските трупи упаднале во Внатрешниот град убивајќи повеќе Руси и заробувајќи ги Борис и неговото семејство. Преслав веднаш бил преименуван во Јоанополис по самиот император, а извесен Катакалон бил именуван за воен управител, за што сведочи неговиот печат. Во Дристра, плашејќи се од избувнување на локално востание, Светослав наредил да се погубат 300 првенци кога византиските трупи се појавиле под силните ѕидини на градот. Царот Јован ја ставил Дристра под опсада три месеци, пред да ги порази Русите во жестока битка што го принудила Светослав да бара мир. Царот се согласил да му дозволи на рускиот кнез да се повлече во Киев, но на враќање дома, Светослав бил нападнат и убиен од Печенези. Византијците ја зазеле Дристра, која ја преименувале во Теодорополис, по свети [[Теодор Стратилат]], за кој се вели дека се појавил во целосна воена опрема на својот бел коњ во текот на последната битка со Русите.{{sfn|Curta|2006|p=240}}[[Податотека:Tzimiskes returns.jpg|мини|десно|[[Борис II]] и неговиот брат [[Роман (цар на Бугарија)|Роман]] како пленици на императорот Јован Цимиски во 971 г.]]Триумфалното враќање на Јован Цимиски во Константинопол било внимателно исценирано за да го симболизира крајот на Бугарија. Според [[Лав Ѓакон]], по царот на бел коњ следела кола со икона на Пресвета Богородица и бугарските царски регалии заробени во Преслав, особено две круни, едната едноставна дијадема, другата круна со грб слична на оние кои Византиските императори ги носеле кога славеле победи. Борис го следел царот Јован на својот коњ. Кога пристигнале до [[Форум на Константин|Форумот на Константин]], симболично му биле одземени симболите на неговата царска власт.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Царот Јован му ја посветил Борисовата круна на Бога во [[Црква Света Софија (Истанбул)|храмот на Божјата Премудрост]], а Борис, сега само обичен аристократ со бугарско потекло, во замена ја добил титулата ''магистрос''.{{sfn|Curta|2006|p=240}} Патријархот на Бугарија бил заменет со митрополит на Јоанополис, кој бил подреден на патријархот во Константинопол. Со овие настани е означен и крајот на Бугарското Царство и негово приклучување во рамките на Византија.<ref name="tsff">На капијама града y сусрет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камена. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугарске, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Додека поворката влегувала во градот, зад кочиите јавал царот на бел коњ, накитен со сите царски обележја, а зад него пешки одел бугарскиот цар, Борис II, кого Цимискиј го заробил во Преслав. во црквата „Св. Софија“ византискиот цар ја положил сјајната круна на Бугарија на високиот олтар, ги дал знаците на првиот воен плен и своите благодарности. Потоа, пред насобраната толпа во главниот брод на црквата му наредил на бугарскиот цар да ги симне сите негови владетелски обележја и му доделил византиска дворска титула на магистер. Само во текот на една година (971) Јован Цимискиј постигнал воен триумф кому му нема рамен во средновековните анали на Балканот. Јаотстранил руската опасност која го загрозувала опстанокот на Византија во Европа, потворно ја утврдил северната граница на Дунав и ја повратил територијата која Аспаруховите Прабугари ја одзеле од Византија уште пред три века. За време на оваа сурова војна Бугарите беспомошно ги гледале двте најголеми воени сили на источна Европа како ce борат околу нивните земји. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996]</ref><ref>На запад, во ридовите и изолираните долини на Македонија, каде ни Русите ни Византијците не оделе за време на војната, царската власт била претежно номинална, па и понатаму живеела политичката традиција на соборената бугарска држава. И тому на тоа место по Цимискиевата смрт во 976 г. четирите синови на месниот македонски управник подигнале бунтовен бајрак. Најмладиот Самуил, ја искористил граѓанската војна во Византија која избила по смртта на Јован Цимискиј, и полека изградил држава чиј главен град град најпрвин бил на Преспанското Езеро, a потоа во Охрид. До крајот на векот оваа држава се проширила врз најголемиот дел на дотогашната бугарска територија меѓу Црното и Јадранскто Море, крај Србија сè до долното течение на Сава, Албанија, јужна (Егејска) Македонија, Тесалија и Епир. Димитри Оболенски ВИЗАНТИСКИ КОМОНВЕЛТ Превела Ксенија Тодоровић ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996</ref><ref>Идеолошки, Самуиловото Царство било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско, бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото Царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност, неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото Царство, и по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил према југозапад и Македонија го сочинувало неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би била воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа, интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Ексапнзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ, види Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.</ref><ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985</ref><ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Шарл Дил ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref><ref name="SDIV" /><ref>''Владимир Чоровиќ, "Историја спрског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</ref><ref>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</ref><ref>''"Историја на македонскиот народ", том 1 Македонија од праисториско време до паѓането под турска власт, Институт за историја, Скопjе, 2000, стр. 357.''</ref><ref>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, скопје, 1994''</ref><ref>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. - Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</ref> == Религијата на Прабугарите == [[Податотека:Rosette from Pliska.svg|мини|десно|[[Розета од Плиска]]]] Не се знае многу за традиционалните религиозни верувања и практики на Бугарите. Нашиот најдобар извор доаѓа од ''Responsa'' на папата [[Папа Никола I|Никола I]], долго пасторално писмо упатено до бугарскиот хан Борис-Михаел веднаш по неговото преобраќање во христијанството во 864 година. Некои дополнителни информации можат може да се добијат од прабугарските натписи, како и од кратките референци на византиските писци. [[Теофилакт Охридски]] во 11 век пишува дека пред 864 г. Бугарите го славеле сонцето, месечината и ѕвездите, а како жртва им принесувале кучиња. Тој исто така укажува дека тие верувале во многу богови и обожавале идоли. [[Теофан Исповедник|Теофан]] ги опишува жртвите принесени од [[Крум]] пред Златната Порта за време на [[Опсада на Цариград (813)|опсадата на Цариград во 813 г]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|last=Sophoulis|first=Panos|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004206953|location=Germany|pages=79-89}}</ref> И покрај фактот што Бугарите почитувале бројни божества, прабугарските натписи, кои ја изразуваат официјалната идеологија на државата, експлицитно се однесуваат на само еден бог (''ὁ θεός''). Ова може да сугерира дека воинската аристократија стоела поблиску до хенотеизмот, термин што значи верување и можно обожавање на повеќе богови, од кои едниот е врховен. Со тоа што не го прецизирале неговото име, хановите очигледно се обиделе да го направат овој бог препознатлив и поистоветен за различни народи. Така, за населението на ханството што зборувало грчки, анонимниот бог што се повикува во титулата на бугарскиот владетел како давател на неговиот божествен мандат (''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'') веројатно е дека бил христијанскиот бог. Има добра причина да се верува дека во умот на канот и неговите благородници овој бог бил [[Тенгризам|Тангра]].<ref name=":0" /> Додека првично ова туркиско име го означувало физичкото небо, Тангра/Тенгри на крајот се појавува како небесен бог и врховно божество на многу номади од Централна и Внатрешна Азија. Во шестиот век Тангри станал тесно поврзан со Ашина, владејачкиот, „харизматичен“ клан на Туркиската империја, и заедно со него претставувал еден од основните извори на политичко единство. Ханот не бил само глава на државата, туку божествено назначен владетел, чиј небесен статус бил особено нагласен во [[Орхонски натписи|''Орхонските натписи'']]. Управувањето со земјата како одраз на управувањето со небото, авторитетот на ханот, теоретски, бил екуменски. Териториите, владетелите и народите можеби ''де факто'' биле надвор од неговата сфера на влијание, но, по волјата на Тангри, биле ''де јуре'' и потенцијално членови на неговата светска империја. == Администрација == Малку се знае за управата на раното Бугарско Царство; освен имињата на неколку бугарски титули; иако е невозможно да се извлечат многу заклучоци од нив, бидејќи е тешко да се каже кои титули претставуваат функции, а кои биле доделувани како почесни титули.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} [[File:Omurtag10 svik.jpg|thumb|right|150px|Грчки натпис со зборовите "канас&nbsp;бигиом&nbsp;оуртаг" (Канас(у)биги Омуртаг) во првите два реда. [[Плиска]], Бугарија.<ref name="inscriptions">Веселин Бешевлиев, Първобългарски надписи. 2ed. София 1992. Chapter: VI. Възспоменателни надписи, Inscription [http://macedonia.kroraina.com/vb3/vb_6.htm#66 No.66].</ref>]] Владетелот во сите негови натписи е Кан или Возвишениот Кан - ''κάνας'' или ''κάννας'', со епитетот ''ὐβιγή'' или ''ὐβηγη'' - збор кој јасно е од [[Кумански јазик|куманско потекло]] ''öweghü'' = висок, знаменит. Натписите честопати ја додаваат титулата ''ὁ ἐκ θεοῦ ἄρχων'', веројатно воведен од грчките писци, кои сметале дека тоа е неопходна квалификација за секој принц. Титулата Кан исчезнува по воведувањето на христијанството и словенската азбука, за да ја замени Кнез, а подоцна и Цезар, односно Цар.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Главна класа на благородништвото биле ''[[болјар]]ите'' — ''βοιλάδες'' или ''βοηλάδες'' — име кое станало општо меѓу источните Словени. Во десеттиот век постоеле три класи на ''болјари'', шесте Големи Болјари, Надворешните Болјари и Внатрешните Болјари; во средината на деветтиот век имало дванаесет Големи Болјари. Големите Болјари веројатно го сочинувале доверливиот кабинет на Канот; Внатрешните Болјари веројатно биле дворски офицери, надворешните болјари провинциски офицери. Многу од поединците споменати на натписите од деветтиот век биле ''болјари''. И Кавкан Исбул и Багатур Цепа биле ''болјари''; а веројатно е дека болјарите биле цивилни службеници.{{sfn|Runciman|1930|p=284}} Втората класа на благородништво, веројатно инфериорна, биле ''багаините''. Можно е тие да биле воена каста; но нивното име се среќава само во натписите, колективно (Во една прилика Омуртаг им дал подароци на своите ''болјари'' и ''багаини''), или поединечно каде што обично се поврзуваат со титулата багатур. Покрај овие чинови, скоро секој бугарски поданик што се споменува во натписите бил ''θρεπτὸς ἄνθρωπος'' на Канот. ''θρεπτοὶ ἄνθρωποι'' биле, без сомнение, витешки ред, номинално на телохранители на Канот.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''багатур'' — βαγατουρ или βογοτορ — се среќава неколку пати во натписите; бугарскиот генерал кој бил поразен во Хрватска во 927 година се викал Константин ''ἀλογοβοτουρ'', очигледно за ''ἀλο-βογοτουρ''. Овој збор е турскиот ''bagadur'', кој на руски се среќава како ''богатырь'' = херој. Веројатно претставувал воен чин. Префиксот ''ало'' може да значи „главен“.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Колобрус'' — ''καλοβρός'' или ''κουλουβρός'' — што се наоѓа само во натписите, веројатно бил титула на чин, изведен од турскиот ''golaghuz'', водич. Болјарот Цепа бил исто така и колобрус како и багатур.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} ''Жупан'', се среќава како ''ζουπάν'' или како ''κοπάνος'' во натписите. И во двата наврати се споменува семејството на носителот на титулата. Кај јужните Словени генерално, жупан значел поглавар на племе; така што Успенски и Бури веродостојно го сфаќаат како поглавар на еден од бугарските кланови.{{sfn|Runciman|1930|p=285}} Титулата ''таркан'' веројатно претставувала висока воена функција. Зборот има турско потекло; еден турски амбасадор во дворот на императорот [[Јустин II]] (околу 570 г. н.е.) бил наречен ''тагма'', ‘ ''ἀξίωμα δε αυτῷ ταρχάν ’''. Онегавон, кој се удавил во реката [[Тиса (река)|Тиса]], бил таркан; така таркан бил и жупанот Охсун. Кога [[Свети Климент Охридски|свети Климент]] пристигнал во Белград, бил пречекан од Боритакан „ ''τῷ τότε φυλάσσοντι''“, „''ὑποστράτηγος''“ на кан Борис. Боритакан мора да значи Таркан Борис; неговата позиција била јасно еквивалентна на царски стратег, т.е. тој бил воен гувернер на една провинција.{{sfn|Runciman|1930|p=286}} Најважниот воен чин на царството бил ''кавканот''. За време на владеењето на Маламир, Кавканот Исбул, ''παλαιὸς βοϊλᾶς'' (постар ''болјар?'') на Канот очигледно бил најважна личност после Канот во Бугарија. Тој изградил аквадукт на Канот на свој трошок и го придружувал Канот во битка, очигледно како негов главен генерал. Во 922 читаме дека Симеон бил придружуван од неговиот ''кавкан''.{{sfn|Runciman|1930|p=287}} == Поврзано == * [[Второ Бугарско Царство]] * [[Византиско-бугарски војни]] * [[Бугарско-унгарски војни]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} === Литература === {{Refbegin|30em}} * {{Citation |last1=Runciman |first1=Steven |title=A History of the First Bulgarian Empire |date=1930 |publisher=G. Bell & Sons |location=London}} * {{Citation |last1=V. A. Fine |first1=John |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |date=1991 |publisher=University of Michigan Press}} * {{Citation |last1=Curta |first1=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last1=Marshall Lang |first1=David |title= The Bulgarians. From pagan times to the Ottoman conquest |date=1976 |publisher=Thames and Hudson}} * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=179-213|chapter=Conversion to Christianity: Moravia and Bulgaria}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{portal|Бугарска империја}} * [http://history.rodenkrai.com История на България]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - факти, открития и снимки (с подкрепата на НБУ) [[Категорија:Поранешни држави на Балканот|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни царства|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Бугарско Царство]] [[Категорија:Бугарија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Македонија во 11 век|Бугарско Царство]] [[Категорија:Поранешни словенски држави|Бугарско Царство]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Поранешни царства во Европа]] [[Категорија:Прво Бугарско Царство| ]] 3g9g9mproh0xvim5tsmwaz44htqx5my Категорија:Стари Град (Белград) 14 155267 5579111 2099581 2026-06-20T06:01:29Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Белградски општини]] → [[Категорија:Општини во Белград]] 5579111 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Општини во Белград|Стари град]] k01j0fixp9ivrzaab3wk3zwnv6cstuk 5579127 5579111 2026-06-20T06:11:51Z Bjankuloski06 332 5579127 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Stari Grad, Belgrade}} [[Категорија:Општини во Белград]] lxs3knmgbjmb1qwvsbsm91c73gkh1so 5579128 5579127 2026-06-20T06:12:16Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] на [[Категорија:Стари Град (Белград)]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5579127 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Stari Grad, Belgrade}} [[Категорија:Општини во Белград]] lxs3knmgbjmb1qwvsbsm91c73gkh1so Предлошка:Историја на Македонија 10 157607 5579208 5336436 2026-06-20T08:42:12Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (2) 5579208 wikitext text/x-wiki {{Страничник со расклопни списоци |name = Историја на Македонија |style = width:20em; padding: 0.3em; float:right; margin-left:10px; border: 1px solid black; background: #DD0000; text-align:center |pretitle = {{бело|Оваа статија е дел од целината}} |title = [[Историја на Македонија|<span style="color:gold; font-size:12pt;">Историја на Македонија</span>]] |topimage = [[Податотека:Macedonian golden lion.svg|80п]] |headingstyle = |contentstyle = |listtitlestyle = padding: 0.3em; font-family: sans-serif; font-size: 1em; color: red; background-color: gold; |liststyle = padding: 0.3em; font-family: sans-serif; font-size: 1em; color: black; background-color: gold; |list3name = Праисторија |list3title = [[Историја на Македонија#Праисторија|<span style="color:red; font-size:1em;">Праисторија</span>]] |list3 = {{nowrap begin}} [[Македонија во младото камено време|<span style="color:red;">Младо камено време</span>]]</br>[[Историја_на_Македонија|<span style="color:red;">Метално време</span>]] {{nowrap end}} |list4name = Антика |list4title = [[Антички период во Македонија|<span style="color:red;">Антика</span>]] |list4 = {{nowrap begin}} [[Филип II Македонски|<span style="color:red;">Филип II Македонски</span>]]<br />[[Александар III Македонски|<span style="color:red;">Александар III Македонски</span>]]<br /> [[Хеленистичка култура|<span style="color:red;">Хеленистичка култура</span>]]<br />[[Македонија (римска провинција)|<span style="color:red;">Македонија во Римската Империја</span>]] {{nowrap end}} |list5name = Среден век |list5title = [[Македонија во средниот век|<span style="color:red;">Среден век</span>]] |list5 = {{nowrap begin}} [[Македонски Словени|<span style="color:red;">Македонски Словени</span>]]<br />[[Македонска Славинија|<span style="color:red;">Македонска Славинија</span>]]<br /> [[Самоилово Царство|<span style="color:red;">Самоилово Царство</span>]]<br /> [[Севастокрар Стрез|<span style="color:red;">Севастокрар Стрез</span>]]<br /> [[Прилепско Кралство|<span style="color:red;">Прилепско Кралство</span>]] {{nowrap end}} |list6name = Османлиска Македонија |list6title = [[Отоманска Македонија|<span style="color:red;">Османлиска Македонија</span>]] |list6 = {{nowrap begin}} [[Карпошово востание|<span style="color:red;">Карпошово востание</span>]]<br /> [[Разловечко востание|<span style="color:red;">Разловечко востание</span>]]<br /> [[Македонско востание|<span style="color:red;">Кресненско (Македонско) востание</span>]]<br /> [[Македонска револуционерна организација|<span style="color:red;">Македонска револуционерна организација</span>]]<br /> [[Илинденско востание|<span style="color:red;">Илинденско востание</span>]] {{nowrap end}} |list7name = Современа Македонија |list7title = [[Историја_на_Македонија|<span style="color:red;">Современа Македонија</span>]] |list7 = {{nowrap begin}} [[Независна Држава Македонија|<span style="color:red;">Независна Држава Македонија</span>]]<br/> [[Народноослободителна борба|<span style="color:red;">Народноослободителна борба</span>]]<br /> [[АСНОМ|<span style="color:red;">АСНОМ</span>]]<br />[[Социјалистичка Република Македонија|<span style="color:red;">Социјалистичка Република Македонија</span>]]<br />[[Скопски земјотрес 1963|<span style="color:red;">Скопски земјотрес 1963</span>]]<br /> {{nowrap end}} |list8name = Република Македонија |list8title = [[Република Македонија|<span style="color:red;">Независна Македонија</span>]] |list8 = {{nowrap begin}} [[Референдум во Македонија (1991)|<span style="color:red;">Референдум за независност</span>]]<br /> [[Воен конфликт во Македонија, 2001|<span style="color:red;">Воен конфликт, 2001</span>]]<br /> [[Преспански договор|<span style="color:red;">Преспански договор</span>]] {{nowrap end}} |below = [[Список на годините во Македонија|<span style="color:#FFFFFF; font-size:9pt;">Список: Историјата на Македонија по години</span>]] |navbar = tnavbar }}<noinclude> {{среди}} == Поврзано == {{Предлошки за историја на Европа}} [[Категорија:Предлошки за историјата на Македонија| ]] [[Категорија:Историја на Македонија|Ψ]] </noinclude> k79b7o7qgdcmiuplxexpbr919ld7q98 Морозвизд 0 166650 5579194 5515558 2026-06-20T08:41:43Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579194 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Morodvis - IV century.jpg|thumb|250px|Археолошко наоѓалиште Црквиште - Мородвис]] [[Податотека:Morodvis basis1.jpg|thumb|Тлоцрт на црквите во Црквиште]] '''Морозвизд''' или '''Мородвис''' (''Моробиздон'') — [[археолошко наоѓалиште]] во центарот на селото [[Мородвис]], [[Општина Зрновци]], месноста наречена ''Градиште'' или ''Црквиште''. Претставува составен дел на стариот римски град Морозвизд (Моробиздон, Форомиздос, Форомендис). Овој град во средновековните пишани документи од XI и XII век се споменува како голем град и епископско седиште во [[Брегалница|Брегалничкиот]] регион.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=C4D12720362C944587960CB59739A0B3 |title=Мородвис |accessdate=2010-10-20 |archive-date=2025-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250103194025/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=C4D12720362C944587960CB59739A0B3 |url-status=dead }}</ref> Најстариот податок за Морозвизд го дава византискиот писател [[Јован Скилица]], кој во својот „Историски синопсис“ пишува дека во 1018 година пратеници од градовите [[Пелагон (град)|Пелагонија]] и Морозвизд го посетиле византискиот цар [[Василиј II]]. Подоцна, во 1019 година Василиј издал грамота, во која Морозвизд се споменува како епископско седиште. Првите истражувања на Црквиште се направени во јули 1980 година и досега се пронајдени остатоци од четири цркви. Најстарата датира помеѓу V и VI, а поновата од VI век. Другите две цркви се од XI и XIII век. Во 1998 година е откриено вистинско богатство од вредни предмети што им припаѓаат на различни култури, уште од времето на [[Јустинијан I]], па наваму. Во 2006 е извршено ископување од страна на македонски и американски археолози и се пронајдени гробници и накит.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfahr.org/morodvis.html|title=Photo Album - Morodvis|work=www.tfahr.org|accessdate=2019-11-17|archive-date=2019-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026005205/http://www.tfahr.org/morodvis.html|url-status=dead}}</ref> ==Мородвиска (Мороздвишка) епископија== За сето време на постоењето на [[Самоилово Царство|Самуиловото царство]], односно до [[1018]] година, [[Кочанска Котлина|Кочанската Котлина]] влегувала во неговиот состав. Во Кочанско, јужно од [[Кочани]], во подножјето на [[Плачковица]] се наоѓал и веќе развиениот град Мороздвизд. Според стари ракописи може да се утврди дека тој се оформил доста рано и станал седиште на епископија. Во времето на бугарските владетели Симеон и Петар овде било и седиштето на брегалничкиот архиепископ, кој уште се нарекувал и мороздвиски.<ref>[http://www.kocani.gov.mk/vesnik/broevi/Info%20Kocani%20broj%2023.pdf Мороздвишката епископија]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, www.kocani.gov.mk</ref> Мороздвишката епархија била доста просторна и ги опфаќала териториите на Мороздвизд, Козјак, Славиште, [[Злетово]], Луковица, [[Пијанец]] и [[Малешево]]. Главната територија се наоѓала покрај реката [[Брегалница]], поради што била идентификувана и како брегалничка епископија која постоела уште пред доаѓањето на [[Словени]]те во овој крај и се наоѓала во градот [[Баргала]]. Во [[Теофилакт Охридски|Теофилактовото]] житие за [[Тивериопол]]ските маченици се говори дека бугарскиот кнез Борис му заповедал на брегалничкиот управник Таридин да изгради храм во Брегалничката епископија и таму да ги пренесе моштите на мачениците од Тивериопол. Од овде и претпоставките дека во тој период треба да се бара почетокот на Мороздвизд, односно претворањето на ова населено место во епископски и управен центар. Таридин го подигнал храмот, од кој во населбата и денес постојат остатоци од стара црква со купола и зачувани [[фреска|фрески]]. Брегалничката епископија немала свое постојано име, како што немала и постојано седиште на епископската катедра. Во времето на кнезот Борис таа се викала Проватска ([[Овче Поле|Овчеполска]]), додека во времето на Самуил се нарекувала Мороздвишка. Епархијата под истото име ја споменува и Кедрин, кога за овој град зборува паралелно со [[Пелагонија]] и Липениј. Исто така, и тогашниот географ Идризи минувал низ Мороздвизд кога патувал од [[Кратово]] за Малешево, го нарекува Формендис, објаснувајќи дека е распослан на планинска височинка заградена со лозја и ораници. Мороздвизд се споменува и во [[1018]] година, при конечното пропаѓање на Самуиловото царство. Кога византиските војски се пробиле во теснините на Горна Струма и го презеле градот [[Перник]] и други 35 тврдини, градовите и велможите мирно му се предале на императорот [[Василиј II Македонецот|Василиј II]] со цел да ги запазат своите привилегии. Тогаш и пратениците од Мороздвизд, [[Битола]] и [[Липљан]] го пречекале императорот и му ги предале своите градови. Епископијата го продолжила своето постоење сè до смртта на Василиј II, кога во почетокот на [[1320]] година почнало да опаѓа нејзиното значење. Според некои извори, во [[1381]] година мороздвишката епархија тешко настрадала во Велбушката битка и била опустошена, поради што е укината како епархија. Нејзиното повторно обновување првпат се споменува дури во [[1515]] година кога епископ бил Матеј, родум од Злетово. == Галерија == <gallery> Податотека:*Мородвис 2014.JPG|Дел од археолошкото наоѓалиште Црквиште Податотека:+Мородвис 2014.JPG|Дел од археолошкото наоѓалиште Црквиште Податотека:1Мородвис 2014.JPG|Дел од археолошкото наоѓалиште Црквиште Податотека:Мородвис 2014.JPG|Дел од археолошкото наоѓалиште Црквиште Податотека:Село Мородвис. 2014.JPG|Дел од археолошкото наоѓалиште Црквиште File:Wiki tura Kocani Vinica 09.jpg|Поглед на археолошкото наоѓалиште </gallery> == Поврзано == * [[Пилаво]] * [[Алењак]] * [[Долно Градиште]] * [[Куново - Чуки]] * [[Текешински лозја]] == Наводи == {{наводи}}{{КНМ-Зрновци}}{{Архео-Зрновци}} [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Општина Зрновци]] [[Категорија:Знаменитости во Кочани]] [[Категорија:Мородвис]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија во Општина Зрновци]] i1jm250002oxhyhm3brv687sl8yyztq Википедија:Огласна табла за администратори/Архива 1 4 171663 5579165 5457412 2026-06-20T08:40:32Z Bjankuloski06 332 /* This is the translation of the request from English to Macedonian language (by request of the administrator [[Корисник:MacedonianBoy|MacedonianBoy]]) */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царств 5579165 wikitext text/x-wiki {{архива}} {{Архива-нав|1}} == Додавање на слики т.е upload pictures == Се бара од страна на аминистраторите да ги прикачат следниве слики: http://z.about.com/d/manga/1/0/N/-/-/-/DeathNote_Anime1.jpg http://i2.iofferphoto.com/img/item/199/454/02/Dragonball_Z_rear.jpg Прикачувањето на овие слики ќе овозможат отворање на тема Аниме на страницата на mk.wikipedia.org Благодариме за Вашета поддршка. == Ванадализам == Барам [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8:Contributions/85.164.146.217 Корисник:85.164.146.217] да биде опоменат или барем на кратко блокиран поради секојдневно вандализирање на страната [[Косово]].--[[User:Raso mk|Raso mk]] <small>([[User talk:Raso mk|разговор]])</small> 20:42, 14 октомври 2008 (UTC) :Опоменат е, нема потреба од блок (сепак е IP-адреса). --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 21:16, 14 октомври 2008 (UTC) ::Море Зоки, јас не барав охрабрување, туку опомена! :-)--[[User:Raso mk|Raso mk]] <small>([[User talk:Raso mk|разговор]])</small> 21:34, 14 октомври 2008 (UTC) :::Море Рашо, [[:en:WP:AGF|Assume good faith]], [[:en:WP:BITE|don't bite the noobs!]]. :D --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 21:36, 14 октомври 2008 (UTC) ::::Зоки, Зоки. Вандалот си е вандал--[[User:Raso mk|Raso mk]] <small>([[User talk:Raso mk|разговор]])</small> 21:41, 14 октомври 2008 (UTC) == Aвторски права == Ве замолувам да ја отклучите темата за Охридска Архиепископија или пак да го избришете делот "Правна положба и диецеза на Охридската архиепископија". Јас ја уредив оваа тема со делот од мојата матурска задча не мислејќи дека тоа е забрането од Бирото за развоја на обарзованието т.е. надлежно за државната матура. Со цел да не ми се поништи тој труд ве молам да го избришете наведениот дел. Како доказ дека јас го уредив тој дел ја наведувам мојата e-mail адреса со која го активирав и претходниот account (кој го избришав)со кој и го уредив наведениот дел) и сегашниот account. Се надевам дека ќе ми излезете во пресрет. Поздрав # Ilija.a [[User:Ilija.a|Ilija.a]] <small>([[User talk:Ilija.a|разговор]])</small> 13:35, 20 ноември 2008 (UTC) :{{Готово}} - На секцијата ѝ недостасуваа извори, затоа не беше проблем отстранувањето. Инаку Ви одговорив подетално на [[User talk:Ilija.a#За Вашето барање|Вашата разговорна страница]]. --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 09:24, 21 ноември 2008 (UTC) == Злоупотреба со администраторски права == Бидеjки не можам да постигнам консензус со администраторот [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] и тој јавно злоупотребува со администраторските си права мислам дека е редно да го прикажувам овде, преди да сум го прикажувал на погорно ниво со помошта на други администратори од англиската википедија. За ненамеса во крекршуване на 3RR, непочитуване на основни правила на википедиja (мнозинска гледна точка, НГТ, неприемуване на надежни извори, незачитане на долуките на дргите администратори [[Корисник:brest]] и [[Корисник:Виктор Јованоски]], и таку натаму), уште повеке дека е администратор, па бил тој и млад/нов. Станува збор за статијата [[Бугарски владетели]]. Сум готов да го дискутирам проблемот, за да може да се вземе крајно решение дали Комитопулите да се во табелата на бугарските владетели или да се избришат засекогаш от таму. Истиот проблем има веке 2 одлуки од администратори и мислам нема потреба од 4, 5, 6 и таку натаму одлуки за истото нешто при извори 100:1. Затоа мислам дека е време да го решиме един пат засекогаш, за да не им губиме времто на лугето од раководството на википедија со промлеми кои можат да се решат овде. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 01:51, 27 февруари 2009 (UTC) :Моментално на статијата [[Бугарски владетели]] нема наведено извори кои ги оправдуваат фактите (иако има една листа на [[Разговор:Бугарски владетели|разговорната страница]], технички — нема во статијата). Најпрво, поткрепете ги посебните факти со извори, а потоа ќе продискутираме. Ви го прочитав разговорот што сте го направиле и не гледам злоупотреба на администраторските права, само по 2 реплики од двете страни — ако [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] те блокирал на пример, е ''тоа'' веќе би било злоупотреба. [[Корисник:Ajax]] е [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3AAjax&diff=515798&oldid=507282 блокиран] во рок од три дена заради тројно враќање. И уште нешто: администраторите '''не''' се судии и '''не''' го имаат конечниот збор. --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 21:24, 3 март 2009 (UTC) ::Јас бев блокиран три дена заради тројно враќање. Арно ама според 3RR правилото треба да бидам блокиран ако имам ПОВЕЌЕ од 3 уредувања. Јас имам токму 3,не 4, со што мислам дека не го кршам правилото. Би сакал администраторот да се изјасни за тоа. --[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 21:12, 8 март 2009 (UTC) :::Кое е моето изјаснување? [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=509317&oldid=473894 Оригинално уредување], [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=510996&oldid=510771 прво враќање], [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=next&oldid=511028 второ враќање], [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=next&oldid=511135 трето враќање], [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=next&oldid=511588 четврто враќање], [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=next&oldid=512896 петто враќање] и [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=next&oldid=515265 шесто враќање]. Контра реплика? --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 21:36, 8 март 2009 (UTC) ::::Доколку што знам правилото е за уредувања за период од 24 часови, а на 24 февруари имам 3 уредувања, четвртото е на 26 февруари, а пак претходното на 22 февруари. Значи или јас не го разбирам правилото или тоа не е искористено правилно. Тоа сакам да се изјасни.--[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 22:18, 8 март 2009 (UTC) :::::Нема 3рр правило на македонската Википедија. Ако сакаме да се создаде тоа по урнек на англиската, треба да разговараме прво дали треба воопшто да има такво и ако има потреба да се направи едно правило. Поздрав--[[User:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] <small>([[User talk:MacedonianBoy|разговор]])</small> 22:58, 8 март 2009 (UTC) ::::::Правилото ''не'' им ја дава слободата на уредувачите да вратат една страница трипати секој ден и да се извлечат без последици. Тоа се нарекува искористување на системот — нешто слично на наоѓање на правни дупки. Прочитај [[:en:WP:GAME]], за тоа зборувам. Администраторите можат да блокираат уредувачи за уредувачко војување кое не го почитува правилото, без разлика на временскиот рок ако се прави неконструктивен придонес. Ти направи шест враќања! Што ли си мислеше? --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 23:04, 8 март 2009 (UTC) ::::::P.S. - Дефинитивно има потреба од вакво правило за да се спречат вакви уредувања. Треба заедно да формулираме многу правила за да ги доведеме девијациите до минимум и прецизно да знаеме како да постапиме во дадена ситуација. --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 23:11, 8 март 2009 (UTC) :::::::Сега ми е појасно кога знам дека правило нема.И мислам оти е сосема нормално да прашам.Затоа не ја разбирам реакцијата ,администратору, бидејќи во твоите зборови гледам лутина. Јас сум свесен за своето кривично дело и го сторив иако бев предупреден порано од MacedonianBoy и не се жалам на тоа. Но што си мислев ли? Јас и сега размислувам на тоа - причината за нашиот разговор. „Уредувањата“ на бугарите е очигледно дека се провокативни и ја зафаќаат целата Википедија. Како обичен корисник имам два варианти на одговор - враќане или откажување од натамошно уредување. Се знае колку страници се заштитени поради споровите со нив. Ете сега еден брише слика од страницата на Гоце Делчев и клава друга. Јас вратив еднаш, но ако продолжам пак ќе бидам блокиран. И ако друг не ја врати, ако никој не ја врати ене ќе си имаме бугарска статија на македонски. А тие се повеќе од нас и ќе доаѓаат и други. Тоа е генерален проблем на кој не гледам решение. Да, тоа е војна, ама по се изгледа не си разбрал дека е започната одамна и затоа може би си мислиш дека средувањето на некој мал проблем ќе ја смири ситуацијата. Јас барем засега не наоѓам решение, различно од горенаведените. Затоа како корисник имам право да сакам од вас, администраторите, да најдете решение на проблемот, да ми дадете трета понуда, а не да ме блокирате.--[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 20:48, 9 март 2009 (UTC) :::::::::Ок е, јас не ти го оспорувам правотото да прашаш и да добиеш одговор, впрочем тоа и го доби. Не гледај во моите зборови лутина; каква причина би имал јас да ти бидам лут на тебе? Искрено? Повеќе е фрустрација. Оти ги сфаќам твоите зборови, ги сфаќам целосно твоите намери, но сум исфрустриран заради начинот на кој се одвива целиов процес на уредување на определени осетливи теми. Исфрустриран сум што уредуваме насилно, а не паметно. Што согледуваме само две опции: или враќај или откажи се. Не е толку просто! Не е сè само црно и само бело. Ова место не е за војување, ами за ширење на знаење. Зар навистина до тој степен е дошло: „тие [да] се повеќе од нас и [да] доаѓаат и други“, па да се бугаризираат сите овие статии? Бараш решение од администраторите? Не можеме ние да ти дадеме друго решение освен да се бориш темелно, праведно и оправдано за да ги докажеш фактите кои сакаш да ги докажаш. Но, тоа исто така да го бараш и од другата страна со која дебатираш! Да не прифаќаш било кој аргумент кој не е добро аргументиран. Ако наидеш на проблем, дискутирај го со заедницата — овде сите заедно одлучуваме. Но не бутај ѕид со глава преку шестократно враќање на едно уредување — со тоа ништо не си постигнал. Некој ќе ја смени сликата на Гоце — ти ќе ја вратиш назад. Тој некој повторно ќе се обиде да ја смени сликата ако е упорен — ти ќе започнеш дебата на разговорната страница и ќе изјасниш „''Не треба да се менува ова заради <u>тоа</u> и <u>тоа</u>...!''“. Знам дека е тешко да се брани нешто на овој начин. Но исто така тешки се и сите работи кои навистина вреди да се сторат. --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 00:18, 10 март 2009 (UTC) ::::::::::Јасно. Не сум јас тој кој што треба да создаде правила овде. Самиот кажа дека се потребни. Тоа е ваша работа и не знам што треба да се случи за да направите нешто. Со години се расправаме за исти работи. Сето ова што ми го препорачуваш јас го вклопувам во вариант 1 и тоа работи само делумно. Но кога се дојде до неможност за компромис што правиме? Ништо. Види разговорот на статијата за ОМО Илинден-ПИРИН на пример, како се изроди предлогот за компромис. Јас не можам да се сложам со човек кој сака да бидат презентирани лаги, со јасна намера статијта да предизвикува негативен однос. По се изгледа не можеш или не сакаш да ги препознаеш бугарите по делата, но јас ја гледам нивната дволичност - тука се фер, не почитуваат и само сакаат да „помогнат“, а зад грбот плукаат и шират невистини (доколку сакаш можам да ти дадам конкретен пример). Што да барам од нив? Во тие случаи барам иницијатива од администраторите да кажат на пример имате 1 недела да се разберете или статијата се враќа на позиција од преди спорот и ако се повтори ситуацијата сте блокирани да ја уредувате, или пак статијата се отвора без нерешените прашања и ако некој ги уреди се блокира од уредување за определен рок, или пак надворешните врски се додаваат само како линкови за да се одбегне наметнување на ставови, или да се бара реципроцитет - ако на БГ Вики стои како референца различното мислење на МК и други историчари и тука да е исто. Јас ли да мислам наместо вас? А вака е многу лесно, ги креваш рацете и велиш одете онаму си зборувајте иако самиот си свесен дека тоа речиси невозможно. Не знам дали бев доволно јасен, дека со тие дволичници нема рабирање. Кога ќе им подадеш прст тие ќе ти ја каснат раката. Затоа пасивноста на админите им оди во прилог. Ѕидот помеѓу нас може да урне само некој трет, а освен администратори тука друг нема. И кога си почнал нешто ќе мора да продолжиш зашто војната за статијата не е сопрена и ти ништо не си направил. Оди и [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&action=history види]. --[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 20:45, 11 март 2009 (UTC) ==Константно вандализирање и малтретирање== Од страна на корисникот: [[User:{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}|{{ucfirst:{{{User|'''{{{1|Bogorm}}}'''}}}}}]] (<span class="plainlinks">[[User talk:{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}|talk]]<sup><big>[{{fullurl:User talk:{{{1|Bogorm}}}|action=edit}}&section=new <font color="grey">+</font>]</big></sup>&nbsp;'''·''' [[Special:Contributions/{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}|<span title="Contributions: {{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}">contribs</span>]]&nbsp;'''·''' [[Special:DeletedContributions/{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}|<span title="Deleted contributions: {{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}">deleted contribs</span>]]&nbsp;'''·''' [{{fullurl:User:{{{1|Bogorm}}}|action=edit}} tag]&nbsp;'''·''' [[Special:Blockip/{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}|<span title="Block User:{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}">block&nbsp;user</span>]]&nbsp;'''·''' [{{fullurl:Special:Log/block|page=User:{{urlencode:{{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}}}}} <span title="Blocklog: {{ucfirst:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}"><font color="002bb8">block&nbsp;log</font></span>]&nbsp;'''·''' [{{fullurl:Special:CheckUser|user={{urlencode:{{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}}}{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Wikipedia:Requests for checkuser/Case/{{SUBPAGENAME}}|&reason={{urlencode:[[{{FULLPAGENAME}}]]}}|}}{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Wikipedia:Requests for checkuser/IP check|&reason={{urlencode:Vandalism or ban evasion; see [[Wikipedia:Requests for checkuser/IP check]] and [[Wikipedia:Requests for checkuser/IP check/Archive|archive]].}}|}}}} <font color="002bb8"><span title="Checkuser: {{{User|{{{1|Bogorm}}}}}}">checkuser</span></font>] Поднесено од страна на --[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 16:27, 9 март 2009 (UTC) ;Причини После раатот што го имавме од неговот прво блокирање, сега се вратија истите проблеми. Корисникот постојано вандализира, ревертира и ја нарушува мирната уредувачка атмосфера. Денес цело време наместо да се пишуваат статии, се пишуваат коментариу по разговорите и неговата разговорна страница. Типот упорно кај ќе стигне ја навредува Македонија и македонскиот народ и јазик. Пишува по страници на странски уредувачи користејќи погрдни и навредливи зборови за Македонија. истото го прави и кај бг корисниците на кои има дава кураж и ги тера на „барање правда“ и бунт. Човекот е баниран од ен вики поради марионетство и вандализирања. Не е активен на ниедна википедија, освен на оваа во која само форумизира по страниците и сака да ја претстави оваа википедија како пропагаторска. Молам за една дискусија или моменталем блок. : Би те посoветувал да не ми обсуждуваш блокирането на англиската Википедија, без да си се интересувал. Причината е, дека един идот од Западните САД се претставио за мене (пцуе по администраторот, кои ме блокира на един дан и тој веднага си мисли дека сам јас, а не гледа дека кога оноj е писал е било 3 ч. у Бугарија - толку им е мозакат) Прво погледни [[:en:Wikipedia:Requests for checkuser/Case/Bogorm]] (где резултатот е inconclusive) (и ово [[:en:Wikipedia:Suspected_sock_puppets/Bogorm]]). Като ониа од САД са толку глупи да блокират за inconclusive, тоа не значи дека и ми, кои сме европци, треба да assume bad faith као тех. И твојот блок-лог овде не е чист. Би те посоветувал и да не лажеш (''Не е активен на ниедна википедија''), без да си ми видео прилозите [http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Sp%C3%A9cial:Contributions&limit=250&target=Bogorm во француската] и [http://de.wikipedia.org/w/index.php?limit=100&tagfilter=&title=Spezial%3ABeitr%C3%A4ge&contribs=user&target=Bogorm&namespace=0&year=&month=-1 немската Википедија]. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 20:01, 9 март 2009 (UTC) ---- {{Коментар}} Треба да се посоветува од администратор тој корисник. Ваѓа од контекст изјави и не придонесува во статиите туку во разговорите. Исто така за навредите кон јазикот и нашата држава се очигледни.--[[User:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] <small>([[User talk:MacedonianBoy|разговор]])</small> 16:55, 9 март 2009 (UTC) # Веке е бил, но би сакал да те молим да видиш [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&tagfilter=&title=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%3A%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8&contribs=user&target=Bogorm&namespace=0&year=&month=-1 дека имам над 100 прилози во основното пространство] и потоа да тврдиш ''не придонесува во статиите туку во разговорите''. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 17:17, 9 март 2009 (UTC) ===Од страна на корисникот [[User:Raso mk]]=== *[http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81%2FMacedonianBoy&diff=520158&oldid=520154 пцуе на националност]: ''татар си и ко татар ќе си умреш''. *[http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=519036&oldid=519009 во изопштувањето на промената]: ''Очигледно дека татарскиот ти е единствен „словенски’ јазик што го знаеш'' *[http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81%2FMacedonianBoy&diff=520145&oldid=520143]: ''швапчето'' и објаснува колку арна дума била швапче. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 17:00, 9 март 2009 (UTC) == Спам по разговорните страници, марионетирање == Вчера у 2:59 един IP ([[Специјални:Придонеси/77.28.27.84|77.28.27.84]]) [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3ABogorm&diff=519629&oldid=519545 ми е турил] спам на разговорната страница. Подоцна тој се е вратил под други IP ([[Специјални:Придонеси/77.28.18.167|77.28.18.167]]) и [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3ABogorm&diff=520609&oldid=520391 опет ми е турил] спамот у 22:49, које значи дека тој не само спам прави, но и марионетирање. Би ве молил да се блокират и двата. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 12:49, 10 март 2009 (UTC) :Е те еден ист човек е бе. Не се два--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 13:06, 10 март 2009 (UTC) :: Согласен сум, затоа го обвинувам во марионетирање. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 13:31, 10 март 2009 (UTC) :Типот има динамична ИП адреса и не може да се бликира. Утре ќе има друга, а старата можеби некој друг и тоа ти се вика магичен круг. Може на ден-два, а повеќе не--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 13:36, 10 март 2009 (UTC) :: Арно, нека администраторот мисли колку дана блок да му тури, само молим да не е нула, зато што си го е заслужил и ме лути со таа скапана(obnoxious) веб-страница, која ја спамува. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 13:49, 10 март 2009 (UTC) :Можеби било тоа само за да се опуштиш малку. Да ти поминат страстите и сл. Јас го сфаќам како добронамерна досетка :)--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 13:55, 10 март 2009 (UTC) :: Ако ме лутат повеке со скапани веб-страници, нема как да поминaт страстите. Лутенето не е поминуване на страсти. Освен това сам спокоен, а ке бидем уште, када се блокира, за да не ми го тури спамот за трети пaт. Не разумем како би се оправдало ово досадуване и спамуване, тој е случаен корисник-вандал(спам + марионетирање), нема прилози, нема как да се е загрижил за мене, не сме говорили, ово е чиста злоба. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 14:01, 10 март 2009 (UTC) :Не се срди бе. Be happy. Тој сигурно не е некој што не те знае. Верувај дека знае.--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 14:09, 10 март 2009 (UTC) ===Спам и по други места=== Данас истиот тип од друго IP ([[Специјални:Придонеси/77.28.7.233]]) (уште еднаж маринетирање) [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81%2FMacedonianBoy_2&diff=522201&oldid=521252 е турил истиот спам] на барањето за администраторски статус на MacedonianBoy (општо трети пат). Молам почитуваните администратори да се вмешуват. Мислам дека ово веке наликува на малтретирање [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 21:41, 11 март 2009 (UTC) == zosto == zosto ne mozam da najdam tekst za temava internet - prozorec kon svetot А може ли поопширно да објасните што спаѓа под темата internet - prozorec kon svetot, можеби може да помогнеме.--[[User:Brest|brest]] <small>([[User talk:Brest|разговор]])</small> 18:34, 11 март 2009 (UTC) ==вандализам== * [[Специјални:Придонеси/92.53.46.78|92.53.46.78]] Пцуе по Гоце Делчев, пишува и други погрди, вандал. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 21:46, 11 март 2009 (UTC) == Злоупотреба со администраторски права == Администраторот [[Корисник:Kiril Simeonovski]] злоупотребува со администраторкси права, како блокира корисник [[Корисник:BG Macedonia]] за "неприфатливо" корисничко име: [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA:MacedonianBoy&diff=prev&oldid=530595] [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA:MacedonianBoy&diff=next&oldid=530596]. Сметам дека ова е кршење на основни правила на википедиja и поточно ва за неприфатливи корисничи иминња. Разговорот со аминистраторот немаше неаков и затоа пишувам тука. Ако овде не се реши проблемот (а верувам дека грешката е голема), ке биде приавен на погорно ниво. Поздрав! --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 17:48, 20 март 2009 (UTC) :Напротив Стан, Кирил оди по правилата. Добро е да прочиташ за [[Википедија:Кориснички сметки|правилото за именување на кориснички сметки]]. И не се заканувај, не ти оди во прилог ниту тебе ниту на Википедија. И неговите залагања за негирање и непостоење на македонски јазик се додатна потпора на овој блок. Не го брани сам си кажа тој што мисли за Македонија и македонската нација--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 18:00, 20 март 2009 (UTC) ::Блокирањето беше оправдано со почитување на правилото. Истото правило го има и на Википедија на англиски јазик, а тоа му беше наведено и на корисникот Стан. Корисникот Стан наведе различни значења за називот „BG Macedonia“, но мислам дека тоа е премногу субјективно, а тоа се случувало и на другите јазични изданија. Ако го прашаме корисникот, што значи, тој не мора да одоговори или може и да посочи друго значење. Затоа, мислам дека за вакви прашања, најдобро е да одлучи целата заедница, па затоа уште еднаш ќе го замолам корисникот Стан да го стави проблемот на гласање. Благодарам.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:07, 20 март 2009 (UTC) ::: Никој не го праша блокираниот корисник, се договориа MacedonianBoy и Kiril Simeonovski и беше блокиран за несоодветно корисничко име. Јас не верувам дека ова е согласно правилата на википедија за "навредувачкото" корисничко име "BG Macedonia". --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 18:20, 20 март 2009 (UTC) ::Да го прашавме немаше да биде добро. Со тоа се шири субјективизмот на Википедија. Големи се шансите корисникот да не излажеше или воопшто да не дадеше објаснување. А, и зошто би му верувале? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:26, 20 март 2009 (UTC) ::::::Има секција која вели, јасно '''видливи''' навредливи кориснички имиња се блокираат веднаш од '''кој било''' администратор. Ако направам корисничка сметка на бугарската Корисник:TAT Bulgaria, дали ќе бидат веднаш блокиран? Да, и тоа веднаш. Поздрав и смири ги страстите. Корисникот може да нбаправи нова сметка ако побара барање од администратор, но со тоа име не.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 18:28, 20 март 2009 (UTC) ::::::: Кое е навредливо на BG Macedonia? Човекот е Бугарин, живе во Бугарија, на територијата на исторско-географскиот регион Македонија. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 18:35, 20 март 2009 (UTC) :::::::Многу добро ги знаеш бугарските погледи кон Македонија. И кај се регистрира корисникот, на која јазична Википедија? Основна одлика на оваа Википедија е дека е на македонски јазик и се бара барем малку почит. --<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 18:38, 20 март 2009 (UTC) :::::::: A, јасно, значи корисникот е блокиран за "бугарските погледи кон Македонија". Корисникот не е блокиран за "непочутуване", туку за навредувачкото корисничко име "BG Macedonia". --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 18:44, 20 март 2009 (UTC) ::::::::Еј не ги врти зборовите како тебе што ти одговараат, не си мал. Тој коментар е општ, не за него посебно. Поздрав и јас се тргам од разговоров зошто не поднесувам некој да ми ги менува кажаните работи.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:02, 20 март 2009 (UTC) :Банират се корисници со "навредливото" BG Macedonia, кој си кажа дека е од Пиринско, кое што во историјата се знае како бугарска Македонија, исто както Егеј се знае како Грчка Македонија. А во истиот момент корисници како Рашо пишат поезија за "бугарите-татари" и тоа никој го не намери навредливо.. па сигурно така е редно. [[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 19:10, 20 март 2009 (UTC) ==Агитирање== [http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0:StanProg#BG_Macedonia Ова мислам на македонски јазик се вика Агитирање]. Срамота.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:13, 20 март 2009 (UTC) : [[Википедија:Агитирање]] По таблицата: Ограничено постирање - само до СтанПрог; Неутрално - само слика без текст, секој да си ги прави изводите; Непартиски - тоа го нема исто; Отворено - публично го е писал коментарот и во тоа нема нишо лошо. Што бараш сега МКбој? [[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 19:20, 20 март 2009 (UTC) ::Читај подолу од правилото.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:21, 20 март 2009 (UTC) :::Читај правилото: ::: * "повеќе Википедијанци" ::: * Ова е пратено во 21:38. злоупотребата е опишана во Огласната табла во "19:48". ::: * Не видувам как ова (кое ке избришам), може да ме агитира, бидеjки 2 часови преди оваа "агитација" јас сум пријавил Кирил? ::: --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 20:10, 20 март 2009 (UTC) :Значи сакаш да кажеш дека тој корисник абер нема од оваа дискусија и дека не те контактирал тебе и не те замолил да се расправаш тука? Ви се молам, преочигледно е.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 20:12, 20 март 2009 (UTC) :: Значи, дека овоj корисник ми е поставувал ова на страницата 2 часови после пријавуването од мен на Кирил Симеоновски за злоупотреба. Корисникот вероватно сака да каже, дека во англиската википедија го има овое пренасочуване и тоа '''не е од денес''' (01:14, 19 јули 2006). И ми пишува на мене, вероватно заштото е блокиран на македонската википедија - со злоупотреба од страна на Кирил Симеоновски. Дали има агитиране кога јас веке 3 часови сум во оваа дисикусија? --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 20:19, 20 март 2009 (UTC) == Блокиране на 80.80.141.235/ Корисник Раптор за обиди лични и национални и за ширење на национална омраза == Молбата за блокиране на страницата на администраторот [[Корисник:Kiril Simeonovski]] беше одма отстранувана во архиева, без одговор и без никакво деjство. Корисникит Раптор/80.80.141.235 избриса целосно статиja [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%97%D0%BE%D1%98%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=531258] без наведена причина, подоцна ја вандалзира [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%97%D0%BE%D1%98%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=531278], и подоцна продолжи со национални напади [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3AMacedonianBoy&diff=531276&oldid=530769], нарекувајки бугарите "татари". Ако јас почна да нарекувам македонски маченици "Фироми" дали нема одма да получа блок? Ова е истото. Корисник беше блокиран за име BG Macedonia, друг за име FYROM а овоj освен лични навреди има и национални. Овие напади бе а на страницата на разговор на администраторот [[Корисник:MacedonianBoy]] и тој ништо не направи. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:24, 21 март 2009 (UTC) :Корисникот ќе биде само опоменет а не блокиран бидејќи истото го направивме и со корисникот Подпоручник. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA:MacedonianBoy&diff=prev&oldid=530657 Тука и ако им се повтори ќе бидат блокирани, а Подпоручник заслужува за повеќе]. Поздрав и мисли за твои грижи нека не те испраќаат преку Скајп или маил.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 13:30, 21 март 2009 (UTC) :: Зашто требе да се чека, да се стави нешто на огласната табла, за да се направи нешто? Ти добро знаеш за вандализмите и ширење на национална омраза затоа зашто беше на твојата страница на разговор. Дали ако ова беше некој бугарин немаше одма да биде блокиран? И дали ако јас те нарека "фиром" дали само ке ме предупредиш? --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:37, 21 март 2009 (UTC) :::Корисникот [[Корисник:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] беше предупреден, а не блокриран. Еве ти пример.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:42, 21 март 2009 (UTC) ::Да, Стан јас секогаш еднаш предупредувам а потоа блокирам. Истото се случи и со БГ Мацедониа, го предупредив тој продолжи со неговото однесување и со неговата сметка и беше блокиран. Истото се случи и со Подпоручник, ме омаловажува, го предупредив и ако направи уште еден испад тој ќе си добие блок. Поздрав и не треба да пишуваш на огласна табла за да се разрешат спорови, сами си ги решаваме не треба баш ти да знаеш се. Кога има блок или предупредување види за што е а не само со тебе да пишуваме овде, губиме време за глупости --<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 13:45, 21 март 2009 (UTC) ::: Ajде сега да видим дека си го предупредувал Раптор/80.80.141.235? И дали [[Корисник:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] е ширил национална омраза и дали е нарекувал македонците фироми? Ова што го направи Раптор/80.80.141.235. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:50, 21 март 2009 (UTC) :Подпоручник мене лично ме навреди, што се смета за понавредливо одошто зборување за заедница и тоа е следено со автоматски блок. Разбери еднаш или не пишувај веќе, преку глава ми е од овие мизерни поплаки. Наместо овде да не малтретираш оди и поучи ги за бон тон и соодветно однесување за да не прават вакви глупости. Бидете среќни што некои корисници воопшто блокирани за марионетство, зошто имам секое право да ги блокирам зошто имам и факти.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 13:56, 21 март 2009 (UTC) :: Кога имаш факти можеш секогаш да ги блокираш согласно правилата. Проблемот е дека со овие блокирања на бугарски корисници за "несоодветно име" BG Macedonia, и непредупредуване (неблокиране) на македоцни (кои вандализират, бришат извори, навредуват корисниците од други националности и шират национална омраза) само за тоа зашто се македонци води до овие разговори, и до овие проблеми на википедијата. Требе администраторите да се замислат над ова. Требе неутралност при пресудите кон бугари и македонци, инаку положението ке стане полошо - види последниот месец колку вандализми, навреди и слично. Ова требе да се исправи, а со навреди и блокирана на бугари нема да стане. Требе деликатност овде. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 14:09, 21 март 2009 (UTC) ==Блокирање на корисници поради марионетство== Известување до сите администратори на македонската Википедија и повик да се одлучи дали подолу посочениот пример е [[Википедија:Марионетство|марионетство]], поточно правилото за човек-марионета. Случајот за марионетство е забележан кај корисниците [[Корисник:Подпоручикъ|Подпоручник]] и [[Корисник:Relativefrequency|Relativefrequency]], вториот како човек-марионета на другиот. Имено, корисникот Relativefrequency е дел од македонската Википедија од [[8 март]] [[2009]] во 17.51 минути со неговото вмешување во статијата [[Александар Климов]]. Неговото прво уредување веднаш беше поддршка на корисникот што уредувал пред него, поточно Подпоручник, и поддржување на неговите ставови. Се поставува прашањето како може нов корисник веднаш да се инволвира во спор иако не ги познава ниту основните начела врз кои функционира Википедија. Одговорот се пронаоѓа во правилото и случаите за човек-марионета на одреден корисник. Под некакви тајни преговори, најверојатно корисникот бил наговорен од корисникот Подпоручник да се вмеша во спорот се со цел да се потврдат неговите ставови на кои се противеле одреден корисници. Овој корисник на таа статија и на нејзината страна за разговор прават неколку исти измени, односно едниот го поддржува другиот.[http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2&action=history Историја на статијата]. Вториот случај кој доведува до ваква забелешка за човек-марионетство е случајот со статијата [[Битката на свијокот на Црна]], воедно е втора статија во која овој корисник се вмешува. И повторно ја гледаме истата ситуација, корисникот, новодојденец, ги потврдува и поддржува мислите и ставовите на корисникот Подпоручник, при тоа не прифаќајќи го правописот на македонскиот јазик. И повторно се поставува прашањето како може нов дојден корисник да е толку запознаен со Википедија, а особено со корисниците велејќи им дека ја искривуваат историјата и сл. Повторно одговорот е поткрепен со веќе споменатото правило на Википедија. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%80%D0%BD%D0%B0&action=history историја на статијата], [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%91%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%80%D0%BD%D0%B0 разговор на статијата]. Наредното инволвирање на овој корисник на Википедија е на страната за разговор на статијата [[Крсто Б'лгаријата]] . Повеќе сомнителни се коментарите на страната за разговор во која корисникот го поставува истото прашање и дава слични коментари со корисникот Подпоручник. Повторно се поставува истото прашање и се добива истиот одговор. [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%9A%D1%80%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%91%27%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0 страната за разговор на статијата] Во текот на наредните денови, се забележуваат придонеси на корисникот Relativefrequency на статиите Фердинандова чешма и Македонско-одринско ополчение. Особено важни се неговите коментари и придонеси на страната за разговор во која, јасно убедливо и чисто се гледа како корисникот ги зазема истите ставови со корисникот Подпоручник. Најважен негов коментар е листата на извори и стилот на пишување и посочување на изворите кои можат да се забележат во погорниот коментар кај Подпоручник. Тука се поставува прашањето, како може нов корисник, кој не е сосем запознаен со работењето на Википедија да наведува такви коментари а пред се да дикутира со ист тон и со исти ставови како и корисникот Подпоручник. И најубедлив факт дека овој корисник е марионета на Подпоручник е неговиот предлог за гласање. Тука се запрашуваме како корисникот, кој е нов знае дека преку гласање се постигнува консензусот? Најверојатно корисникот Подпоручник, неговиот наредник, му посочил како тоа се прави. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0&action=history историја на Фердинандова чешма], [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0 страна за разговор на Фердинандова чешма]. Придонесите на корисникот Relativefrequency можат да се видат [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8/Relativefrequency тука], а додека придонесите на корисникот Подпоручник можат да се видат [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BA%D1%8A тука]. ===Случај „Фердинандова чешма“=== Типичен пример за комуницирање на Википедија е на кориснички страници и барање за помош на еден корисник од друг, а не надворешно од Википедија преку разни средства. Примерот за Фердинандова чешма е мошне интересен за оваа забелешка за марионетирање. Имено, на [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0&oldid=523263m 13 март 2009 во 15.33] корисникот Relativefrequency ја направил првата статија, доста перфектна за еден нов корисник кој за прв пат се запознава со Википедија. Тоа укажува дека корисникот не ја напишал, очигледно, сам и дека е нарачана од некој друг. По два часа, [http://bg.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0&action=history на Бугарската Википедија е направена истата статија од корисникот Подпоручник, ист формат, исти стил и скоро ист текст]. И [http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0.JPG сликата е подигната на Комонс] од корисник Подпоручник еден час пред да се направи бугарската верзија. Малку порано на бугарската Википедија, можеме да ги видиме коментарите [http://bg.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0:Li4kata&diff=prev&oldid=1939008 дека македонската Википедија е фалсификаторска и слични негативни погледи кон Македонската Википедија и работење заедно против интересите на Википедија] и [http://bg.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0:Li4kata&diff=next&oldid=1939087 тука]. Ова е класичен пример за марионетство, особвено марионетство од типот човек-марионета. Правилото на Википедија гласи: {{Quotation|Луѓето-марионети е термин на Википедија што се однесува кон ситуација кога еден корисник, нов или стар, врши уредувања под наредба или како услуга на друг корисник на Википедија. Иако Википедија се базира на зачувување на добрата мисла и не напаѓање на новодојденците, сепак ако нов корисник почне веднаш да ревертира, брише или да пишува текст со кој се потврдува нечие мислење е строго забрането. Корисник кој се ангажира во истата работа, истата проблематика или проблем и се однесува исто со некој друг корисник, и кој уредува на Википедија само за таа цел, укажува на фактот дека двата корисници работаат на иста цел, од кој едниот оди по однесувањето на другиот. Недопустливо е на Википедија да се рекламирате или покажувате на пријатели или поблиска фамилија а при тоа да ги поканите да уредуваат и да го поддржуваат вашите ставови. Википедија има правила за справување со луѓето-марионети: #Консензусот во поголем број на случаи треба да биде заснован на предлози што се однесуваат кон правила, а не врз бројот на гласови. Новодојдените корисници не се многу запознаени со Википедија и не се зема во предвид нивниот придонес кон консензусот #За време на гласање или разговори во тој стил, новодојденците може да бидат отфрлени од разговорот или се дава многу мал значај, особено ако се дава исти ставови со друг корисник како негова марионета. #Во случај на донесување на консензус ако се посомнева Вики заедницата дека еден корисник е марионета на друг, а при тоа да не се сосема сигурни, нивните гласови се сметаат за еден.}} Поздрав и се надевам на детално испитување на овој случај. --<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 14:41, 21 март 2009 (UTC) :Oва не може да биде сериозно, лесно може да се види дека ИП адресите на мен и на Релатив се различни, па дури са о во различни држави. Јас немам потреба от марионетни корисници, па и не верувам некој да сака да ми биде таков. [[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 15:08, 21 март 2009 (UTC) :::Тоа е сигурно дека едниот е од Скопје а другиот од Софија, но прочитај го правилото, важи за случај кога едниот корисник (во овој случај ти) му укажува на другиот корисник (во овој случај Relativefrequency) што да прави. Јас ова го предложив зошто ептен беше воочливо и дава јасни знаци на ваква ситуација, а не дека си ни „трн во око“ како што велиш. Ако има дискусија ќе видиме што ќе биде како резултат.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 15:11, 21 март 2009 (UTC) ::Јас поддржам контакт со Релатив, не само во МК вики, тоа е јасно и нема што да го крием. Но разговорите ми со него не се по различни од тоа што ти зборваш с Рашо примерно. А за некакови анти-македонски зговори е немислимо направо. Он на мене ми помага нај много со адаптирането и преводот од бугарски на македонски (како што знаете вториот не ми е толкова добар), па јас на него му помагам со уредуването на МК вики, зашто он од скоро најде овде. Мислим е према јасно. [[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 15:17, 21 март 2009 (UTC) :::[[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]], јас само ќе го кажам ова, ''македонистите'' светот ги вика ''Македонци'', а ''"македонската" езикова норма'', во нормалниот свет се вика [[македонски јазик]], а тоа е јазикот на кој се пишува оваа Википедија. --[[User:FlavrSavr|FlavrSavr]] <small>([[User talk:FlavrSavr|разговор]])</small> 16:54, 21 март 2009 (UTC) ::::A како ја викате Паранојата? Да виде вакви зборове од мене? Па светот и Самуил го вика бугарин, ама тоа тебе ти не пречи да му ја препишеш македонската идентичност, нели? (ово е само пример, се надевам дека нема го приемаш за навредување) Па јас на каков јазик ги пишуван статиите тука на МК Вики, да не е побугарена караџица тоа? Не е, ово е официалнот јазик на Република Македонија, која Бугарија прва ја призна во светот. И се пак, дали сме ние марионетки, и дали вие сите не се агитирате помеѓу си? [[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 17:41, 21 март 2009 (UTC) :::::Секој да се врати на темата сега. '''[[Корисник:Balkanec|<font color="navy">Балканец</font>]]'''<sup>[[Разговор со корисник:Balkanec|<font color="darkred"> What man, what?</font>]]</sup> 22:51, 21 март 2009 (UTC) == Категорија:Сите слики со непозната лиценца == Здраво мислам дека [[:Категорија:Сите слики со непозната лиценца]] има потреба од администраторска намеса. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 00:35, 22 април 2009 (UTC) == [[етнички навреди]] == Овде по разговорните страници кон статиите сум читал многу глупости за имагинерни врски на бугарскиот народ со еден монголско-тјуркски народ. Сада истото нешто ми го пишува корисник на мојата корисничка страница ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3ABogorm&diff=570827&oldid=570819 два] [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3ABogorm&diff=570812&oldid=570798 пати] !) за разговор и јас го сматрам за етничка навреда. За да не начнем и јас да му пишем по неговата разговорна страница каков е тој, молам за административнo вмешување. Исто тако и ако може, некој други да му избриша навредата од мојата корисничка разговорна страница, зато што ми врака уредувањата. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 19:13, 29 април 2009 (UTC) ::За блок си ти Богорм не тој. Ти не нарекуваш Бугари јазикот Бугарски. Не си го барај со чкорче.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:18, 29 април 2009 (UTC) :::[http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CF%81%CE%AE%CF%83%CF%84%CE%B7%CF%82:Bogorm Ова] е за блок, Cross wiki harassment.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:20, 29 април 2009 (UTC) :::: Ово е од друга Википедија и е писано да го читат грци. Јас сакам да сум во добри отношениа со грци, а исто тако и со вас. Затоа помагам овде, пишувам некои статии, а таму само размисли со некој грк. Таму јас не сум активен, немам и 10 уредуваньа во сновното им пространство. Нема повеке да пишем таму на англиски, заветувам! Или ке научим грчки, или со корисник, кој зборува други немногу разбираем јазик (da, ja, la...) Доволан? Но овде се обсуждуват само уредуваньата во македонската Википедиа, тоа не е нaвреда, само став, кој многу грци го мислат.[[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 19:38, 29 април 2009 (UTC) :::::::Си сакал добри односи со грци и си пишал така, а треба да размислиш дека и тука треба да градиш добри односи и не требало такви коментари. Не филозофирај ги знаеме твоите ставови и мислења средновековни. По таа логика, и Рашо не дал навреда туку став, да не навреди одредени корисници--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 19:42, 29 април 2009 (UTC) :::::::: Не е истото, јас пишувам според мненьето, које таму е основно, тоа, што Рашо ми го напишувал, е ако идем на страницата за резговор на грк и напишувам дека Грција на север од Лариса е на словените-македонци (пишувам словените, зато што според тех (не мене, тех, according to them, the Greeks!) има и грци-македонци). Ке ме исфрлат за иредентизам. Јас само саках да кажем колку уважавам еден грк и как пишувам статии за него на други Википедии. Ај да не респраваме ова тема овде повеке, многу е деликатна. Ама не сакам малтретиранье по своjствената корисничка разговорна страница. Рашо как може да пише стихове за т-ри во корисничката си страница, и јас исто тако пишем таму во корисничката страница, по корисничките стреници правилата не су толку строги. Ама не е овде местото да расправаме за тоа, а во грчката Википедија. [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 19:58, 29 април 2009 (UTC) :::::::: Виде [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3ABogorm&diff=322656&oldid=322654 овде] (на германски) како Рашо ме принудува да си уредим корисничката страница според општото мнение овде, направил сум го, избрисал сум врската кон еден шаблон од бугарската Википедија. А неговото антибугарско стихотворение уште постои. Има ли го изразот ''двоен аршин''? [[User:Bogorm|Потребител:Bogorm]] <small>([[User talk:Bogorm|разговор]])</small> 20:02, 29 април 2009 (UTC) ::::::::::Без фантазии, молам, изгубен ти е кредибилитетот тука, како и на англиската. Македонците сигурно не се бугари--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 20:14, 29 април 2009 (UTC) == Administrator MacedonianBoy violations == The Administrator MacedonianBoy is constantly removing content with sources and NPOV template, with explanation that "in the Bulgarian Wikipedia I and Порподичикъ have reverted his change ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%9F%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=next&oldid=587227]). He also tries to '''bargain''' ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%9F%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=587227&oldid=587190]) this change with writing an article in the Bulgarian Wikipedia per his requirements (quote: Ако сакаш да разговараме на исти рамништа ќе си напраете статија за македонци на БГ Вики." (translation: If you want to talk at the same level, do change the article "Macedonians" in BG wiki.). It's not acceptable in the Wikipedia an administrator to '''bargain''' a change in the local wikipedia for a change in another wikipedia and his actions to be based (and motovated) on reverting his changes in another wikipedia. This is unacceptable. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 15:02, 11 мај 2009 (UTC) He also claims that '''we have no right to search for neutrality''' in the article [[Катерина Трајкова Нурџиева]] from the Macedonain Wikipedia, because we have reverted his change in the Bulgarian wikipedia. ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%9F%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=next&oldid=587227]). Is this acceptable behavior of administrator of Wikipedia? --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 15:14, 11 мај 2009 (UTC) The same Administrator '''denies to answer''' to the question why he have '''deleted sourced information''' (Evidence for sourced information: [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%9F%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=587087&oldid=587054], '''without reason/explanation''' (just reverted it: [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%9F%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0&diff=next&oldid=587087]) --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:33, 12 мај 2009 (UTC) The Administrator spreads propaganda and lies: * Evidence: He added an external link ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B2%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&diff=prev&oldid=591751]) with text "Повик до македонците за борба против бугарските и грчките окупатор", I change it with the exact text of the quoted source ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B2%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&diff=next&oldid=591762]), and he reverted it, claiming that this is a "brief description" ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B2%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&diff=next&oldid=591853]). I gave the fact, quoting from the provided source ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80:%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B2%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&oldid=592170]), with no effect. The quote is "Со неклонена вера ке го тарни историческио пат за последната победа и слобода и за една целокупна и слободна и со народна власт Грција, шо натре на неja славјаномакедонскио народ ке најде абсолутно политическо равноправие". It does not mention "greek occupiers" at all, it talks about something complete opposite i.e. :"all in one" and free Greece and within it the slavomacedonian people to gain a politic equality. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:36, 22 мај 2009 (UTC) === Claims that I lie with the provided source & threatens me with ban if I lie again (later proven that I do not lie at all) === I've provided a reliable source (academic Gane Todorovski from MANU) that Smirnenski is specified as "bulgarian poet", he claims that I lie with this source and threatens me with ban (working on articles relied to Macedonia) for that ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%A1%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8&diff=596301&oldid=596297]). Later on the administrator [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] checked the source , and confirmed([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%A1%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8&diff=604973&oldid=598885]) that he is specified as "bulgarian poet with macedonian ancestry. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:54, 22 мај 2009 (UTC) :I have said what Violetova claims, you said "Outside Macedonia he is Bulgarian writer" which is different that you are saying now.--<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 14:16, 22 мај 2009 (UTC) == Помош... == Потребна ми е неопходна помош околу предлошки кои несакајки ги уништив (во одредена мерка). Имено станува збор за навигациските предлошки, односно шаблонот за шампионите во прва лига во фудбал и шаблонот за победниците во фудбалскиот куп на македонија. Ја имав следнава ситуација: На давата предлошки постоеше иста содржина (содржината за купот) и скајки да го сменам едниот од нив јас направив беља и ги сменив и двата и сега не можам да ја вратам содржината на шаблонот за купот. Помагајте како знаете!!! Благодарам за помошта П.С. Забележав дека ни треба многу стандардизација и шминкање на некои предлошки, но сè додека не се среди претходнава работа јас друг шаблон не чепкам! :о) {{Готово}} --<strong>[[Корисник:MacedonianBoy|<font face="Script MT Bold"><font color="#DAA520">Macedonian</font></font>]]</strong>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|<span style="font-family:Script MT Bold;color:#D99058">Boy</span>]] 09:23, 19 мај 2009 (UTC) Е сега имаме повеќе од потребно, значи имаме два шаблона за шампиони и два шаблона за куп, Тие што не треба да постојата јас ќе ти ги означам со три извичници во наслов па ако сакаш тргни ги! --[[User:Liquid sk|Liquid sk]] <small>([[User talk:Liquid sk|разговор]])</small> 09:36, 19 мај 2009 (UTC) == moeto poteklo == se vikam igor mitevski i ve molam na koja internet sranica da pobaram nesto za moite predci odnapred vi blagodaram mojata email adresa e mitkaigor@yahoo.com :Побарај во некои од архивите во Скопје или во некои од градовите во Македонија.--[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стојаноски]]</sup> 12:30, 6 јуни 2009 (UTC) == Откриен антимакедонизам на Википедија == Би сакал админите да обрнат посебно внимание на уредувањата на користниците [[Корисник:Boban Krumeski|Boban Krumeski]] и [[Корисник:StanProg|StanProg]] и конкретно нивниот неприкриен антимакедонизам, изразен во статијата за [[Здружение Радко]]. Во програмата на здружението пишува: ''„Многу често се случува како што е случајот со Македонската Болгарштина во Вардарска Македонија за периодот после Втората световна војна па се до денес, кога некоја обшност (заедница) наместо да осигури духовна прехрана, обшноста (заедницата) ги јаде душите на лугето (Србокомунистичкиот однонсно Македонистичкиот сатанизам). Во таков случај се работи за социјална болест и затоа најнапред сме должни да осигуриме лечење, но ако не оди поинаку се наложува и хирургија. Македонизмот (Србокомунизмот) за Македонската Болгарштина и за целокупната Болгарштина претставува раково образование (паразитна мутација).'' ''Нас на болгарите од Македонија, не ни е потребна држава, којашто ќе го носи името ’Република Македонија’...'' ''Ние, болгарите од Македонија, несакаме повеќе да бидеме образувани со фалшифицирана историја, и со еден јазик којшто по уставот на државата се нарекува “македонски јазик’’, а послужи како основно средство во деболгаризацијата на Врадарска Македонија.“'' Двајцата горенаведени користници упорно бришат од статијата тоа што ќе го покаже откриениот антимакедонизам на Радко и тврдат дека такво нешто нема, иако фактите се очигледни. Затоа барам од админите да преземаат мерки, дури ако е потребно и да бидат банирани, но да се запре нивниот шовинистички однос. --[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 09:49, 15 август 2009 (UTC) :За ова не сме се договориле. Ја погледнав историјата на уредувања на оваа страница и тврдењата на [[Корисник:Ajax|Ajax]] се точни. Самото постоење на оваа статија на Википедија на македонски јазик е бугарска пропаганда. Инаку добро е да се има предвид и содржината во статија за македонска организација во Бугарија на Википедија на бугарски јазик (Видете [[:bg:ОМО Илинден-Пирин|ОМО Илинден-Пирин]], особено реченицата ''„Тя често обижда българската държава и българската национална идентичност и самосъзнание, като се стреми да „македонизира“ Благоевградския край.“''). Мислам дека и ние слободно може да додадеме ваква речница во статијата за здружението „Радко“, но покирсно ќе биде статијата да биде избришана, а создавачот на статијата и нејзините главни проширувачи да бидат казнети со блокирање по основ на ширење на бугарска пропаганда на Википедија на македонски. Гледам дека статијата е создадена и има иста цел и на Википедија на англиски.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 23:07, 18 септември 2009 (UTC) : In he article I've made few contributions :1. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%E2%80%9E%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%E2%80%9C&diff=599744&oldid=599694] translation of the cyrillic "j" and writing the name of the party with capital cases as it is by documents :2. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%E2%80%9E%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%E2%80%9C&diff=next&oldid=653734] Returning of vandalism of anonymous user with IP 124.169.185.195 - who replaced words from the provided source - "independent" with "antimacedonian" and "social" with "bulgarophile". :3. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%E2%80%9E%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%E2%80%9C&diff=655671&oldid=653825] Adding of categories Vardar Macedonia & Bulgarian organizations in diaspora :4. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%E2%80%9E%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%E2%80%9C&diff=720301&oldid=720293] - quoting the source exactly as it is. Part of it was misquoted :5. [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%E2%80%9E%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%E2%80%9C&diff=720398&oldid=720372] - reverting the vandalism of the information quoted exactly as it is in the provided source. Note, that the sources were not provided by me, I just quoted the information as it is in the source itself, not malformed by the users, who claim "I've seen him how he talks. Let this man alone, he has sold himself for money". The previous quotation is not a reason to return a malformed quotation. The administrator [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] blames me that I this article I'm spreading Bulgarian propaganda. Which of above changes that I've made he classifies as Bulgarian propaganda? Regards! --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 12:31, 20 септември 2009 (UTC) ::Доказот за бугарската пропаганда на оваа организациуја се крие и во објавената програма на организацијата (Видете [http://radkomk.org/sites/default/files/Programa.pdf Програма на здружението]).--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:06, 20 септември 2009 (UTC) Според мене, барањата на [[Корисник:Ajax|корисникот Ajax]] се во ред и ги потврдувам моите изнесени ставови во врска со оваа статија.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:09, 20 септември 2009 (UTC) :А, Стан ќе те замолам да престанеш да изнесуваш погрешни тврдења. Обвинението не се однесуваше за уредувањата кои ги наведе. Претпоставувам дека знаеш, дека по овој основ исто така постои казна.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:12, 20 септември 2009 (UTC) ::: You are threatening me with block for "spreading Bulgarian propaganda", and now it seems that not I, but the object of the article (the organization RADKO) is spreading Bulgarian propaganda? What's your professional opinion as an administrator? Should I be blocked, because 3rd party (object of an article) is spreading Bulgarian propaganda (according to you of course). --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:15, 20 септември 2009 (UTC) :::::: Wasn't the words above yours? :::::: {{quotation|„... создавачот на статијата и нејзините главни проширувачи да бидат казнети со блокирање по основ на ширење на бугарска пропаганда на Википедија на македонски.“ (translation: '''The creator of the article and the articles main contributors should be punished with block, for spreading Bulgarian propaganda in the Macedonian wikipedia''') - '''''Kiril Simeonovski'''''}} :::::: And you're again threatening me for making wrong accusations? Isn't the words above yours? :::::: Regards!--[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 13:21, 20 септември 2009 (UTC) :::::Моето обвинување, сигурно не се поклопува со овие зборови:''Which of above changes that I've made he classifies as Bulgarian propaganda?'' Стан, доволно е. Повеќе нема да се расправам со тебе. Оваа работа треба да се заврши и на Википедија на англиски.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:28, 20 септември 2009 (UTC) == Vandalism, minority POV pushing & threats for banning by the [[Корисник:Kiril Simeonovski|Administrator Kiril Simeonovski]] == {{Решено|'''Resolved''' --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]<sup>[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]</sup> 23:06, 23 септември 2009 (UTC)}} I'm writing this in English, in order to be used as evidence in an eventual Arbitration Request concerning "Komitopouli" and the violations of the administrator Kiril Simeonovski. I'll try to explain the issue in short, providing evidence for every action (and reaction). The presence of the Komitopouli in the Bulgarian rulers list, I've provided multiple reliable sources, including minority point of view claiming that these rulers were not Bulgarian, but Macedonian supported by the Macedonian and some of the Yugoslavian historians. ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&oldid=755536]) * The administrator Kiril Simeonovski, without providing any sources two times removed the information ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755468&oldid=755460][http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755723&oldid=755536]) claiming that this is a "Bulgarian national-chauvinist theories" ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755722&oldid=755721]). The same information can be found in all language versions of wikipedia. * He claims that I'm trying to "deny the truth", although he's not providing any source about "the truth". * He also threatens to block me, for spreading this "Bulgarian propaganda"([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755722&oldid=755721]), Let me remind you that the same so called "Bulgarian propaganda" is on all language versions of this article in wikipedia. * Kiril Simeonovski also claims that most of the authors of the quoted books (more than 40 from all over the world) "haven't explored this region's history" and "have written all these based only on Bulgarian books" - again, without providing a single source for his claims. ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755721&oldid=755531]) * I've requested sources ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755531&oldid=755469]), but not even one source was provided. On the other hand I've provided a sources with quotes for all the information that I've provided. * All the sources are provided with a detailed exact quotations of the book, the page and the text itself at the article's talk page ([[Разговор:Бугарски владетели|Bulgarian rulers]]). * The the article was previously protected, there were enough provided sources and the article was unlocked ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=283641&oldid=279295]) with a note from the administrator [[Корисник:Brest|Brest]] '''''there are enough facts provided by StanProg and the appropriate changes should be made'''''. * This article is a subject of multiple vandalism, most of them removing the sources and the information, and we're loosing a lot of time reverting the vandalism, so solving this issue once for all is from critical importance. === Claims === * I would like the administrator of the Macedonian wikipedia, to review this issue and based on the facts and provided source to make a final decision. * I would like the administrator's permissions of Kiril Simeonovski to be dropped for: ** Violation of the NPOV and strongly opposing following of the NPOV ** Minority POV pushing, without providing a single reliable source ** Vandalizing of the information with provided reliable sources, without providing any sources for his claims. Generally expressing personal opinion on the matters. ** Threats with ban, for providing information (supported with reliable sources) which is majority view point, included within all other language versions of the article, which information was categorized by him as "Bulgarian national-chauvinist theories" Regards! --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 22:43, 18 септември 2009 (UTC) ::Преведи го на македонски, ова е македонска Википедија и се обраќаш до администрацијата на македонската Википедија. Најдобро ќе е на македонски.--[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup> 22:47, 18 септември 2009 (UTC) ::: All is according the [[Википедија:Правило за користење јазици]], and more precisely "Во случај, корисникот да не може да зборува, пишува или чита на македонски јазик, тогаш се користи англискиот јазик како општоприфатлив и разбирлив јазик помеѓу различни нации." --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 22:58, 18 септември 2009 (UTC) ::Во случај, но тоа не е случај со тебе. Преведи.--[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup> 22:59, 18 септември 2009 (UTC) {{Quotation|Англискиот јазик се користи '''само на страните за разговор''', никако во самата статија. Освен тоа корисниците можат да пишуваат меѓу себе на други јазици кои се застапени во нивните Вавилон кутии, а притоа двајцата ги зборуваат. Доколку некој корисник е заинтересиран за темата на разговорот, а не може да разбере, на негово барање '''мора''' да му се обезбеди соодветен превод и ако ова барање не се исполни следува казна.|Википедија:Правило за користење јазици}}. Ако инсистираш на правила, еве ги.--[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup> 23:02, 18 септември 2009 (UTC) :Поради интересот на други корисници кои сакаат да се вмешаат во оваа дискусија, а не разбираат англиски се бара корисникот да го образложи ова на чист македонски јазик, или ова барање нема да биде разгледано. --[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 15:12, 20 септември 2009 (UTC) :: This is already made. The translation is made below. Regards! --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 15:15, 20 септември 2009 (UTC) :Стан колку и да сакаш да се утепаш од плукање отров по оваа википедија, да знаеш дека нема да ти успее. Знаеме дека ова со англискиот ти е финта за некакво пријавување на Мета или слично. '''Јас сум за да не те блокираат''', бидејќи ми е жал млад дечко да остане без единствените приходи што ги има. Само напред платенику, не се давај. Позз--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 15:21, 20 септември 2009 (UTC) ==== This is the translation of the request from English to Macedonian language (by request of the administrator [[Корисник:MacedonianBoy|MacedonianBoy]])==== '''Вандализам, малцинските POV притисок и закани за банирање од страна на [[Корисник: Kiril Simeonovski|Администратор Kiril Simeonovski]]''' Го пишувам ова на англиски јазик, со цел да се користат како доказ во евентуалниот арбитраж во врска со "Komitopouli" и кршењето правилата на Википедија од страна на администраторот Kiril Simeonovski. ќе се обидам да објаснам ова прашање кратко, со обезбедување на докази за секоја акција (и реакција). За присуството на "Комитопули" во листата на бугарските владетели, сум привел многу надежни извори, вклучувајќи и малцинската гледна точка, кој тврди дека тие не биле бугарски владетели, туку Македонски поддржана од македонските и на некои од југословенските историчари. ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&oldid=755536]) * Администраторот Kiril Simeonovski, без обезбедување на извори на двапати ги отстрануваше информации ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755468&oldid=755460][http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755723&oldid=755536]) тврди дека ова е "Бугарски национал-шовинистичките теории" ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755722&oldid=755721]). Истите информации можете да најдете во сите јазични верзии на истата статија на Википедија. * Тој тврди дека сум се обидувал да "ја негираат вистината", иако тој не обезбедува ни еден извор за "вистината". * Тој, исто така, се заканува со блокирне, за ширење на "бугарската пропаганда" ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755722&oldid=755721]), Дозволете ми да ве потсетам дека т.н. "бугарска пропаганда" е на сите јазични верзии на оваа статија во Википедија. * Kiril Simeonovski исто така, тврди дека повеќето од цитираните автори на книги (повеќе од 40 историчари од целиот свет) "не истражувале историјата на овој регион" и "се напишани сите овие засновани само на бугарски книги" - повторно, без обезбедување на ни еден извор којшто потврдува неговите тврдења. ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755721&oldid=755531]) * Сум побарал да си ги стави изворите ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%3A%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=755531&oldid=755469]), но дури еден извор не беше додаден. Од друга страна јас сум привел извори за сите информации што сум додал. * Сите извори се обезбедени со детални прецизни цитати од книгата, страната и самиот текст на разговорната страница ([[Разговор: Бугарски владетели|Бугарски владетели]]). * Статијата претходно беше заштитена, имаше доволно обезбедени извори и на статијата беше отклучена ([http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&diff=283641&oldid=279295]) со забелешка од администраторот [[Корисник:Brest|Brest]]'''''има доволно факти наведено од Stanprog и треба да се направат соодветни измени'''' '. * Оваа статија е предмет на постојани вандализми, повеќето од нив со отстранување на изворите на информации, а губиме многу време за вракане на овие вандализми, затоа решавањето на овој проблем еднаш за секогаш е од клучна важност. * ''''Барање'''' * Би сакал администраторите на македонската Википедија, да го разгледат ова прашање и врз основа на фактите што се предвидени на страницата на разговор и изворите да се направи конечна одлука. * Би сакал администраторски алатки на администратор Kiril Simeonovski да бидат кренати за: ** Кршење на NPOV и силно спротивставување на NPOV ** Туркање малцинскa POV, без обезбедување на еден сигурен извор ** Вандализам на информациите обезбедени со сигурни извори, без навдеување на извори за неговите тврдења. Обично изразува личен став во однос на прашања. ** Закани со забрани, за премахнуване на податоци (поддржани со релевантни извори), кои се мнозинска гледна точка, вклучена во сите други јазични верзии на статијата, како истите тие податоци се категоризирани од него како "Бугарски национал-шовинистички теории". Поздрави! --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 23:24, 18 септември 2009 (UTC) Делото, кое Стан го наведе: Paul Stephenson - „Byzantium's Balkan Frontier“, 2000, Cambridge University Press, од кое го цитираше извадокот: ''`after the death of '''Vladislav, emperor of the Bulgars''', the emperor Basil mustered a mighty army and a powerful fleet, which he set to attacking the whole of Bulgaria, Raska and Bosna, and the whole of Dalmatia and the maritime cities as far as the border of Dalmatia Inferior`'' е пишувано врз библиографска основа на дела од историчарот Иван Дујчев. Тоа може слободно да го најдете и на пребарувач, без да го наоѓате делото и да ја погледнете библиографијата. И не само што се цитирани извори од Дујчев, туку истите се користени за да се цитираат факти во периодот на Самоиловото Царство. Со ова мислам дека мојот сомнеж, со кој обвинив дека некои од наведените историски книги се напишани од автори кои воопшто не истражувале и читале бугарска историска литература се потврдуваат. Не сакам да губам време и да ги анализирам другите наведени дела, како веродостојни извори, бидејќи мислам дека со овој доказ, кој се однесува за делото на Стивенсон, од кое беше посочен извадокот на Стан, и кој потврдува дека делото се основа на литература на бугарски историчар, кажува сè.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:56, 20 септември 2009 (UTC) :: First, I'm glad that after vandalizing the article few times, you started to work with the sources. This is a real progress, 10x. One the second hand, you're wrong. In the book of Paul Stephenson, as I described in the article's talk page , this is quotation from LPD (Diklijan Chronical - 1172-1196). Here's the excerpt form the book ([http://img85.imageshack.us/img85/5968/paulstephenson.jpg]). So what you have found is that Ivan Dujchev has written something based on the same medieval source. BTW the Komotopuli's rulership was supported by 15 sources. Did you had a time to look into them as well? --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 14:43, 20 септември 2009 (UTC) :::Немој само да ми кажеш дека при пишувањето на книгата, воопшто не е користена литература на Иван Дујчев.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 14:49, 20 септември 2009 (UTC) :::: I have quoted exactly the source of this information, and it's LPD which was written few centuries before Ivan Dujchev was born. This is a quote from LPD itself i.e. quote from a '''12th''' century writing. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 15:01, 20 септември 2009 (UTC) ::Уредувањето ќе биде вратено поради недостиг на доказни материјали. Комитопулите ќе бидат вратени во листата на бугарски владетели.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 20:14, 20 септември 2009 (UTC) ::Инаку, намерата не беше блок, а истото не беше закана или злоупотреба на администраторската алатка, туку само предупредување.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 20:16, 20 септември 2009 (UTC) :I went through your discussion (conflict), and I believe that taking away Kiril's sysop status would be excessive. This is an isolated incident, and he has (on his own) corrected his behavior. At the time being, just a warning should be enough. --[[User:Misos|Милош]] <small>([[User talk:Misos|разговор]])</small> 15:29, 23 септември 2009 (UTC) :: I agree with you, the dispute is resolved and there's no need from further actions. --[[User:StanProg|Стан]] <small>([[User talk:StanProg|разговор]])</small> 18:39, 23 септември 2009 (UTC) 6le1h7luz2exlxwhe3j63bca36wtikk Сетина 0 173410 5579219 5509824 2026-06-20T08:42:32Z Bjankuloski06 332 /* Потекло на името */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство (2) 5579219 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Сетина |name_local = Σκοπός |image_skyline = Skopos Panorama.jpg |caption_skyline = Поглед на селото со црквата „Св. Никола“ во преден план |image_map = {{ПолКарта | Егејска Македонија Лерин | ширина = | опис = <center>Местоположба на Сетина во [[Лерин (општина)|Општина Лерин]] и областа [[Западна Македонија (Грција)|Западна Македонија]]</center> | релјефна = | натпис = Сетина | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 40 | ГШ_мин = 52 | ГШ_сек= 2.8 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 21 | ГД_мин = 38 | ГШ_сек= 34.7 | ГД_прав = E }} |city_flag = |city_seal = |lat_deg = 40 |lat_min = 52.3 |lon_deg = 21 |lon_min = 38.35 |elevation = 859 |periph = [[Западна Македонија (Грција)|Западна Македонија]] |periphunit = [[Лерин (округ)|Лерин]] |municipality = [[Лерин (општина)|Лерин]] |municunit = [[Овчарани]] |population_as_of = 2011 |population_village = 114 |area_village = |postal_code = |area_code = |licence = |website = }} [[Податотека:Agios Nikolaos, Skopos (Lerin, Greece).jpg|мини|десно|250п|Црквата „Св. Никола“]] '''Сетина''' или '''Сетино''' ({{langx|el|Σκοπός}}, ''Скопос'', до 1926 г. ''Σέτινα'', ''Сетина''<ref>[http://pandektis.ekt.gr/dspace/handle/123456789/170117 Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας. Σέτινα -- Σκοπός]</ref>) — [[село]] во [[Леринско]], [[Егејска Македонија]], денес во општината [[Лерин (општина)|Лерин]] на [[Лерин (округ)|Леринскиот округ]] во областа [[Западна Македонија (Грција)|Западна Македонија]]. Според пописот од 2011&nbsp;г. селото има 114 жители, од кои речиси сите се [[Македонци]].<ref name="НМЕМ">{{НМЕМ|дел=II |глава=Леринска околија|страница= 175}}</ref> Според истражување од 1993 г. селото било чисто „славофонско“ во кое се говои [[македонски јазик|македонскиот јазик]].<ref>[http://strates.revues.org/document381.html Riki Van Boeschoten. ''Usage des langues minoritaires dans les départements de Florina et d’Aridea (Macédoine)'']</ref> == Потекло на името == Според Димитар Рајков, во книга на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], на страна 160, се споменува од византискиот историчар [[Јован Скилица]] во 1019 под наслов прва Грамота (првото писмо), додека во епископијата на Маглен, поред опфатените области и селата [[Мариово]], [[Острово]], [[Заодрија]], се споменува и селото Сетина. Според искажувањата на Васил Малов, селото Сетина го добило името по месноста викана „Селишчето“ која се наоѓала спроти [[Манастир „Св. Никола“ - Сетина|манастирот „Св. Никола“]]. „Селишчето“, во периодот од X-XI век, била приградска населба на [[Самуилова тврдина|тврдината Кале]] и служело како престолнина на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]]. Со пропаѓањето на Самоиловото Царство, оваа населба, заедно со тврдината Кале, била запалена од [[Византија|византијците]] и населението било принудено да се насели на запад, односно на 2-3 км од манастирот „Св. Никола“. По ова, од почетокот на XI век, селото го носи името Сетина со сегашната местоположба.<ref name="ReferenceA">Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 11</ref> == Географија и местоположба == Селото Сетина се наоѓа во подножјето на планината [[Кајмакчалан]] и се простира во непосредна близина на [[македонско-грчката граница]]. Лежи во [[котлина]], на 760 метри [[надморска височина]]. На исток од селото се наоѓаат планините Кајмакчалан (2.521 м) и [[Пиперка (планина)|Пиперката]], а на југ се наоѓа планината [[Висима Рожанско]]. Од северната страна, долж Македонско-Грчката граница, се простира висорамнината [[Рогаш (висорамнина)|Рогаш]] (1352 м), а од западната страна на селото се простира атарот Крушоради и [[Леринско Поле|Леринското Поле]]. Од ова произлегува дека голем дел од катастарот на селото Сетина е покриен со планини и само една третина од неговата површина се полиња, ливади и падини. На север, Сетина, се граничи со селата [[Совиќ]] и [[Живојно]], на југ со селото [[Горничево]], а на запад со селото [[Чеган]].<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 7</ref> Селото Сетина било самостојна општина во чиј состав влегувале и селото Попадија. Самата положба на селото му овозможува да има многу реки, потоци и бразди. Исто така, има многу трапови и долови. Инаку, селото е сместено по течението на реките Стара Река, Бела Река и Дрстелка. Од десната страна на Стара река се наоѓаат трапиштаа Крушорадски Трап. Бела Вода, Кунгбов Трап, Редешово, Крива Вода, Каландово, Бричиница, Женски Трап, Широкиот Трап, Копачки Трап, Страчкина река, Дрстелка река, Каричката река, Ченгелската река и Екшииската река. Од левата страна на Стара река се наоѓаат потоците и трапиштата: Бела река, реката Цепена Стена, Курио Трап, Речичката, Мушанка, Црничка река, Јанакиот и Филео. Сите овие трапишта, реки и потоци од левата и десната страна се богати со вода во сите годишни времиња. Истите тие се влеваат во Папалазов Камен низоводно од селото Крушоради, го наводенуваат сетинското поле и го прават плодно. Сепак, често се случувало да има поројни дождови кои го поплавувале полето и ги уништувале насадите на жителите. Една од бурите, според сеќавањата на жителите (Лазо Гудов, Коле Тренов, Лазо Донаков, Стојан Малов и Коста Мучов), се случила во април 1932 година.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 8-9</ref> == Историја == === Среден век === [[Податотека:Setina_Fortress.jpg|мини|десно|250п|Остатоците од [[Сетинска тврдина|Самоиловата тврдина]] во Сетина]] На почетокот на [[XI век]] близу денешното село се подигнати [[Сетинска тврдина|утврдени дворци]] на [[Цар Самоил]]. Есента 1017 г. тврдината е заземена и опожарена од [[византија|византискиот]] цар [[Василиј II]]. Наскоро потоа се одиграла [[Битка кај Сетина|Битката кај Сетина]]. Во неа македонскиот цар [[Јован Владислав]] се дигнал против Византијците, но доживеал пораз.<ref>Златарски, В. История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 2, София 1971, [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_4.html с. 727 – 728] (19.2.2008)</ref> Во [[хрисовул]] на Василийј II од 1019 г. Сетина е спомената како дел од [[Меглен]]ската епаргија на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]].<ref>{{Снегаров-ИОА-1|171 – 172}}</ref> === Османлиски период === За време на турското владеење животот во Сетина бил многу тежок. Еден дел од сетинското горно маало припаѓало на Кенон бег, додека долното маало му припаѓало на Ахмед Риза бег. Населението било изложено на економска експлоатација давајќи даноци на [[бег]]овите и на државата. Не можејќи да ги трпи самоволијата на турските власти и на разни муслимански банди, населението почнало да дава разновидни отпори. Така се појавило и ајдуштвото.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 54</ref> === Период на Илинденско востание === Како и во дугите села, и во Сетина се формирал селски комитет со појавата на [[ВМРО]]. Во селскиот комитет први се зачлениле Ило Димов-Попадински, Коста Божаров, Стефо Трпчевски, Стефо Бејков, Иљо Мучов, Геле Гудов, Тане Канзуров, Фоти Ароманов и Крсте Торбаков. Комитетот имал своја вооружена чета од околу 80 комити. Основна задача на селскиот комитет, како и на вооружената комитска чета, била да го брани селото од разни банди кои крстосувале по тој реон. Голема заслуга за успешното функционирање на комитите имал Георги Иванов, познат под псевдонимот [[Марко Лерински]]. Благодарение на неговите организациски способности, неговата чета станала „стожер во револуционерното“ движење во [[Лерин]]ско. По налог на леринскиот околски комитет, четата на Марко Лерински осудила на смрт двајца организациони работници. Убиен бил раководителотот на организацијата во село [[Борешница]] и воденичар од селото [[Неокази (Леринско)|Неокази]]. Оваа акција не останала без реперкусии. Десетина дена по исчезнувањето на воденичарот властите извршиле претрес во неколку куќи од селото. Поради предизвиканиот страв од страна на Османлиите, десетина жители на Сетина, поради претпазливост, решиле да станат комити. Така, во средината на март 1902, се создале две чети: една предводена од Марко Лерински и друга од Дедо Андреја. На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Сетина се води како чисто македонско село во Леринската каза на Битолскиот санџак со 70 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|25}}</ref> На 10 септември 1903, група востаници од Сетина се судриле со турскиот аскер на местата Салков Гроб и Нунково Мече. Покрај ранетите, во овие борби загинале и 6 Сетинци. На 5 октомври, истата година, се водела уште една битка во селото Попадија. Тука загинале 25 востаници, а селото било целосно уништено. Исто така, голем пораз комитите доживеале и наредниот ден, 6 октомври, во Битката кај Чукурот. Неуспехот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] имал тешки последици врз населението. Од 40 Лерински села, 12 биле целосно уништени. Особено настрадало селото Сетина. Во борбата која се водела на 12 август 1903, загинале 93 мажи. Дополнително биле заклани 229 лица, а 227 жени и девојки биле силувани. Поради пустошењето и физичкото малтретирање од страна на турските војски, останатото население се разбегало во шумите или, пак, барало засолниште во околните села.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 56-59</ref> === Сетина во периодот пред Втората светска војна === Виорот на [[Прва светска војна|првата светска војна]] ги натерал Сетинци да се евакуираат во селата Орешница и Пешошница, а и стоката била пренесена во селата Лесковац и Вичо. Голем дел од машкото население било приморано да се ангажира од страна на српската војска, да пренесува храна и материјали на фронтот и да ги пренесува ранетите војници од Кајмакчалан во [[Елбасан]]. Целокупниот имот на селаните бил уништен во текот на војната, а на фронтовите биле убиени 11 сетинци. По дефинитивното разграничување во 1919, Сетина потпаднала под грчка административна управа. [[Македонски јазик|Македонскиот јазик]] бил забранет, а сетинците биле пронудени да се декларираат како [[Грци]]. Во 1920, по почетокот на [[Грчко-турска војна (1919-1922)|грчко-турската војна]], грчките власти мобилизаирале 70 Сетинци од кои 18 загинале на бојните полиња во [[Мала Азија]]. За време на [[Јоанис Метаксас|Метаксасовата]] [[диктатура]], сетинците останале претпазливи. Македонскиот јазик бил забранет да се користи во која и да било пригода. Населението во овој период и во своите домови морало да комуницира со мимики, а секој кој ќе бил фатен како говори на македонски јазик, бил физички казнуван на лице место, а потоа и носен во полициска станица. На теророт на Метаксас, сетинци одговарале и активно и пасивно. Тие одбивале да ги зачленат младите во метаксасовата младинска организација и свесно ги зачленувале во [[Грчка младинска комунистичка организација|грчката младинска комунистичка организација]] (ОКНЕ). Иницијатори за организирање на ОКНЕ во Сетина биле: Јордан Витков, Атанас Груевски, Атанас Русевски, Михаили Пискачов, Ване Канзуров и Ѓорѓи Шилев. Членовите на ОКНЕ претежно се занимавале со читање на политичка литература и материјали за [[Октомвриска револуција|руската социјалистичка револуција]] итн., а состаноци одржувала на први мај. По откривањето на ОКНЕ од грчката [[полиција]] во 1938 година, биле уапсени младинците Јордан Витков, Атанас Русевски и Ѓорѓи Шилев.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 63-67</ref> === Сетина во периодот на Втората светска војна === На 28 октомври 1940 година, по нападот на [[Грција]] од [[Фашизам|фашистичка]] [[Италија]], од Сетина биле мобилизирани 129 лица, од кои 8 ги загубиле животите, 10 биле ранети и 5 заробени од италијанската војска. По [[капитулација]]та на грчката влада, [[Комунистичка партија на Грција|КПГ]] ја презема иницијативата и го организира народот во народноослободителна војна против окупаторите. Започнале да се формираат партиски организации, да се прибира оружје и разни материјали за движење на отпорот. Во периодот од септември 1942, до март 1943, биле примени нови членови во редовите на КПГ во партиската организација во Сетина, претежно луѓе кои работеле во рудникот Мелоите. За секретар на партиската организација бил поставен Атанас Русевски. Населението од соседното село Попадија било евакуирано во Сетина, додека машките постари од 15 години биле затворени во логорот во Солун. Сите членови на КПГ имале формирано своја тројка која делувала за целите на [[Разгор на народноослободителната борба на Македонија|НОБ]] и [[ЕЛАС]].<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 67-74</ref> == Занимање на селаните == Главното занимање на селаните им било селското стопанство, [[земјоделство]], [[сточарство]], [[шумарство]], [[лозарство]], [[пчеларство]], [[ѕидарство]], [[градинарство]], овоштарство, [[занает]]чиство и [[трговија]].<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 20</ref> === Земјоделство === Земјоделството на селаните во Сетина им било главно занимање. Генерално, тие произведувале: [[р’ж]], [[пченка]], [[јачмен]], [[овес]], [[просо]], [[пченица]], броиница, уров, бурчак, [[Леќа (зеленчук)|леќа]], [[грав]], [[боранија]], [[грашок]], [[компир]], [[тиква]], [[лубеница]], [[зелка]], [[коноп]] и друго.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 20-21</ref> Земјата ја обработувале на стар и примитивен начин, односно со спрега на [[вол]]ови и [[коњ]]и, со дрвено [[рало]] или [[плуг]]. Често земјата ја обработувале и рачно со [[мотика]], [[казма]], [[лопата]] итн., особено сеидбата се вршела рачно, а потоа се покривало семето со [[орање]] на нивата. По изникнувањето на житарицата, селаните рачно го плевеле житото. По неговото созревање тие со [[срп]] и со коса го жнееле истото. И останатите земјоделски култури во голема мера ги обработувале рачно. Треба да се има в предвиди тоа дека Сетинци, претежно, вршењето го правеле во подалечни планински места, каде што житариците биле оддалечени од селото неколку километри и било тешко да се пренесат во селото, па затоа биле принудени таму да припремаат гумно за вршење. Карактеристично е тоа што таквото вршење не го правеле сите селани, туку одреден број на семејства кои имале ниви на исто место. Овие селани спиеле на полињата во направени колиби и останувале таму сè до завршувањето на вршењето.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 21-23</ref> === Градинарство === Во Сетина било развиено и градинарството. Секое семејство имало градина или бавча во која за своите домашни потреби произведувале [[кромид]], [[лук]], [[пиперки]], [[домати]], [[праз]], зелка, [[Зелена салата|марули]] итн. Освен [[зеленчук]]от, во градините, имало и разни цвеќиња, [[Босилек|босилок]], [[Невен (билка)|невен]] и друго.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 23</ref> === Овоштарство === Сетинци, во своите овоштарници, најмногу одгледувале [[Јаболко|јаболки]], [[Круша|круши]], [[Вишна|вишни]], [[Праска|праски]], [[Кајсија|кајсии]], [[Слива|сливи]], [[Дуња|дуњи]], [[орев]]и и [[Смоква|смокви]]. Покрај питомите овошја, растеле и диви како што се леска, [[Лешник|лешници]], тренки, [[Дренка|дренки]], горници, [[Шипинка|шипинки]], [[Боровинка|боровинки]] и [[Шумска јагода|диви јагоди]].<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 23-24</ref> === Лозарство === Во Сетина слабо било развиено лозарството. Покрај грозјата кои ги имале на својот атар во месноста Мелоите, сетинци имале и [[грозје]] во атарот на Воштарани, каде што произведувале големи количини за вино. Но, тоа траело сè до 1930 кога лозјата се заразиле со болеста филоксера и биле уништени, а земјиштето им било одземено на сетинци и доделено на доселениците од Мала Азија.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 24</ref> === Сточарство === Во периодот од 1928-1940, Сетина, заедно со своите околни села (Бака, Попадија, Фармакот, Киријаку, Флору, Карајани) поседувала сточен фонд од 1128 грла говеда, 300 [[коњ]]и, 322 [[Магаре|магариња]], 32 [[маска (животно)|маски]], 2480 [[Овца|овци]], 1755 [[Коза|кози]] и 280 [[Свиња|свињи]]. За пасење и чување на многубројните домашни животни, побогатите селани најмувале измеќари.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 24-25</ref> ==== Бачила ==== Селаните-сточари во летните месеци во групи ги паселе стадата и заеднички ги молзеле во бачилата. Бачилата се правеле во плевна, поблиску до пасиштата и водата. Тие се состоеле од ограде, каде овчарите, двапати на ден (наутро и навечер), ги молзеле своите овци и кози во колиби. Имало две колиби, во едната бил сместен алатот, а во другата спиеле сточарите. Млечните производи кои селаните ги изработувале, ги продавале во [[Лерин]], а со парите си купувале производи за домаќинството. Освен млечните производи, селаните продавале и добиток, месо, кожа и [[волна]].<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 26</ref> == Демографија == Во Сетина отсекогаш живееле само [[Македонци]] кои биле доселени од разни места на [[Република Македонија|Македонија]] и во различни временски периоди. Низ целиот историски период, селото претставувало чиста македонска населба.<ref name="ReferenceA"/> Според историските податови и сеќавањето на постарите сетинци, се смета дека селото било наслено во разни времиња пред и по периодот на [[Отоманско Царство|турското]] владеење. Бројноста на населението варирала во текот на историјата. Така, според В. К’нчев, во 1900 година, во селото живееле 730 лица, во 1928 селото броело 849 лица, 1940-та имало 1132 жители, 1945 имало 210 домаќинства и 1300 жители.<ref name="ReferenceB">Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 12</ref> === Карактеристични имиња на Сетинци === Во селото Сетина постоеле следниве имиња: *''машки'': Геле, Васил, Дуцо, Ристо, Стојан, Ташко, Јанко, Алексо, Петре, Наце, Горѓи, Коста, Трајко, Ламбо, Лазо, Спасе, Иљо, Пандил, Коле, Тане, Гиче, Никола, Мице, Крсте, Вангел, Јосиф, Стефо, Јордан, Трендафил, Марко, Божин, Стати, Диле, Ване, Мике, Тего, Саранде, Коце, Филип, Димитар, Таљо, Томе, Дане, Русе, Андон, Мико, Панајот, Павле, Нуше, Атанас, Блаже, Петко, Живко, Мичо, Тодор, Ристо, Андон, Гуле, Наце, Борис, Геле, Симо, Петре, Јанаки, Трајан, Минуш, Христо и други. *''женски'': Митра, Дафина, Султа, Вена, Софка, Славка, Вангелија, Цоца, Сава, Пандора, Елена, Тула, Рула, Гуца, Фула, Магда, Маријонка, Мара, Пелагија, Кала, Циљка, Петра, Фана, Паца Катерина, Флорина, Динка, Трендафилка, Стојанка, Церефка, Кица, Маслина, Деспа, Јана, Фима, Ордана, Жана, Захрина, Цуца, Неда, Невена, Софија, Христина, Марија, Федерика, Фена, Менка, Ѓурѓа, Марика, Доца, Живка, Калинка, Донка, Тодора, Прушка, Харикла, Велива, Хрисула и други.<ref name="ReferenceB"/> == Културни и природни знаменитости == === Куќите и домаќинствата во Сетина === Повеќето Сетинци своите куќи ги граделе сами бидејќи многу од нив во минатото граделе куќи и плевни. Своите куќи ги граделе од тврд камен, чатија од дрво, колци за таваните, плетени од трска и рогозина, а ги покривале со ќерамиди или плочи. Поголемиот дел од куќите биле изградени на кат. Долниот дел бил планиран за сместување на крупен добиток со јасли, а во повеќето случаи биле преградувани и за ќерал. Горниот дел се користел за живеење на домаќинството. Горниот внатрешен дел варосан и имал една или повеќе простории (соби) со врати и прозорци, а во главната соба, каде се приготвувала храната, се наоѓал оџакот со синџир и полици, камарите и прислата за истекување на употребената вода и др. Поголемите куќи располагале со поголем број на соби за спиење, имале и чардаци, балкони и итн. Со собата имало маса направена од штици, две клупи направени од штици постелени со ресено веленце.<ref name="Сетина." /> Во Сетина, како и во други села во Леринско, сите куќи имале дворови оградени со камени ѕидови и со една голема врата. Во тремот, под скалите, биле сместени амбарите за жито, кошот за пченката, котарникот за свињите, тоалетот, како и земјоделските алатки.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 16</ref> ==== Покуќнина ==== Во секоја куќа, во зависност од нејзината големина и бројот на членови во семејството, ги имало следните предмети: *''за чување на храната'' имало ношви за леб, камари, долапи, сончеви и амбарчиња за брашно, *''за пиење течнсти'' имало [[стомна]], стомниња, букле, канатка, карта, чашка, паукче, ѓум, чашка за ракија, ѓезве, шише и филџани за кафе, *''за јадење'' имало софра, маса, столчиња, дрвени и метални лажици, мисури и тава, *''за приготвување на храна'' се употребувало котел, грне, сач, тепсија, тиган, бакарен ѓум, сукало, блуд, тава, аранија, фурна и маша, *''за носење на храна'' имало кошници, торби, тепсии, тави мисури и друго, *''за греење и приготвување на храна'' се употребувало дрва и борија, *''за спиење'' се употребувале рогозини, веленцина, перници, дрвени кревети со две магарици и штици, *''за одржување на хигиената и перење'' имало сапун, ума, леген за вода, чешле, ѓум за топлење вода, корито за перење, копан за чукање на веленцињата итн. *''од алатки'' се употребуало секира, тесла, прион, копач, мотика, сврдле, лопата, чекан, ренде и друго.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 17-18</ref> === Народна носија === Во повеќето села по течението на Стара река, машките се облекувале с ќурдија, долга бела кошула со широки ракави, волнени гаќи, волнени чорапи со разни шари и појас за половината. Женската народна носија се состоела од долга кошула везена со разни везови, саѓија, со или без пуфки, антерија, ќурдија, појас и прегач ткаен во разни шари. Чорапите се носеле до под колена а биле везени во разни везови.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 18-19</ref> == Топоними, мерни единици и месеци во годината == === Топоними === Од десната страна на Стара река се наоѓаат месностите Тополката, Црната земја, Шупурката, Сива Стена, Сливишта, Грамадата, Мелоите, Сливој Нивје, Лозјата, Синиот Камен, Ритцеото,Коријата, Стисоите, Мецуите Јасики, Големата Страна, Дреноо, Штрбанка, Рогаш, Калинова пелена, Петкои Нивја, Пештерата, Бричиница, Петков Брег, Дупките, Студен Кладенец, Авлаиите, Гарванот, Барбарските гробишта, Долна Караџица, Екшиица, Фармакот, Буките и др. Од левата страна на Стара река се наоѓаат месностите Убаите, Црвени Стени, Осоо, Колиби, Говедарникот, Скоко, Карауло, Шаркова Нива, Којњот, Белички Снос, Каргуца, Лулките, Друмо Киската, Белица, Беучо Козарник, Ташоо Кладенче, Филео, Вараницата, Космачот, Трнката, Бела река и др.<ref>Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 13</ref> === Мерни единици === *''мерки за должина'': чапарошка, [[педа]], [[лакот (мерка)|лакот]], сажен, ендезе. *''мерки за тежина'': [[ока (мера)|ока]], полуока, [[драм]]ои.<ref name="Сетина.">Т. Јованов, С. Трпчевски: ''Сетина и Попадија во минатото''. Самостојно издание, Скопје, 1992. стр. 14</ref> === Месеци во годината === Коложег (јануари), сечко (февруари), март, април, мај, црвеник (јуни), жетвар (јули), гумнар (август), крстов (септември), митров (октомври), листопад (ноември), никуљ (декември).<ref name="Сетина." /> === Имиња на небесни тела === Вечерница, Деница, Квачката, Ралиците, Перустијата, Големата Мечка, Кумоата Слама, Крстој Ѕевгари.<ref name="Сетина." /> ==Личности== *[[Геле Гудов]] - деец на ВМОРО, војвода на чета;<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001.</ref> * [[Михаил Писачов]] (? - 1944) - учесник во Грчката граѓанска војна;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Piskachov_Miki.htm |title=Elizabeth Kolupacev Stewart, For Sacred National Freedom: Portraits Of Fallen Freedom Fighters, Politecon Publications, 2009 |accessdate=2017-10-27 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321151714/http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Piskachov_Miki.htm |url-status=dead }}</ref> * [[Милто Мулев]] (р.1939) - научник, биолог; * [[Крсто Торбанов]] - револуционер, четник на [[Ламбо Василев]] и [[Дине Кљусов]]<ref>Илюстрация Илинден, 1941, книга 129, стр. 12</ref> * [[Лексо Малев]] (р. 1929) - партизан, учесник во Граѓанската војна во Грција; *[[Васил Стојанев Козаровски]] (р. 1877 - ? ) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Бил дел од четата на [[Илија Попадиски]] од селото [[Попадија (Леринско)|Попадија]]. Главно дејствувал во леринскиот реон, каде со своите другари воделе битки против Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1021-1026}}</ref> *[[Димитрија Шилев Костадинов]] (р. 1882 - ? ) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Бил дел од четите на [[Илија Попадиски]], [[Ѓорѓи Сугарев|Горги Сугарев]] и [[Толе Паша]] во [[Лерин (округ)|леринско]] и во [[Тиквеш]]. Во 1950 година живеел во селото [[Трубарево]] кај [[Скопје]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1117}}</ref> *[[Алексо Гаштаров Костов]] (р. 1885 - ? ) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Во периодот текот на 1903 година кога било Илинденското Востание бил дел од четата на [[Алексо Џорлев]] од селото [[Баница (Леринско)|Баница]].<ref>{{Наведена книга|title=. Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1136-1137}}</ref> *[[Томо Јованов Кркале]] (р. 1877 - ? ) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Дејстувал во [[прилепско]] и [[Лерин (округ)|леринско]]. Бил дел од четата на [[Дедо Кољо]] од [[Мариово]]. Во 1950 година живеел во [[Скопје]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1247}}</ref> *[[Стефо Василов Вачков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Мице Филипов Бејков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Ѓорги Костов Баџаров]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Ило Лазов Ајтов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Јорданка Донакова]] — македонска револуционерка од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Пантил Донаков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Георги Василев Донаков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":0" /> *[[Спасе Ристов Груевски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стефо Стојанов Лебамовски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ило Стефов Лакордов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> *[[Георги Василев Лакарда]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> *[[Ичо Стојков Кулибанов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> *[[Георги Петров Филипов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. *[[Атанас Димитриев Цуцулов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски |year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> *[[Георги Чалдаров]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2" /> *[[Ташо Георгиев Чокрев]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2" /> == Поврзано == * [[Сетина (Шпанија)|Сетина]] — истоимено место во Арагон, Шпанија == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == *''Сетина и Попадија во минатото'', издавачки одбор: Ташко С. Јованов (претседател), Стојан Трпчевски (секретар) и членовите Ѓорѓи Т. Мацков, Ристо Р. Малов, Атанас И. Божаров, Геле К. Мучов, Коста Т. Пупков, Јордан Гаштаров, Леонида Пискачов, Тодор Мучов, Васил Чамов, Иљо Витков, Аргерула Талева, Стати Лазаревски, Ѓорѓи Кркачев, Трајко Р. Малов, Трајко М. Гаштаров и Наце Мишоков. Самостојно издание, Скопје, 1992. == Надворешни врски == {{рвр|Skopos, Florina}} {{Лерин}} [[Категорија:Сетина| ]] q0g2we6bjozjifn6padl9dpj6xtxg3y Меѓународна скала на јадрени настани 0 176902 5578937 5188393 2026-06-19T15:45:47Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5578937 wikitext text/x-wiki '''Меѓународна скала на јадрени настани''' ('''INES''', '''МСЈН''') — [[Мерна скала|мерна скала]] претставена на јавноста во 1990 г. од Меѓународната агенција за атомска енергија. Скалата е инспирирана од [[Рихтеровата скала]], што се користи за опишување на земјотреси. Секое ниво репрезентира, покачување на опасноста од секое претходно ниво. Како и да е, споредувајќи со земјотреси, каде што интензитетот може да биде квантитативен, што може да биде природен, во оваа скала се зима од вештачки јадрени настани. == Скала == Има 7 нивоа на INES скалата; 3 ''[[инциденти]]''-нивоа и 4 ''[[несреќи]]''-нивоа. <center> <div style="line-height: 2; font-size: 120%"> <div style="width: 18em; background-color: #ea5297">'''7''' – Голема несреќа</div> <div style="width: 20em; background-color: #e84e0f">'''6''' – Сериозна несреќа</div> <div style="width: 22em; background-color: #f3943f">'''5''' – Несреќа со пошироки последици</div> <div style="width: 24em; background-color: #ffce44">'''4''' – Несреќа со месни последици</div> <div style="width: 26em; background-color: #ffdd00; border-top: 4px solid">'''3''' – Сериозен инцидент</div> <div style="width: 28em; background-color: #cad24b">'''2''' – Инцидент</div> <div style="width: 30em; background-color: #4ab271">'''1''' – Аномалија</div> <div style="width: 32em; background-color: #878787; border-top: 4px solid">'''0''' – Неутрално - Без безбедносни значења</div> </div> </center> [[Категорија:Јадрени несреќи]] [[Категорија:Јадрена безбедност]] [[Категорија:Скали]] qyqgexyxj1h43y4zukqv1unkz9yy7ev Земун 0 217747 5579110 5326200 2026-06-20T06:01:26Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Белградски општини]] → [[Категорија:Општини во Белград]] 5579110 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} [[Податотека:Zemun panoramic view.jpg|мини|десно|Поглед кон Земун]] '''Земун''' е град во [[Србија]] и е еден од 17-те општини што се во состав на градот [[Белград]]. Зафаќа површина од 153,56 км2 и има 145.751 жител.<ref>Официјален сајт на општината Земун: [http://zemun.rs/o-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%83/ „O Земуну”]</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Белград]] [[Категорија:Населени места на Дунав]] g97e4xhnpczp94vx0ivcouw9q4usvnm 5579126 5579110 2026-06-20T06:10:01Z Bjankuloski06 332 5579126 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} [[Податотека:Zemun panoramic view.jpg|мини|десно|Поглед кон Земун]] '''Земун''' е град во [[Србија]] и е еден од 17-те општини што се во состав на градот [[Белград]]. Зафаќа површина од 153,56 км2 и има 145.751 жител.<ref>Официјален сајт на општината Земун: [http://zemun.rs/o-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%83/ „O Земуну”]</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{Општини во Белград}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Белград]] [[Категорија:Населени места на Дунав]] 165vylqrtaqf1z7lzkekerho8r22wxk Предлошка:Архиепископи на македонската и охридската архиепископија 10 736519 5579207 5443670 2026-06-20T08:42:10Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579207 wikitext text/x-wiki {{Navbox |titleclass = adr |titlestyle = background-color:darkred;border-style:inset; border-width:1px; |title = [[Список на охридски архиепископи|<span style="color:white;">Архиепископи и патријарси на Македонската и Охридската архиепископија</span>]] |bodyclass = hlist |name = Архиепископи на македонската и охридската архиепископија |state = |belowstyle = background-color:darkred;border-style:inset; border-width:1px; |image = [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|80п]] |groupstyle = background-color:darkred;text-align: center;border-style:inset; border-width:1px; |group1 = <span style="color:white;">Охридски архиепископи<br />и патријарси<br />([[Самоилово Царство]], 969–1018)</span> |list1 = * [[Герман (охридски патријарх)|Герман]] * ''[[Никола I (охридски патријарх)|Никола I]]'' * [[Филип (охридски патријарх)|Филип]] * ''[[Давид (охридски патријарх)|Давид]]'' |group2 = <span style="color:white;">Охридски архиепископи<br>([[Византија|Византиски]] период, 1018–1334) |list2 = * [[Јован Дебарски|Јован]] * [[Лав I (охридски архиепископ)|Лав I]] * [[Теодул I (охридски архиепископ)|Теодул I]] * [[Јован II Лампин]] * [[Јован III Аин]] * [[Теофилакт Охридски|Теофилакт]] * [[Лав Мунг (охридски архиепископ)|Лав Мунг]] * [[Михаил Максим (охридски архиепископ)|Михаил Максим]] * [[Јован IV Комнин (охридски архиепископ)|Јован Комнин]] * [[Константин I (охридски архиепископ)|Константин I]] * [[Адријан (охридски архиепископ)|Адријан]] * [[Јован V Каматир|Јован Каматир]]{{sup|1}} * [[Димитар Хоматијан]]{{sup|2}} * [[Јоаникиј (охридски архиепископ)|Јоаникиј]]{{sup|2}} * [[Сергеј (охридски архиепископ)|Сергеј]] * [[Константин II Кавасила]] * [[Јаков Проархиј]] * [[Генадиј (охридски архиепископ)|Генадиј]] * [[Макариј I (охридски архиепископ)|Макариј]] * [[Григориј I (охридски архиепископ)|Григориј]] |group3 = <span style="color:white;">Охридски архиепископи<br>([[Српско Царство|Српски]] период, 1334–1395) |list3 = * [[Антим Метохит]] * [[Николај I (охридски архиепископ)|Николај I]] * [[Григориј II (охридски архиепископ)|Григориј II ]] |group4 = <span style="color:white;">Охридски архиепископи<br>([[Османлиско Царство|Османлиски]] период, 1395–1767) |list4 = * [[Матеј (охридски архиепископ)|Матеј]] * [[Никодим I (охридски архиепископ)|Никодим I]] * [[Доситеј I (охридски архиепископ)|Доситеј I]] * [[Доротеј (охридски архиепископ)|Доротеј]] * [[Марко II Цариградски |Марко II]] * [[Николај II (охридски архиепископ)|Николај II]] * [[Захариј (охридски архиепископ)|Захариј]] * [[Прохор (охридски архиепископ)|Прохор]] * [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]] * [[Никанор (охридски архиепископ)|Никанор]] * [[Пајсиј (охридски архиепископ)|Пајсиј]] * [[Партениј I (охридски архиепископ)|Партениj I]] * [[Софрониј (охридски архиепископ)|Софрониј]] * [[Гаврил (охридски архиепископ)|Гаврил ]] * [[Теодул II (охридски архиепископ)|Теодул II]] * [[Јоаким (охридски архиепископ)|Јоаким]] * [[Атанасиј I (охридски архиепископ)|Атанасиј I]] * [[Валаам (охридски архиепископ)|Валаам]] * [[Нектариј (охридски архиепископ)|Нектариј]] * [[Митрофан (охридски архиепископ)|Митрофан]] * [[Атанасиј I (охридски архиепископ)|Атанасиј I]] * [[Георгиј (охридски архиепископ)|Георгиј]] * [[Нектариј II (охридски архиепископ)|Нектариј II]] * [[Порфириј Палеолог]] * [[Јоасаф (охридски архиепископ)|Јоасаф]] * [[Аврамиј (охридски архиепископ)|Аврамиј]] * [[Мелетиј (охридски архиепископ)|Мелетиј]] * [[Даниил (охридски архиепископ)|Даниил]] * [[Харитон (охридски архиепископ)|Харитон]] * [[Дионисиј I (охридски архиепископ)|Дионисиј I]] * [[Атанасиј II (охридски архиепископ)|Атанасиј II]] * [[Игнатиј (охридски архиепископ)|Игнатиј]] * [[Арсениј I (охридски архиепископ)|Арсениј I]] * [[Зосим I (охридски архиепископ)|Зосим I]] * [[Панарет (охридски архиепископ)|Панарет]] * [[Нектариј III (охридски архиепископ)|Нектариј III]] * [[Игнатиј II (охридски архиепископ)|Игнатиј II]] * [[Григориј III (охридски архиепископ)|Григориј III]] * [[Теофан (охридски архиепископ)|Теофан]] * [[Мелетиј II (охридски архиепископ)|Мелетиј II]] * [[Партениј II (охридски архиепископ)|Партениј II]] * [[Григориј III (охридски архиепископ)|Григориј III]] * [[Герман I (охридски архиепископ)|Герман I]] * [[Григориј IV (охридски архиепископ)|Григориј IV]] * [[Игнатиј III (охридски архиепископ)|Игнатиј III]] * [[Зосим II (охридски архиепископ)|Зосим II]] * [[Рафаил (охридски архиепископ)|Рафаил]] * [[Герман (охридски архиепископ)|Герман]] * [[Игнатиј III (охридски архиепископ)|Игнатиј III]] * [[Дионисиј II (охридски архиепископ)|Дионисиј II]] * [[Зосим II (охридски архиепископ)|Зосим II]] * [[Методиј I (охридски архиепископ)|Методиј I]] * [[Зосим II (охридски архиепископ)|Зосим II]] * [[Дионисиј II (охридски архиепископ)|Дионисиј II]] * [[Филотеј (охридски архиепископ)|Филотеј]] * [[Јоасаф II (охридски архиепископ)|Јоасаф II]] * [[Јосиф (охридски архиепископ)|Јосиф]] * [[Дионисиј III (охридски архиепископ)|Дионисиј III]] * [[Методиј II (охридски архиепископ)|Методиј II]] * [[Кирил I (охридски архиепископ)|Кирил I]] * [[Еремија (охридски архиепископ)|Еремија]] * [[Ананиј (охридски архиепископ)|Ананиј]] * [[Арсениј II (охридски архиепископ)|Арсениј II]] |group5 = [[МПЦ-ОА|<span style="color:white;">МПЦ-ОА</span>]] |list5 = * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Доситеј II|Доситеј II]] * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Ангелариј|Ангелариј]] * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Гаврил II|Гаврил II]] * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Михаил|Михаил]] * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан |Стефан]] | below = <span style="color:white;"> * Личностите чие документирано постоење е предмет на полемика се ''закосени''.<br> * {{lower|0.2em|{{sup|1}}}} Во одреден период под бугарска власт, т.е. по [[Опсада на Цариград (1204)|заземањето на Константинопол]] од страна на Крстоносците (1204) до смртта на царот [[Калојан]] во 1207. * {{lower|0.2em|{{sup|2}}}} Во одреден период под бугарска власт, т.е. по [[битка кај Клокотница|битката кај Клокотница]] (1230) до 1246 година. </span> }}<noinclude> szkewh9ok63u0imn9cbdtc6vipwxwkl Портал:Македонија 100 742827 5579202 5201012 2026-06-20T08:42:03Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (3) 5579202 wikitext text/x-wiki {{browsebar_brest}} <div style="float:right; width:100%"> {{/box-header|<big><big><big>Македонија</big></big></big>|{{FULLPAGENAME}}/Вовед}} {{/Вовед}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div style="float:left; width:60%;"> {{/box-header|Античка Македонија (808 п.н.е. - 148 п.н.е.)|{{FULLPAGENAME}}/Античка Македонија|}} {{/Античка Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на Римската Империја (148 п.н.е. - 395)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Римската Империја|}} {{/Македонија за време на Римската Империја}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на Византиското царство|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Византиското царство|}} {{/Македонија за време на Византиското царство}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Самоилово Царство (976 - 1018)|{{FULLPAGENAME}}/Самоилово Царство|}} {{/Самоилово Царство}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на Отоманското царство|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на Отоманското царство|}} {{/Македонија за време на Отоманското царство}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Илинденско востание (1903)|{{FULLPAGENAME}}/Илинденско востание|}} {{/Илинденско востание}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на балканските војни (1912 - 1913)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на балканските војни|}} {{/Македонија за време на балканските војни}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на првата светска војна (1914 - 1918)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на првата светска војна|}} {{/Македонија за време на првата светска војна}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија помеѓу двете светски војни (1918 - 1940)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија помеѓу двете светски војни|}} {{/Македонија помеѓу двете светски војни}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Македонија за време на втората светска војна (1939 - 1945)|{{FULLPAGENAME}}/Македонија за време на втората светска војна|}} {{/Македонија за време на втората светска војна}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Демократска Федерална Македонија (1944 - 1946)|{{FULLPAGENAME}}/Демократска Федерална Македонија|}} {{/Демократска Федерална Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Народна Република Македонија (1946 - 1963)|{{FULLPAGENAME}}/Народна Република Македонија|}} {{/Народна Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Социјалистичка Република Македонија (1963 - 1991)|{{FULLPAGENAME}}/Социјалистичка Република Македонија|}} {{/Социјалистичка Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Република Македонија (1991 - )|{{FULLPAGENAME}}/Република Македонија|}} {{/Република Македонија}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:39%"> {{/box-header|Личности|{{FULLPAGENAME}}/Личности|}} {{/Личности}} {{Portal:box-footer|}} {{/box-header|Категории|{{FULLPAGENAME}}/Категории|}} {{/Категории}} {{Portal:box-footer|}} </div> <div width:100%"> {{/box-header|галерија на слики|{{FULLPAGENAME}}/галерија на слики|}} {{/галерија на слики}} {{Portal:box-footer|}} </div> [[Категорија:Портали|Македонија]] iff8jpgxle1lm3t8lgg6zwko6x87ubj Список на градови во Швајцарија 0 754239 5579081 5495026 2026-06-20T01:15:25Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Schaffhausen-coat_of_arms.svg]] со [[File:CHE_Schaffhausen_(Stadt)_COA.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)). 5579081 wikitext text/x-wiki Во [[Швајцарија]] за град се смета секоја населба со преку 10.000 жители. Според проценките од [[2008]] г. во државата има 133 града. Една населба во Швајцарија може да стане град и ако има помалку жители, но ако исполнува некои други битни одлики (историски, управно-административни, културни, стопански и др.). == Назив == [[Податотека:Veduta di Zurigo 2.jpg|мини|270 п|д|[[Цирих]]]] [[Податотека:Genf Altstadt See.JPG|мини|270 п|д|[[Женева]]]] [[Податотека:Rhine Rhein Basel 2006 871.JPG|мини|270 п|д|[[Базел]]]] [[Податотека:CH Bern Kramgasse.jpg|мини|270 п|д|[[Берн]]]] [[Податотека:Lausanne img 0586.jpg|мини|270 п|д|[[Лозана]]]] [[Податотека:Winterthur swiss Albanifest 056.jpg|мини|270 п|д|[[Винтертур]]]] [[Податотека:St.Gallen - Luftbild - 001.jpg|мини|270 п|д|[[Сент Гален]]]] За градовите во Швајцарија се користат називи поврзани со трите народи кои ја сочинуваат државата: ([[Германци]], [[Французи]], [[Италијанци]]). * [[германски јазик|германски]]: ''städte'' * [[француски јазик|француски]]: ''villes'' * [[италијански јазик|италијански]]: ''città'' Неколку градови кои се наоѓаат на јазичната граница и имаат мешано население користат '''двоен назив''' во официјални намени. == Главни урбани зони == Најголеми [[агломерација|агломерации]] во Швајцарија (заклучно со 31 декември 2009):<ref>Bundesamt für Statistik: [https://web.archive.org/web/20110811120531/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/data/01.Document.67229.xls Statistik des jährlichen Bevölkerungsstandes (ESPOP)]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="color: black; background-color: #ABCDEF" | р. бр. ! style="color: black; background-color: #ABCDEF" | урбана зона ! style="color: black; background-color: #ABCDEF" | жители |- | 1. || align="left" | [[Цирих]] || 1.154.539 |- | 2. || align="left" | [[Женева]] ¹ || 513.188 |- | 3. || align="left" | [[Базел]] ² || 494.299 |- | 4. || align="left" | [[Берн]] || 344.727 |- | 5. || align="left" | [[Лозана]] || 324.387 |- | 6. || align="left" | [[Луцерн]] || 205.424 |- | 7. || align="left" | [[Санкт Гален]] || 148.532 |- | 8. || align="left" | [[Винтертур]] || 135.019 |- | 9. || align="left" | [[Лугано (град)|Лугано]] || 127.641 |- | 10. || align="left" | [[Баден (Швајцарија)|Баден]]-[[Бруг]] || 114.330 |- |} ¹ - Урбаната зона се протега и низ соседната [[Франција]] ² - Урбаната зона се протега и низ соседните [[Германија]] и [[Франција]] == Список на градови со преку 20 илјади жители == [[Податотека:Luzern asv2022-10 Kapellbrücke img3.jpg|мини|270 п|д|[[Луцерн]]]] [[Податотека:Lugano (Ticino) View on Lake Lugano and Monte San Salvatore.jpg|мини|270 п|д|[[Лугано]]]] [[Податотека:Picswiss BE-98-19 Biel- Burgplatz mit Gerechtigkeitsbrunnen.jpg|мини|270 п|д|[[Бил/Бјен]]]] [[Податотека:2008 04 29 017.JPG|мини|270 п|д|[[Шафхаузен]]]] * Со задебелени букви се означени градовите - седишта на [[кантон]]ите во Швајцарија * Со знакот * се означени помалите градови кои станале предградија на поголемите градови * матичниот јазик ги подразбира говорните јазици што се карактеристични за населението во одреден град {| class="wikitable sortable" |- ! Ред ! Назив на градот ! Матичен назив ! Број жители 2008. г. ! Кантон |- | 1. || [[Податотека:Wappen Zürich matt.svg|30п]] '''[[Цирих]]'''||Zürich||<span style="display:none">365132</span>365.132||[[Кантон Цирих]] |- | 2. || [[Податотека:Wappen Genf matt.svg|30п]] '''[[Женева]]'''||Genève||<span style="display:none">183287</span>183.287||[[Кантон Женева]] |- | 3. || [[Податотека:Wappen Basel-Stadt matt.svg|30п]] '''[[Базел]]'''||Basel||<span style="display:none">164.937</span>164.937||[[Кантон Базел-град]] |- | 4. || [[Податотека:CHE Bern COA.svg|30п]] '''[[Берн]]'''||Bern||<span style="display:none">122925</span>122.925||[[Кантон Берн]] |- | 5. || [[Податотека:CHE Lausanne COA.svg|30п]] '''[[Лозана]]'''||Lausanne||<span style="display:none">122284</span>122.284||[[Кантон Во]] |- | 6. || [[Податотека:Wappen Winterthur.svg|30п]] [[Винтертур]]||Winterthur||<span style="display:none">098238</span>98.238||[[Кантон Цирих]] |- | 7. || [[Податотека:Wappen Luzern matt.svg|30п]] '''[[Луцерн]]'''||Luzern||<span style="display:none">076156</span>76.156||[[Кантон Луцерн]] |- | 8. || [[Податотека:CHE St. Gallen COA.svg|30п]] '''[[Санкт Гален]]'''||St. Gallen||<span style="display:none">072040</span>72.040||[[Кантон Сент Гален]] |- | 9. || [[Податотека:CHE Lugano COA.svg|30п]] [[Лугано (град)|Лугано]]||Lugano||<span style="display:none">054437</span>54.437||[[Кантон Тичино]] |- | 10. || [[Податотека:CHE Biel COA.svg|30п]] [[Бил/Бјен]]||Biel/Bienne||<span style="display:none">050013</span>50.013||[[Кантон Берн]] |- | 11. || [[Податотека:CHE Thun BE COA.svg|30п]] [[Тун]]||Thun||<span style="display:none">042128</span>42.128||[[Кантон Берн]] |- | 12. || [[Податотека:CHE Köniz COA.svg|30п]] [[Кениц]]*||Köniz||<span style="display:none">037974</span>37.974||[[Кантон Берн]] |- | 13. || [[Податотека:CHE La Chaux-de-Fonds COA.svg|30п]] [[Шо де Фон]]||La Chaux-de-Fonds||<span style="display:none">037240</span>37.240||[[Нешател (кантон)|Нешател]] |- | 14. || [[Податотека:CHE Fribourg COA.svg|30п]] '''[[Фрибур/Фрајбург]]'''||Fribourg/Freiburg||<span style="display:none">034084</span>34.084||[[Кантон Фрибур]] |- | 15. || [[Податотека:CHE Schaffhausen (Stadt) COA.svg|30п]] '''[[Шафхаузен]]'''||Schaffhausen||<span style="display:none">034076</span>34.076||[[Кантон Шафхаузен]] |- | 16. || [[Податотека:CHE Chur COA.svg|30п]] '''[[Хур]]'''||Chur||<span style="display:none">032957</span>32.957||[[Кантон Граубинден]] |- | 17. || [[Податотека:Neuchatel city coat of arms.svg|30п]] '''[[Нешател]]'''||Neuchâtel||<span style="display:none">032592</span>32.592||[[Нешател (кантон)|Нешател]] |- | 18. || [[Податотека:CHE Vernier COA.svg|30п]] [[Верније]]*||Vernier||<span style="display:none">031756</span>31.756||[[Кантон Женева]] |- | 19. || [[Податотека:CHE Uster COA.svg|30п]] [[Устер]]||Uster||<span style="display:none">031406</span>31.406||[[Кантон Цирих]] |- | 20. || [[Податотека:Sion - Wappen.svg|30п]] '''[[Сион]]'''||Sion||<span style="display:none">029304</span>29.304||[[Кантон Вале]] |- | 21. || [[Податотека:CHE Lancy COA.svg|30п]] [[Ланси]]*||Lancy||<span style="display:none">027933</span>27.933||[[Кантон Женева]] |- | 22. || [[Податотека:Pic Emmen.png|30п]] [[Емен (Швајцарија)|Емен]]*||Emmen||<span style="display:none">027579</span>27.579||[[Кантон Луцерн]] |- | 23. || [[Податотека:Rapperswil-Jona CoA.svg|30п]] [[Раперсвил-Јона]]||Rapperswil-Jona||<span style="display:none">026034</span>26.034||[[Кантон Сент Гален]] |- | 24. || [[Податотека:CHE Kriens COA.svg|30п]] [[Криенс]]*||Kriens||<span style="display:none">025893</span>25.893||[[Кантон Луцерн]] |- | 25. || [[Податотека:CHE Yverdon-les-Bains VD COA.svg|30п]] [[Ивердон ле Бен]]||Yverdon-les-Bains||<span style="display:none">025815</span>25.815||[[Кантон Во]] |- | 26. || [[Податотека:CHE Zug ZG COA.svg|30п]] '''[[Цуг]]'''||Zug||<span style="display:none">025778</span>25.778||[[Кантон Цуг]] |- | 27. || [[Податотека:CHE Montreux COA.svg|30п]] [[Монтре]]||Montreux||<span style="display:none">024520</span>24.520||[[Кантон Во]] |- | 28. || [[Податотека:CHE Dübendorf COA.svg|30п]] [[Дибендорф]]*||Dübendorf||<span style="display:none">023852</span>23.852||[[Кантон Цирих]] |- | 29. || [[Податотека:CHE Dietikon COA.svg|30п]] [[Дитикон]]*||Dietikon ||<span style="display:none">022954</span>22.954||[[Кантон Цирих]] |- | 30. || [[Податотека:Frauenfeld-blazon.svg|30п]] '''[[Фрауенфелд]]'''||Frauenfeld||<span style="display:none">022665</span>22.665||[[Кантон Тургау]] |- | 31. || [[Податотека:CHE Baar COA.svg|30п]] [[Бар (Швајцарија)|Бар]]*||Baar||<span style="display:none">021524</span>21.524||[[Кантон Цуг]] |- | 32. || [[Податотека:Wetzikon-blazon.svg|30п]] [[Вецикон]]||Wetzikon||<span style="display:none">021276</span>21.276||[[Кантон Цирих]] |- | 33. || [[Податотека:Riehen-coat of arms.svg|30п]] [[Рихен]]*||Riehen||<span style="display:none">020549</span>20.549||[[Кантон Базел-град]] |- | 34. || [[Податотека:CHE Meyrin COA.svg|30п]] [[Мерен]]*||Meyrin||<span style="display:none">020329</span>20.329||[[Кантон Женева]] |- |} == Познати градови со помалку од 20 илјади жители == * '''[[Алтдорф]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Ури|Ури]] * '''[[Апенцел]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Апенцел Инероден|Апенцел Инероден]] * '''[[Арау]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Аргау|Аргау]] * '''[[Баден (Швајцарска)|Баден]]''' - еден од градовите-јадра на урбаната зона [[Баден (Швајцарска)|Баден]]-[[Бруг]] * '''[[Белинцона]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Тичино|Тичино]] * '''[[Бруг]]''' - еден од градовите-јадра на урбаната зона [[Баден (Швајцарска)|Баден]]-[[Бруг]] * '''[[Гларус]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Гларус|Гларус]] * '''[[Давос]]''' - познат зимски туристички центар на [[Алпи]]те * '''[[Делемон]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Јура|Јура]] * '''[[Зарнен]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Обвалден|Обвалден]] * '''[[Золотурн]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Золотурн|Золотурн]] * '''[[Ле Локл]]''' - град под заштита на [[УНЕСКО]], како дел [[Список на светско културно и природно наследство на УНЕСКО|светското културно и природно наследство]] * '''[[Листал]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Базел-провинција|Базел-провинција]] * '''[[Олтен]]''' - град познат по старото градско јадро * '''[[Санкт Мориц]]''' - познат зимски туристички центар на [[Алпи]]те * '''[[Херисау]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Апенцел Аусероден|Апенцел Аусероден]] * '''[[Швиц]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Швиц|Швиц]] * '''[[Штанс]]''' - главен град на кантонот [[Кантон Нидвалден|Нидвалден]] == Наводи == <references/> {{Европа по тема|Список на градови во}} [[Категорија:Градови во Швајцарија| ]] [[Категорија:Списоци на градови во Европа|Швајцарија]] [[Категорија:Списоци на градови по земја|Швајцарија]] [[Категорија:Списоци за Швајцарија]] p9f2c0bk5w9qrn9uazi2srugxwtj9pw Космос-1988 0 774474 5579037 5452860 2026-06-19T20:27:04Z Andrew012p 85224 /* */ 5579037 wikitext text/x-wiki {{Вештачки сателит|центар| |име=Космос-1988 |производител= |тип на мисија=навигациски сателит [[ГЛОНАСС]] |датум на лансирање=[[10 јануари]] [[1989]] |носечка ракета=[[Протон (ракета)|Протон]] |место на лансирање=Тјуратам, [[Бајконур]], [[СССР]] |крај на мисијата= |Маса=1400 |Вид на орбита=орбита околу Земјата на средна висина |инклинација на орбитата=64,8 |орбитален период=675,7 |апоапсида=9141 |периапсида=9118 |меѓународна ознака=1989-001B }} '''Космос-1988''' — еден од над 2.400 [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|советски]] [[вештачки сателит]]и пуштени во рамките на програмата „[[Космос (програма)|Космос]]“. == Податоци == === Општи податоци === Сателитот е лансиран од космодромот Тјуратам, [[Бајконур]], [[СССР]] на [[10 јануари]] [[1989]] г. Во орбитата околу планетата [[Земја (планета)|Земја]] бил исфрлен од [[носечка ракета]]. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 1400 килограми. Космос-1988 бил навигациски сателит [[ГЛОНАСС]]. === Орбитални податоци === Исфрлувањето на сателитот било на орбита околу Земјата на средна висина. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 675,7 минути, додека аголот на наклонетост на [[Орбитална рамнина|орбиталната рамнина]] во однос на рамнината на [[екватор]]от изнесувала 64,8°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 9141&nbsp;км, а најмалото на 9118. == Поврзано == * [[Космос (програма)]] == Литература == * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1989-001B Податоци за сателитот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131106001153/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1989-001B |date=2013-11-06 }} — [[НАСА]] == Надворешни врски == * [http://www.planet4589.org/space/log/satcat.txt Податоци за сателитите во табеларен облик] {{Сателити Космос-19}} {{ГЛОНАСС}} [[Категорија:Сателити „Космос“]] earw6ev2y5utwzewl3z6qv6ikfm50fh Петар Делјан 0 787908 5579201 5401911 2026-06-20T08:42:00Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579201 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | name = Петар Делјан | title = [[Цар]] на [[Средновековна Македонија]] | image= Peter II of Bulgaria.jpg | caption =Петар Делјан | reign =1040–1041 | coronation = | predecessor =[[Пресијан II]] | successor = [[Константин Бодин]] | consort = | issue = | royal anthem = | father = [[Гаврил Радомир]] | mother = [[Маргарита Унгарска]] | birth_date = околу [[1001]] година | birth_place = [[Унгарија]] | death_date = 1041 | death_place = | buried = |}} '''Петар Делјан''' — [[Македонци|македонски]] [[монарх]] и водач во [[Македонија|македонското]] востание<ref>ISBN 9989-940-48-7 ВОСТАНИЈАТА НА ПЕТАР ДЕЛЈАН (1040-1041 Г.)</ref> против [[Византиското Царство]]. Петар Делјан потекнува од македонска царска династија и бил син на [[Гаврил Радомир]], синот на моќниот [[Цар Самоил]].<ref name="SDIV">''[http://www.scribd.com/doc/2945332/- Самуило је избегавао битке са постројеним војскама; коначно, ипак, његове трупе бише потучене у кланцу Кимвалонгу, на путу измећу Сереза (Сер) и Мелника (29 јула 1014 г.). Цар није преживео овај пораз; он умре нешто мало касније (15 септембра 1014 г.). То је био крај македонског словенског царства. Наследници великог македонског цара продужише још четири године борбу, отимајући се у исто време о престо] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090209032148/http://www.scribd.com/doc/2945332/- |date=2009-02-09 }}''</ref> Во [[Белград]] во [[1040]] година Петар Делјан на договорено место се сретнал со македонските водечки луѓе и бил прогласен за цар на [[Самоиловото Царство]] и Македонија<ref>Учебник за прва година гимназиско образование, ИСТОРИЈА; ISBN 9989-919-67-4 Ристовски Блаже</ref>. Владеел до неговата смрт во [[1041]] година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://macbro.org/MK/istorija/srednovekovie/vostanie.html |title=www.macro.org |accessdate=2011-12-17 |archive-date=2010-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208131451/http://www.macbro.org/MK/istorija/srednovekovie/vostanie.html |url-status=dead }}</ref> (една година по прогласувањето за владетел). == Потекло == Името на Петар Делјан на старословенски јазик значи победник. Неговиот прекар ''делат'' што значи итар. Името „Делат“ може да потекнува и од словенскиот збор „делење“, т.е. одвоен од кралското семејство<ref>Затоа што мајка му пред да го роди била истерана од Гаврил Радомир</ref>. == Востанието на Петар Делјан == Откако Петар Делјан бил назначен за цар, на пат кон Македонија наидувал на поддршка од населението против византиската власт. За брзо време бил освоен градот [[Скопје]] и востанието се проширило на поголемиот дел на територијата на Македонија. Востанието на Делјан директно влијаело врз востанието против византиската власт во градот [[Драч]], на чело на ова востание бил [[Словени|Словенот]] ''Тихомир''<ref name=BB130>''Byzantium's Balkan frontier'', p. 130</ref> . Делјан плашејќи се од судир за превласт меѓу двете востанија предложил здружување на двете војски. Војниците на Тихомир отишле на страната на Делјан и го каменувале Тихомир до смрт. Во текот на собирањето на моќна војска на страната на Петар Делјан се приклучиле востаници од соседните земји — [[Србија]], [[Бугарија]], [[Албанија]] и [[Грција]]<ref>[http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%20%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%202 Марија Јовановиќ „Востанијата на македонскиот народ во XI век“, стр. 24]</ref>. Успехот на востанието стигнале до [[Алусијан]]. Востанието не успеало да го освои градот [[Солун]]. [[Податотека:The body of Leo V is dragged to the Hippodrome through the Skyla Gate.jpg|мини|десно|250п|Викиншката (Варјашка) царска гарда на Харалд во состав на византиската војска, единствено поради која Византијците успеале да ги победат македонските војски]] Дезоорганизираните востаници не биле во состојба да дадат доволно голем отпор и Византија во [[1041]] го задушила востанието по решителната [[Островска битка]] одиграна кај [[Острово]], [[Воденско]]. Тука, византиските сили, во голема мера потпомогнати од [[викинзи|викиншкa]] платеничка војска на чело со идниот норвешки крал [[Харалд III (Норвешка)|Харалд III]] (Харалд Суровиот). Иако бил слеп, Петар сепак ги предводел востаниците против [[Ромеи]]те и [[Викинзи]]те. На ова е обратено внимание во една стара нордиска [[сага]] посветена на делата на Харалд. Армијата на Делјан не успеала да ги надвладее Викинзите. Според разни извори, по задушувањето на востанието и заземањето на неговите [[замок|замоци]], Петар Делјан бил заробен и испратен во заробеништво во [[Цариград]], каде веројатно набргу умрел. == Харалд Суровиот — опустошувач на Македонија == За решителната улога во поразувањето на македонските единици, урнисувањето на крепостите во [[Дебар]], [[Битола]], [[Охрид]] и [[Преспа]], а на крајот и царскиот замок во [[Острово]], [[Воденско]], Харалд Суровиот бил наречен ''„опустошувач и разорувач на Македонија“''.<ref name=":2">{{нмс |last= |first= |authorlink= авторски колектив |title= Българска военна история през средновековието (част II, глава II, стр. 67-73) |year= 1994 |publisher= АИ "Проф. Марин Дринов", ISBN 954-430-200-X }}</ref> Со ваква голема воена слава, во 1046 г. станал крал на [[Норвешка]] под името Харалд III. За подвизите во Македонија бил опеан во скандинавска [[сага]]. == Семејно стебло == {{Комитопули}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Проф. д-р Бранко Панов [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%20%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%201 „Востанието на Петар Делјан (1040-1041)“],„Средновековна Македонија“, стр. 51-60 * Марија Јовановиќ [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%20%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%202 „Востанието на Петар Делјан (1040-1041)“],„Востанијата на македонскиот народ во XI век“, стр. 5-25 [[Категорија:Бунтовници]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Комитопули]] [[Категорија:Европски монарси од 10 век]] [[Категорија:Европски монарси од 11 век]] [[Категорија:Починати во 1041 година]] 9oprk5wwtoigvqkywqg1ijz6e392rfw Комитопули 0 800522 5579182 5482395 2026-06-20T08:41:14Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579182 wikitext text/x-wiki {{Royal house| |surname = Комитопули |coat of arms = [[File:RizMap10.jpg|300px]] |country = [[Македонија]] |parent house = |titles = ''Владетел'' или ''Император на македонските Словени'' |current head = |founding year = 976—1014 |dissolution = |cadet branches = }} '''Комитопули''' ({{Langx|grc|Κομητόπουλοι}} — млади кнезови) — [[Македонци|македонска]] [[крал]]ска династија која што траела од почетокот на создавањето на Македонската словенска држава па сè до паѓањето на [[Средновековна Македонија|Македонија]] и [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] под [[Византија|византиска]] власт со [[Петар Делјан]]. Прв член на династијата бил [[Комес Никола]] и последен бил [[Петар Делјан]].<ref>ISBN 9989-940-48-7 ИСТОРИЈА ; академик Ристовски Блаже</ref> == Членови== {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | CmN |~|y|~| RoA |CmN= Комита Никола |RoA= Рипсимија од Ерменија}} {{familytree | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|^|-|.}} {{familytree | Aar | | Mos | | Dav | | Sam |~|y|~| Aga |Dav=Давид |Mos=Мојсеј |Aar=Арон |Sam=[[Цар Самоил]] |Aga=[[Агата]]}} {{familytree | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|^|-|-|.}} {{familytree | IvV | | ThK | | Mir | | EoL |~|y|~| GvR |~|y|~| HP |IvV=[[Јован Владислав]] |Mar=Marija |GvR=[[Гаврил Радомир]] |ThK=Теодора Косара |Mir=Мирослав |HP=[[Унгарија|Унгарска]]<br>принцеза |EoL=Ирена}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | |!}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | SnD | | | | PeD |PeD=Петар Делјан |SnD=неколку синови<br>и ќерки}} {{familytree/end}} ==Наводи== {{reflist}} [[Категорија:Македонски династии]] [[Категорија:Историја на Македонија]] [[Категорија:Самоилово Царство]] 30q7olseke4yn3nfiiijqpuw9zjr3uw Јован Владимир 0 863060 5579155 5374837 2026-06-20T08:39:44Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579155 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Јован Владимир | title = | image = Св. Марина и Св. Јован Владимир (Манастир Св. Наум).JPG | caption = Икона на Св. Марина и Св. Јован Владимир, дел од иконостасот на Црквата „Свети Архангели“ во манастирот Св. Наум, крај Охрид | alt = | reign = околу 1000 – 22 мај 1016 | predecessor = | successor = | consort = | father = | royal house = | birth_date = околу 990 | death_date = 22 мај 1016 | death_place = [[Преспа]], [[Самоилово Царство]] | place of burial = Преспа }} '''Јован Владимир''' (околу [[990]] – [[4 јуни]] [[1016]]) — владетел на [[Дукља]] од околу [[1000]] до [[1016]] година. Убиен е подмолно од [[Јован Владислав]] во [[Преспа]] и е прогласен за прв српски светец. == Животопис == Неговото владеење се случува во текот на долготрајната војна помеѓу [[Самоиловото Царство]] и [[Византија]]. Јован Владимир бил во добри односи со Византија, но тоа не му помогнало да ја сочува својата земја од [[цар Самуил]]. Тој ја освоил Дукља во [[1009]] или [[1010]] година, а кнезот Владимир го затворил во престолнината Преспа. Таму, во него се вљубува Самуилова ќерка [[Теодора Косара]], која го замолила својот татко да и’ дозволи да се омажи за Владимир. Цар Самуил му ја даде Косара на Владимир за жена и му ја враќа Дукља да владее со неа како негов вазал. Владимир не се вклучува во војната помеѓу Самоиловото Царство и Византија, која кулминира во [[1014]] година со византиската победа над Самуил. По смртта на Самуил и по убиството на [[Гаврил Радомир]], новиот владетел на Самоиловото Царство, [[Јован Владислав]], го повикува Јован Владимир да го посети во Преспа. Косара го убедува Владимир да не оди во Преспа и оди самата таму. Јован Владислав ја прима со почести и повторно го повикува Владимир да дојде во Преспа, испраќајќи му златен крст на кој се заколна дека нема ништо штетно да му направи. Според [[Летопис на поп Дукљанин|Летописот на поп Дукљанин]], одговорот на Владимир на оваа покана бил следниот: „Знаеме дека Господ наш Исус Христос, кој за нас страдаше, не е на златен или сребрен крст распнат, туку на дрвен. Значи, ако твоето ветување е искрено и твоите зборови вистинити, испрати ми по монасите дрвен крст и, надевајќи се во помошта Господова на нашиот Исус Христос и полагајќи надеж во живиот крст и вредното дрво, ќе дојдам.“ Два епископи и еден аскет отишле кај дукљанскиот кнез, му предале дрвен крст и му потврдиле дека царот на него се заколнал дека никакво зло нема да му се случи. Владимир го бакнал крстот и со мала придружба заминал за Преспа. Штом стигнал таму, влегол во една црква за да се помоли. Кога излегол од црквата, држејќи го во раце дрвениот крст што му го испратил Јован Владислав, уште пред самите црковни порти го нападнале војниците на Јован Владислав и му ја отсекле главата. Тоа се случило на 22 мај 1016 година (стар календар). Погребан е во Преспа, во истата црква пред која е убиен. Неколку години по неговата [[смрт]], Косара ги пренела неговите мошти во црква близу неговиот двор во Дукља. Од [[1381]] година неговите мошти се чуваат во Манастирот на Свети Јован Владимир во [[Елбасан]], а од околу [[1995]] година во православната соборна црква во [[Тирана]]. На [[22 мај]], за време на празникот на светецот, неговите мошти се носат во [[манастир]]от во [[Елбасан]], каде на тој ден се собираат верници. Всушност, моштите на светецот се чуваат на неколку места: [[Света Гора]] ([[череп]]от), црквата „[[Црква „Св. Никола Болнички“ - Охрид|Св. Никола Болнички]]“ во [[Охрид]] ([[рака]]та) и [[Тирана]] (горниот дел на телото). Во [[септември]] [[2016]] година, во [[Бар]] била осветена голема црква посветена на св. Јован Владимир.<ref>Бранко Ѓорѓевски, „Верниците на СПЦ ги бакнуваа моштите на св. Јован Владимир што им ги подари МПЦ“, ''Дневник'', година XX, број 6174, понеделник, 26 септември 2016, стр. 2-3.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/duklja/ljetopis_pop_dukljanina_latinicna_redakcija.htm Летопис на попот Дукљанин] * [http://fakel.bg/index.php?t=2495 Пламен Павлов. Неизвестна българска реликва от времето на цар Самуил и неговите наследници] * [http://www.mn.mk/index.php/aktuelno/turizam/kultura/6264-Sveti-velikomacenik-knez-Jovan-Vladimir-4VI22V Марко Китевски, „Кнезот Владимир со силен култ во Западна Македонија“], „Македонска нација“, 4 јуни 2012. {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef | before = [[Петрислав]] }} {{s-ttl | title = [[Список на владетели на Дукља|Кнез на Дукља]] | years = 1000–1016 }} {{s-aft | after = [[Драгимир]] }} {{s-end}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Црногорски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 10 век]] [[Категорија:Европски монарси од 11 век]] [[Категорија:Српски светци]] [[Категорија:Христијански светци од 11 век]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Христијански светци од 10 век]] [[Категорија:Починати во 1016 година]] k7kklitv4i0kcy2y9xyfu4st9lu1gau Развиен среден век 0 868971 5579214 5527847 2026-06-20T08:42:21Z Bjankuloski06 332 /* Хронологија */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (2), Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579214 wikitext text/x-wiki {|align=right style="width: 350px; margin: 0 0 1em 1em;" |- !style="color: #black; background-color: #f8eaba; font-size: 100%;" align="center" |Развиен среден век<br />Европа и средоземјето |- | [[File:Europe mediterranean 1190.jpg|thumb|center|340px| {|style="width:100%;" | colspan=2 | ---- '''Поголемата карта'''<br /> Европа и средоземјето околу 1190 година |- | '''Британските Острови'''<br /> {{color box|#b6d462}} [[Господарство Ирска|Ирска]]<br /> {{color box|#aeaaab}} [[Кнежевство Велс|Велс]]<br /> {{color box|#e0afb2}} [[Кралство Англија]]<br /> {{color box|#eaccce}} [[Кралство Шкотска]]<br /> '''Северна Европа'''<br /> {{color box|#ddc98a}} [[Кралство Норвешка]]<br /> {{color box|#d6bac9}} [[Кралство Шведска]]<br /> {{color box|#ecfe92}} [[Кралство Данска]]<br /> '''Источна Европа'''<br /> {{color box|}} [[Тера Маријана|Естонија]]<br /> {{color box|}} [[Велико Војводство Литванија|Литванија]]<br /> {{color box|}} [[Старите Пруси|Прусија]]<br /> {{color box|}} [[Кралство Полска (1025–1385)|Кралство Полска]]<br /> {{color box|}} [[Принципат Полоцк]]<br /> {{color box|}} [[Новгородска Република]]<br /> {{color box|}} [[Киевска Русија|Киев]]<br /> {{color box|}} [[Кировска област|Вјатка]]<br /> {{color box|}} [[Волшка Бугарија|Волга-Бугарија]]<br /> '''Пиринејски Полуостров'''<br /> {{color box|#e0e2a1}} [[Кралство Португалија]]<br /> {{color box|#91b88c}} [[Леон|Кралство Леон]]<br /> {{color box|#91b88c}} [[Кралство Кастиља]]<br /> {{color box|#b4cd68}} [[Кралство Навара]]<br /> {{color box|#abc9d1}} [[Кралство Арагон]]<br /> '''Средна Европа'''<br /> {{color box|#c0b9c1}} [[Кралство Франција]]<br /> {{color box|#b3d6d8}} [[Свето Римско Царство]]<br /> {{color box|#b3d6d8}} [[Кралство Германија]]<br /> | '''Апениниски Полуостров'''<br /> {{color box|}} [[Кралство Италија (Среден век)|Кралство Италија]]<br /> {{color box|}} [[Корзика во средниот век|Корзика]]<br /> {{color box|}} [[Сардинија во Среднот век|Сардинија]]<br /> {{color box|}} [[Кралство Сицилија|2 Нормански Сицилии]]<br /> '''Балканот'''<br /> {{color box|}} [[Македонија во средниот век|Македонија]]<br /> {{color box|}} [[Кралство Унгарија]]<br /> {{color box|}} [[Српско Кнежевство (Среден век)|Србија]]<br /> {{color box|}} [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]]<br /> {{color box|}} [[Византија]]<br /> '''Средна Азија'''<br /> {{color box|}} [[Кумани]] или [[Половци]]<br /> {{color box|}} [[Хазари]]<br /> {{color box|}} [[Алани]]<br /> {{color box|}} [[Черкези]]<br /> {{color box|}} [[Кралство Грузија]]<br /> '''Средниот Исток'''<br /> {{color box|}} [[Султанат од Икониум]]<br /> {{color box|}} [[Кралство Ерменија во Киликија]]<br /> {{color box|}} [[Шах-Армениди]]<br /> {{color box|}} [[Илдигузиди|Атабегство Азербејџан]]<br /> {{color box|}} [[Марваниди|Курдистан]]<br /> {{color box|#dac198}} [[Ајубиди|Териториите на Саладин]]<br /> {{color box|}} [[Кнежевство Антиохија]]<br /> {{color box|}} [[Грофовија Триполи]]<br /> '''Северна Африка'''<br /> {{color box|#e8cecd}} [[Алмохадска династија|Алмохадски калифат]] |- | colspan=2 | '''Крстоносни војни'''<br /> {{color box|#c9c6b5}} (Полна линија) [[Втора крстоносна војна]] на [[Луј VII Младиот|Луј VII]] and [[Конрад III]]<br /> {{color box|#a4a192}} (линии и точки) [[Трета крстоносна војна]] на [[Ричард I]], [[Филип II Август]], и [[Фридрих I]] |- | colspan=2 | ---- '''Помалата карта'''<br /> ''Средна Европа<br /> ''[[Гвелфски]], [[Хоенштауфенски]], and [[Аскански]] во Германија во 1176 година'' |- | {{color box|#93bb5b}}{{color box|#c3d6a8}} [[Војводство Саксонија]]<br /> {{color box|#c4a1a8}}{{color box|#c4a1a8}} [[Маркгрофство Бранденбург]]<br /> {{color box|#ea8fa0}}{{color box|#e8cac8}} [[Војводство Франконија]]<br /> | {{color box|#ea8fa0}}{{color box|#e8cac8}} [[Војводство Швабија]]<br /> {{color box|#93bb5b}}{{color box|#c3d6a8}} [[Војводство Баварија]]<br /> |} ]] |} '''Развиениот среден век''' бил [[Периодизација|периодот]] од 11, 12 и 13 век од [[Историја на Европа|европската историја]]. На Развиениот [[среден век]] му претходел [[раниот среден век]], а по него следувал [[доцен среден век|доцниот среден век]], кој завршил околу 1500 година. Клучниот историски тренд на развиениот среден век бил [[средновековна демографија|наглото зголемување на населението]] во [[Европа]], што донело големи социјални и политички промени од претходната епоха. До 1250 година, наглото зголемување на населението најмногу и користело на економијата, достигнувајќи бројка што дури до 19 век нема да се забележи во некои региони. Овој тренд запрел во доцниот среден век од серија непријатни настани, особено од [[Чума|Црната смрт]] но и многу војни и економска стагнација. Од 1000 година па понатаму, во [[Западна Европа]] се случиле последните [[Голема преселба на народите|варварски напади]] и тој дел станал политички поорганизиран. [[Викинзи]]те се населиле на [[Британски Острови|Британските Острови]], [[Франција]] и други места, а додека нордиските [[Христијани|христијански]] кралства се развивале во нивните [[Скандинавија|скандинавски]] татковини. [[Унгарци]]те го запреле нивното проширување во 10 век и до 1000 година христијанско [[Кралство Унгарија|унгарско кралство]] било признато во [[Средна Европа]]. Големите навлегувања запреле, со исклучок на [[монголска инвазија|монголската инвазија]]. Во 11 век, населението северно од [[Алпи]]те почнало да населува нови земји, кои по крајот на [[Римско Царство|Римското Царство]] изгледале како дивина. Тогаш започнало ”големото расчистување", со што многу [[шуми]] и [[мочуришта]] во Европа биле расчистени и култивирани. Во исто време голем број населби изникнаа надвор од границите на [[Империја на Франките|Франкското Царство]], во [[Источна Европа]], преку реката [[Елба]], со што Германија тројно се зголеми. Сè уште моќната [[Римокатоличка црква|Католичка црква]] повикала војски од цела Европа и преку [[Крстоносни војни]] се борела против [[Селџуци|Турците Селџуци]], кои ја окупирале [[Света земја|Светата земја]] и со тоа основајќи ги [[Крстоносни држави|крстоносните држави]] во [[Левант]]от. Други војни доведоа до [[Северни крстоносни војни|колонизација на Балтикот]], освојување на [[Реконквиста|Пиринејскиот Полуостров од страна на христијанските кралства]], [[Нормани|норманската]] колонизација на јужна Италија, сето како дел од зголемувањето на населението и шемата за повторно населување. Во Развиениот среден век произлегоа многу видови на интелектуални, духовни и [[Среднивековна уметност|уметнички дела]]. Во оваа епоха се развиле првите модерни [[национални држави]] во Западна Европа и започнал растот на големите италијански [[Град-држава|град-држави]]. Повторното откривање на делата на [[Аристотел]] го насочи Тома Аквински и другите мислители да ја развијат филозофијата на [[Схоластика]]та. Во архитектурата, најзначајните [[Готска архитектура|готски катедрали]] биле изградени или завршени во овој период. ==Историски настани и политики== [[Податотека:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|right|thumb|250px|[[Таписерија од Баје|Таписеријата од Баје]] ја прикажува [[Битката кај Хејстингс]] за време на норманската инвазија на Англија]] === Британски Острови === Во [[Англија]], [[норманско освојување на Англија|норманското освојување]] во 1066 резултирало со кралство под контрола на [[Француски јазик|франкофонско]] благородништво. [[Нормани]]те ја нападнале [[Ирска]] во 1169 и брзо се наметнале низ поголемиот дел од земјата, иако нивната тврдина била на југоисток. Во исто време [[Шкотска]] и [[Велс]] беа потчинети како вазали, но Шкотска подоцна станала независна. [[Државната благајна]] била основана во 12 век за време на владеењето на Кралот [[Хенри I]] и се состанале првите [[Парламент на Англија|парламенти]]. Во 1215, по губењето на Нормандија Кралот [[Јован Безземниот|Џон]] ја потпиша [[Големата повелба]] (''Magna Carta''), со што се ограничувала моќта на [[Список на англиски монарси|англиските владетели]]. === Скандинавија === {{Главна|Историја на Данска|Историја на Норвешка|Историја на Шведска}} Од средината на 10 до средината на 11 век, [[Скандинавија|скандинавските]] кралства се обединиле и покрстиле, со што завршиле [[Викинзи|викиншките]] напади и тие повеќе се вклучиле во европската политика. [[Данска|Данскиот]] крал [[Кнут Велики|Кнут]] владеел со Англија и [[Норвешка]]. По смртта на Кнут во 1035 година, Англија и Норвешка биле изгубени, а по поразот на [[Валдемар II]] во 1227, данската надмоќ во регионот завршила. Во меѓувреме, Норвешка ги зголемила поседите во [[Атлантски Океан|Атлантикот]], од [[Гренланд]] до [[Ман (остров)|островот Ман]], додека [[Шведска]], под власта на [[Биргер Јарл]] се наметнала како сила во [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Сепак, норвешкото влијание веќе во истиот период почнало да опаѓа, што довело до [[договорот од Перт]] од 1266 година. Исто така [[граѓански војни веќе беснееле во Норвешка]] од 1130 до 1240 година. === Франција и Германија === {{Главна|Историја на Германија}} За време на Развиениот Среден Век, [[Каролиншко Царство|Каролиншкото Царство]] било поделено и заменето со две различни кралства [[Франција]] и [[Германија]], но тие не беа во нивните сегашни граници. Германија била под знамето на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], кое го достигнало својот врв на обединетост и политичка моќ. === Унгарија === [[Податотека:SztIstvan 5.jpg|right|thumb|180px|Кралот Свети [[Иштван I]] Унгарски].]] Во Развиениот среден век, [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] (основано во 1000 година), станала една од најмоќните средновековни држави во [[Средна Европа|Средна]] и [[Западна Европа]]. Народот беше покрстен од кралот [[Иштван I|Свети Иштван I Унгарски]], кој го паметат како многу религиозен владетел, со големо познавање на латинската граматика, строгоста кон народот и љубезноста кон странците. Тој ги истребил остатоците од племенската организација на кралството и го натерал народот да се насели на едно место и да ги прифати христијанската вера, етика, начин на живот и ја основал унгарската држава политички организирајќи ја на грофовии според германскиот систем. Следните владетели како [[Свети Ладислав I Унгарски]] одржувале блиски односи со [[Рим]] и толерантен став кон [[Паганство|паганите]] кои пребегнале во кралството барајќи засолниште (како на пример [[Кумани]]те во 13 век), што создало одреден неспокој за некои [[Папа|папи]]. Со стапувањето во [[личен сојуз]] со [[Кралство Хрватска|Кралството Хрватска]] и припојувањето на други помали држави, Унгарија станала мало царство кое ги контролирало [[Балканот]] и целиот [[Карпати|карпатски]] регион. Унгарското кралско семејство имало најмногу светци во Католичката црква во средниот век. === Јужна Европа === {{Главна|Шпанија во средниот век}} Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил под окупација на [[Маври]]те од 711 година, иако најсеверниот дел бил поделен помеѓу неколку христијански држави. Во 11 век, а потоа и во 13, христијанските кралства од северот постепено ги истиснале [[муслимани]]те од централниот и поголемиот дел од јужна Иберија. Во [[Италија]], независните град-држави станале се повлијателни во источната поморска трговија. Најважни биле [[таласократија|таласократиите]] од [[Пиза]], [[Амалфи]], [[Џенова]] и [[Венеција]]. [[Податотека:Khazarfall1.png|thumb|230px|Понтиските степи, околу 1015 година.]] === Источна Европа === Во Развиениот среден век се случил зенитот и крајот на словенската [[Киевска Русија]] и [[Историја на Полска|појавувањето на Полска]]. Подоцна, [[монголската инвазија]] во 13 век имала големо влијание на [[Источна Европа]], бидејќи многу земји биле нападнати, ограбени, освоени и претворени во вазали. За време на првата половина од овој период (околу 1025-1185), [[Византија|Византиското царство]] доминирало на [[Балканот]] и јужно од [[Дунав]] и за време на династијата [[Комнини]] имало заживување на просперитетот и урбанизацијата; сепак, доминацијата во регионот завршила со успешното востание на [[Бугарија|Бугарите]] во 1185 и со тоа регионот се поделил помеѓу Византијците во [[Грција]] и некои делови од [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Тракија]] и [[Бугари]]те во [[Мизија]] и поголемиот дел од Тракија и Македонија сè до [[Срби|српските]] територии на северозапад. Источната и Западната Црква формално се разделиле во 11 век и покрај обиди за повремена соработка во 12 век, во 1204 крстоносците од [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] употребиле измама да го освојат [[Цариград]]. Ова сериозно ги оштетило Византијците и нивната моќ на крајот била узурпирана од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] во 15 век. Моќта на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] била краткотрајна откако крстоносците биле тешко поразени од [[Бугарски владетели|бугарскиот цар]] Калојан во [[Битка кај Одрин (1205)|Битката кај Одрин]] во 1205 година. === Клима и земјоделство === [[Средновековниот топол период]], периодот од 10 до околу 14 век во [[Европа]], бил релативно топол и пријатен интервал кој завршил пред главно поладното [[Мало ледено доба]]. Земјоделците одгледувале [[пченица]] на север до [[Скандинавија]] и [[вино]]ва лоза во северна Англија, иако најголемото раширување очигледно се случило во Малото ледено доба. Заштитата од масовен глад придонела за зголемување на населението во Европа и покрај тоа што [[масовниот глад]] од 1315 што одзел 1,5 милиони животи. Зголеменото население придонело за основањето на нови градови и зголемувањето на индустриската и економската активност во овој период. Производството на храна се зголемило во овој период со воведувањето на нови начини на обработка на земјата, употребата на потежок плуг, коњи наместо волови и систем на три полиња што овозможил одгледување на поразлични култури од претходниот систем на две полиња – особено на мешункасти растенија, чиј раст го спречил губењето на азотот од земјата. === Развојот на витештвото === Кралската тешка коњица ([[витез]]ите) станала вообичаена во 11 век низ Европа и [[турнирите]] биле создадени. Иако капиталот вложен во коњ и оклоп бил пречка при влез, витешките титули биле еден начин кметовите да ја заработат својата слобода. Во 12 век, монасите од Клини промовирале етичко војување и го поттикнале формирањето на [[витешки ред]]ови, како што се [[витезите Темплари]]. Наследените титули се наметнале во овој период. Во 13 век во Германија, витешките титули станале [[наследство|наследни]] и иако една од помалку престижните, овој тренд се проширил и во другите земји. == Религија == === Црквата === [[Големиот раскол]] од 1054 година формално ја разделил Црквата на два дела: [[Римокатоличка црква|Западниот Католицизам]] во Западна Европа и [[Православие|Источното Православие]] на истокот. Тоа се случило кога [[Папа Лав IX|папата Лав IX]] и [[Патријарх Михаил I|патријархот Михаил I]] се меѓусебно се [[изопштување|изопштиле]], главно поради споровите за постоењето на папска власт над четирите источни [[патријарх|патријарси]]. === Крстоносните војни === ==== Воени редови ==== Во контекст на Крстоносните војни, се основале монастички, [[воен ред|воени редови]] кои ќе станат шаблон за подоцнежните средновековни [[витешки ред]]ови. [[Витези Темплари|Витезите Темплари]] биле христијански воен ред основан по [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] за заштита на христијанските аџии од насилно месно население и бандити. Редот бил длабоко вклучен во банкарството и во 1307 година, [[Филип IV Убавиот]] наредил да се уапси целиот ред во Франција и да се укине под обвинение за ерес. [[Малтешки ред|Витезите Болничари]] биле христијанска организација основана во [[Ерусалим]] во 1080 година за помош и грижа на сиромашните, болните и повредените [[поклонение|поклоници]] во Светата земја. По освојувањето на Ерусалим за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]], тие се претвориле во [[верски ред|верско]]/[[воен ред]] со задача да се грижат и да ја бранат Светата земја. Откако Светата земја била освоена од исламските сили, тие ја префрлиле базата на операции првин на [[Родос]], а потоа на [[Малта]]. [[Тевтонски ред|Тевтонскиот ред]] биле [[Германци|германски]] верски ред основан во 1190 година во градот [[Ако (Израел)|Ако]] (Акра) со цел да им помогне на аџиите кои патуваат кон Светата земја и да раководи со болниците при грижата за болните и повредените во странство (Outremer). Откако исламските сили ја освоиле Светата земја, редот се префрлил во Трансилванија во 1211 година, а потоа откако биле изгонети, ја нападнале паганска Прусија со намера да го покрстат Балтикот. Сепак, пред нивниот главен непријател [[велико војводство Литванија|Литванија]] да се [[Христијанизација на Литванија|покрсти]] а и по покрстувањето, Редот веќе ги нападнал христијанските држави [[Новгородска Република|Новгород]] и [[Кралство Полска|Полска]]. Моќта на Тевтонскиот ред, која дотогаш станала голема, била скршена во 1410 година во [[битка кај Грунвалд|Битката кај Грунвалд]], каде Редот доживеал катастрофален пораз против обединетата полско-литванско-руска војска. По Грунвалд, моќта на Редот се намалувала сè до 1809 година кога тој се укина. Вкупно имало десет крстоносни војни. === Схоластика === {{Главна|Схоластика}} Новиот [[Христијани|христијански]] метод на учење бил под влијание на [[Анселмо Кентербериски]] (1033-1109) поради повторното откривање на делата на [[Аристотел]], прво индиректно преку средновековнита еврејска и муслиманска филозофија ([[Мајмонид]], [[Авицена]] и [[Авероес]]) и тогаш преку самите дела на [[Аристотел]] донесени од [[Византија|византиските]] и [[муслиман]]ските библиотеки; а најважните на кои влијаеле беа [[Свети Алберт Велики]], [[Бонавентура]] и [[Абелард]]. Схоластиците верувале во емпиризмот и ги поддржуваа римокатоличките доктрини преку секуларно учење, разум и логика. Тие се противеле на [[христијански мистицизам|христијанската мистицика]], а платонистичко-августинските верувања во [[дуализам]] и поглед на светот го сметале за природно зло. Најпознатиот схоластик бил [[Тома Аквински]] (подоцна прогласен за црковен учител), кој бил предводник на оддалечувањето од [[Платонизам|платонизмот]] и [[Свети Августин|августинизмот]] кон аристотелијанизмот. Аквински развил [[филозофија на умот]] пишувајќи дека умот при раѓање е ''[[tabula rasa]]'' (празна табла) која ја има способноста да мисли и препознава форми или идеи преку креативна искра. Други познати схоластици биле [[Росцелин]], Абелард и [[Петар Ломбард]]. Едно од најважните прашања во ова време бил [[проблем со универзалиите|проблемот со универзалиите]]. Главни противници на различни аспекти на схоластичкото учење биле [[Јован Дунс Скот]], [[Вилијам од Окам]], [[Петар Дамиани]], [[Бернар од Клерво]] и [[Викторинците]]. {{Ref|Scholasticism}} === Златното доба на монаштвото === *Доцниот 11/ раниот до средината на 12 век бил најважен во златното доба на христијанското монаштво (8-12 век). **[[Бенедиктински ред]] – монаси во црна одежда **[[Цистерцијански ред]] – монаси во бела одежда ***[[Бернар од Клерво]] === Редови на монаси-питачи === *Во 13 век почнале да се појавуваат [[редови на монаси-питачи|редовите на монаси-питачи]] како: ** [[Францисканци]] (монаси од помал ред, попознати како Сивите монаси), основани во 1209 година ** [[Кармелити]] (Пустиници на Благословената Дева Марија од Кармел, попознати како Белите монаси), основани во 1206-1214 година ** [[Доминиканци]] (Ред на проповедници, попознати како Црните монаси), основани во 1215 година ** [[Августинци]] (Пустиници на Св. Августин, попознати како остински монаси), основани 1256 година === Еретички движења === [[Ерес]]та постоела во Европа пред 11 век но само во мал број и со локален карактер: одметнат свештеник, село кое се вратило на паганските традиции; но почнувајќи од 11 век се појавиле масовни еретички движења. Корените на ова можеле да се најдат со растот на урбаните населби, слободните трговци и новиот вид на економија. Руралните вредности на монаштвото не биле многу привлечни за граѓаните кои почнале формираат секти што се во тек со урбаната култура. Првите еретички движења потекнувале од новите урбанизирани области како [[јужна Франција]] и северна Италија. Тие биле масовни движења какви што Црквата немала дотогаш видено, а одговорот бил различен, елиминација на едни, како катарите и прифаќање и припојување на други како Свети Францис, синот на градски трговец кој се откажал од парите. ==== Катари ==== [[Податотека:cathars expelled.JPG|thumb|right|250px|Катарите се бркаат од [[Каркансон]] во 1209 година]] {{Главна|Катарство}} '''Катарството''' било движење со [[Гностицизам|гностички]] елементи со корени од средината на 10 век, со ознака како ерес од страна на [[Римокатоличката црква]]. Постоело низ поголемиот дел на [[Западна Европа]], но центарот бил во Лангдок и околните области во јужна [[Франција]]. Името Катар најверојатно потекнувало од [[Грчки јазик|грчкиот]] збор ''katharos'' ”чист”. Една од првите запишани употреби е онаа на [[Екберт фон Шонау]] кој напишал за кривоверците од Келн во 1181: ”Hos nostra Germania catharos appellat.” Катарите исто така биле наречени '''Албижани'''. Името потекнувало од крајот на 12 век и се користи од хроничарот [[Жефри ди Брие]] од Вижуа во 1181. Името се однесувало на јужниот град [[Алби]] (древниот Албига). Ознаката не е баш точна, зашто центарот бил во [[Тулуза]] и околните области. [[Катарство|Албижаните]] биле силни во [[јужна Франција]], северна Италија и југозападниот дел на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. [[Богомилство|Богомилите]] познати како [[Босанска црква]], биле силни во [[Босна и Херцеговина|Босна]] и јавната религија била поддржана од босанските кралеви. *[[Дуализам|Дуалистите]] верувале дека историските настани биле резултат на борбата меѓу доброто и злото и дека злото владее со светот, но дека може да се контролира и победи преку [[аскетство]] и добри дела. *[[Катарска крстоносна војна|Катарската крстоносна војна]], [[Симон де Монтфорт]], [[Монтсегир]], [[Квериби]] ==== Валденси ==== [[Петар Валдо]] од [[Лион]] бил богат трговец кој го раздал своето богатство во 1175 година во верско искуство и станал проповедник. Тој ги основал [[Валденси]]те кои станале христијанска секта која верувала дека сета верска практика треба да има библиска основа. На Валдо му го одбиле правото да ги проповеда своите проповеди од Третиот Латерански Совет во 1179 година, но тој не ги послушал и продолжил да зборува слободно сè до неговото изопштување во 1184. Валдо го критикувал свештенството велејчи дека не живее според дадениот збор. Тој ја одбил практиката да продава индулгенции (прошки), како и вообичаените практики за славење на светците секој ден. == Трговија == Во Северна Европа, сојузот од слободни градови наречен [[Ханза]] кои ја унапредиле поморската трговија, била создадена во 12 век со основањето на градот [[Либек]], кој подоцна ќе доминира во Ханзата, во 1158-1159. Многу северни градови во [[Светото Римско Царство]] станале ханзеатски градови, вклучувајќи ги [[Амстердам]], [[Келн]], [[Бремен]], [[Хановер]] и [[Берлин]]. Ханзеатски градови надвор од [[Светото Римско Царство]] биле [[Брухе]] и полскиот град [[Гдањск]] (Данциг), како и Кенигсберг, главен дел на монастичката држава Тевтонскиот ред. Во [[Берген, Норвешка]] и [[Велики Новгород|Новгород]], Русија, Ханзата имала фабрики и посредници. Во овој период Германците започнале да ја колонизираат Источна Европа вон границите на Светото Римско Царство, во [[Прусија]] и [[Шлеска]]. Во 13 век, [[венеција]]нскиот истражувач [[Марко Поло]] станал еден од првите Европејци што патувале по [[Пат на свилата|Патот на свилата]] до [[Кина]]. [[Западњаци]]те подобро се запознале со Далечниот Исток кога Марко Поло ги запишал своите патувања во ''[[Патувањата на Марко Поло|Il Milione]]''. По него следувале голем број на [[Христијани|христијански]] мисионери кои патувале кон исток, како [[Вилијам де Рубрук]], [[Џовани да Плано Карпини]], [[Андре де Лонжумо]], [[Одорик де Порденоне]], [[Џовани де Марињоли]], [[Џовани ди Монте Корвино]] и други патници како [[Николо де Конти]]. == Наука == [[Податотека:Map of Medieval Universities.jpg|left|thumb|Карта на универзитетите во средниот век.]] Филозофските и научните учења од [[Раниот среден век]] се базирале на неколку копии и коментари од старогрчки текстови кои останале во Западна Европа по падот на [[Западното Римско Царство]]. Повеќето од нив се изучувале на латински зашто знаењето на грчки било ограничено. Ова се променило за време на [[Преродбата во 12 век]]. Интелектуалната ревитализација на Европа започнала со раѓањето на средновековните универзитети. Ова го зголемило контактот со исламскиот свет во [[ел-Андалус|Шпанија]] и [[Историја на исламот во јужна Италија|Сицилија]] за време на Реконквистата и со византискиот свет и муслиманскиот Левант за време на крстоносните војни, со што на Европејците им овозможило пристап до [[Арапски јазик|арапски]] и [[Грчки јазик|грчки]] текстови, вклучувајќи ги и делата на [[Аристотел]], [[Алхазен]] и [[Авероес]]. Европските универзитети материјално помагале во [[преводот и пропагирањето на овие текстови]] и започнале нова инфраструктура што била потребна на научните заедници. [[Податотека:Hugh specs.jpg|frame|right|Детаљ до портретот на Иго Провансалски, насликан од Томазо да Модена во 1352 година]] На почетокот на 13 век имало најточни латински преводи на главните дела на речиси сите интелектуално клучни антички автори,<ref>Franklin , J., [http://web.maths.unsw.edu.au/~jim/renaissance.html "The Renaissance myth"], Quadrant 26 (11) (Nov, 1982), 51-60. (Посетено на-line at 06-07-2007)</ref> што овозможило прилично добар пренос на научните идеи преку универзитетите и манастирите. Дотогаш, природните науки што се содржеле во овие текстови започнале да се прошируваат од поважни [[Схоластика|схоластици]] како [[Роберт Гросетест]], [[Роџер Бејкон]], [[Свети Алберт Велики]] и [[Дунс Скот]]. Претходниците на модерниот [[научен метод]] можат да се забележат кај Гросетест кој ја нагласува математиката како начин да се разбере природата и во емпирискиот пристап на кој се восхитувал Бејкон, особено во неговото ''[[Opus Majus]]'' (Големо Дело). === Технологија === Во 12 и 13 век во Европа имало радикални промени во бројот на нови изуми, иновации во начините за управување со традиционалните средства за производство и економски пораст. За помалку од еден век имало повеќе успешно развиени и употребувани изуми отколку во претходните илјада години од историјата на човештвото во целиот свет. Во овој период имало голем [[Технологија|технолошки]] напредок, вклучувајќи го создавањето на [[ветерница|ветерници]], [[воденица|воденици]], [[печатница|печатници]] (сè уште не од подвижните), [[барут]], [[астролаб]]от, [[очила]]та, модерните [[ножици]], подобар [[часовник]] и многу подобри [[Брод (пловило)|бродови]]. Последните два изума го овозможиле почетокот на Големите географски откритија. Овие изуми биле измислени под влијание на странски култури и општества. [[Алфред Крозби]] ја опиша оваа технолошка револуција во ''The Measure of Reality: Quantification in Western Europe, 1250-1600'' и многу други познати историчари на технологијата исто така го забележале ова. [[Податотека:WorldShips1460.jpg|thumb|Бродовите во светот во 1460 година, според картата на [[фра Мауро]].]] * Најраните пишани докази за [[ветерница]] се од [[Јоркшир]], [[Англија]] од 1185 година. * Производство на [[хартија]] започнало во [[Италија]] околу 1270 година. * [[Тркалото за предење]] (чекрек) било донесено во [[Европа]] (најверојатно од [[Индија]]) во 13 век. * [[Магнетизам|Магнетниот]] [[компас]] кој помагал во навигацијата, за првпат стигнал во Европа кон крајот на 12 век. * [[Очила]]та биле измислени во [[Италија]] во доцните 1280ти. * [[Астролаб]]от се вратил во Европа преку исламска Шпанија. * [[Леонардо Фибоначи]] ги вовел [[арапски броеви|арапските броеви]] во Европа со неговата книга ''[[Liber Abaci]]'' во 1202 година. * Најстариот приказ на [[кормило]] со крма на Западот може да се види на црковни резби околу 1180 година. == Уметности == === Визуелни уметности === Уметноста во развиениот среден век ги вклучува овие четири поважни периоди или движења: *[[Романика]] – традициите од класичниот свет (се разликува од [[романска архитектура]]) *[[Готска уметност]] – германските традиции (се разликува од [[готска архитектура]]) *[[Византиска уметност]] – византиските традиции *[[Христијанска уметност]] Други области на изучување ги вклучуваат регионалните истражувања (на пример, [[Англосаксонска уметност]] и [[Еврејска уметност]]) или области на специјализација како [[просветлените ракописи]]. === Архитектура === [[Податотека:Bath.abbey.fan.vault.arp.jpg|thumb|250px|[[Сводови во облик на ладало]] и стаклени прозорци во [[опатијата во Бат]]]] {{Главна|Готска архитектура}} Готската аритектура ја заменила [[романска архитектура|романскиот]] стил комбинирајќи [[странични потпори]], готски (или шилести) [[лак]]ови и [[ребрест свод|ребрести сводови]]. Била под влијание на духовната заднина од тоа време, со верска суштина: тенки хоризонтални линии и решетки направиле градбата да се стреми кон небото. Архитектурата изгледала лесна и бестежинска, во спротивност на мрачните и крупни форми на претходниот [[романска архитектура|романски стил]]. [[Свети Августин]] учел дека светлината е израз на Господ. Архитектурните техники се прилагодиле и развиле за изградба на цркви како одраз на ова учење. Разнобојните [[прозорец|стаклени прозорци]] го засилиле духот на осветленоста. Бидејќи бојата била поретка во средниот век отколку денеска, се смета дека овие виртуозни уметнички дела имале огромно влијание на обичниот човек кој гледал од улицата. Високите сложени ребрести сводови, а потоа и во [[сводови форма на ладало|форма на ладало]] покажувале движење кон Рајот. Почитта кон Бог исто така се изразувала со релативната големина на овие градби. Готската катедрала не само што ги повикувала посетителите да се издигнат себеси духовно, туку и ја покажувала големината на Бог. Планот на една готска катедрала се совпаѓал со правилата на схоластиката: според делото на Ервин Пановски [[Готска архитектура и схоластика]], планот бил поделен на делови и подделови. Овие одлики се покажани кај најпознатата сакрална градба од тоа време: [[Нотр Дам]] во Париз. === Литература === {{Главна|Средновековна книжевност}} Разликата во културата влијаела на литературата на развиениот среден век, а една од најсилните било христијанството. Врската со христијанството била најголема во [[Римска книжевност|латинската литература]], која влијаела на народните јазици во [[литературниот циклус]] на [[Римски работи]]. Други [[Литература|литературни]] циклуси, меѓусебно поврзани групи на приказни, вклучувајќи ги [[Француските работи]] (приказни за [[Карло Велики]] и неговиот двор), [[акритичка песна|акритичките песни]] за витештвото на пограничната војска на [[Византија]], а и можеби најпознатиот циклус, [[Британски работи]], кои содржувале сказни за [[Крал Артур|Кралот Артур]], неговиот двор, слични приказни од [[Бретања]], [[Корнвол]], [[Велс]] и [[Ирска]]. Анонимен германски поет се обидел да ги собере германските митови од времето на [[Големата преселба на народите]] на ниво како француските и британските епови, создавајќи ја [[Песната за Нибелунзите]]. Исто така имало многу поезија и историски записи кои биле напишани во овој период, како ''[[Historia Regnum Britanniae]]'' (Историја на кралевите на Британија) од [[Џефри од Монмут]]. Во [[јужна Франција]] се родила [[Провансалската литература]], која е позната по [[Трубадурска поезија|трубадурите]] кои пееле за [[дворската љубов]]. Вклучувала елементи од латинската литература и од арапска [[Шпанија]] и [[Северна Африка]]. Подоцна нејзиното влијание се проширило во неколку култури во Западна Европа, Португалија, минезангерите од Германија, Сицилија и северна Италија, раѓајќи го италијанскиот Dolce Stil Nuovo од Петрарка и Данте, кој ја напишал најпознатата поема од ова време, [[Божествена комедија|Божествената комедија]]. === Музика === [[Податотека:Konstantin i Irina.jpg|250px|thumb|left|Фреска од [[Бојанска црква|Бојанската црква]], прикажувајќи го царот [[Константин I Асен Тик]]. Муралите на црквата се едни од најубавите постигнувања во бугарската култура во 13 век.]] {{Главна|Средновековна музика}} Музиката која преживеала до развиениот среден век била главно со верска тематика, бидејќи [[музичка нотација|музичката нотација]] се развила во верските институции и употребата на нотацијата во секуларната музика се развила подоцна. Во раниот дел од периодот, [[Грегоријанската песна]] била доминантната форма на црковна музика; други форми, почнувајќи со [[органум]]от, а потоа и [[клаузула]]та, [[кондукт]]от и [[мотет]]от се развиле користејќи ја оваа песна како изворен материјал. Во 11 век, [[Гвидо Д’Арецо]] бил еден од првите кои користеле музичка нотација, со што им било полесно на пејачите да ги запаметат Грегоријанските песни. Во 12 и 13 век од Грегоријанската песна се изродила полифонијата, која се појавила во делата на [[школата Нотр Дам]] ([[Леонин]] и [[Перотин]]). Подоцна се претворила во ''[[ars nova]]'' ([[Филип де Витри]], [[Гијом де Машо]]) и музичките жанрови од подоцниот среден век. Најважен композитор во 12 век била [[монахиња]]та [[Хилдегарда Бингенска]]. Најважното секуларно движење било она на [[Трубадурска поезија|трубадурите]], кои се појавиле во [[Окситанија]] (денешна [[јужна Франција]]) во доцниот 11 век. Трубадурите биле патувачки, доаѓале од сите класи на општеството и пишувале песни на најразлични теми, особено за [[дворска љубов]]. Нивниот стил влијаел врз [[трувер]]ите од северна Франција, [[минезангер]]ите од Германија и композиторите на секуларна [[музика на 1300те]] во северна Италија. === Театар === Важноста на Развиениот среден век во развојот на театарот била во [[Економија|економските]] и [[Политика|политички]] промени кои довеле до формирањето на еснафи и порастот на градовите. Ова донело значителни промени во [[Доцниот среден век]]. На [[Британски Острови|Британските Острови]], претставите се правеле во 127 различни градови за време на средниот век. Овие [[народни мистерии]] се пишувале во циклуси на голем број на претстави: [[Јорк]] (48 претстави), [[Честер]] (24), [[Вејкфилд]] (32) и во [[останати непознати градови]] (42). Голем број од претставите преживеале од [[Франција]] и [[Германија]] во овој период и некои видови религиозни драми се изведувале во речиси секоја земја во [[Доцниот среден век]]. Многу од овие претстави имале [[комедија]], [[ѓавол]]и, [[негативец|негативци]] и [[кловн]]ови.<ref>Brockett and Hildy (2003, 86)</ref> Исто така имало голем број на изведби со секуларна тематика во средниот век, од кои најраната е ''The Play of the Greenwood'' од [[Адам де ла Ал]] во 1276 година. Содржи сатирични сцени и народен материјал како [[Самовила|самовили]] и други натприродни случки. [[Фарса]]та исто така ја зголемила својата популарност по 13 век. Поголемиот број од овие претстави пристигнал од [[Франција]] и [[Германија]] и се слични во тон и форма, нагласувајќи секс и телесни екскрети. Најпознатиот писател на фарси е драматургот [[Ханс Закс]] (1494-1576), кој напишал 198 драмски дела. Во Англија, [[Втората овчарска претстава]] (The Second Shepherds’ Play) од [[циклусот Вејкфилд]] е најраната позната фарса. Сепак, фарсата не се појавила како независна во Англија сè до 16 век со делата на [[Џон Хејвуд]] (1497-1580). == Хронологија == [[Податотека:Paris_Notre-Dame,_July_2001.jpg|thumb|right|250px| Катедралата [[Нотр Дам]] во Париз, чија изградба започнала во 1163 година, е еден од поубавите примери за архитектурата во Развиениот среден век.]] * 962 — [[Отон I]] крунисан за [[свет римски цар]] * 971 — [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] е освоено од [[Византија]] предводено од [[Василиј II]] * 976 — Создадена е [[Самоилово Царство|Самоиловата држава]] од страна на [[Цар Самоил]] * 1003 — смртта на [[Папа Силвестер II|папата Силвестер II]] * 1018 — [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] е освоена од страна на [[Византија]] предводено од [[Василиј II]] * 1027 — салиецот [[Конрад II]] го наследува последниот отонец [[Хенрик II Свети]] * 1054 — [[Големиот раскол|Големата поделба]] (шизма) * 1066 — [[Битката кај Хејстингс]] * 1066-1067 таписеријата од Баје * 1073-1085 — [[Папа Григориј VII|Папата Григориј VII]] * 1071 — [[Битка кај Манцикерт|Битката кај Манцикерт]] * 1077 — [[одењето до Каноса]] на [[Хенрик IV]] * 1086 — [[Книгата за страшниот суд]] * 1086 — [[Битка кај Саграхас|Битката кај Саграхас]] * 1088 — основање на универзитетот во Болоња * 1091 — [[битка кај Левунион|Битката кај Левунион]] * 1096-1099 — [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] * 1123 — [[Првиот Латерански совет]] * 1139 — [[Вториот Латерански совет]] * 1145-1149 — [[Втора крстоносна војна|Втората крстоносна војна]] * 1147 — [[Крстоносна војна против Полабските Словени]] (Венди) * околу 1150 — основање на универзитетот во Париз * 1155-1190 — [[Фридрих I Барбароса]] * 1158 — основање на [[Ханза]]та * 1167 — основање на [[Оксфордски универзитет|универзитетот во Оксфорд]] * 1185 — повторно создавање на [[Бугарско Царство|Бугарското Царство]] * 1189-1192 — [[Трета крстоносна војна|Третата крстоносна војна]] * 1200–1204 — [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] * 1205 — [[Битка кај Одрин (1205)|Битката кај Одрин]] * 1209 — основање на [[Кембрички универзитет|универзитетот во Кембриџ]] * 1209 — основање на [[Францисканци|Францисканскиот ред]] * 1209-1229 — [[Катарска крстоносна војна]] * 1212 — [[битка кај Лос Навас де Толоса]] * 1215 — [[Големата повелба]] (Magna Carta) * 1216 — признавање на [[Доминиканци|Доминиканскиот ред]] * 1215 — Четвртиот Латерански совет * 1217–1221 — [[Петта крстоносна војна|Петтата крстоносна војна]] * 1218 — основање на универзитетот во Саламанка * 1220-1250 — [[Фридрих II]], Свет Римски цар * 1222 — основање на универзитетот во Падова * 1223 — одобрување на [[францисканци|францисканското]] Правило на животот * 1228–1229 — [[Шеста крстоносна војна|Шестата крстоносна војна]] * 1230 — [[Пруска крстоносна војна|Пруската крстоносна војна]] * 1230 — [[битка кај Клокотница|Битката кај Клокотница]] * 1237-1240 — Монголската инвазија на Русија * 1241-1242 — Монголската инвазија на Европа * 1241 — [[битка кај Легњица|Битката кај Легњица]] * 1242 — [[битка на Чудското Езеро|Битката на Чудското Езеро]] * 1248–1254 — [[Седма крстоносна војна|Седмата крстоносна војна]] * 1257 — основање на колеџот Сорбона * 1261 — [[Византија]] го освојува назад [[Цариград]] * 1274 — смртта на [[Тома Аквински]], издавање на ''[[Summa Theologica]]'' * 1280 — смртта на [[Свети Алберт Велики]] * 1291 — [[Ако (Израел)|Акра]], последното европско упориште на [[Среден Исток|Средниот Исток]], е освоено од [[Мамелуците]] предводени од [[Халил]] * 1299 — [[Осман I]] го основа [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] * 1321 — смртта на [[Данте Алигиери]] {{Portal box|Среден век|Историја|Крстоносни војни}} * [[Ран среден век]] * [[Доцен среден век]] * [[Среден век]] == Наводи == {{наводи}} # John H. Mundy, ''Europe in the High Middle Ages, 1150-1309'' Harlow, England, Longman (2000) ISBN 0-582-36987-8 # [http://campus.northpark.edu/history/WebChron/WestCiv/MedievalMusic.Chron.html Music of the Middle Ages: 475-1500] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051122123242/http://campus.northpark.edu/history/WebChron/WestCiv/MedievalMusic.Chron.html |date=2005-11-22 }} # [http://www.infoplease.com/ce6/history/A0859627.html Middle Ages: The High Middle Ages on Columbia Electronic Encyclopedia at infoplease] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121013012104/http://www.infoplease.com/ce6/history/A0859627.html |date=2012-10-13 }} # [http://www.infoplease.com/ce6/ent/A0840334.html Provençal literature on Columbia Electronic Encyclopedia at infoplease] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121013053427/http://www.infoplease.com/ce6/ent/A0840334.html |date=2012-10-13 }} {{Среден век}} {{Историја на Европа}} {{рв|Развиен среден век}} [[Категорија:Развиен среден век|*]] [[Категорија:Среден век]] [[pt:Idade Média#Baixa Idade Média]] bwc7zu17io9ix24w29ja4vqqqnmcqs9 Косара 0 897420 5579186 5412046 2026-06-20T08:41:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579186 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name =Косара | image = | succession = [[Цар]]ица на [[Средновековна Македонија]]<br>''Нејзиното височество, сопруга на императорот и владетелот на Словените''<ref>Балкански битки и кралеви во средновекието, Филаделфија, 1978, стр. 23</ref> | reign = | coronation = | spouse = [[Цар Самоил]] | spouse-type = Сопруг | issue = [[Теодора Косара]]<br />[[Мирослава]]<br />[[Гаврил Радомир]] | house = | father = | mother = | birth_date = средина на 10 век | birth_place = [[Византија]] | death_date = | death_place = Unknown }} '''Косара''' — [[македонци|македонска]] [[владетел]]ка и жена на [[цар Самоил]]. Се омажила околу [[970]] година. Според преданијата таа потекнува од градот [[Драч]]. Нејзиното име „Косара“ потоа станува познато во [[Македонија]] и [[Самоиловото Царство]], но најмногу е користено од припадниците на семејството на Самоил. ==Косара како тема во уметноста и во популарната култура== Косара се јавува како тема во бројни дела од областа на [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]], како: * „Косара“ - песна на југословенскиот поет [[Мак Диздар]].<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 129.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Самоилово Царство]] hukdd05ngyk34wzn6kyz5gc3adh9wti Омуртаг 0 998951 5579045 5523469 2026-06-19T21:17:57Z Buli 2648 5579045 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =Омуртаг | title =Хан на Бугарија | image= Omurtag1.jpg | reign =814–831 | coronation = | predecessor =[[Крум]] | successor =[[Маламир]] | spouse = | issue =[[Енравота]] <br /> [[Звиница]] <br /> [[Маламир]] | royal house = [[Крумова династија]], најверојатно [[Дуло]] | father =[[Крум]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | buried = | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] |}} {{Крумова династија}} '''Хан Омуртаг''' ({{langx|el|Μορτάγων<ref>[[Теофан Продолжител]], p.64; [[Георги Кедрин]] </ref>, Ομουρτάγ}}<ref>[http://mandara.narod.ru/nadpisi.htm Мадарски натписи, Inscriptions of Madara", Inscription No.64. Retrieved 10 April 2012.]</ref>) — средновековен бугарски владетел, син на хан [[Крум]]. Со [[Прво Бугарско Царство|Бугарското Царство]] управувал од [[814]] до [[831]] година<ref name="Трновски натпис на хан Омуртаг">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.history.kemsu.ru/oldversion/ISV/1bolg.htm |title=Трновски натпис на хан Омуртаг |accessdate=2012-05-21 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004090202/http://www.history.kemsu.ru/oldversion/ISV/1bolg.htm |url-status=dead }}</ref>. Водел успешни војни на северната граница со [[Империја на Франките|Франките]]. Ги проширил границите на Бугарија до [[Срем]] и [[Панонска Хрватска]].<ref name="Трновски натпис на хан Омуртаг"/> == Први години== Изворите за причината за смртта на ханот [[Крум]], како и неговиот наследник се мали и дискутабилни. Се смета дека по смртта на Крум, во земјата настапил краток период од неколку месеци на политичка нестабилност. Изворите споменуваат за тројца бугарски владетели за периодот од [[814]] до [[816]] година - Дукум, Диценг и Цог. Постојат неколку хипотези за улогата на овие големци. Така, според првата овие тројца биле крумови војводи со важна улога во развојот на настаните<ref>'''Павлов, Пл.''' - „Бунтари и авантюристи в средновековна България“, [http://liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/index.html ел. издание], ЕИ "LiterNet" Варна, 2005</ref>, според втората тие биле регенти на малолетниот Омуртаг и според третата тие биле узурпатори на престолот. Бидејќи е невозможно да се утврди точно што се случило, како компромисно решение дал бугарскиот професор Васил Ѓузелев, според кој Омуртаг го наследил својот татко по кратки немири во државното управување. == Надворешна политика == [[Слика:EuropaZurZeitDerKarolinger.jpg|thumb|270px|Бугарија во 814 година]] По ненадејната смрт на хан Крум, голем број на бугарски војници останале во [[Тракија]], каде продолжиле да ги бранат стратешките позиции. [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] продолжиле со воените дејствија во [[814]] - [[815]] година, отфрлувајќи го византискиот предлог за мир. Тоа го принудило на византискиот цар [[Лав V Ерменец]] во зимата [[815]] - [[816]] година да организира морски поход во кој бугарските сили биле поразени кај [[Несебар]], и со тоа византиските сили отвориле нов воен фронт, по оној во [[Тракија]]<ref>Гюзелев, Васил, история на Средновековна България VII — XIV век, Том I, Дял втори : Езическа България, Анубис, С., 1999, стр. 145</ref>. Со следните дејствија Византијците успеале да си ги вратат најважните тврдини во [[Источна Тракија]]. Освен гореспоменатиот напад, Византијците презеле и други мерки против Бугарите. Во почетокот на [[814]] година византиски емисари биле прифатени од царот на [[Империја на Франките|Франките]], [[Лудвиг Побожниот]]. Според западните летописци, целта била да се направи сојуз меѓу двете држави, насочен против Бугарија. Не се знае дали се стигнало до унија, но се претпоставува дека Франките не се обврзиле со конкретни активности. Сепак, веста за преговорите меѓу двете империи стигнала до [[Плиска]]. Така во [[815]] година бил склучен мировен договор меѓу двете земји. Делови од овој договор се наоѓаат во т.н. Сулејманкојски натпис. Договорот се состоеил од 11 клаузули, но денеска се зачувани само првите четири: * Првата клаузула ја одредува границата во [[Тракија]]. Таа започнувала од црноморското крајбрежје кај Девелт и преку Еркесија продолжувала кон Хасково на реката Марица и оттаму - кон Родопите и Стара Планина, но без да ги вклучува Пловдив и неговата област; * Втората клаузула го уредува прашањето за Словените кои живееле во границите на Византија. * Третата клаузула го уредува прашањето за Словените од приморските области. * Четвртата клаузула ја регулира размената на заробениците. [[Податотека:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|мини|десно|Омуртаг го напаѓа [[Тома Славјанинот]]]] Овој договор се покажал исклучително корисен за Бугарија, бидејќи земјата имала потреба од мир. Војската била изморена, престолнината [[Плиска]] се наоѓала во урнатини, а и самата [[Византија]] не претставувала повеќе закана за Бугарите. Договорот бил склучен за период од 30 години и бил почитуван и од двете страни. Истиот бил обновен со доаѓањето на новиот византиски цар [[Михаил II (Византија)|Михаил II]]. Тоа можеби било продиктувано од размената на заклетвените ритуали меѓу двајцата владетели (Лав V требало да се заколне на паганските обичаи, а Омуртаг - по христијанските). Во [[823]] година избувнал бунтот на византискиот војсководец [[Тома Славјанинот]] кој започнал со опсада [[Цариград]] со војниците со цел да се искачи на византискиот престол. Омуртаг му дал воена помош на царот Михаил II и ги нападнал бунтовничките трупи во грб. Активностите на бугарскиот владетел се или во согласност со клаузула од склучениот во [[816]] година мировен договор, или на лична иницијатива на ханот. == Внатрешна политика == [[File:Pliska - Gate.JPG|thumb|Портата на тврдината Плиска]] Во внатрешната политика Омуртаг успеал да ја доврши административната реформа започната од неговиот претходник Крум. Со тоа конечно бил ставен крај на автономијата на словенските племиња. === Градителска активност === Омуртаг во бугарската историја останал познат со своите градежни дејности кои придонеле за развојот на Плисковско-преславската култура. Зачувани се голем број на извори и натписи кои сведочат за обновата на престолнината Плиска која била разрушена од византискиот цар Никифор, како и за изградбата на нова палата со престолна соба, како и неколку палати и тврдини. Во [[Трновски натпис на Омуртаг|Трновскиот натпис]] кој му припаѓа на Омуртаг пишува<ref>[http://www.promacedonia.org/vb/vb_10.html Бешевлиев, Веселин, Прабългарски епиграфски паметници, Издателство на Отечествения фронт, С., 1981, стр. 123]</ref>: {{цитат|Човек и добро да живее, умира и друг се раѓа по него. Нека родениот подоцна, кој го гледа овој натпис, да си спомне за оној што го направил. А името на архонтот е Омуртаг канас у биги. Нека Господ Бог да го удостои да доживее сто години.}} === Прогонство на христијаните === [[File:KoutragonChristiansBGhistory.jpg|thumb|Христијански прогони]] Во времето на Омуртаг, како последица на територијалната експанзија, во пределите на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] попаднале и голем број на [[Стари Словени|словенски]] [[Христијанство|христијани]]. Прогонството против христијаните во Бугарија во [[9 век]] според некои извори било од верска и од политичка причина<ref>'''Павлов, Пл.''' - „Бунтари и авантюристи...“, [http://liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/index.html ел. издание]</ref><ref>Според Житието на Св. 15 Тивериополски маченици, наследникот на Омуртаг и негов син [[Маламир]] му наредил на својот брат [[Енравота]] да се оддалечи од христијанството или ќе биде погубен</ref>, бидејќи Словените се сметале за сојузници на византиското влијание во земјата. Објаснувањата околу овие настани можат да бидат проследени со житието на [[Теофилакт Охридски]] посветено на [[Св. Петнаесет тивериополски (струмички) маченици|Светите Петнаесет тивериополски маченици]], каде се тврди дека [[Енравота]] - еден од синовите на Омуртаг ја прифатил новата вера. == Смрт == Омуртаг починал во [[831]] година и бил наследен на престолот од третиот син [[Маламир]] († 836), бидејќи првородениот син [[Енравота]] (или Бојан) бил лишен од престолот поради прифаќањето на христијанската вера, а вториот син - [[Звиница]], починал многу млад. Причините за смртта на Омуртаг се нејасни. По неочекуваната негова смрт се појавил слух, според кој владетелот бил убиен од еден свој големец. Некои научници, како полскиот византолог Т. Вашилевски, го прифаќаат ова тврдење. Во продолжение на скоро едно столетие во историската наука се водело спор за местото на гробот на хан Омуртаг. Тоа довело до појава на голем број хипотези. Првите од нив се појавиле во врска со Трновскиот натпис на владетелот и претпоставката дека гробницата била изградена уште пред неговата смрт. Таму е опишано дека бил изграден т.н. Преславски дом, на средина на растојанието помеѓу него и Плиска била изградена могила. Професорот Васил Златарски објаснува дека грчкиот збор "''τουμβαν''" од натписот одговара не само на могила, туку и на гроб<ref>'''Златарски, В.''' - „История на България през средните векове, Т. 1, Ч. 1 Епоха на хуно-българско надмощие“, АИ "проф. Марин Дринов", С., 2002, с. 327, 447</ref>. По извршените археолошки ископувања во Могила, истата била откриена и денеска истата се нарекува Омуртагова. == Наводи == {{наводи}} == Литература== * ''Omurtag''. ''Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit: Erste Abteilung (641–867).'' Nach Vorarbeiten von Ralph-Johannes Lilie, Claudia Ludwig, Thomas Pratsch, Ilse Rochow, Beate Zielke. Bd. 3, Berlin 2000, S. 484–486. * [[Веселин Бешевлиев]], ''Die protobulgarische Periode der bulgarischen Geschichte''. Amsterdam 1981. * Mark Whittow: The Making of Byzantium. Berkeley 1996, S. 278ff. * [[Николај Овчаров|Николај Димитров Овчаров]], „Омортаг Кана Сюбиги от Бога владетел на българите“, „Тангра ТанНакРа“, [[София]], 2002 * [[Николај Овчаров|Николај Димитров Овчаров]], „Човек дори добре да живее умира“, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Наука и изкуство, София, 1992, с. 42 * [[Станчо Ваклинов]], [http://www.kroraina.com/knigi/sv/ Формиране на старобългарската култура VI-XI век]. Българско Историческо Дружество, Издателство Наука и изкуство, София 1977. ''Kultura starobułgarska'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, ISBN 83-06-01043-4 * [http://historyexam.hit.bg/2.htm Политическо издигане на Българското ханство през първата половина на IX в.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100724014801/http://historyexam.hit.bg/2.htm |date=2010-07-24 }}{{икона|bg}} * J. Henning et al. ''Khan Omurtag's stone palace of AD 822: a "modernized" eighth century timber fort''. Post-Roman Towns, Trade and Settlement in Europe and Byzantium. Vol. 2. Byzantium, Pliska, and the Balkans. Ed. Joachim Henning. Berlin/New York, 2007 (Millennium-Studien, 5/2), 433-440. * R.J. Crampton, ''A concise History of Bulgaria'', 2ª ed., Cambridge Concise History, Cambridge University Press, 2005. * [[Ѓорѓи Острогорски]], ''Storia dell'impero bizantino'', Torino, Einaudi, 1993, ISBN 88-06-17362-6. * John V. A. Fine Jr., ''The Early Medieval Balkans'', Ann Arbor, 1983. {{s-start}} {{succession box|before=[[Крум]]|title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]]|after=[[Маламир]]|years=814–831}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Починати во 831 година]] h8i8ot2o2o1430pujxtggd7ar755ywq Крум 0 998958 5579046 5532511 2026-06-19T21:19:00Z Buli 2648 5579046 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Крум | succession = [[Бугарски владетели|Хан на Бугарија]] | image = Krum33.jpg | caption = Минијатура на која е прикажан хан Крум (''[[Манасиев летопис]]'', 14 век) | reign = 796–803 до 814 | coronation = | predecessor = [[Кардам]] | successor = [[Омуртаг]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Паганство]], веројатно [[тенгризам]] | issue = [[Омуртаг]]<br/>Будим | royal house = [[Крумова династија]]<br />(најверојатно [[Дуло]]) | birth_date = средина на 8-ми век | birth_place = | death_date = {{death date|814|4|13|df=y}} | death_place = | buried = | }} {{Крумова династија}} '''Хан Крум''' (803-814) е еден од трите [[хан]]ови кои имале титула ''Канас у Биги'' (Кан у Бога), уште „Од Бога владетел”. Хан Крум се залагал за ослободување на [[Стари Словени|Словените]] на [[Балкан]]от и нивно потпаѓање под права бугарска власт. [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] ја победиле византиската војска кај реката [[Струма]]. Во 809 година успешно ја опсадиле Сердика ([[Софија]]). Крум на византиската војска им ветил безбедно излегување од тврдината, но го прекршил ветувањето и погубил 6000 војници. Ова го натерало византискиот цар [[Никифор I]] да поведе голема војска на поход против Бугарија. Византиската армија успешно ја поминала [[Стара Планина]], победувајќи бугарски одред од 12 000 војници, кои сакале да го спречат нивното навлегување во [[Мизија]]. Вториот бугарски одред е поразен пред престолнината Плиска на 20 јули 811. Византиската војска ја ограбила Плиска и направила голем масакр. Враќајќи се по најкраткиот пат преку планината, ханот Крум ги фатил во заседа, ја уништил целата војска и го заробил византискиот цар Никифор I. Подоцна од неговиот череп направил пехар за вино. Денеска не постојат директни извори околу титулата со која се служел. Византиските извори го нарекуваат архонт. По аналогија со неговите наследници [[Омуртаг]] и [[Маламир]] во современата историографија Крум обично е нарекуван канас. == Потекло== Некои историчари сметаат дека Крум потекнува од Кубертовата гранка на родот [[Дуло]]<ref>Йордан Андреев, Милчо Лалков, Българските ханове и царе от кнез Кубрат до Цар Борис III, Велико Търново 1996 г., стр. 45</ref> и е нов човек во [[Плиска]], но нивното мислење не е поддржано од историските извори. == Владеење == === Први години=== Се смета за докажано дека управувањето на Крум започнало пред [[800]] година. Две години по поразот на [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]] во [[803]] од [[Карло Велики]]<ref>[http://www.britannica.com/biography/Krum Encyclopædia Britannica]</ref>, Крум ги покорил остатоците од некогаш силна држава и границата со [[Франкија|Франките]] била утврдена на [[Дунав]] кај денешниот град [[Пешта]]. Извор за оваа победа на [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] е краткото известување во лексиконот "Судан" од [[10 век]]. Бугарија и Франките станале непосредни соседи по долината на среден Дунав. [[Трансилванија]], поради своите богатства на сребро и камена сол им обезбедила на Бугарите голема меѓународна трговска положба. Во [[807]] година византискиот цар [[Никифор I]] започнал поход против [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] со цел да ја потчини, но неговите сили стигнале само до [[Одрин]], по што Никифор морал да се врати во [[Цариград]] поради гласини дека се подготвува преврат во главниот град. Ова му овозможило на Крум да преземе иницијатива. Во [[808]] година тој започнал напад по течението на [[Струма]]. Како резултат на тоа во државната каса платите на локалните војници во висина од 1.100 литри злато. Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]] (денешна [[Софија]]). Градот имал важно економско и стратешко значење, бидејќи низ него минувале многу важни трговски патишта за [[Цариград]] и бидејќи од таму можело лесно да се нападне [[Македонија (регион)|Македонија]]. Во Цариград разбрале какви се намерите на бугарскиот владетел и презеле соодветни мерки. Најпрвин Никифор испратил воени единици кои ќе ја обноват власта во градот, но ова се покажало неуспешено, бидејќи испратените византиски војници се побуниле. Друга превентивна мерка претставувало протерувањето на [[Стари Словени|Словените]] од Средна Струма во [[Мала Азија]] и населување на грчко население во овие земји. Целта била да се зајакне грчкото влијание во регионот, за сметка на словенското. Оваа одлука исто така се покажала неуспешна, бидејќи новото грчко население, исто така се побунило. Ова довело да византискиот владетел преземе нови акции. === Византиски поход од 811=== Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]]. Одговорот на византискиот цар не задоцнил и тој во почетокот на 811 година организирал воен поход кон [[Плиска]], главниот град на бугарските ханови. Хан Крум презел дипломатски мерки за мир, но Никифор го отфрлил неговиот преедлог "''поради сопствените злонамери и поради едномислието на своите советници''"<ref>Цитат на хронистот Теофан.</ref>. Императорот лично ги повел тагмите по [[Стара Планина]]<ref>Еден од ретките такви случаи, според бугарскиот византолог Мутафчиев, 1935 г.</ref> и на бугарска територија влегол на [[20 јули]] [[811]] година. Во наредните три дена, Никифор пристигнал пред портите на бугарската престолнина Плиска и започнал со нејзина опсада. Византискиот воен поход се одликувал со невидени злосторства над месното население, кое било подложено на колење без разлика на пол и возраст. Откако византискиот цар ја ограбил и уништил резиденцијата на Крум, заминал кон [[Цариград]] како победник. Додека византискиот цар бил зафатен со целосната пропаст и уништување на Плиска, Крум ги мобилизирал сите расположливи сили и се подготвил за одмазда. Тој бил разгневен, како од одбивањето на царот да склучи мир, така и од невидените злосторства, грабежи и самоволие од византиските сили. Бугарите ги опколиле влезовите и излезите на планинските премини со дрвени бедеми и направиле заседи во тесните грла. Така, во [[Битка кај Плиска|теснините на Врбишкиот превој]] бугарските сили катастрофално ги поразиле Византијците, притоа убивајќи го [[Никифор I]]. [[Ставрикиј]], синот на Никифор, тешко ранет во грбот, успеал да избега жив и во големи страдања пристигнал во Адријанопол ([[Одрин]]). Според летописот, кога била отсечена главата на Никифор, Крум го исчистил неговиот череп и со гордост наздравувал со него кога пиел со неговите советници. По големата победа над византиската војска и смртта на царот [[Никифор I]] во Битката кај Плиска во [[811]] година, Византиското Царство се нашло во многу тешка ситуација. Синот на Никифор и легитимен наследник [[Ставракиј]], кој бил сериозно ранет во битката, бил соборен во есента истата година, по државен удар. [[Михаил I Рангаве]] бил прогласен за император. Бугарија, која исто така претрпела тешки загуби и големи материјални штети за време на кампањата на Никифор, исто така морала да ја реорганизира својата армија и ресурси и не била во можност да започне нова војна до следната година. Бугарските напади биле главно концентрирани во [[Тракија]], но, исто така и по долината на река Струма. Многу градови биле запленети и нивната популација била испратена далеку на север во Бугарија преку [[Дунав]]. === Конфликти 812-814=== [[Слика:Bulgaria krum map pl.jpg|right|мини|250 px|Границите на Бугарија во времето на Крум]] [[Слика:KrumAndMichael.jpg|right|мини|250 px|Крум и Михаил I ги собираат своите војски<ref>Минијатура од хрониката на [[Јоан Скилица]], XII век</ref>]] Во меѓувреме [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] продолжиле со напади во [[Тракија]], но во есента на 812 им бил понуден мир. Бугарската делегација била предводена од страна на Добромир<ref>Theophanes Continuatus, ''Chronographia'', p. 12</ref><ref name="Josephus Genesius p. 12">Josephus Genesius, ''Vasiliai (Reges)'', p. 12</ref>, но византискиот цар одбил да склучи мир поради "''сугестиите на неговите советници''", како што вели Теофан<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p.497</ref>. Сепак, вистинската причина најверојатно биле точката три од договорот од 716 година според кој бегалците и од двете страни ќе бидат взаемно разменети без разлика дали некој од нив имал заговор против власта<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 499</ref>. Таа точка била важна за Византијците поради авторитетот на нивните цареви кои биле ослабени, но по кризата во Бугарија во средината на 8 век, овој предлог станал поволен и за нив. Како одговор на одбивањето, бугарските сили го опколиле [[Несебар]]. И покрај загубата кај Несебар, Византијците не биле подготвени да ја решат ситуацијата по мирен пат<ref name="Josephus Genesius p. 12" />. Во текот на зимата на 812-813 година, ханот Крум започнал интензивни подготовки за напад против [[Византија]], кога разбрал за тоа императорот [[Михаил I Рангаве|Михаил]], соодветно започнал со подготовка за одбрана. Во [[февруари]] [[813]] бугарските сили организирале неколку напади во [[Тракија]], но набргу се повлекле по првите судири со [[Византија|Византијците]]. Повлекувањето се сметало од страна на византискиот цар како победа<ref name=Theoph500>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 500</ref> и тоа повлекување го охрабрило да направи контра напад. Византиската војска се упатила кон север, но не ги презела сите активности за да се врати назад градот Несебар. Тие се сместиле во близина на [[Одрин]] каде војската започнала грабежи на своја земја.<ref name="Theoph500" /> Во мај бугарскиот хан Крум исто така своите сили ги упатил кон Одрин<ref name=Incertus336>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 336 - 337</ref>. Во јуни двете армии се сретнале во близина на малата тврдина Версиникија, северно од Одрин. Двете армии биле доста вознемирани што чекале дури 13 дена во жешките летни денови на [[Тракија]] за почеток на битката. [[Битка кај Версиникија|Битката кај Версиникија]] траела кратко. По првичниот византиски успех, бугарските сили успеале да им нанесат еден од најголемите порази на византиските сили. Победата кај Версиникија и понатаму ја влошила хаотичната ситуација на Византија и му дала на бугарскиот хан можност за напади во близина на самиот византиски град Цариград. Битката исто така ја запечатила судбината на [[Михаил I Рангаве]] кој бил принуден да абдицира и да се повлече во манастир. Патот кон [[Цариград]] бил отворен и бугарската војска започнала поход кон освојување на византиската престолнина.<ref name=Theoph503>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 503</ref> Имало уште неколку тврдини во [[Тракија]], кои останале во византиски раце, особено [[Одрин]] кој бил опколен од братот на Крум. На [[17 јули]] [[813]] Крум пристигнал пред ѕидините на Цариград и го поставил својот логор без никакви пречки<ref name="Theoph503" /><ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342</ref>. Бугарите изградиле ровови по целата должина на ѕидовите на градот, а потоа Крум одеднаш понудил мировен договор<ref>Златарски, ''И. История на България'', Т 1, Ч 1, 271 - 272</ref>. По неуспешниот атентат врз Крум, тој разгневен наредил да бидат разграбени и опожарени црквите и манастирите во [[Источна Тракија]]<ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342 - 344</ref>, заробените византиски војници да бидат убиени, додека богатството од грабежите да биде однесено кон Бугарија. Замоците и населени места во внатрешноста на Источна Тракија биле ограбени и целосно уништени. Кулминација на гневот му бил [[Опсада на Одрин (813)|заземањето на Одрин]] и поробувњето на 10.000 војници кои го штитиле градот<ref>Georgius Monachus, ''Chronicon'', col. 981</ref>. Крум по ова започнал масовна подготовка за напад на Цариград, која вклучувала [[Стари Словени|Словени]], [[Авари]] и специјални опсадни објекти. Загрижен од сите овие подготовки императорот започнал зајакнување на ѕидовите на градот и заштитните објекти. Опсадата била повлечена поради смртта на Крум на [[13 април]] [[814]]. Во градот била наметната бугарска воена администрација на чело со крумовиот брат<ref name="gjuz52">Гюзелев, ''Кавханите и ичиргу-боилите'', с. 52</ref>. Со мировниот договор склучен во 814/815 година од хан [[Омуртаг]], Одрин бил вратен во пределите на [[Византија]]<ref>Рънсиман, ''История на Първото българско царство'', с. 71</ref>. == Внатрешна политика== Крум освен како голем војсководец, исто така бил и талентиран државник. Тој ги создал првите пишани закони. Според една легенда тој ги распрашал аварските воени заробеници за причините кои довеле до колапс и уништување на нивната држава и по ова тој ги создал своите закони врз основа на нивните одговори. Примерите за Крумовите закони се среќаваат во византиската енциклопедија "''Свидас''" од [[10 век]]. Овде треба да се напомене фактот дека за првпат бил направен обид да се воведе единствен правен поредок во земјата. Овие закони требало да ги усогласат правата на [[Стари Словени|Словените]] и [[Прабугари]]те во државата. Крум ги направил и првите чекори кон административна реформа. Тој ја отстранил племенската автономија во [[Тракија]] и ја доверил областа на својот брат. Гувернерите на новите области биле назначувани директно од владетелот, а не како досега - племенските водачи на Словените. Освен тоа територијата на областа не зависела од територијата населена од некое племе. За малиот мериод од неговото управување, Крум постигнал територијално проширување и зајакнување на државата, како никој друг пред него. Победите во битките на Балканот ги зацврстиле позициите на Бугарија не само пред [[Византија]], но и во цела [[Европа]], издигајќи ја земјата како трета сила на континентот. Тој продолжил со обединување на Словените на полуостровот, а по него главна цел на бугарските владетели станало освојување на [[Цариград]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * Владимиров, Г. Крумовото законодателство между митологемите и научните хипотези. — Во: История на българите: потребност от нов подход и преоценки. Ч. 3. С., Тангра ТанНакРа, 2000, 159-173. * Olajos, T. Le Lexique „Souda“ propos du Khan bulgare Kroum et des Avars. — Во: Polychronia. Сборник в чест на проф. Иван Божилов. Ред. Ил. Илиев. С., Анубис, 2002, 229-234. * Димитров, Б. Митът за Крум Страшни и страшните му закони. — Во: Същият. 12 мита в българската история. С., Фондация КОМ, 2005, 66-73. * Рашев, Р. Крумовият саракт в Тракия. – Во: Тракия и Хемимонт IV-XIV в. Т. 1. Отг. ред. Д. Момчилов. Варна, Зограф, 2007, 120-125. *[https://www.academia.edu/606430/_._._-_._._Studia_balcanica_27_._2009_107-116_._IV_2009_1_9_45-59_Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_disinformation_and_political_propaganda_ Николов, А. Кнез Крум във византийската традиция: страшни слухове, дезинформация и политическа пропаганда. – Во: Щрихи към балканското средновековие. Изследвания в памет на проф. Николай Кочев (= Studia balcanica, 27). София, 2009, 107-116] * Бележити българи (под ред. на Пл. Павлов), том 2. С., "Световна библиотека", 44-55. * [https://www.academia.edu/1371515/Nikolov_A._Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_misinformation_and_political_propaganda._-_In_Studies_in_honour_of_Professor_Vassil_Gjuzelev_Bulgaria_Mediaevalis_2_._Sofia_2011_39-47 Nikolov, A. Khan Krum in the Byzantine tradition: terrible rumours, misinformation and political propaganda. – In: Studies in honour of Professor Vassil Gjuzelev (= Bulgaria Mediaevalis, 2). Sofia, 2011, 39-47] *''Павлов, Пл.'' Династията на Крум. София, 2019, 15-57 – <nowiki>ISBN 978-619-7496-40-6</nowiki>. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Krum of Bulgaria|Крум}} * [http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html Васил Златарски за управлението на Крум] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930184619/http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html |date=2007-09-30 }} (из История на Първото българско царство, С. 1918) {{s-start}} {{succession box |before=[[Кардам]] |title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]] |after=[[Омуртаг]] |years=803–814}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Починати во 814 година]] ha6l4qnymt40k6mbc1e1ijxtdyg75xl Востание на Петар Делјан 0 1000233 5579166 5485726 2026-06-20T08:40:36Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579166 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict= Востание на Петар Делјан |image= [[File:PetarDelyanIsProclaimedTsarOfBulgaria.jpg|250px]] |caption=Прогласувањето на Петар Делјан за цар |date= 1040–1041 |place= [[Балкан]] |territory= |result=Византиска победа |combatant1= Македонски востаници |combatant2= [[Византија]] |commander1= [[Петар Делјан]]<br>[[Тихомир]]<br>[[Алусијан]] |commander2= [[Михаил IV Пафлагонецот]] |strength1= |strength2= |casualties1= |casualties2= |notes= }} '''Востанието на Петар Делјан''', кое се избувнало во 1040 и траело до 1041 година, претставува еден од првите и најголеми обиди на македонскиот народ за возобновување на Самуиловата држава. На чело на [[востание]]то се наоѓал [[Петар Делјан]], син на македонскиот владетел [[Гаврило Радомир]], кој во 1040 година во Белград се прогласил за цар. == Политичко-социјалните прилики во Македонија по уништувањето на Самуиловото царство == [[File:Востанието на Петар Делјан (територијална карта).jpg|thumb|мини|лево|Мапа на подрачјата опфатени со востанието на Петар Делјан]] Со ликвидацијата на Самуиловота држава во 1018 година во Македонија започнал периодот на тешкото и долготрајно византиско владеење. Македонија била вклучена во воено-административниот систем на Византија. Целата територија била поделена на управни и воени области со кои раководел специјален управник - дукс, кој за свое седиште го имал градот Скопје. Притоа биле разурнати некои одбранбени утврдувања, меѓу кои и градот Охрид, што било проследено со консфикацијата на сите царски обележја. Настрадале и многу градови и села. Некои од нив, како на пример Скопје, Струмица, Острово и други биле ограбени и опустошени, а дел од нивното население принудно иселено во Мала Азија и Црно-морското приморје. Покрај материјалните загуби, не биле поштедени ни човечките животи. Поголемиот дел од повидното преживеано македонско благородништво биле одведени во малоазиските владенија на Империјата. Таму добиле високи патрицијски титули и раководни места во државната управа. Пример за ваквата пракса на византиските власти биле синовите на последниот владетел на Самуиловата држава [[Јован Владислав]]. Едниот од нив, Фружин, бил испратен во малоазиската тема Букеллариј (централните области на Мала Азија), на должност стратег, со чин магистер, а другиот, Арон, бил назначен за стратег во Астракенија (во Ерменија). Слично било и со останатите членови на кралското семејство. Оваа мерка на Василиј II имала за цел да ги одвои благородниците од нивната етничка средина, поради опасноста од повторно востание. Напоредно со одведувањето на членовите на македонската политичка елита во источните владенија на Византија, византискиот цар и останал доследен на практиката за назначување управници лојални на Империјата со функција на поефикасно обезбедување на контрола врз теренот и населението. Царот [[Василиј II]] не ја сосема уништил Охридската патријаршија, туку смислено го намалил нејзиниот ранг во архиепископија. Со цел поцврсто да биде интегрирано македонското свештенство со византискиот управен систем, за прв нејзин архиепископ бил избран [[Јован Дебарски]]. Охридската архиепископија добила самостојност т.е тоа значело независност од Царската патријаршија и нејзината директна потчинетост на царот. Овој акт бил извршен со одредена цел: да се ограничи преголемата моќ на цариградскиот патријархт, а од друга страна да се зацврсти византиската управа во Македонија. Со три специјални хрисовули (грамоти) дадени од Василиj II во 1019, 1020 и од 1020-1025 година на Охридската архиепископија и биле потвредени старите привилегии, што таа ги имала во време на владеењето на цар Самуил.<ref>С. Антојак се сомнева во вистинитоста на овие хрисовули. За неговата расправа види во: Средновековна Македонија, т.1, Скопје, 1985 г. стр. 479-491.</ref> Освен тоа, Охридската архиепископија добила и низа други привилегии и богати дарови. За да населението полесно ја прифати византиската власт Василиј II му оставил на поробеното население да плаќа даноци кон државата во иста мера како што тоа ги плаќало во времето на цар Самуил, во натура. Според зборовите на [[Јован Скилица|Скилица]], „секој жител кој имал еден чифт волови морал да ѝ дава на државата по еден модиј жито, толку просо и по една [[стомна]] вино“. Но по смртта на овој византискиот цар состојбата во Македонија уште дотолку се влошила. На византискиот престол се менувале низа на неспособни владетели<ref>За опаѓањето на византискиот државен систем по смртта на Василиј II до востанието на Петар Делјан во: Г. Острогорски, Историја на Византија, Наша книга, Скопје 1992&nbsp;г.; стр: 384-390</ref>. Наедно со тоа настанале промени и во обврските и давачките на македонското население, така што во периодот до 1040 г. неговата положба станала речиси неподнослива. Главна причина за тоа било засилувањето на даночниот товар и злоупотребите на администрацијата. Многубројни биле и обврските на населението. На прво место тоа било задолжено, без разлика на временските услови, според потребите на државата, да го отстапува својот добиток за превоз на византиските чиновници и за потребите на војската. Во земјата биле доведени воени гарнизони кои населението морало да ги храни и облекува. Покрај тоа, Византија вплетена во долгогодишните тешки и исцрпувачки војни во Мала Азија и Италија против Арабјаните и Норманите, имала потреба од големи воени контингенти. Тие главо биле потполнувани од месното население во Македонија, на чие чело стоеле византиски офицери. Селаните биле задолжени да вршат ангарија т.е. да учестуваат во изградбата на патиштата, мостовте и градовите, како и во нивното одржување во исправна состојба. Овие видови работни и наутрални обврски во многу случаи биле потешки од сите редовни давачки и претставувале пречка за благовремено извршување на секојдневните работи. Најголемо незадоволсто кај народот предизивкала финансиската реформа на цариградската управа која почнала да се спроведува од триесеттите години на XI век. Со неа било предвидено да се изврши промена во начинот на плаќањето на даноците. Според новата реформа, даноците на државата населението морало да ги плаќа во пари наместо во натура. Ова тешко го погодило месното население. Одсега требало на пазарот да се носат повеќе производи за да се претвораат во пари. Нумизмите што се одземале од македонското население, соопштува [[Теофилакт Охридски|Теофилакт]], биле покриени со „солзи и болки“, бидејќи било многу тешко да се добијат. За да се ослабне словенскиот елемент во завладеаните области биле доселувани византиски, турски и други колонисти во Повардарието и Струмичката област, кои ја разбивале копкатноста на македонското словенско население. За понатамошна ескалација на ситуацијата, кон крајот на 1036 или пак почетокот на 1037 година<ref>Златарски Васил, История на българската държава презъ средните векове. Том. II. България под византийско владичество (1018—1187), стр.42</ref> архиепископот Јован, инаку Словен по потекло, умрел. Царот Михаил IV не го заменил него со друг словенски архиепископ туку на негово место го поставил грчкиот свештеник Лав кој предтоа служел во Св. Софија во Цариград. Како капак на сето тоа се чини дека царот без консултација со македонските епископи се решил на таков едностран чин. Во овие години започнуваат продирањата на [[Печенези]]те<ref>Јовановиќ М., Востанијата на македонскиот народ во XI век, Култура, Скопје 1963 год, стр.11</ref>, некогашните византиски сојузници во борба против Бугарите. Нивниот прв напад бил извршен по смртта на Василиј II, во 1026 година. Тие навлегле во земјата и на својот пат ги разорувале селата и градовите, убивале, грабеле и воделе во ропство голем број на луѓе од мирољубивото население. Во 1034 година тие успеале да навлезат дури до Солун. Продорите ги повториле во 1035 година и трипати во наредната 1036 година. Бедата на населението во тоа време ја зголемиле и ограбувањата од страна на македонските Власи, коишто се спуштале од планините и вршеле насилства. Мошне е изгледно дека во овој период и богомилите ја интензивирале својата дејност, на што упатуваат податоците од „Барските анали“, како и зголемената продукција на апокрифна литература од македонска провиниенција<ref>Чепреганов Т., и други., Историја на македонскиот народ, ИНИ, Скопје 2008 година, стр. 116</ref>. Кон овие несреќи се придружиле и низа на елементарни непогоди. Македонија била погодена од катастрофални земјотреси во 1026 и 1037-1039 година. Скилица изворно известува за тоа: {{цитат|Во 6546 г., индикт 6-ти<ref>т.е. 1037 г.</ref>, на 2 ноември се случил голем земјотрес кон десеттиот час од денот и земјата продолжила да се тресе сè до крајот на месец јануари. Се случил и глад во Тракија, Македонија, Стримон<ref>Областите по долното течение на реката Струма.</ref> и Солун, сè до Тесалија.<ref name="ReferenceA">Гръцки извори за българската история том VI ; (1967), 302 стр.</ref> }} По земјотресите уследиле страшни суши, во кои пресушиле многу реки, извори и бунари. Голем број на луѓе останале без своите домови, покуќнината, основните прехранбени производи и нивниот добиток. Како резултат на сето ова се појавил страшен глад, особено бил тежок оној во 1030 година. Во 1037 година по шестмесечна суша се појавиле роеви скакулци, а потоа паднал крупен град кој ги искршил дрвата и покривите на куќите. Гладот и природните непогоди предизвикале разни епидемични заболувања од кои населението масовно умирало. Според зборовите на Скилица, во 1039 година во Македонија умрело голем број на население од епидемија на тифус, а дури преживеаните не биле во можност да ги закопаат своите мртви. Сите овие фактори го зголемиле стремежот на македонскиот народ за повторно ослободување од византиската власт. Впрочем за тоа пишуваат и византиските извори. Писателот [[Михаил Псел]] пишува: {{цитат|Племето, вклучено во составот на Ромејската држава по цена на многу војни и опасности, и во потполност ослабнато, некое време се помирувало со поразот и се потчинувало на ромејската моќ, но потоа одново се свртело кон поранешната своја дрскост, но до погоден момент тоа не се отворено бунтувало.<ref name="ReferenceB">Псел М,. Хроника, ЦИД, Подгорица 2000 год, стр. 122</ref>}} И Скилица известува дека народот „кој тукушто го свил вратот под ропството“ се стремел „силно кој слободата“. Охриѓаните, соопштува тој, биле готови да се вооружат и да се дигнат против Византија веднаш по паѓањето на градот Охрид под византиска власт. Теофилакт Охридски пишува во своите писма дека во провинцијата Македонија работите биле секогаш пред „сеништето на војната“, зошто „варварите“<ref>Македонското население.</ref> не претставувале да мислат „за нивните честити времиња“. == Започнување на востаничките дејства и прогласувањето на Петар Делјан за цар == ==== Потеклото на Делјан ==== По овие настани набрзина избувнало народноослободително и антифеудално востание помеѓу месното население и наскоро во 1040 година кон него се приклучил и станал водач Петар Делјан, кој за себе тврдел дека син на Самуиловиот наследник Гаврило Радомир. Византиските извори даваат различни одговори на тоа кој всушност навистина бил: син на Гаврило Радомир, син на братот на Самоил, Арон или пак обичен човек од незначаен род. Главниот извор за овој период, Јован Скилица пишува: {{цитат|Таа година се побуни и Бугарија и тоа на овој начин. Некој Петар Бугарин, по прекор Делјан, како роб на некој Цариграѓанин, откако побегнал од градот, скитал низ Бугарија и стигнал до Морава и Београд и пуштил глас дека е син на Романа<ref>т.е Гаврило Радомир</ref>.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966, стр. 141-142</ref>}} Псел пак за неговото потекло говори: {{цитат|Потекнувал од род, кој не заслужува да ни да биде спомнат, се одликувал со покварена природа, бил ненадминат во вештината подло да ги измамува своите соплеменици.}}, додека во продолжението пишува: {{цитат|Сваќајќи дека целиот народ е спремен да се дигне против Ромеите, но не иде понатаму од желбата, бидејќи нема предводник кој би отпочнал борба и ги повел со себе, тој се, пред сите, погрижи да се прикаже себеси како најдонстоинствен човек, во советите разумен и подготвен за воени дела. Да на тој начин ја освои наклонетоста на народот и да стане водач му недостасувало само славно потекло (по обичајот на „Бугарите“ на чело на народот можеле да стојат само луѓе од царски род). Знаејќи за тој закон и воспоставен поредок, тој го изведе својот род од познатиот [[Самуил]] и неговиот брат [[Арон (комитопул)|Арон]] - цареви кои кратко време пред тоа владееле со нивните племеници.<ref name="ReferenceB">Псел М,. Хроника, ЦИД, Подгорица 2000 год, стр. 122</ref> }} [[Јован Зонара]], византиски хроничар од првата половина на XII век фрла различна сенка на приказната: {{цитат|Еден од непознато потекло маж, што се викал Долијан<ref>Кај византиските писатели можат да се сретнат повеќе верзии на името на Делјан: Долијан, Оделјан и сл.</ref> преполнет со итроштини и лукавство, се кажувал за син на Арона, кој бил брат на Самуила, управник на народот, откако избегал како што кажуваат од Византион и го убедил народот дека му е син на Арона, роден од неговата наложница, а не од законска жена, бил одбран за цар на варварите.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966, стр 252-253.</ref>}} Во додатоците на Скилицината хроника, издадена од Прокиќ за потеклото на Делјан се наоѓа важна белешка: {{цитат|Делјан бил син на Самуиловиот син Радомир, роден од првата негова жена што била ќерка на унгарскиот крал<ref>Гејза I (927-997) или Стефан I (997-1038)</ref>, и која уште беше жив Самуил, Радомир ја замрзил по непознати причини и ја истерал трудна, оженувајќи се за убавата ларисчанка Ирина.<ref>Лапе Љ., Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, т. I, Просветно дело, Скопје, 1959 г. стр. 82-83.</ref>}} Повеќето научници и истражувачи го прифаќаат Делјановото тврдење дека бил од родот на Гаврило Радомир, иако некои останати, предводени од советскиот историчар Литаврин се скептнични кон тоа. Поради различните искази кои ни се достапни од изворите, не постои сигурен начин кој би било решено ова прашање. Возможно е византиските автори кои во своите дела пишувале дека тврдењата на Делјан околу неговото потекло се лага, само се обидувале да го дискредитираат и оцрнат него и целото востание. Навистина следните случувања поврзани со појавувањето на Алусијан за кои ќе зборуваме понатаму, и неговите врски со Делјан говорат за тоа дека можеби историчарите што се залаагаат за верзијата на Јован Скилица, според која Делјан е синот на Гаврило Радомир и на унгарската принцеза со која тој бил кратко во брак, се во право. === Почеток на востанието === {{цитат|И така, Петар Делјан, внук на Самуил и син на Гаврило Радомир, роб на некаков маж од Византион, избегал од главниот град на империјата и откако ја поминал Бугарија, стигнал до Белград.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966, стр 141-142.</ref>}} Кога точно се случило тоа? Одново само Скилица е конкретен: „Во истата година“ т.е во мај 6548=1040, 8 индикт како што дознаваме од неговото дело. Михаил Деволски внел уште една попрецизна информација: „тоа се случило дваесет и една година од нивното (на „Бугарите“) поробување и покорување. Останатите византиски извори не ги хронолшки точно датираат востаничките дејствата на Петар Делјан. Во таква ситуација можеме да ги прифатиме без колебање и сомнеж податоците на Скилица и [[Михаил Деволски]] (кои взаемно се контролираат) и да ги поставиме првите чекори на Петар Делјан (бегството од Цариград и појавата во Белград) во пролетта 1040 година. Зошто Петар Делјан се насочил кон Белград и од таму ги започнал првите непријателски дејства против Византија? Очигледно воените дејства против Ромеите можеле да започнат најуспешно таму каде што била најголема поддршката на локалното словенско население, и од друга страна областите да бидат доволно оддалечени од Цариград. Идеална локација за подигнување на востанието бил далечниот северозапад на поранешната Самуилова држава, каде што царската провинцијална и воена администрација била воспоставена најдоцна. Јован Скилица неслучајно обележува дека, Морава и Белград се наоѓаат на брегот на Истар (Дунав), а од спротива се наоѓаат земјите на кралот на Унгарија. Востаниците најверојатно си обезбедиле и извесна надворешна поддршка во лицето на унгарскиот крал. Фактот дека востанието избувнало во моравско-белградските области кои граничат со Унгарија, јасно укажува дека востаниците добиле поддршка и од унгарскиот владетел. Според Псел, Делјан бил доста „опитен во военото дело“, што можеби го изучил на унгарскиот дворец.<ref>Панов Б., Средновековна Македонија, том 3, Скопје 1985 год, стр. 53.</ref> Со краток политички проповед Петар Делјан успеал да го убеди тамошното население да ја отфрлат византиската власт и да изберат слобода. Проповедот очигледно бил успешен, но Скилица додава уште една важна околност: до тоа време Бугаринот, којшто поседувал чифт волови, бил задолжен кон касата на империјата со: една крина<ref>Дрвен цилиндричен сад - мерка за жито (околу 15 килограми)</ref> жито, една крина просо и една стомна вино. Но [[Јован Орфантроф]] го заменил натуралното задолжение со плаќање во пари. Населението не ја прифатило и претрпело таа промена. Токму тогаш се појавил Делјан и комбинацијата од тие две околности довело до отфрлање на ромејската власт и „Бугарите“ се вратиле кон стариот закон<ref name="ReferenceA">Гръцки извори за българската история том VI ; (1967), 302 стр.</ref>. Во пролетта 1040 година градот Београд бил заземен од страна на бунтовниците, а Делјан бил прогласен за нов цар, возобновувач на Самуиловото царство<ref name="ReferenceC">John V. A. Fine, Jr. , The Early Medieval Balkans, стр 204.</ref>. Овие настани од Михаил Псел, (современик на настаните) Скилица и Зонора(подоцнежни автори) се толкуваат како апостасија т.е како отцепување и узурпација од Византиското царство. Или кажано на друг начин Петар Делјан ја узурпирал власта на византискиот василевс, во овој случај над поголемиот дел на Балканскиот Полуостров (териториите на поранешното Самоилово Царство). === Настапување на југ === Веднаш по свечениот и исполнет со симболика акт на царско крунисување Петар Делјан пристапил кон дејство. Тој имал само една логичка насока на дејствување, а тоа било напредување кон југ во правец на Ниш и Скопје каде што бил воодушевено пречекан како ослободител. Изворите не даваат сигурни податоци дека тој наишол на некој посериозен отпор на овие градови. Единствено само Скилица бележи дека: {{цитат|И секој Ромеј кого би го сретнале (востаниците) го убивале безмилосно и нечовечки.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966 , стр. 144.</ref>}} Прв што се обидел да му се спротвистави на напредувањето на Петар Делјан како што известува Скилица: „пред да се распали злото и пред да се претвори во пожар<ref>Ibid., стр. 144.</ref>“ бил Василиј Синадин - стратегот на Драчката тема. Предизвикува извесна недоумица фактот што против него не тргнал управителот на темата Бугарија Леон Дримис, туку стратегот на Драч Василиј Синадин. Но кога стратегот стигнал до Дебар, тој бил обвинет од еден од своите подстратези, Михаил Дермокаит, дека планирал да изврши апостасија односно дека подготвувал заговор . Осомничениот бил уапсен и фрлен во затвор во градот Солун. Наследникот на функцијата Дермокаит ја „извршувал неопитно и лошо должноста и за кратко време се обрнал наопаку<ref>Ibid., стр. 145.</ref>“. Незадоволни од него војниците кренале бунт. Исплашен и оставен без поддршка, Дермокаит избегал. [[File:DeljanTihomirAndBulgarians.jpg|thumb|400px|left|Петар Делјан, Тихомир и востаниците.]] == Тихомир и Петар Делјан == Побунетите војници на Михаил Дермокаит чудно „од страв пред царот“ (Скилица), објавиле „апостасија“ и го прогласиле за цар Тихомир, кој се разликувал од останатите (најверојатно словенски војници) по својата храброст и ум. Така биле образувани два востанички табора на словенското население - едниот го признавал Делјан, а другиот Тихомир. Нормално таквата ситуација не можела да продолжи подолго време, па затоа двајцата цареви се сретнале по покана на Делјан во Скопје<ref name="ReferenceC"/>. Скилица ја претставува само позицијата на Петар Делјан: {{цитат|Откако двете војски на Бугарија се обединија Делјан ги повика сите и побара ако се наполно уверени во тоа дека тој ја влече лозата од Самуила и деко го примаат него да им царува, наеднаш да го отстранат Тихомира, а ако тоа не им е приемливо него да го отфлат, а за цар да го земат Тихомира. Зошто, рече, една грмушка не рани две птици, ниту една земја среќно ќе преживее ако со неа управуваат два владетела.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966 , стр. 147-148.</ref> }} Крајот на оваа политичка дискусија бил јасен: сите ги изјавиле своите заклетви кон Делјан, грабнале камења и го убиле несреќниот Тихомир. Последниот, продолжува Скилица, „како на сон да владеел, го завшил својот живот, заедно со власта, а сета власт на востанието преминала во рацете на Делјана“. Овие настани, изгледа, ги импресионирале уметниците на Мадридскиот препис на Јован Скилица, бидејќи тие за овој настан посветиле две минијатури: на едната претставени двајцата претенденти за царската титула и група војници, а на втората Делјан како покажува со раката кон групата војници кои го напаѓаат [[Тихомир]]. Така Петар Делјан се справил со опасната положба, отстранувајќи го својот конкурент и ја добил целата власт. Зонара известува дека така: „Делјан станал самодржец (монарх)<ref>Ibid., стр. 253.</ref>“. Одтука натаму Делјан тргнал во очекувана насока: воени дејствија насочени против Ромеите за проширување на слободните територии. Првиот чекор бил сторен против василевсот Михаил IV, којшто во тоа време се наоѓал во Солун. Деталите не се познати, но Скилица е принуден да обележи дека Михаил IV го оставил целиот свој багаж, својот шатор заедно со намирниците како и злато, сребро, скапи ткаенини и кренал сомнително брзо кон Цариград. Навистина тој наредил на Мануел Ивац да се погрижи за товарот, но овој заедно со евнухот Китонит и довереното богатство, им се придружил на востаниците. Мануил Ивец највероојатно бил син на Самуиловиот војвода Ивец кој доста долго му давал отпор на Василиј II па најверојатно затоа преминал во востаничките редови. Паничното бекство на царот Михаило IV и ваквата хаотична ситуација донеле конфузија во редовите на византиската војска, а преминувањето на Мануил Ивец на востаничка страна уште повеќе го зголемило одекот на востанието и тоа земало сè поголеми размери. Поради овие успеси Петар Делјан ги упатил своите војски на повеќе страни. Еден дел од војската, предводена од Кавхан, била испратена на запад и го зазела Драч за да ја осигура позадината на ослободената територија од евентуален византиски напад преку воден пат, а другата навлегла во Тесалија и ја совладала Димитријада. Според зборовите на византискиот писател [[Кекавмен]]: {{цитат|откако Делјан го завладеал градот, го испратил во него стариот, опитен во военото дело војник Литовој Деволски, давајќи му војска за да ја пази тврдината, која била напуштена<ref>Ibid., стр. 206.</ref>.}} Третата војска, командувана од Антим, стигнала до Елада и крај Тива ја победила испратената противничка ромејска војска командувана од Алакасевс. Голем број Tиванци биле убиени. Во темата Никополис во Епир веќе избувнало востание поради корупција во локалната империјална даночна служба. Скилица подетално ги објаснува причините за востанието во Никопол: „Тогаш темата на никополците, со исклучок на Нафпакт се приклучи кон Бугарите од причини што наеднаш ќе ги кажеме овде. Имено, некој цариграѓанин по име Јован, а по прекор Куцомит, бил пратен како практор на тамошните државни даноци. Однесувајќи се грубо кон месното население, на себеси донел пропаст и стана виновник за побунтувањето на никополците. Не можејќи да ја поднесат имено неговата лакомост, тие се побуниле и на парчиња го исекле, а самите навредувајќи го царот на Ромеите, се приклучиле кон Бугарите. Тие се побунија и го отфрлија ромејскиот јарем не толку од љубовта кон Делјана, колку поради ненаситноста на Орфанотрофа и претераностите во собирањето на даноците.“<ref>Ibid., стр. 150-151.</ref> Со приклучувањето на Никополците востанието добило масовен карактер. Кекавмен известува дека и Софија паднала под власта на Делјан. Биле ослободени голем дел од балканските земји, од Дунав до Атика и од Драч и Никопол до околината на Солун и Софија. Брзото ширење на востанието предизвикало незадоволство во високите Цариградски кругови. Погоден од тоа царот „решил да тргне во поход против нив (востаниците) и да застане на чело на целата војска“ - пишува Псел. Востаниците се готвеле да го нападнат Солун. == Вмешувањето на Алусијан == Во меѓувреме еден човек познат од византиските извори по хеленизираното име [[Алусијан]] стапува на сцена. Тој бил внук на Арон (братот на Самуил), и син на Јован Владислав, кој пред неколку децении владеел со дел на Македонија од 1015 до 1018 година откако го убил Гаврило Радомир. Алусијан во 1018 година добил титула (достоинство) на патрициј, а дваесет и две годии подоцна, во 1040 година тој веќе бил патрициј и стратег на Теодосиупол (ден. Ерзарум - Ерменија). Михаил Псел современик и добар пријател на Алусијан за него вели дека бил „најубав од сите синови, со благ карактер, со блескав ум и познат по своето потекло“<ref>Псел М,. Хроника, ЦИД, Подгорица 2000 год, стр. 122.</ref>, а според зборовите на Кекавмен „тој бил војник способен да восхитува“. Но набрзо по тоа тој паднал во немилост. По наредба на Јован Орфанотроф бил конфискуван целиот негов имот (поточно имотот на неговата сопруга) во темата и тврдината Харсианон. Освен тоа требало да плати глоба од 50 литри и му било наредено да не го напуша својот дом и да не се појавува во Цариград. Несреќен поради својата положба тој бил подготвен на се. „Кога научил“ - вели Псел - „што станува со неговиот народ и дека поради немање на царски потомок си одбрале (востаниците) да ги управува незаконороден и невистинит цар, тој презел една голема дрскост. Ги заборавил своите деца, ја одважил нежноста на жена си и без да му го довери на некого од нив своето решение, со неколку слуги, кои ги познаваше како неважни очајници, тргна храбро од далечните источни краишта кон запад“.<ref>Ibid., стр. 125.</ref> Дејствата на Петар Делјан биле можност за него да ја промени својата судбина. Преоблечен во ерменска облека како слуга на познатиот византиски полководец Василие Теодорокан, Алусијан избегал тајно од сите негови блиски и во септември 1040 г. ненадејно пристигнал во воениот логор на Петар Делјан, крај Острово (југозападно од Битола, близу Воден). Средбата не била со поволен исход за востанието. Веројатно Византијците, знаејќи ги врските помеѓу двете гранки на Македонската кралска фамилија, го ослободиле него во надеж дека ќе предизвика поделба во востаничките редови. Алусијан за разлика од Тихомир пристигнал во логорот на Делјан, кога востаниците веќе постигнале сериозни успеси, а ситуацијата за самиот Делјан како цар била сосема сигурна. Алусијан бил многу амбициозен и кратко време потоа побарал да го води востанието и започнал да ја изградува својата поддршка. Може да се претпостави дека многу од поранешните соработници на Тихомир веднаш со задоволство се приклучиле кон него. Иако Алусијан и Делјан склучиле некој договор, Делјан бил исклучително сомнежлив кон овој новодојденец кој пристигнал да го предизвика неговото водство. == Нападот на Солун и предавството на Алусијан == По договорот на Алусијан му биле дадени под команда околу 40,000 војници за да го нападне Солун. Градот бил добро утврден и бранет од опитната војска под команда на управникот на Солун и внук на царот, патрицијот Константин. Набргу Алусијан станал жртва на својата воена тактика. Тој решил веднаш по секоја цена да го нападне градот иако неговата војска била преморена и опсадата не поставена. Кекавмен пишува: {{цитат|Постои град Солун...Кога дошол Алусијан да го зазема не го расипал отпрвин шаторот, не ја распоредил на згодно место војската на логорување, туку, кога стасал, се приближил до ѕидовите (солунски) со својата војска и почнал да се бори. Меѓутоа луѓето му биле уморни од работата и мачнотиите на походот; Зошто познато е дека од уморот при патувањето се разлабавуваат и стануваат мрзеливи дури и оние кои се одликувале со силни и здрави тела. Бидејќи не се улогориле...тие лутале ваму-таму, еден сакајќи вода да пие, друг коњот да си го одмори, а трет самиот да се соземе од заморот. Кога оние што се наоѓале во тврдината, ги виделе дека скитаат така бесмислено, ненадејно излегле, ги нападнале и наеднаш Бугарите ги натерале на големо бегање. Едни биле истепани, други капнале од жега и умора, а другите погонети како овци во трло, биле земени во плен. Самиот Алусијан, чудесен војник избегал сам, побегнал фрлајќи ги панцирите од себеси...<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966 , стр. 208</ref>}} Овој напад бил фијаско и трупите на Алусијан доживеале големи загуби, што ги ослабнало целокупните сили на Делјан. Како и во многуте други случаи од историјата на градот, Солунчаните верувале дека биле спасени од св. Димитрија, но за овој настан Скилица соопштува и конкретни факти: „Тука паднаа повеќе од 15,000, а не помал број од овој беа заробени. Другите заедно со Алусијан срамно побегнаа и стасаа кај Делјана“. Наскоро по овие настани византиската војска успеала да ја поврати Димитријада, каде што поради предавство бил заробен Литовој. Поразот кај Солун и паѓањето на Димитријада претставувале повратен момент во понатамошниот тек на востанието. Тоа тргнало назад. Можеби не се далеку од вистината пишувањата на J. Fine дека Алусијан бил византиски агент кој намерно ја изгубил битката со намера да го ослабне јадрото на востанието. === Ослепувањето на Петар Делјан === По овој тежок пораз спотивностите помеѓу Алусијан и Петар Делјан доживеале кулминација. Едниот не можел да го скрие срамот од поразот, а другиот сомнежот во измама. И Делјан и Алусијан се подготвувале за меѓусебно пресметување, чекајќи згоден момент. Полукав испаднал Алусијан. За време на една гозба која била специјално подготвена бил поканет и Делјан. За време на гоштевањето Алусијан успеал да го опие Делјана, а потоа со своите луѓе да го фати и на свиреп начин да го ослепи. Псел за ослепувањето пишува : {{цитат|Но Алусијан ја прочита злобната намера на Долијан, неочекувано го зграпчи, му го исече носот и ископа очите (со кујниски нож)<ref name="ReferenceD">Псел М,. Хроника, ЦИД, Подгорица 2000 год, стр.126.</ref>...}}. Додека пак Скилица е нешто поконкретен: {{цитат|Приготвувајќи си значи со некои свои луѓе Алусијан подготвил свечен ручек и на гозба го поканил Делјана и кога од јадењето и виното понатежнал, го грабна и го ослепи така што ниеден од Бугарите воопшто и не забалежа што се случило.<ref>Византиски извори за историју народа Југославије, т. III, Београд, 1966 , стр.154.</ref>}} == Задушувањето на востанието == [[file:The body of Leo V is dragged to the Hippodrome through the Skyla Gate.jpg|thumb|534px|Варјашката царска гарда под команда на Харолд Хардрад]] Како резултат на ова Алусијан бил во можност да го презеде водењето на востанието и целото движење. Но тој по се изгледа веднаш пребегнал во Византија. Царот Михаило IV го пречекал раскошно и му ја дал титулата магистер и го испратил во Цариград. Бегството на Алусијан всушност претставувало крај на краткотрајната македонска независност. Византиските автори обележуваат само оделни моменти од крајот на војната: војската предводена од Михаил IV, а потпомогната од силните нормански одреди под команда на [[Харолд Хардрад]], прво го разбила основното јадро на востаничката војска крај Острово. Слепиот Делјан без да дава сериозен отпор бил фатен и испратен во Солун. Потоа во Прилепско византискиот цар наишол на отпор од војските на Мануил Ивац, кој - вели Скилица - „крај Прилеп направил дрвена дема, со која мислел да го попречи подлабокото напредување на царската војска и да ја задржи внатрешноста...“<ref>Ibid., стр.155.</ref> Меѓутоа, царот бргу ја разрушил дрвената преграда и го заробил Ивец. Последното упориште на бунтовниците била тврдината Бојана крај Софија, каде што според Кекавмен се собрале „највидните и воинствени Бугари“ на чело со Бојко или Ботко. Тоа всушност бил последниот отпор даден од восаниците. Така во доцна есен 1041 година се било завршено (terminus ante quem: 10 декември - смртта на Михаил IV): слепиот Делјан и Мануил Ивац биле одведени во Цариград, а Македонците одново станале поданици на ромејскиот василевс.Влегувањето на Михаил IV во Цариград го опишува Псел: {{цитат|И блескав тој тргна за престолнината водејќи многу заробеници и се разбира најважните меѓу нив и самиот незнаконски началник со исечен нос и извадени очи. - И така тој влезе блескав откако целиот народ беше излегол за него (на улиците). Тогаш го видов и јас како се ниша на коњот божем во носилка. Прстите кои ги држеа уздите на коњот изгледаа како огромни прсти, затоа што секоја рака достигнуваше голема дебелина и големина, а лицето не личеше на неговиот поранешен лик. И, така, доведен во престолнината тој доживеа блескав триумф, водејќи ги заробениците низ средината на театарот и им покажа на Ромеите, дека душевното напрегнување исправува трупови, а наклоноста кон убавото ја победува телесната слабост.<ref name="ReferenceD">Псел М,. Хроника, ЦИД, Подгорица 2000 год, стр.126.</ref>}} [[File:Byzantine Macedonia 1045CE.svg|thumb|left|Темите во Византија во 1045 година]] == Значењето и последиците на востанието на Петар Делјан == Пројавените политички цели на востанието за обнова на македонската држава, а посебно тенденцијата за нејзиното легитимирање преку царското потекло на Делјан и на Алусијан, ја покажале нестабилноста на византиската власт. Но востанието на Петар Делјан, кое уште од почетокот добило големи размери и месните жители го примиле со одушевување, завршило со потполн неуспех. Сепак тоа претставувало едно од најкрупните народноослободителни востанија во Македонија во периодот на развиениот феудализам (по ликвидирањето на Самуиловото царство). Покрај македонското население во востанието зеле учество, рамо до рамо со нив, и албанското, грчкото, влашкото и другите народности на Империјата. Главнината и основната маса на бунтовниците ја сочинувало селанството, но покрај нив учество во востанието земало градското население од градовите: Белград, Ниш, Скопје, Драч, Никопол, Прилеп, Димитријада, Софија, Острово и др. Во востанието учествувале и претставниците на македонското благородништво, како и стратиотите, кои служеле војска во Македонија, а биле собрани од редовите на македонското, бугарското, албанското, српското и влашкото месно население. Овие разни социални групи и слоеви се бореле против византиското господарство, а покрај тоа и за свои специфични интереси. По се изгледа најдоследни во отпорот против туѓинската власт, биле широките ниски слоеви на селанството, бидејќи тие биле најзасегнати од тешкото византиско ропство. Сите овие групи се надевале дека при евентуална победа над Византијците животните услови значително ќе се подобрат. Изворите едногласно говорат за тоа дека главната причина за науспехот на востанието, било предавството на Алусијан. Но освен тоа, како причини можат да се наведат и : несогласувања помеѓу македонските благородници, слабата воена подготвеност на востаниците, како и тоа што не бил побаран сојузник надвор од територијата на Македонија кој во најмала рака би можел да ги забави воените дејствија на византиската војска. Со ова востание се завршила првата етапа на борбите на македонскиот народ против византиската власт во XI в. Востанието на Петар Делјан, успеало да ја разниша и ослаби царската власт на овие територии од Балканскиот Полуостров. Важна последица била воспоставувањето на врски за заедничка борба против заедничкиот окупатор меѓу македонското словенско население и потчинетото албанско, влашко и грчко население во темите Драчка и Никополска, Грција и Солун. Индиректно воените дејства на востаниците помогнале во зацврстувањето на српското кнежевство Зета, ослободено од византискиот суверенитет пред самото избувнување на Делјановото востание. Но по задушувањето на востанието Византија уште повеќе го засилила теророт врз македонското население. Византискиот цар Константин Мономах (1042-1055), освен државниот данок, го зголемил и црковниот данок (каноникон). Од секое село (со исклучок на царските поседи) со триесет огништа биле земани како данок: еден златник, два сребреника, еден овн, шест модии јачмен, четири модии пченично брашно и триесет кокошки<ref>Historija Naroda Jugoslavije, Izdavacko poduzece „Skolska knjiga“, Zagreb 1953, стр. 304</ref>. Освен тоа, во време на венчавка, секој младоженец бил должен да плати по еден златник, а невестата 12 аршини платно. Со цел да ја пополни државната благајна која била прилично испразнета, царот им продавал функции на пореските чиновници. Овие пак за да ги покријат своите трошоци, ги зголемувале даноците, со знаење на највишите управни органи. Псел го советува еден стратег „кога ќе ги забележи (таквите престапи) секогаш да ги затвора очите...и спрема собирачите на даноци да биде попустлив и благонаклонет“. На овие начини се зголемил бројот на зависното население кое било оптоварувано со големи давачки. Потполниот пораз, како и жестоките реперкусии и ограбувања на норманските платеници нанеле тежок удар кон стремежите на македонските Словени за возобновување на старото Царство. Истовремено со тоа се зацврстувал и византискиот чиновнички и црковен апарат и започнало населување на туѓи феудалци во Македонија. Слободните и општинските земји заедно со нивното население биле раздавани на византиските војсководци, цркви и манастири. Требало да помине четврт столетие пред стремежот за независност и слобода одново да најде практичен израз. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == *Божилов И., Гюзелев В., ''История на средновековна Бъгария VII - XIV век'', Анибус, София 1999&nbsp;г. *Г. Острогорски, ''Историја на Византија'', Наша книга, Скопје 1992&nbsp;г. *Fine, J. , ''The Early Medieval Balkans'' *Јовановиќ М., ''Востанијата на македонскиот народ во XI век'', Култура, Скопје 1963&nbsp;г. *Панов Б., ''Средновековна Македонија'', том 3, Скопје 1985&nbsp;г. *Чепреганов Т., и други., ''Историја на македонскиот народ'', ИНИ, Скопје 2008 година. == Користени извори == *''Византиски извори за историју народа Југославије'', т. III, Београд, 1966 *''Гръцки извори за българската история'' том VI ; (1967) *''Документи за борбата на Македонскиот народ за самостојност и за национална држава'', Скопје, 1981, Том Први. *Лапе Љ., ''Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ'', т. I, Просветно дело, Скопје, 1959 г. *Псел М., ''Хроника'', ЦИД, Подгорица 2000 г. [[Категорија:Самоилово Царство]] sk0xdj16d8oowpi5tkib5tzm33zkm1t Граѓани на Самоиловото царство 0 1005407 5579167 5419497 2026-06-20T08:40:41Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство (3) 5579167 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Јули 2013}} {{Инфокутија народ |group = Словѣне <ref>I. Maguel, Samuel: The king that defeated the Greeks, 2003, page 32</ref> | flag= | caption2= Македонското национално знаме |image = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[File:PetarDelyanIsProclaimedTsarOfBulgaria.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Samoil.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Петар Делјан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Цар Самоил]]</small></td> </tr> <tr> </table> |languages = '''[[старословенски јазик]]''' |rels = '''† [[Охридска архиепископија|Православие]]''' |related=[[Словени]] }} ''Граѓаните на [[Самоиловото Царство]]'' биле [[население]]то кое живеело во границите на големата [[Македонци|македонска]] средновековна [[држава]] на чие чело стоел [[Самоил]]. Најголем дел од населението во целото царство биле [[Словени]] ([[Македонци]]те, [[Бугари]]те и [[Срби]]те) или словенизирано население кое го зборувало службениот јазик во државата - [[старословенски јазик]]. Во помал број имало [[Грци]] кои зборувале [[грчки јазик]] и живееле во [[Тесалија]] која била дел од Самуиловото царство по 973 година, [[Албанци]] и [[Власи]] како народи кои останаа од [[Римското Царство]] и [[антички Македонци|македонските староседелци]] кои со тек на времето го прифаќаат старословенскиот јазик и заедничкиот живот со ''[[македонските Словени]]'' во [[Македонија]]. Најголем број од населението имало [[православие|православна религија]] и биле припадници на тогаш новосоздадената независна црква во [[Преспа]] која претставувала предок на [[Охридската архиепископија]]. Помеѓу словенските народи не постоело диференцирање, па затоа сите граѓани кои го зборувале словенскиот јазик биле нарекувани ''Словени'' ([[старословенски јазик|старословенски]]: ''Словѣне''), додека византиските автори граѓаните на оваа држава ги нарекувале ''Бугари'' ({{langx|el|Βούλγαροι}}). == Култура == ===Јазик=== {{Главна|старословенски јазик}} [[Податотека:Staroslovenska biblija.jpg|thumb|[[Библија]]та на старословенски јазик]] Службен јазик во Самоиловото Царство бил '''''старословенскиот јазик''''' (''словѣ́ньскъ ѩзкъ'') кој уште е наречен и ''средновековен македонски јазик''. Старословенскиот јазик на [[Балканскиот Полуостров]] се засновал на јазикот што го зборувале [[македонските Словени]] во регионот на [[Солун]]. Со големата преселба на народите дошло до раселување на многу народи и племиња, меѓу кои биле и [[Словени]]те. Кон крајот на [[VI век]] од нашата ера словенските племиња веќе ја имале напуштено својата (претпоставена) прататковина во Закарпатието и се раселувале низ [[Европа]]. Раселувањето се движело главно во три правци: на исток низ [[Источноевропска Низина|Источноевропската Низина]], на запад кон средна Европа и на југ кон [[Балкан]]скиот Полуостров. Со распадот на оваа „племенска“ заедница на [[словени|старите словени]], дошло до јазично раслојување на словенските говори, односно на распад на прасловенската јазична заедница. Така се оформиле три големи групи дијалекти: источна, западна и јужна група. Секоја од овие групи пројавила (создала) сопствени особини кои ја разликувале од останатите, но се претпоставува дека овие разлики биле (до средината на [[IX век]], т.е. до запишувањето на првите словенски зборови) сè уште мали и ''не толку'' значајни за да пречат во дирекната комуникација помеѓу говорителите на различни дијалекти. Од друга страна, пак, овие групи биле своевидни конгломерати, па во секоја од нив се јавувале поддијалекти. Така, крајот на [[VI век]] се смета за крај на постоењето на единствената прасловенска јазична заедница. ===Религија=== [[Податотека:Св Софија Охрид.JPG|thumb|Света Софија]] {{Главна|Охридска архиепископија}} Целото населеие на Самоиловото Царство имало православна христијанска религија. Откако [[Комитопули]]те ја направија првата средновековна македонска држава се стремеа за нејзина ''црковна независност'', затоа во престолнината на својата империја - градот [[Преспа]] кој се наоѓал во [[Мало Преспанско Езеро]] изградиле голема црква ''Св. Ахил'' која била седиште на новосоздадената ''Преспанска православна црква''. Во оваа црква се предавало исклучиво на словенски јазик и таа претставувала предок на Охридската архиепископија. Откако Самоил ја преместил престолнината од [[Свети Ахил (остров)|островот Ахил]] во [[Охрид]] поради безбедносни причини го преместил и седиштето на црквата. Во Охрид била изградена црквата ''[[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Света Софија]]'' која станала престолнина на Охридската архиепископија. Оваа црква продолжила да постои и по поразот на Самоил но под власт на Цариградската патријаршија. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Самоилово Царство]] i7iiv3tiggbfk7paphyrr1rvs4mw1u4 Предлошка:Христијанство во Македонија 10 1027648 5579209 5444033 2026-06-20T08:42:14Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579209 wikitext text/x-wiki {|class="toccolours" style="margin-left:1em; padding:2px; float:right; clear:right; font-size:85%; text-align:center;" | colspan="4" rowspan="1" |<small>Дел од темата</small><br><span style="font-size:medium;">'''[[Христијанство во Македонија|Христијанството<br />во Македонија]]'''</span> [[Податотека:Cros.svg|50п|Христијански крст]] |- | style="font-size:11px" | '''[[Христијанство во Македонија|Историја]]'''<br /> [[Мисијата на Апостол Павле во Македонија|Мисијата на Апостол Павле]]<br /> [[Христијанизација на Македонија|Христијанизација]]<br /> [[Свети Кирил]] · [[Свети Методиј]]<br /> [[Свети Климент Охридски|Свети Климент]] · [[Свети Наум Охридски|Свети Наум]]<br /> [[Црквата во Самоиловото Царство|Самоилово Царство]]<br /> [[Христијанство во Отоманска Империја|Отоманска Империја]]<br /> [[Странски пропаганди во Македонија|Странски пропаганди]]<br /> |- | style="font-size:11px" | '''[[Православие]]'''<br /> [[Охридска архиепископија]]<br /> [[Македонска православна црква - Охридска Архиепископија|МПЦ-ОА]]<br /> |- | style="font-size:11px" | '''[[Католицизмот во Македонија|Католицизам]]'''<br /> [[Апостолски егзархат во Македонија|Апостолски егзархат]]<br /> [[Скопска бискупија]]<br/> [[Политичко влијание на Ватикан во Македонија|Римокатоличко влијание]]<br /> [[Лазаристи]] |- | style="font-size:11px" | '''[[Протестантство во Македонија|Протестантство]]'''<br /> [[Протестантска пропаганда во Македонија|Протестантска пропаганда]]<br /> [[Евангелско-методистичка црква на Македонија|Евангелско-методистичка црква]]<br /> [[Баптистичка Црква во Македонија|Баптистичка Црква]] |- |} <noinclude> [[Категорија:Предлошки за христијанството]] bzvx3cyi8sd46z1fpu2mxnoca4wn0k7 Историја на Старата скопска чаршија 0 1044322 5579177 5564372 2026-06-20T08:41:04Z Bjankuloski06 332 /* Ран период */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579177 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Skopje carsija i kale.jpg|мини|десно|300п|Чаршијата со Калето во позадина во 1920-тите]] '''Историјата на Старата скопска чаршија''' го опфаќа периодот од постоењето на првите населби на нејзината територија, преку почетоците на нејзиното настанување, нејзиниот понатамошен развој, па сè до неодамнешните случувања. Просторот во околината на [[Стара скопска чаршија|Старата скопска чаршија]] и на [[Скопско кале|Скопското кале]] бил населен уште 4.000 години п.н.е., а за тоа сведочат археолошките пронајдоци ископани на Скопското кале. Голем развој бил постигнат за време на римското владеење со ргадот [[Скупи]], кога започнале да се градат храмови, театри и други знаменити градби. Своите почетоци како трговски центар, чаршијата ги имала во времето на визнтиското владеење со градот во 11 век, кога управата на [[Манастир „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“|манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“]] организирала годишен панаѓур. Во следниот период, просторот започнал забрзано да се развива како трговски центар, а за тоа голем придонес имале и трговците од [[Дубровник]] и [[Венеција]]. Најголемиот подем чаршијата го достигнала во време на османлиското владеење со градот. Овој период бил исполнет и со изградбата на најголемиот број објекти коишто се наоѓаат на просторот и околу чаршијата. Сепак, периодот бил одбележан и со силниот земјотрес од 1555 година и [[Палеж на Скопје 1689|палежот]] на градот во 1689 година, по кои голем број од објектите биле разрушени и потоа повторно обновени. Во текот на 19 век бил забележан и најголемиот процут на занаетчиството, при што занаетчиите биле организирани во [[еснаф]]и, а чаршијата била поделена на повеќе помали занаетчиски чаршии. Старата скопска чаршија го продолжила својот развој и во текот на 20 век. Големи оштетувања претрпела со двете светски војни и со [[Скопски земјотрес 1963|земјотресот]] во 1963 година, но најголем дел од разрушените објекти потоа биле обновени и пренаменети во објекти со уметничка намена. == Ран период == Најстарите археолошки пронајдоци пронајдени на [[Скопско кале|Скопското кале]] посочуваат дека околниот простор бил населен уште 4.000 години п.н.е., додека првите историски податоци наведуваат дека први кои се населиле на просторот биле [[Пајонци]]те во VI век п.н.е.<ref name="Историјат">[http://staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=126&Itemid=84&lang=mk Стара скопска чаршија: Историјат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120926063633/http://www.staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=126&Itemid=84&lang=mk |date=2012-09-26 }}, ''sataracarsija.mk''.</ref> Со завладејувањето на Скупи од страна на Римјаните, започнала изградбата на храмови, бањи и театри, со што градот станал значаен верски и културен центар во [[Римско Царство|Римското Царство]], што придонело и за развој на просторот на денешната чаршија. Во 518 година, Скупи бил разурнат од катастрофален земјотрес, па со доаѓањето на власт на [[Јустинијан I]] била изградена нова престолнина која оддалечена од просторот на разурнатиот град.<ref>Dragojević Josifovska, „Inscriptions de la Mésie Supérieure (IMS)“, vol. VI, Scupi et la région de Kumanovo, Beograd, 1982.</ref> Сепак, за да се заштити населението кое го напуштило градот, се населило на еден рид на којшто императорот Јустинијан го изградил денешното Кале.<ref name="Историјат"/> Со создавањето на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]], Скопје добил стратешко, политичко, економско и културно значење, а просторот околу Скопското кале бил утврден со изградба на бедеми, со цел да се сочуваат неговите богатства. Во времето на [[Цар Самоил]], на бедемите била изградена и голема градска порта, подоцна позната како „Порта до водната кула“, која послужила за одбрана од нападите на византискиот цар [[Василиј II]] во 1001 година.<ref>[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-do-samuil.html Историски преглед од најстаро време до пропаста на Самоиловото Царство] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215620/http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-do-samuil.html |date=2011-07-22 }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> == Среден век == === Византиска власт === По потпаѓањето на [[Самоиловото Царство]] под визатиска власт во 1018 година, императорот Василиј II го претворил Скопје во седиште на [[Тема (управна единица)|тема]] и црковно седиште, на чело со епископ кој бил избиран на секои четири години. По смртта на Василиј, неговиот наследник, [[Роман III Аргир]], презел активности за обновување на [[Манастир „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“|манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“]], кој според грамота од 1300 година на српскиот крал [[Стефан Урош II Милутин]] се наоѓал на брегот на реката [[Серава]], на ридот наречен „Виргин“, односно на местото каде денес се наоѓа [[Султан-муратова џамија]] и бил еден од најбогатите и најугледни манастири на поголем дел од [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] во тоа време.<ref name="XI,XII">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-sreden-vek-1.html Настанување на чаршијата во XI и XII век]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Според зачуваната Виргинска грамота од 1277 г., императорот му дал одобрение на манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“ да организира годишен панаѓур на празникот „Воведение на Богородица“ на [[21 ноември]] секоја година, со право да наплаќа одредени давачки заради негово издржување, како и неделен пазар најнапред во секој петок, а подоцна и во вторник. Ваквите настани биле организирани во периодот од 1028 до 1034 година, на простоот на манастирската ливада, која се наоѓала на надворешноста на тогашното скопско подградие Доленград, крај десниот брег на реката Серава, односно на местото на кое денес се наоѓа [[Бит-пазар (Скопје)|Бит-пазар]].<ref name="XI,XII"/> [[Податотека:Old Bazaar Skopje entrance.JPG|мини|десно|180п|Северната порта на влезот во чаршијата, од која се излегувало на патот кон [[Цариград]]]] Со доаѓањето на власт на [[Династија на Комнинените|династијата на Комнините]] на почетокот на 12 век, градот бил избавен од постојаните воени закани и во овој релативно мирен период бил забележан значителен развој. Развојот бил проследен со изградба на бедеми и одбранбени кули околу Доленград, а биле градени и манастири и цркви. Со изградбата на бедемите, просторот на кој се одржувал панаѓурот се нашол веднаш под нив, покрај северната порта, од која се излегувало на патот кон [[Цариград]]. Силниот развој на трговијата придонел за градот да се расчуе како значаен трговски центар, па раширувањето на трговските односи е одбележано и со присуството на панаѓурот и неделниот пазар дури и од страна на дубровничките и венецијанските трговци. Во своето дело „Стара скопска чаршија“, [[Коста Балабанов]] наведува дека се појавила неможност трговците да ги продадат донесените производи во еден ден, со што се појавила потребата да преноќат и тие започнале тоа да го прават на манастирската ливада. Меѓутоа, управата на манастирот, која ги наплаќала давачките и управувала со просторот, не дозволвуала тој да се користи за подигнување на трајни градби. Поради тоа, некои трговци започнале да се засолнуваат во внатрешната страна од бедемите на Доленград, чии порти навечер се затворале. Со тек на време, започнало постепеното засолнување во внатрешноста од градот, понувајќи од северната, па сè до јужната порта. Кон крајот на 12 век, веќе биле подигнати трајни простории за складирање на стоката, биле воведени давачки за користење на градското земјиште и започнало продавањето на стока од овие простори, не само за време на пазарните денови, туку и надвор од нив, со што практично бил создаден трговски простор кој се развил во денешната чаршија.<ref name="XI,XII"/> Во текот на 13 век, трговскиот протстор продолжил да се развива, иако градот повторно бил подложен на воени судири, освојувања и грабежи. Бројот на дуќани започнал да се зголемува, а просторот бил проширен и околу северната порта, внатрешноста на Доленград и околу [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Скопје|црквата „Рождество на Пресвета Богородица“]].<ref name="XII">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-sreden-vek-2.html Старата скопска чаршија и Скопје во XIII век]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> И покрај постојаните воени судири, Скопје во тој период го добил својот прв трговски центар, трговско-занаетчиска градба, која во тоа време била една од најголемите и најскапите на Балканот. Оваа градба се наоѓала во јужниот дел од Доленград, крај бедемот покрај кој минувале заштитниот канал со вода и коритата на реките [[Вардар]] и [[Лепенец]]. Имала 15 издолжени [[свод]]ови, под кои се наоѓал простор кој зафаќал површина од 1.200 m<sup>2</sup>. Последните нејзини остатоци биле разрушени во првата половина од 20 век, а таа целосно е видлива на гравура од холандскиот графичар [[Јакобус Хаверин]], изработена во 1594 година и објавена во [[Нирнберг]].<ref name="XII"/> ==== Српска власт ==== Во 1282 година, српскиот крал Стефан Урош II Милутин го освоил Скопје, со што градот влегол во составот на [[Рашка]], а подоцна и во рамките на средновековната српска држава. Овој период се одликува со изградбата на многубројни црквии, манастири и дворци во и околу градот. За време на својот престој во Скопје, во 1299 и 1300 г., византискиот пратеник Теодор Метохит забележал дека освен Горенград, постои и Доленград, кој бил заштитен со ѕидини.<ref name="XIII">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-sreden-vek-3.html Чаршијата под власта на средовековните српски владетели 1282-1392 година]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Како најсветол период од српското владеење се смета времето на царот [[Стефан Душан]], кој во 1345 година го прогласил Скопје за престолнина на својата држава, а веќе следната година бил во него и крунисан за цар. Во негово време, чаршијата не се споменувала како посебен трговски центар, туку градот, општо, се наведува како главно трговско место со развиено занаетчиство, каде што посебна улога имале дубровничките и венецијанските трговци. Според [[Стојан Новаковиќ]] и [[Гедеон Јуришиќ]], за време на владеењето на царот Душан дури бил изграден и [[Куршумли-ан]], кој служел како воена касарна. Освен тоа, некои автори сметаат дека на местото на денешната [[Султан-муратова џамија]] се наоѓал и Душановиот царски дворец.<ref name="XIII"/> По смртта на Стефан Душан, градот бил под српска власт сè до 1392 година, кога [[Вук Бранковиќ]] им го предал на [[Отоманци]]те, со што влегол во рамките на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]].<ref>{{Наведена мрежна страница |year= 2010 |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/354223/Macedonia/42800/The-Ottoman-Empire?anchor=ref476755 |title = Macedonia: The Ottoman Empire|publisher=[[Енциклопедија Британика]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.skopskokale.com.mk/en/aboutkale.php|title = Archeological exavations "Skopsko Kale"|publisher = skopskokale.com.mk|accessdate = 2012-09-08|archive-date = 2011-02-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20110207061943/http://www.skopskokale.com.mk/en/aboutkale.php|url-status = dead}}</ref> == Отоманско време == === XV век === Со освојвуањето на Скопје од страна на отоманските Турци, забрзано започнал да се менува етничкиот состав на населението во градот. Исто така, богатството со коешто располагале месните цркви, манастири, а и самото население преминало во рацете на Турците. Градот бил претворен во воено упориште и во негови рамки започнала изградбата на величествени објекти од сакрален карактер, кои видно ја имзениле и архитектурата на градот.<ref name="XV">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-1.html Старата скопска чаршија во XV век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120316160905/http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-1.html |date=2012-03-16 }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> На просторот на Доленград и средновековната чаршија започнала изградбата на голем број капитални и сакрални објекти, кои се јавиле како неопходни да ги задоволат потребите на нараснатото муслиманско население. Така, на темелите на тогашните црки започнала изградбата на [[џамија|џамии]], а наскоро започнале да се градат и разни други објекти од стопански карактер. Уште во првите декади на 15 век, освојувачот на градот, [[Паша Јигит-бег]], на местото на коешто тогаш се наоѓала црквата „Св. Врачи“ ја изградил [[Јигит-пашина џамија|Јигит-пашината џамија]].<ref name="XV"/> Големи промени на архитектонскиот карактер на чаршијата настанале во времето на вториот отомански намесник на Скопје, [[Исхак-бег]], и во времето на неговиот син, [[Иса-бег]]. На темелите на [[Манастир „Св. Ѓеорѓи Горгос Скорпостижник“|манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“]] Исак-бег ја започнал изградбата на Султан-муратовата џамија, чијашто изградба била завршена во 1436 година. Во 1438, на просторот на манастирската ливада, тој ја започнал изградбата на Исхак-беговата (Шарена) џамија, во чиишто рамки е изградено и [[турбе]], каде што бил погребан. По неговата смрт, започнувајќи од 1445, па сè до 1469 година, неговиот син и наследник, Иса-бег, изградил бројни објекти а просторот на чаршијата, кои биле неопходни за стопанскиот развој на градот. Така, во негово време биле изградени: [[Безистен (Скопје)|Безистенот]], [[Чифте амам]]от, [[карвансарај]]от [[Сули ан]] и конакот [[Капан ан]]. По смртта на Иса-бег, по негов завет е изградена [[Иса-бегова џамија (Скопје)|Иса-беговата џамија]] (1475), а подоцна и [[Хаџи-касамова џамија|Хаџи-касамовата џамија]] (1489-1490) и [[Мустафа-пашина џамија|Мустафа-пашината џамија]] (1492).<ref name="XV"/> Во периодот од 1489 до 1497 година, познатиот дарител, [[Даут-паша]], вложил во изградбата на повеќе објекти во чаршијата, меѓу кои најпознат е [[Даут-пашин амам|Даут-пашиниот амам]]. Истовремено, како придружни градби на големите џамии биле изградени и [[имарет]]и, т.е. јавни куји во кои се приготвувала и служела храна за бездомниците и патниците кои престојувале во градот.<ref name="XV"/> === XVI-XVII век === Во периодот на 16. и 17 век, чаршијата го достигнала својот урбан и стопански зенит, развивајќи се во една од најголемите ориентални чаршии на Балканот. Забрзаниот развој на трговијата и изградбата на нови дуќани и објекти продолжила и понатаму. Во 1504 година, во непосредна близина на чаршијата, [[Јахја-паша]] изградил џамија, која денес во негова чест е позната како [[Јахја-пашина џамија]].<ref>[http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=385 Macedonian cities - Skopje mosques] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061002134554/http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=385 |date=2006-10-02 }}, Macedonian cultural and information centre.</ref> Забележително во тој период е што се појавиле повеќе помали чаршии, во зависност занаетите кои биле застапени на просторот. Така, на просторот на чаршијата постоеле: кожарско-ќурчиска, калајџиска, железарска, платнарска, кујунџиска и други помали чаршии. Освен тоа, во чаршијата започнала со работа и ноќна стража, која за чување на дуќаните наплаќала по 12 [[акче|акчиња]].<ref name="XVI">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-2.html Старата скопска чаршија во XVI век]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> [[Податотека:Skopje1594.gif|мини|лево|200п|Гравура на Скопје изработена од холандскиот графичар [[Јакобус Хаверин]] во 1594 година]] Караван-сарајот [[Куршумли ан]] бил обновен кон средината на столетието, а во 1543 година започнала повторната изградба на [[Црква „Св. Спас“ - Скопје|црквата „Св. Спас“]], којашто била прв христијански објект за кој Турците одобриле обновување. Силниот земјотрес, кој во 1555 го погодил Скопје, причинил огромни штети во чаршијата, но сепак градот набргу закрепнал и продолжил непречениот развој на трговијата. Голема улога во тоа имале многубројните трговци кои ја посетувале чаршијата и создавале свои колонии. Поголемиот дел од трговијата се одвилвал благодарение на влијателната еврејска колонија, а била создадена и колонија на дубровничките трговци.<ref name="XVI"/> Втората половина од 16 век ја одбележала изградбата на [[Саат-кула (Скопје)|Саат-кулата]] во 1572 година, која била подигната во дворот на [[Султан-муратова џамија]] и набргу станала заштитен знак на градот.<ref name="XVI"/> Со оглед на фактот што градот прераснал во значаен развиен трговски град во европскиот дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], во текот на 17 век бил псоетен од голем број трговци и патописци, кои во своите записи давале опис на изгледот на чаршијата и начинот на кои се водела трговијата во неа. Еден од нив е и познатиот отомански патописец, [[Евлија Челебија]], кој двапати го посетил градот во периодот од 1660 до 1668 година и за време на неговата прва посета (1660-1661) за чаршијата забележал: {{cquote|Таа брои 2.150 дуќани. Тука има плоштади и пазари, со сводови и куполи. Од сите најубави се: чаршијата на безазите (Памучни ткаенини), чадорџиите, папуџиите, бојаџиите и ткајаџиите (капи). Тоа се големи чаршии изработени по план. Сокаците им се чисти и калдрмисани. Секој дуќан го красат [[зумбул]]и, [[темјанушка|темјанушки]], [[роза|рози]], [[босилек]], [[јоргован]] и [[лилјани|крин]] во вазни и саксии. Тие со својата миризба просто го опиваат мозокот на посетителите и трговците. Тука има образовани и многу чесни луѓе. За време на летните жеги сиот скопски пазар личи на багдадските сенки, зашто сите негови чаршии се со наткривени капаци и сводови како во [[Сараево]] и [[Алеп|Халеп]].<ref name="За чаршијата">[http://staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=127&Itemid=27&lang=mk Стара скопска чаршија: За чаршијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160413102843/http://staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=127&Itemid=27&lang=mk |date=2016-04-13 }}, ''staracarsija.mk''.</ref><ref>[http://zurnal.mk/Content.asp?ID=12411161649&rating=5 Изложба по повод 400-годишнината од раѓањето на Евлија Челеби] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305091121/http://www.zurnal.mk/content.asp?id=12411161649&rating=5 |date=2016-03-05 }}, ''Журнал'', 12 април 2011</ref>}} Англискиот лекар и патописец [[Едвард Браун]], кој го посетил градот во 1669 година, бил воодушевен од безстенот во чаршијата со неговиот оловен покрив и наведва дека околу него имало улици покриени со штици и разновидни занаетчиски дуќани. Тој, исто така, споменува дека од Скопје во тој период биле извезувани најразновидни производи, како [[волна]], [[восок]], [[тутун]], [[платно]], [[свила]], [[сребро|сребрени предмети]] и разни други украси.<ref name="XVII">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-3.html Старата скопска чаршија во XVII век]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Сепак, развојот на чаршијата и мирот којшто владеел бил прекинат со повлекувањето на отоманската војска по неуспешната [[Опсада на Виена (1683)|опсада на Виена]] во 1683 година и навлегувањето на австриските трупи предводени од генералот [[Пиколомини]]. Пиколомини го запалил Скопје, а големиот пожар од 26 и 27 ноември 1689 г. речиси целосно го уништил градот. Како псоледица на пожарот, чаршијата била речиси целосно уништена, а сè што останало се само неколку џамии и амами.<ref name="XVII"/> === XVIII-XIX век === По големите штети предизвикани со пожарот во 1689 година, чаршијата била обновувана во текот на целиот 18 век. Нејзиниот нов развој бил отежнат поради економски ослабнатата Отоманско Царство, но и поради големите епидемии на [[чума]] и други заразни болести.<ref>[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-4.html Старата скопска чаршија во XVIII век]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Со воведувањето на реформите од првата половина на 19 век, се создале подобри економски услови и за развој на чаршијата. Била согледана потребата од развиено занаетчиско производство, па биле воведени мерки за заштита на занаетчиите, што директно влијаело на забрзаниот развој на чаршијата. Истовремено, забележително е што во градот се доселувало македонско христијанско население од околните села.<ref>Јован Хађи Васиљевић: „Скопље и његова околина“, Београд 1930, стр. 84-124.</ref> Со тоа, се зголемил бројот на македонски занаетчии и трговци, кои имале главна улога и во обновувањето на црквите во и околу чаршијата, откако султанот [[Мехмед II]] им одобрил на христијанските верници да градат цркви на територијата на Империјата. Така на пример, [[Црква „Св. Димитрија“ - Скопје|црквата „Св. Димитрија“]] била неколкупати реновирна во текот на 19 век, сè додека не го добила својот денешен изглед со последните промени во 1896 година. Еврејското население, пак, ја обновило [[Синагога Бет Јаков|синагогата Бет Јаков]].<ref name="XIX">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-tursko-5.html Старата скопска чаршија во XIX век]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Значајни промени во тој период настанале во целокупниот изглед на чаршијата, така што постојана била изградбата на нови дуќани и објекти. Кон средината на столетието, забрзан бил пробивот на нов, современ архитектонски стил, кој придонел чаршијата полека да започне да го губи својот ориентален облик. Голем број од градбите биле во стилот на [[Староградска македонска архитектура|староградската македонска архитектура]], но се воочувале и елеменети од [[Архитектонски еклектицизам|еклектицизмот]] и [[Барокна архитектура|барокот]]. На просторот од Даут-пашиниот амам до [[Бит-пазар (Скопје)|Бит-пазар]] се простирале дуќани, анови и амами, а по улиците се движеле трговци од повеќе земји. Во тоа време, српскиот политичар и историчар, Стојан Новаковиќ чаршијата ја опишал како <blockquote>„склоп тесни и криви улички со многу трговско-занаетчиски продавници и дуќани. Улиците биле покриени со штици, а дуќаните со [[ќепенок|ќепенци]]... Чаршијата е долга и има повеќе напречни улици, исто така покриени...“<ref name="XIX"/><ref>[http://www.staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=231%3A-19-&catid=50%3A2010-10-22-13-06-54&lang=mk Стара скопска чаршија: Животот во старата скопска чаршија за време на 19 век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120328044400/http://www.staracarsija.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=231%3A-19-&catid=50%3A2010-10-22-13-06-54&lang=mk |date=2012-03-28 }}, ''sataracarsija.mk''.</ref></blockquote> Според записите на голем број патописци кои ја посетиле чаршијата во втората половина на 19 век, во неа успешно работеле од 50 до 90 различни видови занаети, здружени во силни еснафски здруженија и поделени во одделни помали чаршии во рамките на единствената Скопската чаршија. Тоа придонело, Скопје, одново, да стане значаен трговски центар, не само на Балканскиот Полуостров, туку и на територијата на целата Отоманско Царство.<ref name="XIX"/> Во својот патопис од 1896 година, Виктор Рерар запишал: {{cquote|Големите азиски пазари, како оние во Бурса, Алеп или Дамаск, во споредба со Скопската чаршија претставуваат само бледи и банални турски знаменистости.<ref>[http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=311 Macedonian trades and crafts 16th-19th century] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305023827/http://macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=311 |date=2016-03-05 }}, Macedonian cultural and information centre.</ref>}} == Чаршијата од XX век до денес == [[Податотека:Sultan-Murad-mosque.JPG|мини|десно|170п|Султан-муратовата џамија во 1919 година]] Почетокот на 20 век се одликува со бројни немири и војни, како и големи промени во стопанскиот живот, предизвикани од раширувањето на капиталистичките општествени односи и развојот на градските населби. Во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] била причинета штета во чаршијата, па во првите години по војната е забележан нејзин развој преку обновување на старите трговски и занаетчиски објекти. Во тоа време, чаршијата територијално се проширила и преку [[Камен мост (Скопје)|Камениот мост]], на десниот брег од реката Вардар, сè до железничката станица.<ref name="XX">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-xx-1.html Чаршијата од почетокот на XX век до Втората светска војна]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Појавата на [[Големата криза]] во светот во раните 1930-тите имала голем одраз и врз трговијата во чаршијата. Дошло до раслојување и осиромашување на занаетчиството, зголемување и на невработеноста и на задолженоста. За текот на овие години во чаршијата сведочи и репортажата на Љубо Стојовиќ во весникот „Вардар“ од 1934 година, во која тој ја исакнува монотоноста и здодевноста во чаршијата и како трговците ги молат купувачите да купат. Тој, исто така, ја споменува и запуштеноста на безистенот и тоа дека е затворен како тврдина и издаван под кирија.<ref name="XX"/> За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], чаршијата била целосно економски умртвена и била користена за потребите на [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ во Вардарска Македонија]]. Така, во неа биле подготвувани илегални акции, а служела и како засолниште за припадниците на НОБ. Во близина на Исхак-беговата (Шарена) џамија се наоѓа куќа во која од 1942 до 1944 година престојувале и се состанувале членови на Покраинскиот комитет на [[Комунистичка партија на Југославија|КПЈ]] за Македонија и на Оперативниот штаб. Во непосредна близина пак на Камениот мост, на местото на денешната зграда на Комерцијалната банка, имало куќа во која била сместена првата илегална работилница за оружје, муниција и диверзантски материјал.<ref name="Втора светска војна">[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-xx-2.html Старата чаршија за време на Втората светска војна]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Периодот на војната е време во кое биле причинети огромни штети и загуби во самата чаршија и во нејзината околина. Чаршијата останала без своето еврејсо население, чијашто [[Депортација на Евреите од Македонија|депортација]] кон концентрациониот логор [[Треблинка]] започнала на 11 март 1943 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ce-review.org/00/4/daskalovski4.html |title=Remembering the Past - Jewish culture battling for survival in Macedonia, Zhidas Daskalovski |accessdate=2012-09-08 |archive-date=2019-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301194501/http://www.ce-review.org/00/4/daskalovski4.html |url-status=dead }}</ref> Истата 1943 година, бугарските фашистички власти ја ограбиле и опожариле црквата „Св. Богородица“, која се наоѓала во непосредна близина на чаршијата, а за време на бомбардирањата на Скопје била уништена и [[Јигит-пашина џамија џамија|Јигит-пашината џамија]]. До темел била разурната и синагогата Бет Јаков. Од црквата „Св. Спас“, бугарските власти го разглобиле иконостасот, со намера да го префлат во трезорите на Народната банка, но по војната истиот бил вратен во црквата.<ref name="Втора светска војна"/> По завршувањето на Втората светска војна, просторот на чаршијата, повторно, се преворил во главен трговски центар во градот. Во тој период, под раководство на Заводот за заштита на спомениците и културата, за првпат започнало систематско истражување и проучување на чаршијата како споменик од непроценлива вредност, кое имало за цел да пронајде начини за нејзина понатамошна заштита. На [[26 јули]] [[1963]] со силниот [[Скопски земјотрес 1963|земјотрес]] кој го погодил Скопје, голем број на дуќани биле целосно разрушени. Од културно-историските знаменитости, речиси целосно разрушени [[Сули ан]], [[Капан ан]], џамиите [[Џамија Араста|Араста]] и [[Џамија Казанџилер|Казанџилер]], и [[Ѓулчилер амам]]. Делумно разрушени биле [[Чифте амам]]от, [[Куршумли ан]], црквата „Св. Спас“, Безистенот, [[Џамија Ќосе Кади|џамијата Ќосе Кади]] и Султан-муратовата џамија.<ref>[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-xx-3.html Старата чаршија од ослободувањето до катастрофалниот земјотрес во 1963 година]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> [[Податотека:Skopje OldBazaar.jpg|мини|десно|200п|Денешен изглед на улица низ чаршијата]] Обновувањето на разрушената Скопска чаршија продолжило по земјотресот, за чијашто цел до израз доаѓа примената на современ градежен материјал. Во раните 1970-тите биле обновени водоводната и канализационата мрежа, а било извршено и поплочување на улиците низ чаршијата и отстранување на турската калдрма. Во тој период, исто така, бил изграден и мост со стоковна куќа над булеверот Гоце Делчев, со чија помош биле споени отсечените делови од чаршијата. Кратко потоа, започнало и обновувањето на речиси целосно разрушените Капан ан и Сули ан, по што биле обновени и останатите културно-историски знаменитости, кои претрпеле штети со земјотресот. Освен тоа, некои градби биле посветени на културата и уметноста, а биле изградени и нови, како што се групата згради во рамките на [[Музеј на Македонија|Музејот на Македонија]] и [[Музеј на современата уметност (Скопје)|Музејот на современата уметност]].<ref>[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/skopje_stara_charshija/istorijat-xx-4.html Старата чаршија по катастрофалниот земјотрес]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Проект „Стара скопска чаршија“.</ref> Во ноември 2006, во чаршијата беше поставен споменик на [[Споменик на Скендербег (Скопје)|Скендербег]].<ref name="Скендербег">[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=2386D70BEBF95041913DF03B3E878E56 Скендер-бег пречекан со еуфорија во Македонија], ''[[Утрински Весник]]'', 26 ноември 2006.</ref> Македонскиот премиер, [[Никола Груевски]], во 2010 година изјави дека Старата скопска чаршија е вклучена во проектот „[[Скопје 2014]]“, најавувајќи започнување на проект за ревитализација и заштита на чаршијата.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?itemID=7CCFE31E46628644885AE95F71F831E2&arc=1 Груевски: И Чаршијата е дел од „Скопје 2014“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100224062944/http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?itemID=7CCFE31E46628644885AE95F71F831E2&arc=1 |date=2010-02-24 }}, ''[[Дневник]]'', 18 февруари 2010.</ref> Непосредно пред споменикот на Скендербег, над булеварот Гоце Делчев и веднаш до мостот кој ги поврзува Даут-пашиниот амам и црквата „Св. Димитрија“ со остатокот од чаршијата, на 17 јануари 2012 година беше поставен камен-телник за изградба на плоштадот „Скендербег“.<ref name="Плоштад Скендербег">[http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=8F7875F7C8C00545853A216A064D8054 Поставен камен-темелник на плоштадот „Скендербег“], ''[[Утрински Весник]]'', 17 јануари 2012.</ref> == Поврзано == * [[Историја на Скопје]]; * [[Стара скопска чаршија]]. == Наводи == {{наводи|2}} {{Стара скопска чаршија}} [[Категорија:Историја на Скопје]] [[Категорија:Стара скопска чаршија]] newxphkcnhzvvsia08q5xr94c7kbihy Младеновац 0 1076414 5579108 4791705 2026-06-20T06:01:04Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5579108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Serbia municipality |image_skyline = Spomenik u Mladenovcu.jpg |image_caption =Споменик во Младеновац |native_name = Младеновац |official_name = Mladenovac |image_shield =COA_Mladenovac.png |district = Белград |mayor = Владан Глишиќ |area_km2 = 339 |population_total = 23314 |mpop = 53050 |latd = 44 |latm = 26 |longd = 20 |longm = 42 |code =11 |settlements = 22 |plates = BG |postal_code = 11400 |website = www.mladenovac.rs }} '''Младеновац''' е мал град и [[Општини во Србија|општина во]] [[Србија]]. Младеновац сочинува една од 17 општини на [[Белград|Град Белград]]. Според податоците од 2013 година, Младеновац имал население од 23.314 жители. ==Име== Името на градот потекнува од сопственото име „Младен“, што протолкувано значи „млад човек“, „младост“. ==Местоположба== Младеновац се наоѓа на 47 км јужно од Белград. Младеновац е дел од Белградскиот округ. Општината има 339&nbsp;км<sup>2</sup> и население од 53.050 жители. === Населени места === Општина Младеновац има 22 населени места: Селски населби: * [[Америќ]] * [[Белуѓе]] * [[Белевац]] * [[Голема Иванча]] * [[Голема Крсна]] * [[Влашка (Младеновац)|Влашка]] * [[Дубона]] * [[Јагнило (Младеновац)|Јагнило]] * [[Ковачевац (Младеновац)|Ковачевац]] * [[Кораќица]] * [[Мала Врбица (Младеновац)|Мала Врбица]] * [[Марковац (Младеновац)|Марковац]] * [[Пружатовац]] * [[Рабровац]] * [[Сенаја]] * [[Црквине (Младеновац)|Црквине]] * [[Шепшин]] Приградски населби: * [[Рајковац]] * [[Меѓулужје]] * [[Границе]] * [[Младеновац (село)]] Градски населби * Младеновац ==Наводи== {{reflist}} ==Поврзано== * [[Белград]] * [[Србија]] * [[Општини во Србија]] == Надворешни врски == {{рв|Mladenovac}} *'''[http://www.mladenovac.rs/ Општина Младеновац]''' {{Србија-никулец}} {{Општини во Белград}} [[Категорија:Општини во Србија]] [[Категорија:Градови во Србија]] eku4kt0mrp5vh2jyqv2omblfpbjnscl Хрватска народна банка 0 1082482 5578998 5011799 2026-06-19T18:43:53Z EUPBR 119386 5578998 wikitext text/x-wiki {{Infobox central bank | bank_name = Хрватска народна банка | bank_name_in_local = Hrvatska narodna banka | image_1 = Banco_Nacional,_Zagreb,_Croacia,_2014-04-20,_DD_01.JPG | image_title_1 = Поглед кон објектот каде е сместена банката | image_width_1 = 250px | image_2 =Croatian_National_Bank_logo.png | image_title_2 = | image_width_2 =120px | headquarters = Плоштад на хрватските великани 3<br>[[Загреб]] | coordinates = {{coord|45|48|44|N|15|59|03|E}} | established = 21 декември 1990 | president = [[Борис Вујчиќ]], {{IPA-sh|bǒris ʋûːjtʃitɕ|IPA}} | leader_title = гувернер | bank_of = [[Хрватска]] | currency = [[хрватска круна]] | currency_iso = HRK | reserves = 11,420 милијарди € [http://www.hnb.hr/eindex.htm] декември 2011 | borrowing_rate = | deposit_rate = | website = {{URL|www.hnb.hr}} | preceded = | succeeded = | footnotes = }} '''Хрватска Народна Банка''' ([[хрватски]]: ''Hrvatska narodna banka'') е главната [[банка]]рска институција во [[Хрватска]], а воедно ја претставува и највисоката институција на монетарната власт. Хрватска Народна Банка е [[централна банка]] на Хрватска. == Цели и задачи на Хрватската Народна Банка == Хрватската Народна Банка (НБХ) е одговорна, во рамките на своите права и должности, за стабилноста на валутата и општата [[ликвидност]] на плаќањата во земјата и во странство. Хрватската народна банка во својата работа е независна, но за својата работа одговара пред хрватскиот парламент. Добивката на Хрватската народна банка му припаѓа на државниот [[буџет]]. Позицијата на ХНР се уредува со законот за Народна Банка. Според член три на Законот за Народната Банка на Хрватска, главна цел на ХБН е одржување на [[ценовна стабилност|ценовната стабилност]], како и поддржување на хрватската [[економска политика]] во согласност со принципите на отворената [[пазарна економија]] и слободна [[конкуренција]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |title=Закон за Народната Банка на Хрватска, член 3. |accessdate=2013-05-22 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918030501/http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |url-status=dead }}</ref> # Цел на Народната Банка на Хрватска е одржување на стабилноста на цените. # Без да се доведе во прашање остварувањето на нејзината цел, Народната Банка на Хрватска ќе ја подржи [[Економска политика|економската политика]] на [[Република Хрватска]] и притоа ќе делува, согласно со принципите на отворената пазарна економија и слободна конкуренција. Што се однесува до функциите и должностите на Народната Банка на Хрватска, тие се регулирани со член 4 на истоимениот закон. Таа е самостојна и независна во согласност со [[Устав на Хрватска|Уставот]] и [[закон]]ите на Република Хрватска во целокупното работење од своја надлежност. Генерално гледано, должностите на НБХ се слични со народните банки на другите [[Држава|држави]] и се слични на функциите на народните банки кои ги даваат теориите по монетарна економија. Надлежностите и задачите на Народната Банка на Хрватска се: * Формулирање и спроведување на [[монетарна политика|монетарната политика]] и [[девизен курс|девизниот курс]], * Одржување и управување со [[девизни резерви|девизните резерви]] на [[Хрватска]], * Издавање [[Банкнота|книжни]] и ковани [[пари]], * Издавање и одземање на лиценци и одобренија во согласност со законите со кои се регулира работата на [[кредит]]ните институции, [[кредитнa униja|кредитните унии]], институциите за [[платен промет]] и системите за исплата на трансакции, девизно работење и овластени менувачници, * Надзор и мониторинг, во согласност со законите со кои се регулира работењето, на кредитни институции, кредитни унии, институциите на платен промет и [[платни системи|системи за плаќање]], институции и платните системи за порамнување трансакција - водење на сметки на кредитни институции и ефикасноста на платните трансакции на овие сметки, давање на кредити на кредитните институции и примање на [[депозити|депозитни]] средства од тие институции, * Воспоставување и унапредување на [[платeн систем|платниот систем]], * Должности предвидени со законите на Република Хрватска, * Донесувањето на подзаконските акти во работите од своја надлежност, и * Извршување други работи утврдени со закон.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |title=Закон за Народната Банка на Хрватска, член 4. |accessdate=2013-05-22 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918030501/http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Хрватската народна банка може, со цел да се реализира монетарната политика и [[политика на девизниот курс|политиката на девизниот курс]], да донесе мерки и инструменти кои се неопходни за регулирање на кредитните активности и [[ликвидност]]а на кредитните институции и регулирање на количината на [[пари]] во оптек т.е. воведување мерки поврзани со [[каматнa стапкa|каматните стапки]] и девизниот курс на домашната [[валута]]. Генерално, законот за Народна Банка на Хрватска, монетарната и девизната политика на НБХ ја регулира во овие области: * надлежности и овластувања за спроведување на монетарната и девизната политика, * работа на [[Операции на отворениот пазар|отворен пазар]], * одобрување [[кредит]]и на кредитни институции, * дисконтно работење, * каматни стапки на дискотното и кредиторното работење, * [[задолжителнa резервa|задолжителни резерви]], * тргување со [[девизи]] и ефективни пари, * [[Девизни резерви|девизните резерви]] на Република Хрватска, * отворање на сметки во странство за меѓународни плаќања.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |title=Закон за Народната Банка на Хрватска, член 9-20. |accessdate=2013-05-22 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918030501/http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |url-status=dead }}</ref> == Органи на Народната Банка на Хрватска == Како органи на Народната Банка на Хрватска се: * Советот на Народната Банка на Хрватска и * Гувернерот на Народната Банка на Хрватска. === Советот на Народната Банка на Хрватска === Советот на Народната Банка на Хрватска се состои од гувернерот, заменик и вице гувернери. Советот на Хрватската народна банка има до осум надворешни членови. Советот на Хрватската народна банка e одговорен за постигнување на целите и задачите на Хрватската народна банка. Тој воспоставува политики кои се однесуваат на активностите на Хрватската народна банка. Како фунции на Советoт на НБХ се јавуват: * утврдување на монетарната политика и политиката на девизниот курс, * донесување на Статутот и финансискиот план на НБХ, * усвојување на [[финансиски извештаи|финансиските извештаи]]: НБХ двапати годишно доставува извештај до хрватскиот парламент за финансиската состојба, степенот на стабилност на цените и спроведувањето на монетарната политика, а месечно до Министерството за финансии поднесува скратен биланс на НБХ, * утврдување на условите на кредитирање кредитни институции, * поставување на каматните стапки, * уредување на задолжителните резерви, * издавање и одземање на лиценци наа кредитни институции со седиште во Република Хрватска и филијалите на кредитни институции со седиште надвор од Хрватска, * определување на несолвентност, давање предлози за покренување на [[стечај]]на постапка и одземање на лиценца на кредитни институции, * одобрување за спојување на кредитните институции и други компании, * одобрение за назначување на претседател и членови на одборот на кредитни институции, * издавање и одземање на лиценци за работа на системот за порамнување на трансакции, * одлучувањето за деноминации и одлики на книжните и кованите пари и нивното пуштање и повлекување од оптек, * определување на [[стратегија|стратегии]] и [[Политика|политики]] за девизните резерви, * одлучување за членство НБХ во меѓународни институции и [[организација|организации]], * одлучува за основање и затворање на филијали и претставништва на НБХ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |title=Закон за Народната Банка на Хрватска, член 42. |accessdate=2013-05-22 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918030501/http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |url-status=dead }}</ref> === Гувернерот на Народната Банка на Хрватска === Гувернерот на НБХ е одговорен за спроведување на одлуките на Хрватската народна банка. Во прилог на организирањето и управувањето со Хрватската народна банка, Гувернерот на НБХ, меѓу другото, ги врши и овие должности: * ја претставува Хрватската народна банка, * обезбедува подобри услови и начини за супервизија на кредитни институции, * обезбедува решенија во процесот на [[супервизија]] на кредитни институции, * донесува подзаконски акти, одлуки и општи акти од делокругот на НБХ, а кои со законот за НБХ не се ставени како надлежности на Советот на НБХ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |title=Закон за Народната Банка на Хрватска, член 43. |accessdate=2013-05-22 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918030501/http://www.hnb.hr/propisi/zakoni-htm-pdf/h-zakon-hnb-9-7-2008.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == <references> == Официјално мрежно место == [http://www.hnb.hr Хрватска народна банка] [[Категорија:Организации во Хрватска]] [[Категорија:Банки во Хрватска]] [[Категорија:Централни банки|Хрватска]] [[Категорија:Европски систем на централни банки]] [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Економија на Хрватска]] [[Категорија:Монетарна економија]] [[Категорија:Монетарна политика]] p0w5s02i2cxsdluidjrj3bzx9t2hcdz Општини во Белград 0 1092111 5579105 4849275 2026-06-20T05:54:52Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Град Белград]] на [[Општини во Белград]] 4849275 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белград (појаснување)}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Грб ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Име ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Површина (км<sup>2</sup>) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (1991) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (2002) |- | [[Image:COA Barajevo (big).gif|center|40px]] || [[Бараево]] || 213 || 20,846 || 24,641 |- | [[Image:Cukarica coa.jpg|center|40px]] || [[Чукарица]] || 156 || 150,257 || 168,508 |- | [[File:COA_Grocka.png|center|40px]] || [[Гроцка]] || 289 || 65,735 || 75,466 |- | [[Image:Lazarevac coa.jpg|center|40px]] || [[Лазаревац]] || 384 || 57,848 || 58,511 |- | [[Image:COA_Mladenovac.png|center|40px]] || [[Младеновац]] || 339 || 54,517 || 52,490 |- | [[Image:COA Novi Beograd (big).jpeg|center|40px]] || [[Нов Белград]] || 41 || 218,633 || 217,773 |- | [[Image:COA Obrenovac.gif|center|40px]] || [[Обреновац]] || 411 || 67,654 || 70,975 |- | [[Image:Palilula coa.jpg|center|40px]] || [[Палилула]] || 451 || 150,208 || 155,902 |- | [[Image:Rakovica coa.jpg|center|40px]] || [[Раковица]] || 31 || 96,300 || 99,000 |- | [[Image:Savski Venac coa.jpg|center|40px]] || [[Савски Венец]] || 14 || 45,961 || 42,505 |- | [[Image:Sopot (grb).gif|center|40px]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || 271 || 19,977 || 20,390 |- | [[Image:Stari Grad, Belgrade.gif|center|40px]] || [[Стар Град]] || 7 || 68,552 || 55,543 |- | [[File:GrbSurcin.gif|center|40px]] || [[Сурчин]] || 285 || <small>Part of Zemun municipality until 2004.</small> || 55,000 (est.) |- | [[Image:Vozdovac coa.jpg|center|40px]] || [[Вождовац]] || 148 || 156,373 || 151,768 |- | [[Image:Vracar coa.jpg|center|40px]] || [[Врачар]] || 3 || 67,438 || 58,386 |- | [[Image:Grb-zemun.jpg|center|40px]] || [[Земун]] || 153.56 || 176,158 || 136,645 |- | [[Image:Zvezdara coa.jpg|center|40px]] || [[Звездара]] || 32 || 135,694 || 132,621 |- | style="background: #E9E9E9;" | || style="background: #E9E9E9;" | TOTAL || style="background: #E9E9E9;" | 3227 || style="background: #E9E9E9;" | 1,552,151 || style="background: #E9E9E9;" | 1,608,430 |- | colspan="5" | <small><center>Извор: Завод за статистика на Србија<ref name="mdata">{{Наведена мрежна страница|title=2005 Municipal indicators of Republic of Serbia|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia|accessdate=2007-05-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|url-status=dead}}</ref></center></small> |} ==Наводи== {{reflist}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Белград]] piuczboojwb4bezt4p4mmve7runhfcc 5579107 5579105 2026-06-20T05:57:36Z Bjankuloski06 332 5579107 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белград (појаснување)}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Грб ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Име ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Површина (км<sup>2</sup>) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (1991) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (2002) |- | [[Image:COA Barajevo (big).gif|center|40px]] || [[Бараево]] || 213 || 20,846 || 24,641 |- | [[Image:Cukarica coa.jpg|center|40px]] || [[Чукарица]] || 156 || 150,257 || 168,508 |- | [[File:COA_Grocka.png|center|40px]] || [[Гроцка]] || 289 || 65,735 || 75,466 |- | [[Image:Lazarevac coa.jpg|center|40px]] || [[Лазаревац]] || 384 || 57,848 || 58,511 |- | [[Image:COA_Mladenovac.png|center|40px]] || [[Младеновац]] || 339 || 54,517 || 52,490 |- | [[Image:COA Novi Beograd (big).jpeg|center|40px]] || [[Нов Белград]] || 41 || 218,633 || 217,773 |- | [[Image:COA Obrenovac.gif|center|40px]] || [[Обреновац]] || 411 || 67,654 || 70,975 |- | [[Image:Palilula coa.jpg|center|40px]] || [[Палилула]] || 451 || 150,208 || 155,902 |- | [[Image:Rakovica coa.jpg|center|40px]] || [[Раковица]] || 31 || 96,300 || 99,000 |- | [[Image:Savski Venac coa.jpg|center|40px]] || [[Савски Венац]] || 14 || 45,961 || 42,505 |- | [[Image:Sopot (grb).gif|center|40px]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || 271 || 19,977 || 20,390 |- | [[Image:Stari Grad, Belgrade.gif|center|40px]] || [[Стар Град]] || 7 || 68,552 || 55,543 |- | [[File:GrbSurcin.gif|center|40px]] || [[Сурчин]] || 285 || <small>Part of Zemun municipality until 2004.</small> || 55,000 (est.) |- | [[Image:Vozdovac coa.jpg|center|40px]] || [[Вождовац]] || 148 || 156,373 || 151,768 |- | [[Image:Vracar coa.jpg|center|40px]] || [[Врачар]] || 3 || 67,438 || 58,386 |- | [[Image:Grb-zemun.jpg|center|40px]] || [[Земун]] || 153.56 || 176,158 || 136,645 |- | [[Image:Zvezdara coa.jpg|center|40px]] || [[Звездара]] || 32 || 135,694 || 132,621 |- | style="background: #E9E9E9;" | || style="background: #E9E9E9;" | TOTAL || style="background: #E9E9E9;" | 3227 || style="background: #E9E9E9;" | 1,552,151 || style="background: #E9E9E9;" | 1,608,430 |- | colspan="5" | <small><center>Извор: Завод за статистика на Србија<ref name="mdata">{{Наведена мрежна страница|title=2005 Municipal indicators of Republic of Serbia|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia|accessdate=2007-05-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|url-status=dead}}</ref></center></small> |} ==Наводи== {{reflist}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Белград]] 7c5bime4tzcqj79wqiwc9sv220zpygr 5579118 5579107 2026-06-20T06:05:23Z Bjankuloski06 332 /* Поврзано */ 5579118 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белград (појаснување)}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Грб ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Име ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Површина (км<sup>2</sup>) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (1991) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (2002) |- | [[Image:COA Barajevo (big).gif|center|40px]] || [[Бараево]] || 213 || 20,846 || 24,641 |- | [[Image:Cukarica coa.jpg|center|40px]] || [[Чукарица]] || 156 || 150,257 || 168,508 |- | [[File:COA_Grocka.png|center|40px]] || [[Гроцка]] || 289 || 65,735 || 75,466 |- | [[Image:Lazarevac coa.jpg|center|40px]] || [[Лазаревац]] || 384 || 57,848 || 58,511 |- | [[Image:COA_Mladenovac.png|center|40px]] || [[Младеновац]] || 339 || 54,517 || 52,490 |- | [[Image:COA Novi Beograd (big).jpeg|center|40px]] || [[Нов Белград]] || 41 || 218,633 || 217,773 |- | [[Image:COA Obrenovac.gif|center|40px]] || [[Обреновац]] || 411 || 67,654 || 70,975 |- | [[Image:Palilula coa.jpg|center|40px]] || [[Палилула]] || 451 || 150,208 || 155,902 |- | [[Image:Rakovica coa.jpg|center|40px]] || [[Раковица]] || 31 || 96,300 || 99,000 |- | [[Image:Savski Venac coa.jpg|center|40px]] || [[Савски Венац]] || 14 || 45,961 || 42,505 |- | [[Image:Sopot (grb).gif|center|40px]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || 271 || 19,977 || 20,390 |- | [[Image:Stari Grad, Belgrade.gif|center|40px]] || [[Стар Град]] || 7 || 68,552 || 55,543 |- | [[File:GrbSurcin.gif|center|40px]] || [[Сурчин]] || 285 || <small>Part of Zemun municipality until 2004.</small> || 55,000 (est.) |- | [[Image:Vozdovac coa.jpg|center|40px]] || [[Вождовац]] || 148 || 156,373 || 151,768 |- | [[Image:Vracar coa.jpg|center|40px]] || [[Врачар]] || 3 || 67,438 || 58,386 |- | [[Image:Grb-zemun.jpg|center|40px]] || [[Земун]] || 153.56 || 176,158 || 136,645 |- | [[Image:Zvezdara coa.jpg|center|40px]] || [[Звездара]] || 32 || 135,694 || 132,621 |- | style="background: #E9E9E9;" | || style="background: #E9E9E9;" | TOTAL || style="background: #E9E9E9;" | 3227 || style="background: #E9E9E9;" | 1,552,151 || style="background: #E9E9E9;" | 1,608,430 |- | colspan="5" | <small><center>Извор: Завод за статистика на Србија<ref name="mdata">{{Наведена мрежна страница|title=2005 Municipal indicators of Republic of Serbia|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia|accessdate=2007-05-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|url-status=dead}}</ref></center></small> |} ==Наводи== {{reflist}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] ttbo9ee46kx9zmhrbekl93s711y612z 5579119 5579118 2026-06-20T06:05:38Z Bjankuloski06 332 5579119 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белград (појаснување)}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Грб ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Име ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Површина (км<sup>2</sup>) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (1991) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Население (2002) |- | [[Image:COA Barajevo (big).gif|center|40px]] || [[Бараево]] || 213 || 20,846 || 24,641 |- | [[Image:Cukarica coa.jpg|center|40px]] || [[Чукарица]] || 156 || 150,257 || 168,508 |- | [[File:COA_Grocka.png|center|40px]] || [[Гроцка]] || 289 || 65,735 || 75,466 |- | [[Image:Lazarevac coa.jpg|center|40px]] || [[Лазаревац]] || 384 || 57,848 || 58,511 |- | [[Image:COA_Mladenovac.png|center|40px]] || [[Младеновац]] || 339 || 54,517 || 52,490 |- | [[Image:COA Novi Beograd (big).jpeg|center|40px]] || [[Нов Белград]] || 41 || 218,633 || 217,773 |- | [[Image:COA Obrenovac.gif|center|40px]] || [[Обреновац]] || 411 || 67,654 || 70,975 |- | [[Image:Palilula coa.jpg|center|40px]] || [[Палилула]] || 451 || 150,208 || 155,902 |- | [[Image:Rakovica coa.jpg|center|40px]] || [[Раковица]] || 31 || 96,300 || 99,000 |- | [[Image:Savski Venac coa.jpg|center|40px]] || [[Савски Венац]] || 14 || 45,961 || 42,505 |- | [[Image:Sopot (grb).gif|center|40px]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || 271 || 19,977 || 20,390 |- | [[Image:Stari Grad, Belgrade.gif|center|40px]] || [[Стари Град]] || 7 || 68,552 || 55,543 |- | [[File:GrbSurcin.gif|center|40px]] || [[Сурчин]] || 285 || <small>Part of Zemun municipality until 2004.</small> || 55,000 (est.) |- | [[Image:Vozdovac coa.jpg|center|40px]] || [[Вождовац]] || 148 || 156,373 || 151,768 |- | [[Image:Vracar coa.jpg|center|40px]] || [[Врачар]] || 3 || 67,438 || 58,386 |- | [[Image:Grb-zemun.jpg|center|40px]] || [[Земун]] || 153.56 || 176,158 || 136,645 |- | [[Image:Zvezdara coa.jpg|center|40px]] || [[Звездара]] || 32 || 135,694 || 132,621 |- | style="background: #E9E9E9;" | || style="background: #E9E9E9;" | TOTAL || style="background: #E9E9E9;" | 3227 || style="background: #E9E9E9;" | 1,552,151 || style="background: #E9E9E9;" | 1,608,430 |- | colspan="5" | <small><center>Извор: Завод за статистика на Србија<ref name="mdata">{{Наведена мрежна страница|title=2005 Municipal indicators of Republic of Serbia|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia|accessdate=2007-05-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|url-status=dead}}</ref></center></small> |} ==Наводи== {{reflist}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] pk98qe1xbaykd36j4r5xd921yeho09i 5579141 5579119 2026-06-20T06:27:34Z Bjankuloski06 332 5579141 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Belgrade Municipalities (with numbers).png | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! !! !! width=100|Општина !! width=80|Површина<br />(км<sup>2</sup>) !! Население<br />(2022) !! 2017 estimate |- | align="right"|1. || [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] ||align="right"|7 || align="right"|44,737 || align="right" |{{пб|45,877}} |- | align="right"|2. || [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] ||align="right"|16 || align="right"|36,699 || align="right" |{{пб|36,222}} |- | align="right"|3. || [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] ||align="right"|3 || align="right"|{{пб|55,406}}|| align="right" |{{пб|57,483}} |- | align="right"|4. || [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] ||align="right"|41 || align="right"|{{пб|209,763}} || align="right"|{{пб|213,985}} |- | align="right"|5. || [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] ||align="right"|155 || align="right"|{{пб|175,793}} || align="right"|{{пб|177,586}} |- | align="right"|6. || [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] ||align="right"|29 || align="right"|{{пб|104,456}} || align="right"|{{пб|108,477}} |- | align="right"|7. || [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] ||align="right"|150 || align="right"|{{пб|174,864}} || align="right"|{{пб|168,242}} |- | align="right"|8. || [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] ||align="right"|31 || align="right"|{{пб|172,625}} || align="right"|{{пб|163,542}} |- | align="right"|9. || [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] ||align="right"|154 || align="right"|{{пб|177,908}} || align="right"|{{пб|173,460}} |- | align="right"|10. || [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] ||align="right"|447 || align="right"|{{пб|182,624}} || align="right"|{{пб|181,414}} |- | align="right"|11. || [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] ||align="right"|285 || align="right"|{{пб|45,452}} || align="right"|{{пб|46,115}} |- | align="right"|12. || [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] ||align="right"|411 || align="right"|{{пб|68,882}} || align="right"|{{пб|72,209}} |- | align="right"|13. || [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right"|213 || align="right"|{{пб|26,431}} || align="right"|{{пб|26,964}} |- | align="right"|14. || [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] ||align="right"|271 || align="right"|{{пб|19,126}} || align="right"|{{пб|19,870}} |- | align="right"|15. || [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] ||align="right"|289 || align="right"|{{пб|82,810}} || align="right"|{{пб|86,391}} |- | align="right"|16. || [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] ||align="right"|384 || align="right"|{{пб|55,146}} || align="right"|{{пб|57,136}} |- | align="right"|17. || [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] ||align="right"|339 || align="right"|{{пб|56,389}} || align="right"|{{пб|52,159}} |- class="sortbottom" | colspan=3 style="text-align:center;" |'''Вкупно''' || align="right"|3,225 || align="right"|{{пб|1,659,440}} || align="right"|{{пб|1,687,132}} |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] gx21iaje2o8fpok7cm84yxh9ksptbz4 5579142 5579141 2026-06-20T06:29:13Z Bjankuloski06 332 5579142 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! !! !! width=100|Општина !! width=80|Површина<br />(км<sup>2</sup>) !! Население<br />(2022) !! 2017 estimate |- | align="right"|1. || [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] ||align="right"|7 || align="right"|44,737 || align="right" |{{пб|45,877}} |- | align="right"|2. || [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] ||align="right"|16 || align="right"|36,699 || align="right" |{{пб|36,222}} |- | align="right"|3. || [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] ||align="right"|3 || align="right"|{{пб|55,406}}|| align="right" |{{пб|57,483}} |- | align="right"|4. || [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] ||align="right"|41 || align="right"|{{пб|209,763}} || align="right"|{{пб|213,985}} |- | align="right"|5. || [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] ||align="right"|155 || align="right"|{{пб|175,793}} || align="right"|{{пб|177,586}} |- | align="right"|6. || [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] ||align="right"|29 || align="right"|{{пб|104,456}} || align="right"|{{пб|108,477}} |- | align="right"|7. || [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] ||align="right"|150 || align="right"|{{пб|174,864}} || align="right"|{{пб|168,242}} |- | align="right"|8. || [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] ||align="right"|31 || align="right"|{{пб|172,625}} || align="right"|{{пб|163,542}} |- | align="right"|9. || [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] ||align="right"|154 || align="right"|{{пб|177,908}} || align="right"|{{пб|173,460}} |- | align="right"|10. || [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] ||align="right"|447 || align="right"|{{пб|182,624}} || align="right"|{{пб|181,414}} |- | align="right"|11. || [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] ||align="right"|285 || align="right"|{{пб|45,452}} || align="right"|{{пб|46,115}} |- | align="right"|12. || [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] ||align="right"|411 || align="right"|{{пб|68,882}} || align="right"|{{пб|72,209}} |- | align="right"|13. || [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right"|213 || align="right"|{{пб|26,431}} || align="right"|{{пб|26,964}} |- | align="right"|14. || [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] ||align="right"|271 || align="right"|{{пб|19,126}} || align="right"|{{пб|19,870}} |- | align="right"|15. || [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] ||align="right"|289 || align="right"|{{пб|82,810}} || align="right"|{{пб|86,391}} |- | align="right"|16. || [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] ||align="right"|384 || align="right"|{{пб|55,146}} || align="right"|{{пб|57,136}} |- | align="right"|17. || [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] ||align="right"|339 || align="right"|{{пб|56,389}} || align="right"|{{пб|52,159}} |- class="sortbottom" | colspan=3 style="text-align:center;" |'''Вкупно''' || align="right"|3,225 || align="right"|{{пб|1,659,440}} || align="right"|{{пб|1,687,132}} |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] iqte176tet84kixg83tqr6aq5qo1igw 5579143 5579142 2026-06-20T06:29:46Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579143 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! width=80|Површина<br />(км<sup>2</sup>) !! Население<br />(2022) |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] ||align="right"|7 || align="right"|44.737 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] ||align="right"|16 || align="right"|36.699 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] ||align="right"|3 || align="right"|{{пб|55,406}} |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] ||align="right"|41 || align="right"|{{пб|209,763}} |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] ||align="right"|155 || align="right"|{{пб|175,793}} |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] ||align="right"|29 || align="right"|{{пб|104,456}} |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] ||align="right"|150 || align="right"|{{пб|174,864}} |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] ||align="right"|31 || align="right"|{{пб|172,625}} |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] ||align="right"|154 || align="right"|{{пб|177,908}} |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] ||align="right"|447 || align="right"|{{пб|182,624}} |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] ||align="right"|285 || align="right"|{{пб|45,452}} |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] ||align="right"|411 || align="right"|{{пб|68,882}} |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right"|213 || align="right"|{{пб|26,431}} |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] ||align="right"|271 || align="right"|{{пб|19,126}} |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] ||align="right"|289 || align="right"|{{пб|82,810}} |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] ||align="right"|384 || align="right"|{{пб|55,146}} |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] ||align="right"|339 || align="right"|{{пб|56,389}} |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right"|3,225 || align="right"|{{пб|1,659,440}} |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] 7tr0u55eg0i7m60ns5vxzfjk8c6faph 5579144 5579143 2026-06-20T06:30:50Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579144 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! width=80|Површина<br />(км<sup>2</sup>) !! Население<br />(2022) |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] ||align="right"|7 || align="right"|44.737 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] ||align="right"|16 || align="right"|36.699 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] ||align="right"|3 || align="right"|{{пб|55.406}} |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] ||align="right"|41 || align="right"|{{пб|209.763}} |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] ||align="right"|155 || align="right"|{{пб|175.793}} |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] ||align="right"|29 || align="right"|{{пб|104.456}} |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] ||align="right"|150 || align="right"|{{пб|174.864}} |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] ||align="right"|31 || align="right"|{{пб|172/625}} |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] ||align="right"|154 || align="right"|{{пб|177.908}} |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] ||align="right"|447 || align="right"|{{пб|182.624}} |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] ||align="right"|285 || align="right"|{{пб|45.452}} |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] ||align="right"|411 || align="right"|{{пб|68.882}} |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right"|213 || align="right"|{{пб|26.431}} |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] ||align="right"|271 || align="right"|{{пб|19.126}} |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] ||align="right"|289 || align="right"|{{пб|82.810}} |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] ||align="right"|384 || align="right"|{{пб|55.146}} |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] ||align="right"|339 || align="right"|{{пб|56.389}} |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right"|3.225 || align="right"|{{пб|1.659.440}} |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] 6gykkrus0f2ons228orrj1v67uwvsx5 5579145 5579144 2026-06-20T06:32:07Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579145 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! width=80|Површина<br />(км<sup>2</sup>) !! Население<br />(2022) |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] ||align="right"|7 || align="right"|{{пб|44737}} |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] ||align="right"|16 || align="right"|{{пб|36699}} |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] ||align="right"|3 || align="right"|{{пб|55406}} |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] ||align="right"|41 || align="right"|{{пб|209763}} |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] ||align="right"|155 || align="right"|{{пб|175793}} |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] ||align="right"|29 || align="right"|{{пб|104456}} |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] ||align="right"|150 || align="right"|{{пб|174864}} |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] ||align="right"|31 || align="right"|{{пб|172625}} |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] ||align="right"|154 || align="right"|{{пб|177908}} |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] ||align="right"|447 || align="right"|{{пб|182624}} |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] ||align="right"|285 || align="right"|{{пб|45452}} |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] ||align="right"|411 || align="right"|{{пб|68882}} |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right"|213 || align="right"|{{пб|26431}} |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] ||align="right"|271 || align="right"|{{пб|19126}} |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] ||align="right"|289 || align="right"|{{пб|82810}} |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] ||align="right"|384 || align="right"|{{пб|55146}} |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] ||align="right"|339 || align="right"|{{пб|56389}} |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right"|3.225 || align="right"|{{пб|1.659.440}} |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] 3284q0pvg56rzpvc32uif2pk095y5lh 5579146 5579145 2026-06-20T06:32:26Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579146 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]] || [[Чукарица]] || align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1.659.440}} || align="right" |3.225 |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] iypdxuv5ty1rdudeh4mmtjgpcwx8j6p 5579147 5579146 2026-06-20T06:35:43Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579147 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]]|| [[Чукарица]]|| align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1.659.440}} || align="right" |3.225 |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] 6v3iwznjfqkfbdycbdivkdcxcw2wvro 5579148 5579147 2026-06-20T06:35:53Z Bjankuloski06 332 /* Општини */ 5579148 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]]|| [[Чукарица]]|| align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1659440}} || align="right" |3.225 |} ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Белград]] [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] oub5u3vu4r27ngpjudpe0ut1ttxio05 5579149 5579148 2026-06-20T06:37:20Z Bjankuloski06 332 5579149 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]]|| [[Чукарица]]|| align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1659440}} || align="right" |3.225 |} ==Поврзано== * [[Белград]] ==Наводи== {{наводи}} {{Општини во Белград}} [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] dppzufm9tj2xpc1zkhf4mdjqf0v8r3l 5579150 5579149 2026-06-20T06:37:36Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Географија на Белград]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579150 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]]|| [[Чукарица]]|| align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1659440}} || align="right" |3.225 |} ==Поврзано== * [[Белград]] ==Наводи== {{наводи}} {{Општини во Белград}} [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] [[Категорија:Географија на Белград]] q5ydp6qacafw1dk9c0h9wqz43a52mew 5579151 5579150 2026-06-20T06:37:49Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Списоци за Србија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579151 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | image_map = Округ града Београда.svg | mapsize = 300 | map_caption = }} '''[[Белград]]''' е поделен на 17 [[општина|општини]].<ref name="municip">{{нмс|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201906|title=Градски општини|publisher=Служен портал|access-date=10 јули 2007}}</ref> Највеќето општини се наоѓаат на јужната страна на [[Дунав]] и [[Сава]] во областа [[Шумадија]]. Три општини ([[Земун]], [[Нов Белград]] и [[Сурчин]]) се на северниот брег на Сава во областа [[Срем]], а општината [[Палилула (Белград)|Палилула]] е сместена од обете страни на Дунав и влегува и во Шумадија и во [[Банат]]. == Општини == {| class="wikitable sortable" |- ! Грб!! width="100" |Општина !! Население<br />(2022) !! width="80" |Површина<br />(км<sup>2</sup>) |- | [[Податотека:COA Barajevo.gif|center|x35п]] || [[Бараево]] || align="right" |{{пб|26431}} || align="right" |213 |- | [[Податотека:COA Voždovac.gif|center|x35п]] || [[Вождовац]] || align="right" |{{пб|174864}} || align="right" |150 |- | [[Податотека:COA Vracar (small).png|center|x35п]] || [[Врачар]] || align="right" |{{пб|55406}}|| align="right" |3 |- | [[Податотека:COA Grocka.png|center|x35п]] || [[Гроцка]] || align="right" |{{пб|82810}} || align="right" |289 |- | [[Податотека:COA Zvezdara.png|center|x35п]] || [[Звездара]] || align="right" |{{пб|172625}} || align="right" |31 |- | [[Податотека:Coat of arms of Zemun, Serbia.png|center|x35п]] || [[Земун]] || align="right" |{{пб|177908}} || align="right" |154 |- | [[Податотека:COA Lazarevac.png|center|x35п]] || [[Лазаревац]] || align="right" |{{пб|55146}} || align="right" |384 |- | [[Податотека:COA Mladenovac (small).png|center|x35п]] || [[Младеновац]] || align="right" |{{пб|56389}} || align="right" |339 |- | [[Податотека:COA Novi Beograd.gif|center|x35п]] || [[Нов Белград]] || align="right" |{{пб|209763}} || align="right" |41 |- | [[Податотека:COA Obrenovac (small).png|center|x35п]] || [[Обреновац]] || align="right" |{{пб|68882}} || align="right" |411 |- | [[Податотека:COA Palilula.gif|center|x35п]] || [[Палилула (Белград)|Палилула]] || align="right" |{{пб|182624}} || align="right" |447 |- | [[Податотека:COA Rakovica.png|center|x35п]] || [[Раковица (Белград)|Раковица]] || align="right" |{{пб|104456}} || align="right" |29 |- | [[Податотека:COA Savski Venac (small).png|center|x35п]] || [[Савски Венац]] || align="right" |{{пб|36699}}|| align="right" |16 |- | [[Податотека:Sopot (grb).gif|center|x35п]] || [[Сопот (Србија)|Сопот]] || align="right" |{{пб|19126}} || align="right" |271 |- | [[Податотека:COA Stari Grad (small).png|center|x35п]] || [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] || align="right" |{{пб|44737}} || align="right" |7 |- | [[Податотека:COA Surcin.png|center|x35п]] || [[Сурчин]] || align="right" |{{пб|45452}} || align="right" |285 |- | [[Податотека:COA Cukarica.png|center|x35п]]|| [[Чукарица]]|| align="right" |{{пб|175793}} || align="right" |155 |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Вкупно''' || align="right" |{{пб|1659440}} || align="right" |3.225 |} ==Поврзано== * [[Белград]] ==Наводи== {{наводи}} {{Општини во Белград}} [[Категорија:Општини во Белград| ]] [[Категорија:Белград]] [[Категорија:Географија на Белград]] [[Категорија:Списоци за Србија]] 4nv7wjhbcx5hmaled5c43nf3y0vnadu Довишта (општина) 0 1109780 5579294 5433988 2026-06-20T11:07:53Z Bjankuloski06 332 /* Општинска единица Довишта */ 5579294 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Општина во Грција | име = Општина Довишта | име_гр = Δήμος Εμμανουήλ Παπά | слика = | слика_опис = | карта = Општина Довишта.svg | карта_опис = Карта на општина Довишта | област = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] | округ = [[Сер (округ)|Сер]] | геообласт_врска = Серско Поле | геообласт = Серско Поле | население = 16.962 | население_година = 2021 | админ_центар = [[Тополјани]] | нас_места = 17 | поштен_број = 620 46 | повик_број = 23210-7 | грб = | портал =[http://www.empapas.gr/ empapas.gr/] }} '''Довишта''' ({{langx|el|Δήμος Εμμανουήλ Παπά}}, ''Димос Емануил Папа'') — [[општина]] во [[Сер (округ)|Серскиот округ]] на [[Егејска Македонија]], денес во [[Грција]]. Опфаќа 17 села во областа [[Дарначко]] во западниот дел на [[Серско Поле|Серското Поле]], по западните падини на планината [[Сминица]]. Административен центар е селото [[Тополјани]]. Општината го носи името на селото [[Довишта]], чие денешно име е „Емануил Папас“. Името на селото е сменето во чест на истомениот револуционер (1772-1822) од [[Грчка војна за независност|Грчката војна за независност]]. == Населени места == Општината Довишта е создадена на 1 јануари 2011 г. по законот „Каликратис“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kedke.gr/uploads/N38522010_KALLIKRATIS_FEKA87_07062010.pdf |title=Ν. 3852/10 |accessdate=5 јули 2010 |archive-date=5 јули 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705024807/http://www.kedke.gr/uploads/N38522010_KALLIKRATIS_FEKA87_07062010.pdf |url-status=dead }}</ref> со спојување на две стари општини: Довишта (Емануил Папас) и Струма. === Општинска единица Довишта === [[Податотека:Dimos emmanuil pappa.png|мини|десно|Поранешната општина Емануил Папас на картата на некогашниот округ Сер.]] Општинската единица Довишта (Емануил Папас) ги опфаќа следниве општински оддели и населени места: :* Општински оддел Тополјани ::* село [[Тополјани]] (или Тополен; Χρυσό, Хрисо) :* Општински оддел Везник ::* село [[Везник]] (Άγιον Πνεύμα, Агион Пневма) :* Општински оддел Горна Нушка (386) ::* село [[Горна Нушка]] (Μέταλλα, Метала) ::* село [[Сокол (Серско)|Сокол]] (Συκιά, Сикија) :* Општински оддел Довишта ::* село [[Довишта]] (Εμμανουήλ Παπάς, Емануил Папас) :* Општински оддел Долна Нушка ::* село [[Долна Нушка]] (Δαφνούδι, Дафнуди) :* Општински оддел Сармусакли ::* село [[Сармусакли]] (Πεντάπολη, Пендаполи) :* Општински оддел Субашќој ::* село [[Субашќој]] (Νέο Σούλι, Нео Сули) :* Општински оддел Тумба ::* село [[Тумба (Зихненско)|Тумба]] (Τούμπα) === Општинска единица Струма === [[Податотека:Dimos strimona.png|мини|десно|Поранешната општина Струма на картата на некогашниот округ Сер.]] Општинската единица Струма ги опфаќа следниве општински оддели и населени места: :* Општински оддел Тумбица ::* село [[Тумбица]] (Тумбишта или Кешишлак; Νέος Σκοπός, Неос Скопос) :* Општински оддел Бејлик Маала ::* село [[Бејлик Маала]] (Βαλτοτόπι, Валтотопи) :* Општински оддел Вержани ::* село [[Вержани]] (Ψυχικό, Психико) :* Општински оддел Вернар ::* село [[Вернар]] (Παραλίμνιο, Паралимнио) :* Општински оддел Какара ::* село [[Какара]] (Μεσοκώμη, Месокоми) :* Општински оддел Ново Село ::* село [[Ново Село (Серско)|Ново Село]] (или Нихор; Νεοχώρι, Неохори) :* Општински оддел Петелинос ::* село [[Петелинос]] (Πεθελινός) :* Општински оддел Сал ага ::* село [[Сал Ага]] (или Сали Ага; Μονόβρυση, Моновриси) == Поврзано == * [[Дарначко]] * [[Сминица]] * [[Серско Поле]] * [[Список на села во Сер]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Σπίντιος Ζαχ., Δαρνακικό Γλωσσάρι, Σέρρες 1955 == Надворешни врски == * [http://www.empapas.gr/ Портал на Општина Довишта (Емануил Папас)] {{Довишта}} {{Централна Македонија (Грција)}} [[Категорија:Довишта| ]] [[Категорија:Општини во Егејска Македонија]] [[Категорија:Сер (округ)]] tmqlzbog46ixbqlpgw7e6ghi5ian331 Константин (филм) 0 1124781 5579317 4629694 2026-06-20T11:49:10Z Andrew012p 85224 /* */ 5579317 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов|Константин}}'''''Константин''''' ([[англиски]]: ''Constantine'') — американско-германски [[филм]] од [[2005]] година, во [[режија]] на [[Френсис Лоренс]]. Главните улоги ги толкуваат: [[Кијану Ривс]], Рејчел Вајз и [[Тилда Свинтон]]. == Содржина == Џон Константин (го игра Ривс) го поминал патот до [[Пекол|пеколот]] и назад. Тој е роден со посебна дарба да распознава [[Ангел|полуангели]] и [[Демон|демони]] кои живеат на [[Земја (планета)|Земјата]] во човечки облик. Како млад, тој извршил самоубиство и знае дека по смртта ќе оди во пеколот. Воскреснат против својата волја, Константин е вратен во светот на живите и скита низ Земјата, надевајќи се дека поради своите добри дела ќе оди во [[Рај|рајот]]. Нему му приоѓа детективот Ангела Додсон (ја игра Вајз) која бара помош од него за да докаже дека [[Смрт|смртта]] на нејзината сестра-близначка не било [[Самоубиство|самоубиство]]. Истражувајќи ја нејзината смрт, тој дознава дека демоните сакаат да навлезат во човечкиот свет и во борбата против нив, тој директно се соочува со [[Сатана|Сатаната]].<ref>''Антена'', број 868, 13.2.2015, стр. 21.</ref> <ref>''Антена'', број 869, 20.2.2015, стр, 16.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија: Филмови на англиски јазик]] [[Категорија: Филмови на Френсис Лоренс]] [[Категорија: Филмови со Кијану Ривс]] [[Категорија: Филмови со Тилда Свинтон]] [[Категорија:Филмови од 2005 година]] 2jcjf6ko58ttfv9votmxqv45oqk77p5 Франсоа Англер 0 1125952 5579100 5576579 2026-06-20T05:49:38Z Bjankuloski06 332 5579100 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Франсоа Англер | native_name = François Englert | native_name_lang = fr | image = Francois Englert.jpg | image_size = 225px | alt = | caption = Франсоа Англер во 2007 г. | birth_date = {{Birth date|1932|11|06|df=y}} | birth_place = [[Етербек]], [[Брисел]], Белгија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |title=CV |publisher=Francquifoundation.be |date=1982-04-17 |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222140222/http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |url-status=dead }}</ref> | death_date = {{Death date and age|2026|06|18|1932|11|06|df=y}} | death_place = | residence = | nationality = Белгиец | fields = [[теориска физика]] | workplaces = [[Слободен универзитет во Брисел]]<br />[[Телавивски универзитет]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics], ''The Jerusalem Post'', Danielle Ziri, 10/08/2013</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 Tel Aviv University professor shares Nobel for physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210132319/http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 |date=2014-02-10 }}, ''Haaretz'', 8 October 2013</ref> | alma_mater = [[Слободен универзитет во Брисел]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хигсов механизам]] | awards = [[Франкиева награда]] (1982)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>[[Сакурајова награда]] (2010)<br>[[Нобелова награда за физика]] (2013) }} [[File:Nobel Prize 31 2013.jpg|thumb|Нобеловецот Франсоа Англер за време на новинарската конференција, декември 2013 година.]] '''Франсоа Англер''' ({{langx|fr|François Englert}}; {{рн|6|ноември|1932}} - {{пн|18|јуни|2026}}) — белгиски теориски физичар и добитник на [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]]. Тој е професор во пензија на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде е член на службата за теориска физика. Тој е исто така професор со специјален статус на училиштето за физика и астрономија при [[Телавивски универзитет|Телавивскиот универзитет]] и е член на Институтот за квантни студии при [[Чапманов универзитет|Чапмановиот универзитет]] во [[Калифорнија]]. Тој бил награден со [[Сакурајова награда]] во 2010 година (заедно со [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], [[Питер Хигс]] и [[Роберт Браут]]), [[Волфова награда за физика]] во 2004 година (со Браут и Хигс) и Високоенергетска и честична награда од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] (со Браут и Хигс) во 1997 за механизмот кој ги обединува краткотрајните и долготрајните заемодејства со создавање на масивни баждарни векторски бозони. Тој исто така има и научни придонеси и во [[статистичка физика|статистичката физика]], [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]], [[космологија]]та, [[теорија на струните|теоријата на струните]] и [[супергравитација]]та. Тој е исто така добитник и на [[Награда на Принцот од Астурија|Наградата на Принцот од Астурија]] вза техничко и научно истражување заедно со Питер Хигс и [[CERN]]. Англер бил награден со [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]] за откривањето на [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]].<ref>{{наведена изјава за печат | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Royal Swedish Academy of Sciences | date = 8 October 2013 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf | accessdate = 8 October 2013}}</ref> ==Младост== Англер го има преживеано [[холокауст]]от.<ref>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search<!-- Bot generated title -->]</ref> Роден е во белгиско [[евреи|еврејско семејство]]. За време на германската окупација на Белгија во Втората светска војна, морал да го крие своето еврејско потекло и да живее по сиропиталишта и домови за деца во градовите [[Динан]], [[Профондил]], [[Стумон]] и на крај во [[Ане]]. Овие градови подоцна ќе бидат ослободени од американската армија. ==Академска кариера== Тој дипломирал како електромеханички инженер во 1955 година на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде што го стекнал и својот докторат за физички науки во 1959 година. Од 1959 до 1961 година, тој работел на универзитетот „[[Корнел (универзитет)|Корнел]]“, првично како истражен помошник на Роберт Браут а подоцна и како помошник професор. Подоцна се вратил на Слободниот универзитет во Брисел кде станува универзитетски професор каде му се придружува и Роберт Браут, во 1980 година, и заедно со Англер ја раководеле катедрата за теориска физика. Во 1998 Англер станува професор во пензија. Во 1984 професорот Англер е назначен со специјална одлука за професор на [http://physics.tau.ac.il/ School of Physics and Astronomy] [[Телависки универзитет|Телавивскиот универзитет]]. Англер се вработува на Институт за квантни студии при Чапмановиот универзитет во 2011 година, каде работи како почитуван вонреден професор. ==Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Киблов механизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism |title=Higgs–Brout–Englert–Guralnik–Hagen–Kibble Mechanism on Scholarpedia |publisher=Scholarpedia.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref>== Браут и Англер покажале во 1964 година<ref>F. Englert and R. Brout ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 321 (1964).</ref> дека баждарните векторски полиња, абелови и неабелови, можат да се здобијат со маса во празен простор доколку се стекнат одредена структура која се среќава кај материјалните системи. Фокусирајќи се на неуспехот на Голдстоновата теорема за баждарните полиња,<ref>P. W. Higgs ''Physics Letters'' '''12''' 132 (1964).</ref> Хигс стигнал до истиот резултат.<ref>P. W. Higgs ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 508 (1964).</ref> Трет труд за темата подоцна бил напишан од страна на [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]].<ref>{{Наведено списание|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|page=585|doi= 10.1103/PhysRevLett.13.585|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|bibcode = 1964PhRvL..13..585G|year=1964|last1=Guralnik|first1=G.|last2=Hagen|first2=C.|last3=Kibble|first3=T. }}</ref> Трите трудови напишани за овоа откритие на овој бозон од страна на Хигс, Англер и [[Роберт Браут]] и [[Џералд Гуралник]], [[КАрл Хаген]] и [[Том Кибл]] биле признати како значајни трудови за ова откритие од страна на ''[[Physical Review Letters]]'' за време на прославата на својата 50 годишнина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters - 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> Додека пак секој од овие трудови има слични приоди, придонесите и разликите меѓу трудовите за нарушувањето на симетријата се забележителни. За да се прикаже структурата, треба да се замисли феромагнет кој се состои од атоми кои сами по себе се мали магнети. Кога овие магнети се подредени, внатрешноста на феромагнетот има сличен изглед со структурата на празниот простор. Баждарните векторски полиња кои се чувствителни на оваа структура на празен простор можат да се движат само на конечни растојанија. Па така тие минуваат куси заемодејствувачки растојанија при што добиваат маса. Оние полиња кои не се чувствителни на структурата се движат слободно. Тие остануваат безмасени и се одговорни за заемодејствата на големи растојанија. На овој начин, механизмот обезбедува одговор за заемодејствувањето на куси и долги растојанија. [[Роберт Браут]], Англер, Хигс, [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]] вовеле дејство во вакуумската структура, скаларно поле (четопати нарекувано [[Хигсово поле]]) кое многу физичари го гледаат како дејството одговорно за масата на фундаменталните честички. Браут и Англер исто така покажале дека механизмот останува да важи и доколку скаларното поле се замени со многу поструктурно дејство како што е фермионскиот кондензат. Нивниот пристап ги довел до заклучок дека теоријата е [[ренормализација|ренормализирачка]].<ref>''Fundamental Problems in Elementary Particle Physics'', Proceedings of the 14th Solvay Conference, University of Brussels, 2–7 October 1967 (John Wiley, New York, 1968) page 18.</ref> Очигледниот доказ за ренормализацијата, големо достигнување на физичарите од {{римски|20}} век, се должи на [[Герард 'т Хофт]] и [[Мартинус Велтман]] кои се наградени со [[Нобелова награда за физика]] во 1999 година. Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Кибловиот механизам е камен-темелникот на [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]] на елементарните честички и го поставила патот за обединување на основните закони на природата. ==Позначајни награди== * 1978 Прва анграда на меѓународниот гравитациски натпревар (Со Браут и Гунциг), доделена од Фондацијата за гравитациско истражување за есејот „Вообичаениот универзум“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |title=Gravity Research Foundation Awards |publisher=Gravityresearchfoundation.org |date= |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929022056/http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |url-status=dead }}</ref> * 1982 [[Франкиева награда]], доделена од [[Франкиева фондација|Франкиевата фондација]] еднаш на секои четири година за егзактни науки „За неговите придонеси во теориското разбирање на спонтаното нарушување на симетријата во физиката на основните заемодејства, каде, со Роберт Браут, бил првиот кој покажал сека спонтаното нарушување на симетријата во баждарните теории им ја обезбедува масата на баждарните честички, како и за обемните придонеси во останатите полиња, како што е физиката на цврстите тела, статистичката механика, квантната теорија за полето, општата релативност и космологијата, за оригиналноста и темелната важност на неговите достигнувања". * 1997 Високоенергетска и честична награда за физиката (со Браут и Хигс), доделена од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] „За формулирањето на првата само одржувачка теорија за наелектризираните масивни векторски бозони кои станале темел на електрослабата теорија на елементарните честички“. * 2004 Волфова награда за физика (со Браут и Хигс), доделена од [[Волфова фондација|Волфовата фондација]] „За пионерски достигнувања кои довеле до осознавање на создавањето на масата, кога месна баждарна симетрија се создава несиметрично во светот на субатомските честички“. * 2010 [[Сакурајова награда]] (со[[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], Хигс и [[Роберт Браут]]) доделена од [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]] „За разоткривањето на својствата на спонтаното нарушување на симетријата во четиридимензионалната релативистичка баждарна теорија и за механизмот за постојано создавање на векторски бозонски маси“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/dpf/awards/sakurai.cfm |title=American Physical Society - J. J. Sakurai Prize Winners |publisher=Aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> * Со кралски декрет на 8 јули 2013 година Франсоа Англер бил прогласен за барон од стана на кралот на Белгија [[Алберт II (Белгија)|Алберт II]]. * 2013 Нобелова награда за физика. На 8 октомври 2013 година, било објавено дека Питер Хигс и Франсоа Англер ќе ја поделат Нобеловата награда за физика во 2013 година „За теориското откривање на механизмот кој придонесува за нашето разбирање на потеклото на масата на субатомските честички, и кое неодамна било потврдено со откривањето на предвидената основна честичка, од страна на ATLAS и CMS при Големиот хадронски судирач во Церн“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608230637/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ulb.ac.be/sciences/physth/people_FEnglert.html François Englert's personal webpage] {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Англер, Франсоа}} [[Категорија:Белгиски нобеловци]] [[Категорија:Белгиско благородништво]] [[Категорија:Белгиски физичари]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Белгиски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Етербек]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] mxd5wkl9yp5mn9uuo5c9zm8sawwvo4x 5579101 5579100 2026-06-20T05:50:00Z Bjankuloski06 332 /* Позначајни награди */ 5579101 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Франсоа Англер | native_name = François Englert | native_name_lang = fr | image = Francois Englert.jpg | image_size = 225px | alt = | caption = Франсоа Англер во 2007 г. | birth_date = {{Birth date|1932|11|06|df=y}} | birth_place = [[Етербек]], [[Брисел]], Белгија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |title=CV |publisher=Francquifoundation.be |date=1982-04-17 |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222140222/http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |url-status=dead }}</ref> | death_date = {{Death date and age|2026|06|18|1932|11|06|df=y}} | death_place = | residence = | nationality = Белгиец | fields = [[теориска физика]] | workplaces = [[Слободен универзитет во Брисел]]<br />[[Телавивски универзитет]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics], ''The Jerusalem Post'', Danielle Ziri, 10/08/2013</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 Tel Aviv University professor shares Nobel for physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210132319/http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 |date=2014-02-10 }}, ''Haaretz'', 8 October 2013</ref> | alma_mater = [[Слободен универзитет во Брисел]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хигсов механизам]] | awards = [[Франкиева награда]] (1982)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>[[Сакурајова награда]] (2010)<br>[[Нобелова награда за физика]] (2013) }} [[File:Nobel Prize 31 2013.jpg|thumb|Нобеловецот Франсоа Англер за време на новинарската конференција, декември 2013 година.]] '''Франсоа Англер''' ({{langx|fr|François Englert}}; {{рн|6|ноември|1932}} - {{пн|18|јуни|2026}}) — белгиски теориски физичар и добитник на [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]]. Тој е професор во пензија на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде е член на службата за теориска физика. Тој е исто така професор со специјален статус на училиштето за физика и астрономија при [[Телавивски универзитет|Телавивскиот универзитет]] и е член на Институтот за квантни студии при [[Чапманов универзитет|Чапмановиот универзитет]] во [[Калифорнија]]. Тој бил награден со [[Сакурајова награда]] во 2010 година (заедно со [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], [[Питер Хигс]] и [[Роберт Браут]]), [[Волфова награда за физика]] во 2004 година (со Браут и Хигс) и Високоенергетска и честична награда од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] (со Браут и Хигс) во 1997 за механизмот кој ги обединува краткотрајните и долготрајните заемодејства со создавање на масивни баждарни векторски бозони. Тој исто така има и научни придонеси и во [[статистичка физика|статистичката физика]], [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]], [[космологија]]та, [[теорија на струните|теоријата на струните]] и [[супергравитација]]та. Тој е исто така добитник и на [[Награда на Принцот од Астурија|Наградата на Принцот од Астурија]] вза техничко и научно истражување заедно со Питер Хигс и [[CERN]]. Англер бил награден со [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]] за откривањето на [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]].<ref>{{наведена изјава за печат | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Royal Swedish Academy of Sciences | date = 8 October 2013 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf | accessdate = 8 October 2013}}</ref> ==Младост== Англер го има преживеано [[холокауст]]от.<ref>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search<!-- Bot generated title -->]</ref> Роден е во белгиско [[евреи|еврејско семејство]]. За време на германската окупација на Белгија во Втората светска војна, морал да го крие своето еврејско потекло и да живее по сиропиталишта и домови за деца во градовите [[Динан]], [[Профондил]], [[Стумон]] и на крај во [[Ане]]. Овие градови подоцна ќе бидат ослободени од американската армија. ==Академска кариера== Тој дипломирал како електромеханички инженер во 1955 година на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде што го стекнал и својот докторат за физички науки во 1959 година. Од 1959 до 1961 година, тој работел на универзитетот „[[Корнел (универзитет)|Корнел]]“, првично како истражен помошник на Роберт Браут а подоцна и како помошник професор. Подоцна се вратил на Слободниот универзитет во Брисел кде станува универзитетски професор каде му се придружува и Роберт Браут, во 1980 година, и заедно со Англер ја раководеле катедрата за теориска физика. Во 1998 Англер станува професор во пензија. Во 1984 професорот Англер е назначен со специјална одлука за професор на [http://physics.tau.ac.il/ School of Physics and Astronomy] [[Телависки универзитет|Телавивскиот универзитет]]. Англер се вработува на Институт за квантни студии при Чапмановиот универзитет во 2011 година, каде работи како почитуван вонреден професор. ==Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Киблов механизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism |title=Higgs–Brout–Englert–Guralnik–Hagen–Kibble Mechanism on Scholarpedia |publisher=Scholarpedia.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref>== Браут и Англер покажале во 1964 година<ref>F. Englert and R. Brout ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 321 (1964).</ref> дека баждарните векторски полиња, абелови и неабелови, можат да се здобијат со маса во празен простор доколку се стекнат одредена структура која се среќава кај материјалните системи. Фокусирајќи се на неуспехот на Голдстоновата теорема за баждарните полиња,<ref>P. W. Higgs ''Physics Letters'' '''12''' 132 (1964).</ref> Хигс стигнал до истиот резултат.<ref>P. W. Higgs ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 508 (1964).</ref> Трет труд за темата подоцна бил напишан од страна на [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]].<ref>{{Наведено списание|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|page=585|doi= 10.1103/PhysRevLett.13.585|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|bibcode = 1964PhRvL..13..585G|year=1964|last1=Guralnik|first1=G.|last2=Hagen|first2=C.|last3=Kibble|first3=T. }}</ref> Трите трудови напишани за овоа откритие на овој бозон од страна на Хигс, Англер и [[Роберт Браут]] и [[Џералд Гуралник]], [[КАрл Хаген]] и [[Том Кибл]] биле признати како значајни трудови за ова откритие од страна на ''[[Physical Review Letters]]'' за време на прославата на својата 50 годишнина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters - 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> Додека пак секој од овие трудови има слични приоди, придонесите и разликите меѓу трудовите за нарушувањето на симетријата се забележителни. За да се прикаже структурата, треба да се замисли феромагнет кој се состои од атоми кои сами по себе се мали магнети. Кога овие магнети се подредени, внатрешноста на феромагнетот има сличен изглед со структурата на празниот простор. Баждарните векторски полиња кои се чувствителни на оваа структура на празен простор можат да се движат само на конечни растојанија. Па така тие минуваат куси заемодејствувачки растојанија при што добиваат маса. Оние полиња кои не се чувствителни на структурата се движат слободно. Тие остануваат безмасени и се одговорни за заемодејствата на големи растојанија. На овој начин, механизмот обезбедува одговор за заемодејствувањето на куси и долги растојанија. [[Роберт Браут]], Англер, Хигс, [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]] вовеле дејство во вакуумската структура, скаларно поле (четопати нарекувано [[Хигсово поле]]) кое многу физичари го гледаат како дејството одговорно за масата на фундаменталните честички. Браут и Англер исто така покажале дека механизмот останува да важи и доколку скаларното поле се замени со многу поструктурно дејство како што е фермионскиот кондензат. Нивниот пристап ги довел до заклучок дека теоријата е [[ренормализација|ренормализирачка]].<ref>''Fundamental Problems in Elementary Particle Physics'', Proceedings of the 14th Solvay Conference, University of Brussels, 2–7 October 1967 (John Wiley, New York, 1968) page 18.</ref> Очигледниот доказ за ренормализацијата, големо достигнување на физичарите од {{римски|20}} век, се должи на [[Герард 'т Хофт]] и [[Мартинус Велтман]] кои се наградени со [[Нобелова награда за физика]] во 1999 година. Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Кибловиот механизам е камен-темелникот на [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]] на елементарните честички и го поставила патот за обединување на основните закони на природата. ==Позначајни награди== * 1978 Прва анграда на меѓународниот гравитациски натпревар (Со Браут и Гунциг), доделена од Фондацијата за гравитациско истражување за есејот „Вообичаениот универзум“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |title=Gravity Research Foundation Awards |publisher=Gravityresearchfoundation.org |date= |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929022056/http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |url-status=dead }}</ref> * 1982 [[Франкиева награда]], доделена од [[Франкиева фондација|Франкиевата фондација]] еднаш на секои четири година за егзактни науки „За неговите придонеси во теориското разбирање на спонтаното нарушување на симетријата во физиката на основните заемодејства, каде, со Роберт Браут, бил првиот кој покажал сека спонтаното нарушување на симетријата во баждарните теории им ја обезбедува масата на баждарните честички, како и за обемните придонеси во останатите полиња, како што е физиката на цврстите тела, статистичката механика, квантната теорија за полето, општата релативност и космологијата, за оригиналноста и темелната важност на неговите достигнувања". * 1997 Високоенергетска и честична награда за физиката (со Браут и Хигс), доделена од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] „За формулирањето на првата само одржувачка теорија за наелектризираните масивни векторски бозони кои станале темел на електрослабата теорија на елементарните честички“. * 2004 Волфова награда за физика (со Браут и Хигс), доделена од [[Волфова фондација|Волфовата фондација]] „За пионерски достигнувања кои довеле до осознавање на создавањето на масата, кога месна баждарна симетрија се создава несиметрично во светот на субатомските честички“. * 2010 [[Сакурајова награда]] (со[[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], Хигс и [[Роберт Браут]]) доделена од [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]] „За разоткривањето на својствата на спонтаното нарушување на симетријата во четиридимензионалната релативистичка баждарна теорија и за механизмот за постојано создавање на векторски бозонски маси“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/dpf/awards/sakurai.cfm |title=American Physical Society - J. J. Sakurai Prize Winners |publisher=Aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> * Со кралски декрет на 8 јули 2013 година Франсоа Англер бил прогласен за барон од стана на белгискиот крал [[Алберт II (Белгија)|Алберт II]]. * 2013 Нобелова награда за физика. На 8 октомври 2013 година, било објавено дека Питер Хигс и Франсоа Англер ќе ја поделат Нобеловата награда за физика во 2013 година „За теориското откривање на механизмот кој придонесува за нашето разбирање на потеклото на масата на субатомските честички, и кое неодамна било потврдено со откривањето на предвидената основна честичка, од страна на ATLAS и CMS при Големиот хадронски судирач во Церн“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608230637/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ulb.ac.be/sciences/physth/people_FEnglert.html François Englert's personal webpage] {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Англер, Франсоа}} [[Категорија:Белгиски нобеловци]] [[Категорија:Белгиско благородништво]] [[Категорија:Белгиски физичари]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Белгиски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Етербек]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] o300ubfcv0zg3nqt0m9evc0uvcqj431 5579102 5579101 2026-06-20T05:50:30Z Bjankuloski06 332 5579102 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Франсоа Англер | native_name = François Englert | native_name_lang = fr | image = Nobel Prize 31 2013.jpg | image_size = 225px | alt = | caption = Франсоа Англер во 2013 г. | birth_date = {{Birth date|1932|11|06|df=y}} | birth_place = [[Етербек]], [[Брисел]], Белгија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |title=CV |publisher=Francquifoundation.be |date=1982-04-17 |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222140222/http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |url-status=dead }}</ref> | death_date = {{Death date and age|2026|06|18|1932|11|06|df=y}} | death_place = | residence = | nationality = Белгиец | fields = [[теориска физика]] | workplaces = [[Слободен универзитет во Брисел]]<br />[[Телавивски универзитет]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics], ''The Jerusalem Post'', Danielle Ziri, 10/08/2013</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 Tel Aviv University professor shares Nobel for physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210132319/http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 |date=2014-02-10 }}, ''Haaretz'', 8 October 2013</ref> | alma_mater = [[Слободен универзитет во Брисел]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хигсов механизам]] | awards = [[Франкиева награда]] (1982)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>[[Сакурајова награда]] (2010)<br>[[Нобелова награда за физика]] (2013) }} '''Франсоа Англер''' ({{langx|fr|François Englert}}; {{рн|6|ноември|1932}} - {{пн|18|јуни|2026}}) — белгиски теориски физичар и добитник на [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]]. Тој е професор во пензија на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде е член на службата за теориска физика. Тој е исто така професор со специјален статус на училиштето за физика и астрономија при [[Телавивски универзитет|Телавивскиот универзитет]] и е член на Институтот за квантни студии при [[Чапманов универзитет|Чапмановиот универзитет]] во [[Калифорнија]]. Тој бил награден со [[Сакурајова награда]] во 2010 година (заедно со [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], [[Питер Хигс]] и [[Роберт Браут]]), [[Волфова награда за физика]] во 2004 година (со Браут и Хигс) и Високоенергетска и честична награда од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] (со Браут и Хигс) во 1997 за механизмот кој ги обединува краткотрајните и долготрајните заемодејства со создавање на масивни баждарни векторски бозони. Тој исто така има и научни придонеси и во [[статистичка физика|статистичката физика]], [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]], [[космологија]]та, [[теорија на струните|теоријата на струните]] и [[супергравитација]]та. Тој е исто така добитник и на [[Награда на Принцот од Астурија|Наградата на Принцот од Астурија]] вза техничко и научно истражување заедно со Питер Хигс и [[CERN]]. Англер бил награден со [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]] за откривањето на [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]].<ref>{{наведена изјава за печат | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Royal Swedish Academy of Sciences | date = 8 October 2013 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf | accessdate = 8 October 2013}}</ref> ==Младост== Англер го има преживеано [[холокауст]]от.<ref>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search<!-- Bot generated title -->]</ref> Роден е во белгиско [[евреи|еврејско семејство]]. За време на германската окупација на Белгија во Втората светска војна, морал да го крие своето еврејско потекло и да живее по сиропиталишта и домови за деца во градовите [[Динан]], [[Профондил]], [[Стумон]] и на крај во [[Ане]]. Овие градови подоцна ќе бидат ослободени од американската армија. ==Академска кариера== Тој дипломирал како електромеханички инженер во 1955 година на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде што го стекнал и својот докторат за физички науки во 1959 година. Од 1959 до 1961 година, тој работел на универзитетот „[[Корнел (универзитет)|Корнел]]“, првично како истражен помошник на Роберт Браут а подоцна и како помошник професор. Подоцна се вратил на Слободниот универзитет во Брисел кде станува универзитетски професор каде му се придружува и Роберт Браут, во 1980 година, и заедно со Англер ја раководеле катедрата за теориска физика. Во 1998 Англер станува професор во пензија. Во 1984 професорот Англер е назначен со специјална одлука за професор на [http://physics.tau.ac.il/ School of Physics and Astronomy] [[Телависки универзитет|Телавивскиот универзитет]]. Англер се вработува на Институт за квантни студии при Чапмановиот универзитет во 2011 година, каде работи како почитуван вонреден професор. ==Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Киблов механизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism |title=Higgs–Brout–Englert–Guralnik–Hagen–Kibble Mechanism on Scholarpedia |publisher=Scholarpedia.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref>== Браут и Англер покажале во 1964 година<ref>F. Englert and R. Brout ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 321 (1964).</ref> дека баждарните векторски полиња, абелови и неабелови, можат да се здобијат со маса во празен простор доколку се стекнат одредена структура која се среќава кај материјалните системи. Фокусирајќи се на неуспехот на Голдстоновата теорема за баждарните полиња,<ref>P. W. Higgs ''Physics Letters'' '''12''' 132 (1964).</ref> Хигс стигнал до истиот резултат.<ref>P. W. Higgs ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 508 (1964).</ref> Трет труд за темата подоцна бил напишан од страна на [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]].<ref>{{Наведено списание|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|page=585|doi= 10.1103/PhysRevLett.13.585|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|bibcode = 1964PhRvL..13..585G|year=1964|last1=Guralnik|first1=G.|last2=Hagen|first2=C.|last3=Kibble|first3=T. }}</ref> Трите трудови напишани за овоа откритие на овој бозон од страна на Хигс, Англер и [[Роберт Браут]] и [[Џералд Гуралник]], [[КАрл Хаген]] и [[Том Кибл]] биле признати како значајни трудови за ова откритие од страна на ''[[Physical Review Letters]]'' за време на прославата на својата 50 годишнина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters - 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> Додека пак секој од овие трудови има слични приоди, придонесите и разликите меѓу трудовите за нарушувањето на симетријата се забележителни. За да се прикаже структурата, треба да се замисли феромагнет кој се состои од атоми кои сами по себе се мали магнети. Кога овие магнети се подредени, внатрешноста на феромагнетот има сличен изглед со структурата на празниот простор. Баждарните векторски полиња кои се чувствителни на оваа структура на празен простор можат да се движат само на конечни растојанија. Па така тие минуваат куси заемодејствувачки растојанија при што добиваат маса. Оние полиња кои не се чувствителни на структурата се движат слободно. Тие остануваат безмасени и се одговорни за заемодејствата на големи растојанија. На овој начин, механизмот обезбедува одговор за заемодејствувањето на куси и долги растојанија. [[Роберт Браут]], Англер, Хигс, [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]] вовеле дејство во вакуумската структура, скаларно поле (четопати нарекувано [[Хигсово поле]]) кое многу физичари го гледаат како дејството одговорно за масата на фундаменталните честички. Браут и Англер исто така покажале дека механизмот останува да важи и доколку скаларното поле се замени со многу поструктурно дејство како што е фермионскиот кондензат. Нивниот пристап ги довел до заклучок дека теоријата е [[ренормализација|ренормализирачка]].<ref>''Fundamental Problems in Elementary Particle Physics'', Proceedings of the 14th Solvay Conference, University of Brussels, 2–7 October 1967 (John Wiley, New York, 1968) page 18.</ref> Очигледниот доказ за ренормализацијата, големо достигнување на физичарите од {{римски|20}} век, се должи на [[Герард 'т Хофт]] и [[Мартинус Велтман]] кои се наградени со [[Нобелова награда за физика]] во 1999 година. Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Кибловиот механизам е камен-темелникот на [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]] на елементарните честички и го поставила патот за обединување на основните закони на природата. ==Позначајни награди== * 1978 Прва анграда на меѓународниот гравитациски натпревар (Со Браут и Гунциг), доделена од Фондацијата за гравитациско истражување за есејот „Вообичаениот универзум“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |title=Gravity Research Foundation Awards |publisher=Gravityresearchfoundation.org |date= |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929022056/http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |url-status=dead }}</ref> * 1982 [[Франкиева награда]], доделена од [[Франкиева фондација|Франкиевата фондација]] еднаш на секои четири година за егзактни науки „За неговите придонеси во теориското разбирање на спонтаното нарушување на симетријата во физиката на основните заемодејства, каде, со Роберт Браут, бил првиот кој покажал сека спонтаното нарушување на симетријата во баждарните теории им ја обезбедува масата на баждарните честички, како и за обемните придонеси во останатите полиња, како што е физиката на цврстите тела, статистичката механика, квантната теорија за полето, општата релативност и космологијата, за оригиналноста и темелната важност на неговите достигнувања". * 1997 Високоенергетска и честична награда за физиката (со Браут и Хигс), доделена од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] „За формулирањето на првата само одржувачка теорија за наелектризираните масивни векторски бозони кои станале темел на електрослабата теорија на елементарните честички“. * 2004 Волфова награда за физика (со Браут и Хигс), доделена од [[Волфова фондација|Волфовата фондација]] „За пионерски достигнувања кои довеле до осознавање на создавањето на масата, кога месна баждарна симетрија се создава несиметрично во светот на субатомските честички“. * 2010 [[Сакурајова награда]] (со[[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], Хигс и [[Роберт Браут]]) доделена од [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]] „За разоткривањето на својствата на спонтаното нарушување на симетријата во четиридимензионалната релативистичка баждарна теорија и за механизмот за постојано создавање на векторски бозонски маси“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/dpf/awards/sakurai.cfm |title=American Physical Society - J. J. Sakurai Prize Winners |publisher=Aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> * Со кралски декрет на 8 јули 2013 година Франсоа Англер бил прогласен за барон од стана на белгискиот крал [[Алберт II (Белгија)|Алберт II]]. * 2013 Нобелова награда за физика. На 8 октомври 2013 година, било објавено дека Питер Хигс и Франсоа Англер ќе ја поделат Нобеловата награда за физика во 2013 година „За теориското откривање на механизмот кој придонесува за нашето разбирање на потеклото на масата на субатомските честички, и кое неодамна било потврдено со откривањето на предвидената основна честичка, од страна на ATLAS и CMS при Големиот хадронски судирач во Церн“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608230637/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ulb.ac.be/sciences/physth/people_FEnglert.html François Englert's personal webpage] {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Англер, Франсоа}} [[Категорија:Белгиски нобеловци]] [[Категорија:Белгиско благородништво]] [[Категорија:Белгиски физичари]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Белгиски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Етербек]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] ktt4j4twnnmxdg2jwwaibel0mu3xo6a 5579103 5579102 2026-06-20T05:50:50Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5579103 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Франсоа Англер | native_name = François Englert | native_name_lang = fr | image = Nobel Prize 31 2013.jpg | image_size = 225px | alt = | caption = Франсоа Англер во 2013 г. | birth_date = {{Birth date|1932|11|06|df=y}} | birth_place = [[Етербек]], [[Брисел]], Белгија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |title=CV |publisher=Francquifoundation.be |date=1982-04-17 |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222140222/http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |url-status=dead }}</ref> | death_date = {{Death date and age|2026|06|18|1932|11|06|df=y}} | death_place = | residence = | nationality = Белгиец | fields = [[теориска физика]] | workplaces = [[Слободен универзитет во Брисел]]<br />[[Телавивски универзитет]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics], ''The Jerusalem Post'', Danielle Ziri, 10/08/2013</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 Tel Aviv University professor shares Nobel for physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210132319/http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 |date=2014-02-10 }}, ''Haaretz'', 8 October 2013</ref> | alma_mater = [[Слободен универзитет во Брисел]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хигсов механизам]] | awards = [[Франкиева награда]] (1982)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>[[Сакурајова награда]] (2010)<br>[[Нобелова награда за физика]] (2013) }} '''Франсоа Англер''' ({{langx|fr|François Englert}}; {{рн|6|ноември|1932}} - {{пн|18|јуни|2026}}) — белгиски теориски физичар и добитник на [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]]. Тој е професор во пензија на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде е член на службата за теориска физика. Тој е исто така професор со специјален статус на училиштето за физика и астрономија при [[Телавивски универзитет|Телавивскиот универзитет]] и е член на Институтот за квантни студии при [[Чапманов универзитет|Чапмановиот универзитет]] во [[Калифорнија]]. Тој бил награден со [[Сакурајова награда]] во 2010 година (заедно со [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], [[Питер Хигс]] и [[Роберт Браут]]), [[Волфова награда за физика]] во 2004 година (со Браут и Хигс) и Високоенергетска и честична награда од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] (со Браут и Хигс) во 1997 за механизмот кој ги обединува краткотрајните и долготрајните заемодејства со создавање на масивни баждарни векторски бозони. Тој исто така има и научни придонеси и во [[статистичка физика|статистичката физика]], [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]], [[космологија]]та, [[теорија на струните|теоријата на струните]] и [[супергравитација]]та. Тој е исто така добитник и на [[Награда на Принцот од Астурија|Наградата на Принцот од Астурија]] вза техничко и научно истражување заедно со Питер Хигс и [[CERN]]. Англер бил награден со [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]] за откривањето на [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]].<ref>{{наведена изјава за печат | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Royal Swedish Academy of Sciences | date = 8 October 2013 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf | accessdate = 8 October 2013}}</ref> ==Младост== Англер го има преживеано [[холокауст]]от.<ref>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search<!-- Bot generated title -->]</ref> Роден е во белгиско [[евреи|еврејско семејство]]. За време на германската окупација на Белгија во Втората светска војна, морал да го крие своето еврејско потекло и да живее по сиропиталишта и домови за деца во градовите [[Динан]], [[Профондил]], [[Стумон]] и на крај во [[Ане]]. Овие градови подоцна ќе бидат ослободени од американската армија. ==Академска кариера== Тој дипломирал како електромеханички инженер во 1955 година на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде што го стекнал и својот докторат за физички науки во 1959 година. Од 1959 до 1961 година, тој работел на универзитетот „[[Корнел (универзитет)|Корнел]]“, првично како истражен помошник на Роберт Браут а подоцна и како помошник професор. Подоцна се вратил на Слободниот универзитет во Брисел кде станува универзитетски професор каде му се придружува и Роберт Браут, во 1980 година, и заедно со Англер ја раководеле катедрата за теориска физика. Во 1998 Англер станува професор во пензија. Во 1984 професорот Англер е назначен со специјална одлука за професор на [http://physics.tau.ac.il/ School of Physics and Astronomy] [[Телависки универзитет|Телавивскиот универзитет]]. Англер се вработува на Институт за квантни студии при Чапмановиот универзитет во 2011 година, каде работи како почитуван вонреден професор. ==Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Киблов механизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism |title=Higgs–Brout–Englert–Guralnik–Hagen–Kibble Mechanism on Scholarpedia |publisher=Scholarpedia.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref>== Браут и Англер покажале во 1964 година<ref>F. Englert and R. Brout ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 321 (1964).</ref> дека баждарните векторски полиња, абелови и неабелови, можат да се здобијат со маса во празен простор доколку се стекнат одредена структура која се среќава кај материјалните системи. Фокусирајќи се на неуспехот на Голдстоновата теорема за баждарните полиња,<ref>P. W. Higgs ''Physics Letters'' '''12''' 132 (1964).</ref> Хигс стигнал до истиот резултат.<ref>P. W. Higgs ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 508 (1964).</ref> Трет труд за темата подоцна бил напишан од страна на [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]].<ref>{{Наведено списание|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|page=585|doi= 10.1103/PhysRevLett.13.585|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|bibcode = 1964PhRvL..13..585G|year=1964|last1=Guralnik|first1=G.|last2=Hagen|first2=C.|last3=Kibble|first3=T. }}</ref> Трите трудови напишани за овоа откритие на овој бозон од страна на Хигс, Англер и [[Роберт Браут]] и [[Џералд Гуралник]], [[КАрл Хаген]] и [[Том Кибл]] биле признати како значајни трудови за ова откритие од страна на ''[[Physical Review Letters]]'' за време на прославата на својата 50 годишнина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters - 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> Додека пак секој од овие трудови има слични приоди, придонесите и разликите меѓу трудовите за нарушувањето на симетријата се забележителни. За да се прикаже структурата, треба да се замисли феромагнет кој се состои од атоми кои сами по себе се мали магнети. Кога овие магнети се подредени, внатрешноста на феромагнетот има сличен изглед со структурата на празниот простор. Баждарните векторски полиња кои се чувствителни на оваа структура на празен простор можат да се движат само на конечни растојанија. Па така тие минуваат куси заемодејствувачки растојанија при што добиваат маса. Оние полиња кои не се чувствителни на структурата се движат слободно. Тие остануваат безмасени и се одговорни за заемодејствата на големи растојанија. На овој начин, механизмот обезбедува одговор за заемодејствувањето на куси и долги растојанија. [[Роберт Браут]], Англер, Хигс, [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]] вовеле дејство во вакуумската структура, скаларно поле (четопати нарекувано [[Хигсово поле]]) кое многу физичари го гледаат како дејството одговорно за масата на фундаменталните честички. Браут и Англер исто така покажале дека механизмот останува да важи и доколку скаларното поле се замени со многу поструктурно дејство како што е фермионскиот кондензат. Нивниот пристап ги довел до заклучок дека теоријата е [[ренормализација|ренормализирачка]].<ref>''Fundamental Problems in Elementary Particle Physics'', Proceedings of the 14th Solvay Conference, University of Brussels, 2–7 October 1967 (John Wiley, New York, 1968) page 18.</ref> Очигледниот доказ за ренормализацијата, големо достигнување на физичарите од {{римски|20}} век, се должи на [[Герард 'т Хофт]] и [[Мартинус Велтман]] кои се наградени со [[Нобелова награда за физика]] во 1999 година. Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Кибловиот механизам е камен-темелникот на [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]] на елементарните честички и го поставила патот за обединување на основните закони на природата. ==Позначајни награди== * 1978 Прва анграда на меѓународниот гравитациски натпревар (Со Браут и Гунциг), доделена од Фондацијата за гравитациско истражување за есејот „Вообичаениот универзум“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |title=Gravity Research Foundation Awards |publisher=Gravityresearchfoundation.org |date= |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929022056/http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |url-status=dead }}</ref> * 1982 [[Франкиева награда]], доделена од [[Франкиева фондација|Франкиевата фондација]] еднаш на секои четири година за егзактни науки „За неговите придонеси во теориското разбирање на спонтаното нарушување на симетријата во физиката на основните заемодејства, каде, со Роберт Браут, бил првиот кој покажал сека спонтаното нарушување на симетријата во баждарните теории им ја обезбедува масата на баждарните честички, како и за обемните придонеси во останатите полиња, како што е физиката на цврстите тела, статистичката механика, квантната теорија за полето, општата релативност и космологијата, за оригиналноста и темелната важност на неговите достигнувања". * 1997 Високоенергетска и честична награда за физиката (со Браут и Хигс), доделена од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] „За формулирањето на првата само одржувачка теорија за наелектризираните масивни векторски бозони кои станале темел на електрослабата теорија на елементарните честички“. * 2004 Волфова награда за физика (со Браут и Хигс), доделена од [[Волфова фондација|Волфовата фондација]] „За пионерски достигнувања кои довеле до осознавање на создавањето на масата, кога месна баждарна симетрија се создава несиметрично во светот на субатомските честички“. * 2010 [[Сакурајова награда]] (со[[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], Хигс и [[Роберт Браут]]) доделена од [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]] „За разоткривањето на својствата на спонтаното нарушување на симетријата во четиридимензионалната релативистичка баждарна теорија и за механизмот за постојано создавање на векторски бозонски маси“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/dpf/awards/sakurai.cfm |title=American Physical Society - J. J. Sakurai Prize Winners |publisher=Aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> * Со кралски декрет на 8 јули 2013 година Франсоа Англер бил прогласен за барон од стана на белгискиот крал [[Алберт II (Белгија)|Алберт II]]. * 2013 Нобелова награда за физика. На 8 октомври 2013 година, било објавено дека Питер Хигс и Франсоа Англер ќе ја поделат Нобеловата награда за физика во 2013 година „За теориското откривање на механизмот кој придонесува за нашето разбирање на потеклото на масата на субатомските честички, и кое неодамна било потврдено со откривањето на предвидената основна честичка, од страна на ATLAS и CMS при Големиот хадронски судирач во Церн“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608230637/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ulb.ac.be/sciences/physth/people_FEnglert.html Лична страница на Франсоа Англер] {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Англер, Франсоа}} [[Категорија:Белгиски нобеловци]] [[Категорија:Белгиско благородништво]] [[Категорија:Белгиски физичари]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Белгиски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Етербек]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] mpszwfyzg35bqknulbwj6v00ctggjvp 5579104 5579103 2026-06-20T05:51:30Z Bjankuloski06 332 5579104 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Франсоа Англер | native_name = François Englert | native_name_lang = fr | image = Nobel Prize 31 2013.jpg | image_size = 225px | alt = | caption = Франсоа Англер во 2013 г. | birth_date = {{Birth date|1932|11|06|df=y}} | birth_place = [[Етербек]], [[Брисел]], Белгија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |title=CV |publisher=Francquifoundation.be |date=1982-04-17 |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222140222/http://www.francquifoundation.be/nl/Rapport%20Jury%20Englert%20nl.htm |url-status=dead }}</ref> | death_date = {{Death date and age|2026|06|18|1932|11|06|df=y}} | death_place = | residence = | nationality = Белгиец | fields = [[теориска физика]] | workplaces = [[Слободен универзитет во Брисел]]<br />[[Телавивски универзитет]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics], ''The Jerusalem Post'', Danielle Ziri, 10/08/2013</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 Tel Aviv University professor shares Nobel for physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210132319/http://www.haaretz.com/news/world/1.551239 |date=2014-02-10 }}, ''Haaretz'', 8 October 2013</ref> | alma_mater = [[Слободен универзитет во Брисел]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хигсов механизам]] | awards = [[Франкиева награда]] (1982)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>[[Сакурајова награда]] (2010)<br>[[Нобелова награда за физика]] (2013) }} '''Франсоа Англер''' ({{langx|fr|François Englert}}; {{рн|6|ноември|1932}} - {{пн|18|јуни|2026}}) — белгиски теориски физичар и добитник на [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]]. Бил професор во пензија на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде е член на службата за теориска физика. Исто така бил професор со специјален статус на училиштето за физика и астрономија при [[Телавивски универзитет|Телавивскиот универзитет]] и е член на Институтот за квантни студии при [[Чапманов универзитет|Чапмановиот универзитет]] во [[Калифорнија]]. Тој бил награден со [[Сакурајова награда]] во 2010 година (заедно со [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], [[Питер Хигс]] и [[Роберт Браут]]), [[Волфова награда за физика]] во 2004 година (со Браут и Хигс) и Високоенергетска и честична награда од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] (со Браут и Хигс) во 1997 за механизмот кој ги обединува краткотрајните и долготрајните заемодејства со создавање на масивни баждарни векторски бозони. Тој исто така има и научни придонеси и во [[статистичка физика|статистичката физика]], [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]], [[космологија]]та, [[теорија на струните|теоријата на струните]] и [[супергравитација]]та. Добитник е на [[Награда на Принцот од Астурија|Наградата на Принцот од Астурија]] вза техничко и научно истражување заедно со Питер Хигс и [[CERN]]. Англер бил награден со [[Нобелова награда за физика]] во 2013 година заедно со [[Питер Хигс]] за откривањето на [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]].<ref>{{наведена изјава за печат | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Royal Swedish Academy of Sciences | date = 8 October 2013 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf | accessdate = 8 October 2013}}</ref> ==Младост== Англер го има преживеано [[холокауст]]от.<ref>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search<!-- Bot generated title -->]</ref> Роден е во белгиско [[евреи|еврејско семејство]]. За време на германската окупација на Белгија во Втората светска војна, морал да го крие своето еврејско потекло и да живее по сиропиталишта и домови за деца во градовите [[Динан]], [[Профондил]], [[Стумон]] и на крај во [[Ане]]. Овие градови подоцна ќе бидат ослободени од американската армија. ==Академска кариера== Тој дипломирал како електромеханички инженер во 1955 година на [[Слободен универзитет во Брисел|Слободниот универзитет во Брисел]] (ULB) каде што го стекнал и својот докторат за физички науки во 1959 година. Од 1959 до 1961 година, тој работел на универзитетот „[[Корнел (универзитет)|Корнел]]“, првично како истражен помошник на Роберт Браут а подоцна и како помошник професор. Подоцна се вратил на Слободниот универзитет во Брисел кде станува универзитетски професор каде му се придружува и Роберт Браут, во 1980 година, и заедно со Англер ја раководеле катедрата за теориска физика. Во 1998 Англер станува професор во пензија. Во 1984 професорот Англер е назначен со специјална одлука за професор на [http://physics.tau.ac.il/ School of Physics and Astronomy] [[Телависки универзитет|Телавивскиот универзитет]]. Англер се вработува на Институт за квантни студии при Чапмановиот универзитет во 2011 година, каде работи како почитуван вонреден професор. ==Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Киблов механизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism |title=Higgs–Brout–Englert–Guralnik–Hagen–Kibble Mechanism on Scholarpedia |publisher=Scholarpedia.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref>== Браут и Англер покажале во 1964 година<ref>F. Englert and R. Brout ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 321 (1964).</ref> дека баждарните векторски полиња, абелови и неабелови, можат да се здобијат со маса во празен простор доколку се стекнат одредена структура која се среќава кај материјалните системи. Фокусирајќи се на неуспехот на Голдстоновата теорема за баждарните полиња,<ref>P. W. Higgs ''Physics Letters'' '''12''' 132 (1964).</ref> Хигс стигнал до истиот резултат.<ref>P. W. Higgs ''Phys.Rev.Lett.'' '''13''' 508 (1964).</ref> Трет труд за темата подоцна бил напишан од страна на [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]].<ref>{{Наведено списание|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|page=585|doi= 10.1103/PhysRevLett.13.585|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|bibcode = 1964PhRvL..13..585G|year=1964|last1=Guralnik|first1=G.|last2=Hagen|first2=C.|last3=Kibble|first3=T. }}</ref> Трите трудови напишани за овоа откритие на овој бозон од страна на Хигс, Англер и [[Роберт Браут]] и [[Џералд Гуралник]], [[КАрл Хаген]] и [[Том Кибл]] биле признати како значајни трудови за ова откритие од страна на ''[[Physical Review Letters]]'' за време на прославата на својата 50 годишнина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters - 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> Додека пак секој од овие трудови има слични приоди, придонесите и разликите меѓу трудовите за нарушувањето на симетријата се забележителни. За да се прикаже структурата, треба да се замисли феромагнет кој се состои од атоми кои сами по себе се мали магнети. Кога овие магнети се подредени, внатрешноста на феромагнетот има сличен изглед со структурата на празниот простор. Баждарните векторски полиња кои се чувствителни на оваа структура на празен простор можат да се движат само на конечни растојанија. Па така тие минуваат куси заемодејствувачки растојанија при што добиваат маса. Оние полиња кои не се чувствителни на структурата се движат слободно. Тие остануваат безмасени и се одговорни за заемодејствата на големи растојанија. На овој начин, механизмот обезбедува одговор за заемодејствувањето на куси и долги растојанија. [[Роберт Браут]], Англер, Хигс, [[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]] и [[Том Кибл]] вовеле дејство во вакуумската структура, скаларно поле (четопати нарекувано [[Хигсово поле]]) кое многу физичари го гледаат како дејството одговорно за масата на фундаменталните честички. Браут и Англер исто така покажале дека механизмот останува да важи и доколку скаларното поле се замени со многу поструктурно дејство како што е фермионскиот кондензат. Нивниот пристап ги довел до заклучок дека теоријата е [[ренормализација|ренормализирачка]].<ref>''Fundamental Problems in Elementary Particle Physics'', Proceedings of the 14th Solvay Conference, University of Brussels, 2–7 October 1967 (John Wiley, New York, 1968) page 18.</ref> Очигледниот доказ за ренормализацијата, големо достигнување на физичарите од {{римски|20}} век, се должи на [[Герард 'т Хофт]] и [[Мартинус Велтман]] кои се наградени со [[Нобелова награда за физика]] во 1999 година. Браут–Англер–Хигс–Гуралник–Хаген–Кибловиот механизам е камен-темелникот на [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]] на елементарните честички и го поставила патот за обединување на основните закони на природата. ==Позначајни награди== * 1978 Прва анграда на меѓународниот гравитациски натпревар (Со Браут и Гунциг), доделена од Фондацијата за гравитациско истражување за есејот „Вообичаениот универзум“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |title=Gravity Research Foundation Awards |publisher=Gravityresearchfoundation.org |date= |accessdate=2013-10-08 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929022056/http://www.gravityresearchfoundation.org/winners_year.html#98 |url-status=dead }}</ref> * 1982 [[Франкиева награда]], доделена од [[Франкиева фондација|Франкиевата фондација]] еднаш на секои четири година за егзактни науки „За неговите придонеси во теориското разбирање на спонтаното нарушување на симетријата во физиката на основните заемодејства, каде, со Роберт Браут, бил првиот кој покажал сека спонтаното нарушување на симетријата во баждарните теории им ја обезбедува масата на баждарните честички, како и за обемните придонеси во останатите полиња, како што е физиката на цврстите тела, статистичката механика, квантната теорија за полето, општата релативност и космологијата, за оригиналноста и темелната важност на неговите достигнувања". * 1997 Високоенергетска и честична награда за физиката (со Браут и Хигс), доделена од [[Европско друштво на физичарите|Европското друштво на физичарите]] „За формулирањето на првата само одржувачка теорија за наелектризираните масивни векторски бозони кои станале темел на електрослабата теорија на елементарните честички“. * 2004 Волфова награда за физика (со Браут и Хигс), доделена од [[Волфова фондација|Волфовата фондација]] „За пионерски достигнувања кои довеле до осознавање на создавањето на масата, кога месна баждарна симетрија се создава несиметрично во светот на субатомските честички“. * 2010 [[Сакурајова награда]] (со[[Џералд Гуралник]], [[Карл Хаген]], [[Том Кибл]], Хигс и [[Роберт Браут]]) доделена од [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]] „За разоткривањето на својствата на спонтаното нарушување на симетријата во четиридимензионалната релативистичка баждарна теорија и за механизмот за постојано создавање на векторски бозонски маси“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/dpf/awards/sakurai.cfm |title=American Physical Society - J. J. Sakurai Prize Winners |publisher=Aps.org |date= |accessdate=2013-10-08}}</ref> * Со кралски декрет на 8 јули 2013 година Франсоа Англер бил прогласен за барон од стана на белгискиот крал [[Алберт II (Белгија)|Алберт II]]. * 2013 Нобелова награда за физика. На 8 октомври 2013 година, било објавено дека Питер Хигс и Франсоа Англер ќе ја поделат Нобеловата награда за физика во 2013 година „За теориското откривање на механизмот кој придонесува за нашето разбирање на потеклото на масата на субатомските честички, и кое неодамна било потврдено со откривањето на предвидената основна честичка, од страна на ATLAS и CMS при Големиот хадронски судирач во Церн“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608230637/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ulb.ac.be/sciences/physth/people_FEnglert.html Лична страница на Франсоа Англер] {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Англер, Франсоа}} [[Категорија:Белгиски нобеловци]] [[Категорија:Белгиско благородништво]] [[Категорија:Белгиски физичари]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Белгиски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Етербек]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] 5sai4xuf6l196bt490b9kjretwiiutc Михаил IV Пафлагонецот 0 1132378 5579192 5440920 2026-06-20T08:41:39Z Bjankuloski06 332 /* Востанието на Петар Делјан */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579192 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Михаил IV Пафлагонецот<br />Μιχαὴλ (Δ´) ὁ Παφλαγών |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] |image = Michael IV histamenon.jpg |imgw =220px |caption =Хистаменон од владењето на Михаил IV. Со [[Христос Пантократор]] на [[аверс]] и Михаил IV на [[реверс (монета)|реверс]]. |succession=Византиски цар |reign = 11 април 1034 – 10 декември 1041 |coronation = |issue = |birth_date = околу 1010 |birth_place =[[Пафлагонија]] |death_date =10 декември 1041 |death_place =[[Цариград]] |predecessor =[[Роман III Аргир]] |successor =[[Михаил V Калафат]] |spouse = [[Зоја Порфирогенита]] |house = [[Македонска&nbsp;династија]]&nbsp;(преку&nbsp;брак) |house-type = |father = |mother = }} '''Михаил IV Пафлагонецот''', ({{langx|el|Μιχαὴλ (Δ´) ὁ Παφλαγών}}, ~ 1010 — 10 декември 1041) — [[Источно Римско Царство|византиски]] [[Византиски цареви|цар]] од [[Македонска династија|Македонската династија]] кој владеел од 11 април 1034 г. сè до неговата смрт на 10 декември 1041 г. Тој го должи неговиот подем на царицата [[Зоја Порфирогенита|Зоја]], ќерката на царот [[Константин VIII]] и жена на [[Роман III Аргир]]. ==Љубовник на Зоја и качување на царскиот престол== Меѓу царот [[Роман III Аргир|Роман III]] и царицата [[Зоја Порфирогенита|Зоја]] подолго време постоела длабока неслога. Откако дошол до царската круна, Роман Аргир не покажувал веќе никакво интересирање за старата царица, почнал да ја запоставува, па дури и ги скусил и паричните средства. Меѓутоа, царицата Зоја, која штотуку почнала да ужива во радостите на тој живот, не допуштила лесно да биде елиминирана. Нејзиниот поглед се запрел на младичот Михаил, селанец од [[Пафлагонија]], кого неговиот брат, влијателниот дворјанин евнухот Јован Орфанотроф, го вовел во Геникејот на царскиот двор. Бидејќи како евнух и калуѓер не можел сам да претендира на царската круна, тој решил да му ја осигура на неговиот брат. И итриот евнух не се излажал во својата сметка: Зоја се заљубила во убавиот младич со сиот жар на задоцнетите страсти. И така се случило што Роман III, на [[11 април]] [[1034]] г., одненадеж умрел во бања. Истиот ден царицата се омажила за својот млад љубовник и тој се качил на престолот како цар Михаил IV.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 389.</ref> ==Владеење== ===Вистинската власт во рацете на Јован Орфанотроф=== Меѓутоа, [[Зоја Порфирогенита|Зоја]] одново се излажала, зошто Михаил престанал да се интересира за неа веднаш штом стапил на престолот. И била одземена дури и слободата на движење. За да не му се случи на брата му тоа што му се случило на [[Роман III Аргир|Роман Аргир]], Јован Орфанотроф ја ставил царицата под постојана присмотра. Михаил IV не бил неспособен човек, но тој боледувал од [[епилепсија]] и неговите напади со времето стануваче се почести и посилни. Главниот добитник во оваа игра бил итриот евнух. Фактички, сета власт се нашла во негови раце. Тој мошне умешно управувал со државата, но немилосрдно ги зголемувал наметнувањата и при собирањето на државните даноци покажувал најголема безобѕирност. Како придојденик со незначително потекло, Јован Орфанотроф се залагал за системот на стариот [[Источно Римско Царство|византиски]] бирократски централизам. Со тоа неговиот режим имал извесна аристократсканота, но со тоа било погодено во прв ред [[Феудализам|феудалното]] војничко благородништво, па [[Цариград|престолнинската]] чиновничка аристократија ја потпомогала владата. Михаил Псел, еден од најизразитите претставници на цивилната странка, истакнувал со задоволство дека владата на Михаил IV ништо не променила во постојниот поредок и дека не отстранила ниту еден сенатор. Меѓутоа, безобѕирните методи на управувањето на Орфанотроф за населението претставувале тешко искуство, уште повеќе што тој никогаш не ја заборавал личната полза, а им допуштил и на сите свои роднини да се богатат на сметка на државата.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 389-390.</ref> ===Востанието на Петар Делјан=== Немилосрдниот фискализам на владата предизвикал на [[Балкан|Балканскиот Полуостров]] големо [[Востание на Петар Делјан|востание]] во [[Македонија]]. Наспроти внимателните одредби на [[Василиј II]], владата на Пафлагонците побарала и од балканското население да плаќа данок во пари. Покрај тоа [[Цариградска патријаршија|Цариград]] почнал да спроведува елинизација на македонските области. Кога во [[1037]] г. умрел [[Список на архиепископи на македонската и охридската архиепископија|охридскиот архиепископ]] [[Јован Дебарски|Јован]], за негов наследник бил поставен [[Грци|Гркот]] [[Лав I (охридски архиепископ)|Лав]], хартофилаксот на [[Света Софија - Истанбул|Света Софија]]. Востанието зело огромен замав. [[Петар Делјан]], кој се чини, бил син на [[Гаврило Радомир]], бил прогласен во [[1040]] г. во [[Белград]] за цар. Неговата власт брзо и силно се ширела, па не само што ги зафатила македонските земји, туку и области на северна [[Грција (регион)|Грција]]. Се чинело дека [[Самоилово Царство|Самоилото царство]] ќе биде обновено. Пресвртот настапил кога на востаниците им се придружил [[Алусијан]], син на [[Јован Владислав]], кој откако направил кариера во [[Источно Римско Царство|византиската]] служба, паднал во немилост, ги изгубил позициите и имотот и најпосле побегнал од [[Цариград]]. Изненадена и збунета од неочекуваниот замав на востанието, Византија постепено се соземала. При обидот на [[Солун]], Алусијан претрпел тешок пораз и тоа значително ги ослабело востаничките сили, а конечно ги разнишале внатрешните кавги: судирот меѓу делјан и Алусијан, заговорот склопен против Делјан, неговото ослепување и враќањето на Алусијан во Византија. Сега на Византијците им било лесно да го ликвидираат востаничкото до распад, и да ги поразат остатоците од востаничката војска и да го заробат слепиот Делјан. Веќе во [[1041]] г. востанието било конечно задушено, побрзо отколку што според неговите размери и првобитни успеси можело да се очекува. Меѓутоа, византиската власт на Балканот со тоа востание била забележително ослабена.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 390-391.</ref> ===Зета=== [[Дукља|Зетскиот]] кнез [[Стефан Воислав]] повеќе години водел борба за независност на својата земја. Неговото прво востание против [[Источно Римско Царство|византиската]] власт не успеало ([[1035]] г.) но, по привременото потчинување и краткото време помината во византиското ропство, успеал да се врати во својата земја, да ја обнови борбата за нејзино ослободување и да извојува повеќе победи над византиските казнени експедиции. Кога потоа востанијата на Петар Делјан и Тихомир ги ангажирало сите византиски сили на [[Балкан]]от и ја срушило византиската власт во [[Драч]], Воислав значително ја засилил својата позиција. По задушувањето на [[Востанието на Петар Делјан|Делјановото востание]], Византија се обидела да се пресмета и со непокорниот кнез на Зета. Откако воспоставила власт во Драч, таа во [[1042]] г. испратила против него поголема војска, а ги повикала и вазалските владетели на [[Рашка]], [[Босна (регион)|Босна]] и [[Захумје]] да и се придружат. Меѓутоа, во зетските клисури Воислав целосно ја уништил војската на византискиот стратег и со оваа победа осигурал конечна независност за своето кнежевство. Неговата власт се проширила и над [[Травунија]] и Захумје. На тој начин Зета успеала прва да се ослободи од византискиот суверенитет.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 391-392.</ref> ==Смрт== По сузбивањето на [[Востанието на Петар Делјан|Делјановото востание]], Михаил IV се вратил од [[Балкан]]от тешко болен. Бидејќи неговата смрт можела да се очекува секој час, Јован Орфанотроф се погрижил да ја зачува царската круна за своето семејство. Царицата [[Зоја Порфирогенита|Зоја]] се согласила да го посвои неговиот и царев внук [[Михаил IV Калафат|Михаил]], па тој бил прогласен за цезар и престолонаследник. Не чекал долго на царската круна зашто веќе во [[декември]] [[1041]] г. Михаил IV умрел.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 392.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонска династија]] [[Категорија:Родени во 1010 година]] [[Категорија:Починати во 1041 година]] [[Категорија:Византиски цареви од 11 век]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] 5xtebijbzcs2ukixnc57m8f7s4k52dl Михаил VII Дука 0 1136969 5579193 5440946 2026-06-20T08:41:41Z Bjankuloski06 332 /* Балкански Полуостров */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579193 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Михаил VII Дука<br />Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] |image = NomismaMikaelVIIDoukas.jpg |imgw =220px |caption =Хистаменон од Михаил VII Дука. |succession=Византиски цар |reign = 1071 – 1078 |coronation = |issue = [[Константин Дука (син на Михаил VII)|Константин Дука]] |birth_date =околу 1050 |birth_place = |death_date =1090 |death_place = |predecessor =[[Роман IV Диоген]] |successor =[[Никифор III Вотанијат]] |spouse =Марија Аланска |house = [[Династија Дука]] |house-type = |father = [[Константин X Дука]] |mother = }} '''Михаил VII Дука''', наречен уште '''Парапинак''' ({{langx|el|Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας}}, о. 1050 г. - 1090 г.), бил [[Источно Римско Царство|византиски]] [[Византиски цареви|цар]] од [[Династија Дука|Династијата Дука]] кој владеел од 1071 г. до 1078 г. ==Претходен живот== По смртта на царот-татко [[Константин X Дука]] (во [[мај]] [[1067]] г.) неговата жена Евдокија ја презела власта во името на своите малолетни синови Михаил, Андроник и Константин. Одлучувачка улога на дворот Михаил Псел и [[Цезар (титула)|цезарот]] Јован Дука, братот на покојниот цар. Меѓутоа, растела моќта на противничката партија и со оглед на катастрофалниот тек на настаните на боиштето, не можело да се помине преку нејзиното барање да се заведе моќен војнички режим. [[Цариградска патријаршија|Патријархот]] [[Јован VIII Цариградски|Јован Ксифилин]] (помладиот) иако бил Пселов пријател, ги поддржал овие барања, а и царицата морала да поведе сметка за нив. И покрај противењето на Псел и цезарот Јован, таа се омажила за генералот [[Роман IV Диоген|Роман Диоген]], и на [[1 јануари]] [[1068]] г. тој стапил на престолот.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 413.</ref> По [[Битка кај Манцикерт|Битката кај Манцикерт]], заробениот цар Роман Диоген склопил договор со [[Селџучко царство|селџучкиот]] султан со кој му била вратена слободата по цена на плаќање на лична откупнина и годишен данок, враќање на сите турски заробеници и испраќање помошна војска. Меѓутоа, противничката странка во [[Цариград]], поттикната од [[Цезар (титула)|цезарот]] Јован го симнала Роман Диоген од престолот. Најпрвин било воспоставено заедничко владеење на царицата Евдокија и нејзиниот најстар син Михаил Дука, но наскоро царицата-мајка била затворена во [[манастир]] а ученикот на Псел - Михаил VII на [[24 октомври]] [[1071]] г. бил прогласен за самодржец. Кога царот Роман се вратил од турското заробеништво бил дочекан како непријател при што дошло до [[граѓанска војна]]. На крајот Роман Диоген ја прекинал борбата бидејќи со писмо, коешто во името на Михаил VII го потпишале тројца митрополити, му била гарантирана лична безбедност. Меѓутоа, уште пред да стигне во Цариград, нему по налог на цариградската влада, со усвитено железо му биле ископани очите. Надминувајќи се себеси во цинизмот Псел на ослепениот цар со писмо му честитал на тоа што [[господ]] го удостоил со мачеништво. Господ му ги одзел очите, така пишувал Псел, за да му го подари видот на небесната светлост. Од здобиените ужасни рани Роман Диоген умрел во [[лето]]то [[1072]] г.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 414.</ref> ==Владеење== ===Епилогот по Манцикерт=== Сега поразот кај [[Манцикерт]] се претворил во [[Источно Римско Царство|византиска]] катастрофа. Не сметајќи се повеќе обврзани со договорот што го склучиле со [[Роман IV Диоген|Роман Диоген]], [[Селџуци|Турците]] со сета сила удриле на Византија и почнале нагло да продираат низ [[Мала Азија]]. Како во времето на големата [[Праведен Калифат|арабиска]] инвазија, Византиското царство одново се нашло пред опасноста од непријателското освојување. Меѓутоа, тогаш на непријателот му се спротивставила јуначка отпорна сила на [[Ираклиј I|Ираклиевите]] наследници и Царството однатре било здраво. Сега се било во распаѓање, а како противник на моќните турски султани на цариградскиот престол седел, опкружен со разгалени литерати и дворски интриганти, кутриот Пселов ученик. Судбината на Мала Азија била запечатена. На Селџуците патот им бил отворен и немало веќе ни сили ни волја коишто би можеле да им се спротивстават.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 414-415.</ref> ===Норманската инвазија=== До слом дошло истовремено и на Исток и на Запад, бидејќи во истата година кога се случила катастрофата кај [[Манцикерт]], [[Бари]] паднал во рацете на [[Роберт Гвискард]]. Со тоа било завршено [[Нормани|норманското]] освојување на [[Источно Римско Царство|византиската]] територија во [[Италија]] и голема опасност му се заканила на Царството од таа страна. Во својата безизлезна положба владата на Михаил VII барала поддршка од [[Папа Григориј VII|Григориј VII]] со што прибегнала кон целите на големиот [[папа]] за црковна унија и воспоставување светска римска власт.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 415.</ref> ===Балкански Полуостров=== Истовремено почнала да се ниша и [[Источно Римско Царство|византиската]] власт на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. На територијата на поранешното [[Самоилово Царство]] во [[1072]] г. одново избувнало востание. Бунтовничкото движење нашло силна поткрепа во независното [[Дукља|Зетско кнежевство]]. Синот на [[Михајло I|Михајло Зетски]], [[Константин Бодин]], во [[Призрен]] бил прогласен за цар и дури после тешки борби [[Ромеи|Византијците]] успеале да го совладаат востанието. На [[Јадранско Море|Јадранот]] Византија сè повеќе ги губела своите позиции. Византискиот суверенитет во [[Хрватска]], воспоставен во времето на [[Василиј II]], не бил со долг век. Уште за време на владеењето на [[Петар Крешимир IV]] ([[1058]] г.-[[1074]] г.) Хрватска значително зајакнала, а во [[1076]] г. [[Димитрие Звонимир]] од [[папа]]та [[Папа Григориј VII|Григориј VII]] добил кралска круна како вазал на [[Папска држава|римската црква]]. Набрзо потоа и Зета се свртела кон Запад. Во [[1077]] г. Михајло Зетски исто така примил кралска круна од Рим. Крстосувањето и ограбувањата на [[Печенези]]те и зачестените упади на [[Кралство Унгарија|Угрите]] уште повеќе ја зголемиле општата забуна.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 415-416.</ref> ===Стопанство и влијание врз Михаил VII=== Со овие надворешно-политички неприлики дошла и тешката стопанска криза. Неа во голема мера ја предизвикала самата цариградска влада со мерките поради кои Михаил VII го добил шегобијниот прекар Парапинак. Имено, скапотијата била толкава што за еден [[златник]] не се добивал медимн [[жито]], како порано, туку за четвртина помалку, всушност мединм минус еден панакион. Има нешто трагично во тоа што Псел, чие влијание и покрај сите промени со секоја влада само се зголемувало, доживеал слом на својата кариера токму во времето на владеењето на својот ученик, макаршто династијата Дука му должела бескрајно многу, а Михаил VII речиси се. Неенергичниот цар целосно и подлегнал на силната волја на логотегот Никифорица којшто успеал да ги потисне во заднина и Псел и [[Цезар (титула)|цезарот]] Јован. Никифорица ја приграбил власта во свои раце и со државата управувал со истата енергија и безобѕирност како своевремено Јован Орфанотроф (за време на [[Михаил IV Пафлагонецот]]). Слично на него и овој имал неугледно потекло и за своето воздигнување требало да и заблагодари само на сопствената вештина. Никифорица се обидел да им се спротивстави на [[Феудализам|феудалните]] сили и да го зацврсти стариот [[Бирократија|бирократски]] централизам. Одел до таму што трговијата со жито ја претворил во државен монопол. Во Радосто биле подигнати складови за жито наменето за [[Цариград]], а слободната трговија со жито била забранета и огласена за казнива. Како што е познато од „Книгата за епарсите“, [[Источно Римско Царство|византиската држава]] во [[X век]] строго го контролирала снабдувањето на престолнината со животни намирници, а располагала со резерви од жито кои ги продавала на населението во неродни години. Но тоа што било можно во X век станало неизводливо во времето на опаѓањето на централната власт. Како што во земјоделието повеќе не важела забраната за купување на селските имоти така и во трговијата, државната контрола веќе не била ефикасна. Мерките на Никифорица предизвикале општо огорчување. Тие им штетеле на велепоседниците, главните лиферанти на жито, но не ги погаѓале и градските потрошувачи бидејќи неговиот монопол не ја осигурувал потрошувачката туку исклучиво имал фискални цени и довел до зголемување на цената на [[леб]]от. Скокот на цената на лебот предизвикал поскапување и на другите животни намирници. Складовите во Радосто биле урнати во времето на народниот бунт, а Никифорица, по паѓањето на царот Михаил Парапинак, бил измачуван и убиен.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 416-417.</ref> ===Борби за престолот=== Не е чудно што во времето на владеењето на Михаил VII Дука бунтовите во војската биле особено чести. Карактеристично било за тогашните прилики што јунак на еден таков бунт бил заповедникот на [[Нормани|норманските]] наемници, Урсел од Бајела. Тој како кандидат за царскиот престол го истакнал [[Цезар (титула)|цезарот]] Јован Дука. Исто така било карактеристично тоа што [[Источно Римско Царство|византиската]] влада против него ги повикала Турците. Турците го совладале и го предале за добра откупнина на царскиот командант [[Алексиј I Комнин|Алексиј Комнин]]. Меѓутоа, добри војсководци тогаш во Византија имало малку. Наскоро Урсел бил пуштен од затвор и се борел заедно со Алексиј Комнин во служба на Михаил VII против новите узурпации. Речиси истовремено се појавиле двајца претенденти на престолот од круговите на византиското воено благородништво. Во [[Мала Азија]] се кренал [[Никифор III Вотанијат|Никифор Вотанијат]], на [[Балкан|Балканскиот Полуостров]] Никифор Вриениј.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 417-418.</ref> Дуксот на [[Драч (тема)|Драчката тема]] Никифор Вриениј, победникот над побунетите [[Словени]] од [[1072]] г. бил најугледниот претставник на византиската воена [[аристократија]] во [[Европа|европските]] делови на Царството. Прогласувајки се за цар, тој во [[ноември]] [[1077]] г. влегол во [[Едрене]], своето родно место, и од таму испратил војска на Цариград. Стратегот на [[Анадолија (тема)|Анадолската тема]] Никифор Вотанијат, како што се тврди - потомок на семејството Фока, истапил во името на малоазиското воено благородништво. Откако се прогласил за цар во [[1078]] г., тој исто така тргнал на Цариград, откако претходно си осигурал помош од [[Сулејман (син на Кутулмиш)|Сулејман]], братучедот на [[Алп Арслан]]. Дури и во тогашните хаотични прилики, претставникот на Мала Азија, Никифор Вотанијат, се покажал надмоќен и успеал да го надитри својот соперник и соименик. Опозицијата во Цариград, зголемена поради непопуларните мерки на логотегот Никифорица, во него ги полагала сите свои надежи. Штом во [[март]] 1078 г. Вотанијат се појавил со војската во [[Никеја]], во Цариград избувнал бунт, во кого [[Цариградска патријаршија|црквата]] и овој пат зела живо учество. Михаил Парапинак бил принуден да се одрече од царската круна и да се повлече во [[Студистки манастир|Студисткиот манастир]]. Никифор Вотанијат влегол во Цариград на [[3 април]] и истиот ден бил крунисан за цар. За да им одговори на легитимните чувства на византиското население тој стапил во роднински врски со династијата [[Дука династија|Дука]], оженувајќи се при сè уште живиот маж, со сопругата на својот претходник, Марија.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 418.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Византиски владетели}} [[Категорија:Родени во 1050 година]] [[Категорија:Починати во 1090 година]] [[Категорија:Византиски цареви од 11 век]] [[Категорија:Дука (династија)]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] cvno7pmzh8nsdfjtlxc0lqzlg924a9r Категорија:Катепани на Италија 14 1140497 5579215 3396536 2026-06-20T08:42:24Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579215 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Катепан на Италија}} [[Категорија:Византиски војсководци]] [[Категорија:Византиски управници|Италија]] [[Категорија:Византиска Италија|Катепани]] kapnfrefsynfinjehdfk23s07nrsz34 Михаил Спондил 0 1140523 5579205 4501941 2026-06-20T08:42:07Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579205 wikitext text/x-wiki '''Михаил Спондил''' — високопозициониран [[Византија|византиски]] трговец кој станал владетел на [[Антиохија]], а подоцна и [[катепан на Италија]]. == Животопис == Како дворски [[евнух]] и миленик на [[Константин VIII]] (1025–28), Спондил бил еден од дворските службеници кои се стекнале со повисоки титули за време на владеењето на Константин VIII.<ref>John Skylitzes, ''Synopsis of Histories'', 370.37–371.1</ref> Во 1027 година, емирот на [[Алеп]], [[Салих ибн Мирдас]], пљачкосувал на византиска територија. Спондил, иако неискусен во војување, излегол да се соочи со напаѓачот, но бил поразен и морал да се врати во безбедните ѕидини на Антиохија.<ref>John Skylitzes, ''Synopsis of Histories'', 378.51–379.57</ref> Кусо потоа (во 1027/28) тој бил насамарен од арапскиот племенски водач [[Наср ибн Мушараф ел-Равадифи]], кој бил заробен од заменикот на Михаил, [[Пот Аргир]]. Наср го убедил Михаил да го ослободи и да му дозволи да изгради тврдина кај ел-Маника од каде ќе ги бранел византиските интереси. Михаил се согласил и дури испратил силен гарнизон од 1.000 луѓе, но кога тврдината била завршена, Наср одбил да ја предаде и со помош на емирот на [[Триполи (Либан)|Триполи]] и месниот [[Фатамиди|фатамидски]] војсководец, го убиле целиот гарнизон.<ref>John Skylitzes, ''Synopsis of Histories'', 379.59–69</ref><ref>Yahya of Antioch, 502</ref> Во јули 1029 година, Михаил се одлучил да го нападне Алеп, иако немал дозвола од царот [[Роман III Аргир|Роман III]] (1028–34) и занемарувајќи ги молбите на [[мирдасидска династија|мирдасидските]] браќа [[Шибл ел-Давла Наср]] и [[Муиз ел-Давла Тимал]] да се одржи мирот. При овој обид, тој бил начекан во заседабо Кајбар и неговиот камп бил пљачкосан од арапите, по што тој се повлекол и склучил примирје со Мирдасидите.<ref>Yahya of Antioch, 492</ref> По овие неуспеси, тој бил разрешен од страна на Роман III, кој бил решен да го води походот во Сирија лично, праќајќи го неговиот зет [[Константин Каратен]] како претходница за да го замени Михаил Спондил.<ref>John Skylitzes, ''Synopsis of Histories'', 377.14–18, 379.75–77</ref> И во овој случај, сепак, походот на самиот цар при битката во Азаз ќе заврши со [[Битка во Азаз (1030)|катастрофален пораз]].<ref>John Skylitzes, ''Synopsis of Histories'', 279.81–381.18</ref><ref>Yahya of Antioch, 492-500</ref> Михаил повторно се споменува во 1038 година, кога му се придружил на [[Ѓорѓи Манијак]] во неговиот поход на [[Сицилиски емират|Сицилија]].<ref>Lupus Protospatharius, 58.6-7</ref> Тој најверојатно го заменил [[Константин Оп]] како [[катепан]] пред [[Никифор Докијан]] да ја преземе таа функција во 1039 година. == Наводи == {{наводи}} ==Извори== *G.H. Pertz, ''Lupus protospatharius'', Monumenta Germaniae historica, Scriptores V, Hannover 1844, 52-63 *I. Thurn, ''Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum'', Corpus fontium historiae Byzantinae 5, Berlin & New York, 1973. *I. Kratchkovsky, F. Micheau, G. Troupeau, ''Histoire de Yahya ibn Sa’id d’Antioche'', Patrologia Orientalis 47.4 (no.212), Turnhout 1997 {{s-start}} {{s-bef|before=[[Константин Оп]]}} {{s-ttl|title=[[Катепан на Италија]]|years=1038–1039}} {{s-aft|after=[[Никифор Докијан]]}} {{s-bef|before=[[Константин Даласен]]}} {{s-ttl|title=[[дукс]] на [[Антиохија]]|years=1026–1029/30}} {{s-aft|after=[[Константин Карантен]]}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Спондил, Михаил}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски војсководци]] [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Катепани на Италија]] [[Категорија:Италијанци од 11 век]] ez4vxo89clgun9tvwl8aizij707wzce Григориј Таронит 0 1140572 5579183 4986868 2026-06-20T08:41:15Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579183 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Григориj Таронит<br>Γρηγόριος Ταρωνίτης | native_name = | native_name_lang = | image = Ambush and death of Gregorios Taronites by the Bulgarians.jpg | image_size = 280px | alt = | caption = Смртта на Григориj Таронит | birth_date = | death_date = 991/995 | birth_place = | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = востание на [[Варда Склир]], [[Византиско-бугарски војни]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Григориј Таронит''' ([[грчки]]: ''Γρηγόριος Ταρωνίτης'') бил ерменски благородник и војвода од втората половина на [[10 век]] кој служел во армијата на византискиот цар [[Василиј II]] против [[Цар Самоил|царот Самуил]] и го дал почетокот на влијателното благородничко семејство во [[Византија]]<ref name="odb-3-2012">Kazhdan, A. The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press, 1991. ISBN 0-19-504652-8, т. 3, стр. 2012-2013</ref>. Григориј Таронит бил син на Ашот, последниот владетел на ерменското кнежевство Тарот (северозападно од езерото Ван). По смртта на Ашот (кон 967 година) кнежевството било заземено од византискиот цар [[Никифор II Фока]]<ref name="odb-3-2012"/><ref>Степаненко, В. П. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3526/2/adsv-30-12.pdf Чортванели, Торники и Тарониты в Византии. (К вопросу о существовании т. н. тайкской ветви торникянов)], стр. 140-143 (във: Античная древность и средние века, №30, 1999, достъп от 31.05.2014)</ref>. Како компензација за наследството од кое се откажале, Григориј и неговиот брат Баграм добиле богати имоти во соседната област Халдеја и достојна положба меѓу византиската аристократија во својство на патриции. Освен со материјални ресурси, браќата Таронити продолжиле да имаат значително влијание меѓу сонародниците во источните покраини на империјата. Во 976 година, кога [[Варда Склир]] кренал востание против владата на младиот император [[Василиј II]], двајцата застанале на страната на бунтовниците и ги предводиле ерменските трупи<ref>Greenwood, T. W. [https://www.st-andrews.ac.uk/history/staff/timgreenwood/Cambridge%20History%20of%20the%20Byzantine%20Empire.%20Armenian%20Neighbours%20%28600-1045%29%20T.%20W.%20Greenwood-1.pdf Armenian Neighbours (600-1045)], стр. 357-358 (във: The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500 - 1492. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-83231-1, достъп от 31.05.2014)</ref> . Во следната граѓанска војна (987-989) Григориј ја зазел страната на василевса против узурпаторот [[Вардех Фока]]. Во почетокот на 989 ​​година, кога бунтовниците го зазеле азискиот брег на Босфорот, [[Василиј II]] го испратил Григориј Таронит со одред по море во [[Трапезунд]]. Оттаму ерменскиот војвода преминал во родните земји ирегрутирал армија од свои сонародници. Ова го принудило на Фока да испрати дел од своите сили против Таронит. Борбата завршила со пораз за Ерменците, поради интервенција на [[Давид III од Тао]], но војната била освоена од императорот со загинувањето на Фока и поразот на неговите приврзаници во пролетта истата година<ref>Treadgold, W. A History of the Byzantine State and Society. Stanford University Press, 1997. ISBN 0-8047-2421-0. Стр. 518</ref>. По смирувањето на [[Мала Азија]] во 990 година Григориј Таронит бил назначен од императорот за гувернер на Солун со задача да ги сопре нападите на силите на цар Самоил. Учествувал во опсадата и заземањето на Бер. Загинал во [[Битка кај Солун (995)|Битката кај Солун]] во [[995]] година<ref>Златарски, В. История на българската държава през Средните векове. Том 1. Част 2. София, „Наука и изкуство“, 1971. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_2.html стр. 651, 653, 660];{{Br}}Павлов, Пл. [http://www.vmro-rousse.hit.bg/Pl_Pavlov.html Цар Самуил и „Българската епопея“.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090525122132/http://www.vmro-rousse.hit.bg/Pl_Pavlov.html |date=2009-05-25 }} София/Велико Търново, 2002 (достъп от 31.05.2014)</ref>. Неговиот син, [[Ашот Таронит]] ја преживеал истата битка, продолжувајќи го родот на Таронитите во Византија. == Наводи == {{наводи}} ==Литература== * {{Наведена книга |last=Holmes |first=Catherine |title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025) |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-927968-5 |url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC }} * {{наведена енциклопедија |last=Kazhdan |first=Alexander |authorlink=Alexander Kazhdan |title=Taronites |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Kazhdan |encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]] |location=New York and Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=2012–2013 |isbn=978-0-19-504652-6}} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language = de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref={{harvid|PmbZ}}}} * {{Наведена книга |last=Strässle |first=Paul Meinrad |title=Krieg und Kriegführung in Byzanz: die Kriege Kaiser Basileios' II. gegen die Bulgaren (976–1019) |location=Cologne |publisher=Böhlau Verlag |year=2006 |isbn=3-412-17405-X | language = de |url=http://books.google.com/books?id=6MSNL7K66SUC}} {{s-start}} {{s-vac|непознато}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=991–995}} {{s-aft|after=[[Јован Халд]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Таронит}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Родени во непозната година]] jed8usds1tmsg8n44mpp4r07oseor6y Категорија:Византиски управници на Солун 14 1140575 5579175 3396535 2026-06-20T08:41:01Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Византиски управители на Солун]] на [[Категорија:Византиски управници на Солун]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3396535 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Луѓе од Солун]] [[Категорија:Византиски управители|Солун]] [[Категорија:Историја на Солун]] 5myozsd45wvzs6bg87n7971jtts3uf6 5579217 5579175 2026-06-20T08:42:27Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579217 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Луѓе од Солун]] [[Категорија:Византиски управници|Солун]] [[Категорија:Историја на Солун]] sl2llm848vwryziixg7zmmuka2ki3m1 Категорија:Византиски управници 14 1140576 5579191 3396379 2026-06-20T08:41:36Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Управување со Византија]]: „Управници“ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579191 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Византијци по занимање]] [[Категорија:Управување со Византија|Управници]] 9zhqmsbsd6kia8kapnvz4v3u3vqh75g 5579195 5579191 2026-06-20T08:41:50Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Византиски управители]] на [[Категорија:Византиски управници]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5579191 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Византијци по занимање]] [[Категорија:Управување со Византија|Управници]] 9zhqmsbsd6kia8kapnvz4v3u3vqh75g 5579225 5579195 2026-06-20T08:43:05Z Bjankuloski06 332 5579225 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Византијци по занимање]] [[Категорија:Управување со Византија|Управници]] [[Категорија:Византиски функционери|Управници]] jmrrujfrbt9kojqawe2t0s1qm9ulffd Јован Халд 0 1140577 5579156 4549587 2026-06-20T08:39:53Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579156 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Јован Халд<br>Ἰωάννης Χάλδος | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = | birth_place = Халдија, Византија | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = востание на [[Варда Склир]], [[Византиско-бугарски војни]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Јован Халд''' ([[грчки]]: ''Ἰωάννης Χάλδος'') бил византиски воен началник во служба на императорот [[Василиј II]], дук (управител) на темите Вукеларион и Армениакон (во северна [[Мала Азија]])<ref name="cheynet-chaldos">Cheynet, Jean-Claude. Basil II and Asia Minor, стр. 84. Във: Magdalino, Paul. Byzantium in the Year 1000. BRILL, 2002. ISBN 9789004120976</ref> . На крајот на 989 ​​година, при задушувањето на востанието на [[Вардех Фока]] и [[Вардех Склир]], Јован Халд бил испратен со силна армија против сојузникот на Фока - владетелот на јужна Грузија Давид III, и го принудил да се потчини на [[василевса]]<ref>Jenkins, Romilly. Byzantium: The Imperial Centuries, AD 610-1071. University of Toronto Press, 1987. ISBN 9780802066671, стр. 316</ref>. Резултатот од походот бил договорот од 990 година, со што Василиј II добил право над земјиштето на Давид по неговата смрт и право за интервенција во грузиските династически дела. Следната мисија на Јован Халд била да замени солунскиот дук [[Григориј Таронит]], кој загинал во борба против Самоил во 995 година. Во Солун Јован довел со себе контингенти од анадолските земји, но не успеал да ги запре нападите на [[Самоил]]. Во 996 година паднал во заседа и бил заробен. Останал во заробеништво дваесет и две години - до освојувањето на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] во [[1018]] година. Предаден бил на император [[Василиј II]] во [[1018]] година<ref name="cheynet-chaldos"/><ref>Пириватрич, Сърджан. Самуиловата държава. Обхват и характер. София, Издателска група „АГАТА-А“, 2000. ISBN 954-540-020-X. Стр. 118-119, 142</ref> во Сер од управителот на Струмица [[Драгомаж]]<ref name="Рънсиман">{{Наведена книга |title= История на Първото българско царство |last=Рънсиман |first=Стивън |authorlink=Стивън Рънсиман |coauthors= |year=1993 |publisher=Издателска къща „Иван Вазов“ |location=София |isbn= |pages=186 |url=http://chitanka.info/text/2382/10 |accessdate=2015-01-12}}</ref>. Споменат е за последен пат во 1030 година, кога царот [[Роман III Аргир]] не го послушал неговиот совет да не војува со Алеп, што доведува до поразот во Битката кај Азаз. == Наводи == {{наводи}} ==Литература== * {{Наведена книга |last=Holmes |first=Catherine |title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025) |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-927968-5 |url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC }} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language = de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref = {{harvid|PmbZ}} }} * {{Наведена книга |first=Paul |last=Stephenson |title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-81530-4 }} * {{Наведена книга |last=Strässle |first=Paul Meinrad |title=Krieg und Kriegführung in Byzanz: die Kriege Kaiser Basileios' II. gegen die Bulgaren (976–1019) |location=Cologne |publisher=Böhlau Verlag |year=2006 |isbn=3-412-17405-X | language = de |url=http://books.google.com/books?id=6MSNL7K66SUC }} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Григориј Таронит]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=995–996}} {{s-aft|after=[[Никифор Уран]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Халд}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византиски управители на Солун]] byu83bo31gkr39bot2q2aow265gyv8q 5579188 5579156 2026-06-20T08:41:22Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579188 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Јован Халд<br>Ἰωάννης Χάλδος | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = | birth_place = Халдија, Византија | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = востание на [[Варда Склир]], [[Византиско-бугарски војни]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Јован Халд''' ([[грчки]]: ''Ἰωάννης Χάλδος'') бил византиски воен началник во служба на императорот [[Василиј II]], дук (управител) на темите Вукеларион и Армениакон (во северна [[Мала Азија]])<ref name="cheynet-chaldos">Cheynet, Jean-Claude. Basil II and Asia Minor, стр. 84. Във: Magdalino, Paul. Byzantium in the Year 1000. BRILL, 2002. ISBN 9789004120976</ref> . На крајот на 989 ​​година, при задушувањето на востанието на [[Вардех Фока]] и [[Вардех Склир]], Јован Халд бил испратен со силна армија против сојузникот на Фока - владетелот на јужна Грузија Давид III, и го принудил да се потчини на [[василевса]]<ref>Jenkins, Romilly. Byzantium: The Imperial Centuries, AD 610-1071. University of Toronto Press, 1987. ISBN 9780802066671, стр. 316</ref>. Резултатот од походот бил договорот од 990 година, со што Василиј II добил право над земјиштето на Давид по неговата смрт и право за интервенција во грузиските династически дела. Следната мисија на Јован Халд била да замени солунскиот дук [[Григориј Таронит]], кој загинал во борба против Самоил во 995 година. Во Солун Јован довел со себе контингенти од анадолските земји, но не успеал да ги запре нападите на [[Самоил]]. Во 996 година паднал во заседа и бил заробен. Останал во заробеништво дваесет и две години - до освојувањето на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] во [[1018]] година. Предаден бил на император [[Василиј II]] во [[1018]] година<ref name="cheynet-chaldos"/><ref>Пириватрич, Сърджан. Самуиловата държава. Обхват и характер. София, Издателска група „АГАТА-А“, 2000. ISBN 954-540-020-X. Стр. 118-119, 142</ref> во Сер од управителот на Струмица [[Драгомаж]]<ref name="Рънсиман">{{Наведена книга |title= История на Първото българско царство |last=Рънсиман |first=Стивън |authorlink=Стивън Рънсиман |coauthors= |year=1993 |publisher=Издателска къща „Иван Вазов“ |location=София |isbn= |pages=186 |url=http://chitanka.info/text/2382/10 |accessdate=2015-01-12}}</ref>. Споменат е за последен пат во 1030 година, кога царот [[Роман III Аргир]] не го послушал неговиот совет да не војува со Алеп, што доведува до поразот во Битката кај Азаз. == Наводи == {{наводи}} ==Литература== * {{Наведена книга |last=Holmes |first=Catherine |title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025) |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-927968-5 |url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC }} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language = de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref = {{harvid|PmbZ}} }} * {{Наведена книга |first=Paul |last=Stephenson |title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-81530-4 }} * {{Наведена книга |last=Strässle |first=Paul Meinrad |title=Krieg und Kriegführung in Byzanz: die Kriege Kaiser Basileios' II. gegen die Bulgaren (976–1019) |location=Cologne |publisher=Böhlau Verlag |year=2006 |isbn=3-412-17405-X | language = de |url=http://books.google.com/books?id=6MSNL7K66SUC }} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Григориј Таронит]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=995–996}} {{s-aft|after=[[Никифор Уран]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Халд}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] s30qdfdk2c3pzrlknuxgzwg53raedjn Михаил Маврекс 0 1140590 5579203 5080670 2026-06-20T08:42:03Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579203 wikitext text/x-wiki '''Маврекс''' — [[византија|византиски]] поморски командант кој бил активен во втората половина од {{римски|11}} век, главно при [[Византиско-нормански војни]]. Неговиот идентитет не е целосно утврден, бидејќи неколку различни луѓе се поистоветувани со истата личност: „Маврекс“ кој бил богат морнар и трговец од [[Хераклеја Понтика]], адмирал во чие име во латинските изворе е '''Мамбрита''' или '''Мамбрика''' кој бил активен против [[нормани]]те во 1060-те и 1080-те, и '''Михаил Маврекс''', војсководец и владетел познат преку неговите печати.<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}; {{harvnb|Skoulatos|1980|p=197}}; {{harvnb|Stephenson|2000|p=157}}.</ref> Според Никифор Бријениј, Маврекс бил со скромно потекло, роден во [[Хераклеја Понтика]], и особено искусен во поморски дејства. Поради ова тој станал, според Бријениовите зборови, „незаменлив“ за [[Византија]], и поради ова бил даруван од царевите, насобирајќи големо богатство.<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}; {{harvnb|Skoulatos|1980|p=197}}.</ref> Војсководачот Михаил Маврекс првпат се споменува околу 1050 година како ниско ''[[остиариј]]'', и бројни печати го следат неговото издигнување низ службата, до ''[[Хипат]]'' и ''[[патрикиј]]'', ''[[вест]]'' и ''[[стратег]]'' на [[Хиос]], ''[[вестарх]]'' и ''[[катепан]]'' на [[Дирахија (тема)|Дирахија]], ''[[магистрат]]'', ''[[проед]]'' и ''[[дукс]]'' на [[Букеларија (тема)|Букеларија]], до ''[[куропалат]]'' и ''дукс'' на [[Антиохија]].<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}; {{harvnb|Skoulatos|1980|pp=197–198}}; {{harvnb|Stephenson|2000|p=157}}.</ref><ref>Prosopography of the Byzantine World Seals: [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=125 125] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112604/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=125 |date=2011-07-22 }}, [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=239 239] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112637/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=239 |date=2011-07-22 }}, [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=2153 2153] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112658/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=2153 |date=2011-07-22 }}, [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3085 3085] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112750/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3085 |date=2011-07-22 }}, [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3780 3780] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112914/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3780 |date=2011-07-22 }}, [http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3783 3783] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722112818/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/boulloterion.jsp?bKey=3783 |date=2011-07-22 }}.</ref> Во ''[[Оксфордски речник за Византија]]'', [[Александар Каждан]] го прифаќа идентитетот на трговецот Маврекс и адмиралот, но смета дека поистоветувањето со Михаил Маврекс го смета за сомнително бидејќи тој немал ниедна од титулите на другиот и обратно.<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}.</ref> Слично, Мајкл Хенди се сомнева де поистоветувањето со трговецот Маврекс, „приватно лице“, со кое и да е воено лице, но смета дека војсководецот Михаил Маврекс и поморскот војсководец се истата личност.<ref>{{harvnb|Hendy|2008|p=240}}.</ref> Во 1066 година, според ''[[Кратка норманска хроника|Кратката норманска хроника]]'', Маврекс (Мамбрика/Мамбрита) командувал флота која спречила обид за инвазија на [[Балкан]]от водена од [[Годфри Тарантински]], и наредната година, како водач на византиската армија се истоварил во [[Апулија]] и ги зазел [[Бари]], [[Таранто]] и [[Кастеланета]] од [[нормани]]те. Не бил во можност да ги спречи норманите да [[Опсада на Бари|опсади Бари повторно]] во 1068 година, и во 1070 година, се споменува како се бори против Годфри и [[Робер Гискар]].<ref>{{harvnb|Skoulatos|1980|p=197}}; {{harvnb|Stephenson|2000|p=157}}.</ref> Околу 1076 година, според Бриениј, Маврекс бил домаќин на идниот цар [[Алексиј I Комнин]] на неговиот имот во Хераклеја. Алексиј во тој период сè уште бил војсководец кој водел походи против [[Селџуци|Турците селџуци]], и Маврекс му обезбедил голем број на војска од неговиот лична вооружена свита и слуги.<ref>{{harvnb|Hendy|2008|p=240}}; {{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}; {{harvnb|Skoulatos|1980|p=197}}.</ref> Маврекс повторно се спомнува во записите на [[Ана Комина]], без понатамошен коментар, како води взаемна византиско - [[Венецијанска Република|венециска]] флота во побеа против [[нормани]]те во пролетта 1082 година.<ref>Anna Komnena. ''Alexiad'', 4.3.</ref> Последен пат се спомнува во 1084 година, кога накусо се спомнува (''дукс Маврика'') од [[Вилијам Апулски]] како војсководец на византиската флота стационирана во близина на [[Крф]].<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|p=1317}}; {{harvnb|Skoulatos|1980|pp=197–198}}.</ref> ==Наводи== {{reflist|2}} ==Извори== {{refbegin|2}} *{{Наведена книга|last=Hendy|first=Michael F.|title=Studies in the Byzantine Monetary Economy c. 300-1450|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|year=2008|origyear=1985|isbn=0-521-08852-6|url=http://books.google.com/books?id=zLvhIphg8zwC}} *{{Наведена книга|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander Petrovich|editor-link=Alexander Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|location=New York, New York and Oxford, United Kingdom|publisher=Oxford University Press|year=1991|url=http://books.google.com/books?id=Q3u5RAAACAAJ|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{Наведена книга|last=Skoulatos|first=Basile|title=Les Personnages Byzantins de I'Alexiade: Analyse Prosopographique et Synthese|year=1980|location=Louvain-la-Neuve, Belgium|publisher=Nauwelaerts|language=fr}} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-77017-3 | url = http://books.google.com/books?id=ILiOI0UgxHoC}} {{refend|2}} == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|title=Michael 10108 - Michael Maurix (Maurikas)|publisher=Prosopography of the Byzantine World|url=http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/person.jsp?personKey=158548|accessdate=5 July 2011|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722112545/http://www.pbw.kcl.ac.uk/pbw/apps/person.jsp?personKey=158548|url-status=dead}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Исак Комнин (брат на Алексиј I)|Исак Комнин]]}} {{s-ttl|title=[[дукс]] на [[Антиохија]]|years=1078 (?)}} {{s-aft|after=[[Васак Пахлавуни]]}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Маврекс, Михаил}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски адмирали]] [[Категорија:Византиски војсководци]] [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Починати во непозната година]] dpevxcgm253zqmg30qtnsyy8y7f5mus Никифор Уран 0 1140594 5579174 5316246 2026-06-20T08:40:58Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Антиохија]] → [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] 5579174 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Никифор Уран<br>Νικηφόρος Οὐρανός | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = околу 980 | death_date = околу 1010 | birth_place = непознато | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Антиохија (тема)|Антиохија]] <br> ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = [[Битка кај Сперхеј]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Никифор Уран''' познат ѝ како '''Никифор Веста''' (980–1010; [[грчки]]: ''Νικηφόρος Οὐρανός'') бил византиски војсководец, државник и писател од последната четвртина на [[10 век]] и првите години на [[11 век]], близок на император [[Василиј II]]. По победата над кандидатот за престолот [[Варда Склир]] во 979 година императорот го испратил Уран во [[Багдад]], во тоа време главен град на династијата Буиди, со мисија да го натера локалниот владетел да го предаде побегнатиот Склир<ref name="holmes">''Holmes'', C., [http://www.roman-emperors.org/basilii.htm Basil II (A.D. 976-1025)], in: De Imperatoribus Romanis (2.2.2008)</ref>. Напорите на Уран биле неуспешни и тој останал заробеник неколку години во Багдад. Во [[987]] година Склир се вратил во Византија и повторно кренал востание против императорот. По бегството од Багдад Никифор Уран повторно служел на [[Василиј II]]<ref>''Розен'', В., [http://www.krotov.info/acts/10/yahya.html Император Василий Болгаробойца: Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского], с. 12-14, 22, во: Библиотека Якова Кротова (2.2.2008)</ref>. Никифор Уран имал голема улога во војните со [[цар Самоил]]. Во [[996]] година, силите на цар Самоил ги победиле [[Византијци]]те кај [[Солун]] и ја ограбиле [[Грција]]. Со врзани раце поради арапската закана од исток, Василиј II го назначил Уран за доместик на Западот (т.е. командант на западните сили на империјата) со задача да се справи со самоиловите сили. Во [[Битка кај Сперхеј|Битката кај Сперхеј]] во [[996]] или [[997]] година Уран успеал да го порази на Самоил и да стави крај на неговите напади во [[Пелопонез]] и [[Солун]]<ref name="holmes"/><ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 2, София 1971, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_2.html 659-663]</ref>. Во 997 година Уран навлегол на териториите на Самоил каде започнал со опустошувања, без да наиде на отпор<ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 2, София 1971, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_3.html 668-669]</ref><ref>''Розен'', В., [http://www.krotov.info/acts/10/yahya.html Император Василий Болгаробойца: Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского], с. 34</ref>. Во [[1000]] година, кога императорот започнал голема офанзива, Никифор Уран бил испратен на другиот крај на империјата како дук на [[Антиохија]] (во [[Сирија]]). Најмалку седум години тој служел како врховен воен и административен гувернер на источната граница на [[Византија]]<ref name="holmes"/>. Во 1001 година ги разбил [[Грузијци]]те, кои упаднале во областа Тао, и го одржувал мирот во доверени му области. На овој начин му овозможил на Василиј II да ги фокусира своите сили да се насочат против Самоил. Како писател, Никифор Уран напишал неколку дела, од кои денеска се зачувани воениот прирачник ("Тактика"), извор за военото дело на Византија во негово време. Придонес за денешните сознанија за Византија има и во дел од сочуваната од него преписка<ref name="holmes"/>. Уран е автор и на агиографски текстови, како Житието на Св. Симеон Дивногорски (светец, кој живеел во 6 век рај Антиохија<ref>''Krausmüller'', D., [http://www.isidore-of-seville.com/goudenhoorn/utf8/91dirk.utx.html Fainting fits and their causes. A topos in two Middle Byzantine metaphraseis by Nicetas the Paphlagonian and Nicephorus Ouranos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091127170148/http://www.isidore-of-seville.com/goudenhoorn/utf8/91dirk.utx.html |date=2009-11-27 }}, in: Golden Horn. Journal of Byzantium, Volume 9, Issue 1 (2.2.2008)</ref>). == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|2}} *{{Наведена книга|last=Høgel|first=Christian|title=Symeon Metaphrastes: Rewriting and Canonization|location=Copenhagen, Denmark|publisher=Museum Tusculanum Press (University of Copenhagen)|year=2002|isbn=978-8-77-289675-5|url=http://books.google.com/books?id=YPEj-961vxYC}} *{{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} *{{Наведена книга|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander Petrovich|editor-link=Alexander Kazhdan|title=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York, New York and Oxford, United Kingdom|publisher=Oxford University Press|year=1991|pages=1544–1545|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{Наведена книга|editor1-last=Magdalino|editor1-first=Paul|editor1-link=Paul Magdalino|title=Byzantium in the Year 1000|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|year=2003|isbn=90-04-12097-1|url=http://books.google.com/books?id=CSZQ-VPFKoMC}} *{{Наведено списание|last=McGeer|first=Eric|title=Tradition and Reality in the "Taktika" of Nikephoros Ouranos|journal=Dumbarton Oaks Papers|volume=45|year=1991|pages=129–140|location=Washington, District of Columbia|publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University | jstor=1291697|doi=10.2307/1291697}} {{refend|2}} ==Надворешни врски== *{{Наведено списание|last=Amedroz|first=H. F.|title=An Embassy from Baghdad to the Emperor Basil II|date=October 1914|location=London, United Kingdom|publisher=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|url=http://www.kunis.de/familienname/Home/Ibn1914/ibn1914.html}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Дамјан Даласенос]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Антиохија (тема)|Антиохија]]| years=999–1007/11}} {{s-vac|непознато}} {{s-bef|before=[[Јован Халд]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=996–999}} {{s-aft|after=[[Давид Аријанит]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Уран}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управители на Солун]] [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] [[Категорија:Личности од Византиско-арапските војни]] tmi9cflux36ueune8scsaxma53o94k0 5579185 5579174 2026-06-20T08:41:18Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579185 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Никифор Уран<br>Νικηφόρος Οὐρανός | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = околу 980 | death_date = околу 1010 | birth_place = непознато | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Антиохија (тема)|Антиохија]] <br> ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = [[Битка кај Сперхеј]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Никифор Уран''' познат ѝ како '''Никифор Веста''' (980–1010; [[грчки]]: ''Νικηφόρος Οὐρανός'') бил византиски војсководец, државник и писател од последната четвртина на [[10 век]] и првите години на [[11 век]], близок на император [[Василиј II]]. По победата над кандидатот за престолот [[Варда Склир]] во 979 година императорот го испратил Уран во [[Багдад]], во тоа време главен град на династијата Буиди, со мисија да го натера локалниот владетел да го предаде побегнатиот Склир<ref name="holmes">''Holmes'', C., [http://www.roman-emperors.org/basilii.htm Basil II (A.D. 976-1025)], in: De Imperatoribus Romanis (2.2.2008)</ref>. Напорите на Уран биле неуспешни и тој останал заробеник неколку години во Багдад. Во [[987]] година Склир се вратил во Византија и повторно кренал востание против императорот. По бегството од Багдад Никифор Уран повторно служел на [[Василиј II]]<ref>''Розен'', В., [http://www.krotov.info/acts/10/yahya.html Император Василий Болгаробойца: Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского], с. 12-14, 22, во: Библиотека Якова Кротова (2.2.2008)</ref>. Никифор Уран имал голема улога во војните со [[цар Самоил]]. Во [[996]] година, силите на цар Самоил ги победиле [[Византијци]]те кај [[Солун]] и ја ограбиле [[Грција]]. Со врзани раце поради арапската закана од исток, Василиј II го назначил Уран за доместик на Западот (т.е. командант на западните сили на империјата) со задача да се справи со самоиловите сили. Во [[Битка кај Сперхеј|Битката кај Сперхеј]] во [[996]] или [[997]] година Уран успеал да го порази на Самоил и да стави крај на неговите напади во [[Пелопонез]] и [[Солун]]<ref name="holmes"/><ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 2, София 1971, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_2.html 659-663]</ref>. Во 997 година Уран навлегол на териториите на Самоил каде започнал со опустошувања, без да наиде на отпор<ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 2, София 1971, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_3.html 668-669]</ref><ref>''Розен'', В., [http://www.krotov.info/acts/10/yahya.html Император Василий Болгаробойца: Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского], с. 34</ref>. Во [[1000]] година, кога императорот започнал голема офанзива, Никифор Уран бил испратен на другиот крај на империјата како дук на [[Антиохија]] (во [[Сирија]]). Најмалку седум години тој служел како врховен воен и административен гувернер на источната граница на [[Византија]]<ref name="holmes"/>. Во 1001 година ги разбил [[Грузијци]]те, кои упаднале во областа Тао, и го одржувал мирот во доверени му области. На овој начин му овозможил на Василиј II да ги фокусира своите сили да се насочат против Самоил. Како писател, Никифор Уран напишал неколку дела, од кои денеска се зачувани воениот прирачник ("Тактика"), извор за военото дело на Византија во негово време. Придонес за денешните сознанија за Византија има и во дел од сочуваната од него преписка<ref name="holmes"/>. Уран е автор и на агиографски текстови, како Житието на Св. Симеон Дивногорски (светец, кој живеел во 6 век рај Антиохија<ref>''Krausmüller'', D., [http://www.isidore-of-seville.com/goudenhoorn/utf8/91dirk.utx.html Fainting fits and their causes. A topos in two Middle Byzantine metaphraseis by Nicetas the Paphlagonian and Nicephorus Ouranos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091127170148/http://www.isidore-of-seville.com/goudenhoorn/utf8/91dirk.utx.html |date=2009-11-27 }}, in: Golden Horn. Journal of Byzantium, Volume 9, Issue 1 (2.2.2008)</ref>). == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|2}} *{{Наведена книга|last=Høgel|first=Christian|title=Symeon Metaphrastes: Rewriting and Canonization|location=Copenhagen, Denmark|publisher=Museum Tusculanum Press (University of Copenhagen)|year=2002|isbn=978-8-77-289675-5|url=http://books.google.com/books?id=YPEj-961vxYC}} *{{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} *{{Наведена книга|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander Petrovich|editor-link=Alexander Kazhdan|title=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York, New York and Oxford, United Kingdom|publisher=Oxford University Press|year=1991|pages=1544–1545|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{Наведена книга|editor1-last=Magdalino|editor1-first=Paul|editor1-link=Paul Magdalino|title=Byzantium in the Year 1000|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|year=2003|isbn=90-04-12097-1|url=http://books.google.com/books?id=CSZQ-VPFKoMC}} *{{Наведено списание|last=McGeer|first=Eric|title=Tradition and Reality in the "Taktika" of Nikephoros Ouranos|journal=Dumbarton Oaks Papers|volume=45|year=1991|pages=129–140|location=Washington, District of Columbia|publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University | jstor=1291697|doi=10.2307/1291697}} {{refend|2}} ==Надворешни врски== *{{Наведено списание|last=Amedroz|first=H. F.|title=An Embassy from Baghdad to the Emperor Basil II|date=October 1914|location=London, United Kingdom|publisher=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|url=http://www.kunis.de/familienname/Home/Ibn1914/ibn1914.html}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Дамјан Даласенос]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Антиохија (тема)|Антиохија]]| years=999–1007/11}} {{s-vac|непознато}} {{s-bef|before=[[Јован Халд]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=996–999}} {{s-aft|after=[[Давид Аријанит]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Уран}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] [[Категорија:Личности од Византиско-арапските војни]] 9s1apjo305iqi3k6s2s4o68mi6k5hmj Категорија:Византиски управници на Антиохија 14 1140597 5579170 3396450 2026-06-20T08:40:54Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Византиски управители на Антиохија]] на [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3396450 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Антакија]] [[Категорија:Византиски управители|Антиохија]] 5n9hdzruzuwbtucerur9kdvfnuxa3d0 5579213 5579170 2026-06-20T08:42:21Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579213 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Антакија]] [[Категорија:Византиски управници|Антиохија]] j9osj0phbgangxlposc2zffhcht2zwi Давид Аријанит 0 1140598 5579169 5240930 2026-06-20T08:40:47Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579169 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Давид Аријанит<br>Δαυίδ Ἀρ [ε] ιανίτης | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = | birth_place = непознато | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[стратег автократор]]'' и ''[[катепан]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]] <br> ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = | battles_label = Војни | relations = }} '''Давид Аријанит''' ([[грчки]]: ''Δαυίδ Ἀρ [ε] ιανίτης'') бил висок византиски командант на почетокот на [[11 век]], кој служел на византискиот цар Василиј II. Давид Аријанит зел активно учество во последните војни на император [[Василиј II]] против [[Самоиловото Царство]]. Околу 1000 или 1002 година Давид Аријанит бил назначен за дук (управител) на [[Солун]] на местото на [[Никифор Уран]], кој бил назначен за управител на [[Антиохија]]<ref name="PmbZ">{{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | title = David Areianites (#21348)}}</ref>. Подоцна на местото на Давид Аријанит императорот го назначува [[Теофилакт Вотанијат]].<ref name="PmbZ"/>. По познатата [[Беласичка битка|битка кај Беласица]] во [[1015]] година следел походот на Давид Аријанит од [[Солун]] кон [[Струмица]]. Тој попат освоил две тврдини, Мацукион и [[Градиште (Банско)|тврдината Термица]]<ref>Златарски, с.717</ref><ref>Мацукион (денес [[Мацукион]] — [[Мачуково]] — [[Евзони]]) лежи 5 км југоисточно од [[Гевгелија]]. Не знаеме каде се наоѓала Термица. Меѓутоа, поведени од крајната цел на Аријанит — да ја освои Струмица — историчарите од наше време ги ставале двете крепости во близина на тој град.</ref>. Во 1017 година тој командувал една од единиците кои го зазеле Пелагониското поле<ref name="PmbZ"/><ref name="zlat725">Златарски, История на българската държава, Том I, Част II, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_4.html 725-728]</ref>. Откако влегол во Скопје во 1018 година, императорот Василиј II го назначил за "''стратег автократор''" (ополномоштен стратег) на градот<ref name="PmbZ"/><ref>{{Наведена книга | last=Stephenson | first=Paul| title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer | publisher=Cambridge University Press |year=2003 | isbn=978-0-521-81530-7 | page=39}}</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Никифор Уран]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=999/1000 – 1014 (?)}} {{s-aft|after=[[Теофилакт Вотанијат]]}} {{s-new}} {{s-ttl|title=''[[стратег автократор]]'' и ''[[катепан]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]]| years=1018–1022/25}} {{s-aft|after=[[Константин Диоген]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аријанит}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управители на Солун]] 068u3lr5bju7tp81srvm0m2iileyykc 5579176 5579169 2026-06-20T08:41:02Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579176 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Давид Аријанит<br>Δαυίδ Ἀρ [ε] ιανίτης | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = | birth_place = непознато | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[стратег автократор]]'' и ''[[катепан]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]] <br> ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = | battles_label = Војни | relations = }} '''Давид Аријанит''' ([[грчки]]: ''Δαυίδ Ἀρ [ε] ιανίτης'') бил висок византиски командант на почетокот на [[11 век]], кој служел на византискиот цар Василиј II. Давид Аријанит зел активно учество во последните војни на император [[Василиј II]] против [[Самоиловото Царство]]. Околу 1000 или 1002 година Давид Аријанит бил назначен за дук (управител) на [[Солун]] на местото на [[Никифор Уран]], кој бил назначен за управител на [[Антиохија]]<ref name="PmbZ">{{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | title = David Areianites (#21348)}}</ref>. Подоцна на местото на Давид Аријанит императорот го назначува [[Теофилакт Вотанијат]].<ref name="PmbZ"/>. По познатата [[Беласичка битка|битка кај Беласица]] во [[1015]] година следел походот на Давид Аријанит од [[Солун]] кон [[Струмица]]. Тој попат освоил две тврдини, Мацукион и [[Градиште (Банско)|тврдината Термица]]<ref>Златарски, с.717</ref><ref>Мацукион (денес [[Мацукион]] — [[Мачуково]] — [[Евзони]]) лежи 5 км југоисточно од [[Гевгелија]]. Не знаеме каде се наоѓала Термица. Меѓутоа, поведени од крајната цел на Аријанит — да ја освои Струмица — историчарите од наше време ги ставале двете крепости во близина на тој град.</ref>. Во 1017 година тој командувал една од единиците кои го зазеле Пелагониското поле<ref name="PmbZ"/><ref name="zlat725">Златарски, История на българската държава, Том I, Част II, с. [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_6_4.html 725-728]</ref>. Откако влегол во Скопје во 1018 година, императорот Василиј II го назначил за "''стратег автократор''" (ополномоштен стратег) на градот<ref name="PmbZ"/><ref>{{Наведена книга | last=Stephenson | first=Paul| title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer | publisher=Cambridge University Press |year=2003 | isbn=978-0-521-81530-7 | page=39}}</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Никифор Уран]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=999/1000 – 1014 (?)}} {{s-aft|after=[[Теофилакт Вотанијат]]}} {{s-new}} {{s-ttl|title=''[[стратег автократор]]'' и ''[[катепан]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]]| years=1018–1022/25}} {{s-aft|after=[[Константин Диоген]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аријанит}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 1mhtzsrwdmakri2c1ku225jmyoz8w2b Теофилакт Вотанијат 0 1140600 5579178 5240963 2026-06-20T08:41:06Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579178 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Теофилакт Вотанијат<br>Θεοφύλακτος Βοτανειάτης | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = 1014 | birth_place = | death_place = околу Струмица | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = [[Беласичка битка]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Теофилакт Вотанијат''' бил византиски војвода од почетокот на 11 век, познат по учеството во војните на Василиј II против [[Самоилово царство|Самоиловото царство]]. Тој е исто така бил дедо на доцниот византиски цар [[Никифор III Вотанијат]]<ref>''Златарски'', Васил, История на българската държава през средните векове, том I, част 2, София 1994, с. 732</ref>, кој управувал со Византија во периодот од [[1078]] до [[1081]] година. Во летото на 1014 година Теофилакт бил гувернер на [[Солун]] со ранг на дук<ref name="pirivat136">''Пириватрич'', Сърджан, Самуиловата държава. Обхват и характер, София 2000, с. 136</ref> како наследник на [[Давид Аријанит]] {{sfn|PmbZ|loc=Theophylaktos Botaneiates (#28251)}}. Областа со која управувал била на границата со [[Самоилово царство|Самоиловото царство]] и истата претставувала предмет на чести напади во претходните децении. Поголеми борби кај Солун се одвиле во 996 и во 1004 година, каде и во двете битки византиските сили биле поразени<ref>''Ангелов'', Димитър, и ''Чолпанов'', Борис, Българска военна история през средновековието (Х-XV век), София 1994, с. 48-49, 53</ref>. Во 1014 година на Теофилакт Вотанијат му било наредено од царот [[Василиј II]] да започне напад. Овој пат силите на Самоил биле предводени од еден од неговите војводи - Несторица. Битката се одвила западно од [[Солун]], каде управителот на Солун, заедно со својот син Михаил Вотанијат ги поразиле силите на [[Несторица]]<ref>Грчки извори, VI, 285.</ref><ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 732-733; Подбрани извори за българската история, Том II: Българските държави и българите през средновековието, София 2004, с. 66</ref>. Потоа Теофилакт се приклучил на армијата на Василиј II и учествул во [[Беласичка битка|Битката кај Беласица]]<ref name="pirivat136"/>.<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 738-739</ref>. Вотанијат, всушност, гонејќи ги Самоиловите војници, стигнал до клисурата Клидион, ја преминал планината [[Беласица]] и ги изненадил утврдените војници на Самоил од зад грб.<ref>Vindob. hist. 74 (13-14).</ref><ref>Византиски извори, III, 106.</ref><ref>Грчки извори, VI, 284.</ref> По оваа нова победа Византија, царот го испратил солунскиот дук со одред на војници, за да го расчисти патот меѓу [[Струмица]] и [[Солун]]. Во теснина на југ од [[Струмица]] Теофилакт Вотаниат паднал во заседа, каде неговата војска била поразена, а самиот тој убиен од синот на Самоил, [[Гаврил Радомир]]<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 738; ''Ангелов'' & ''Чолпанов'', Българска военна история през средновековието, с. 55-56; ''Пириватрич'', Самуиловата държава, с. 137</ref>. Ненадејната заседа и ликвидацијата на Теофилакт Вотанијат при осигурувањето на безбедниот продор на Василиј II до Солун, толку го разгневиле царот што наредил ослепување на сите заробени војници кај [[Беласица]], оставајќи на секој стоти по еден едноок, за да ги одведат ослепените кај Самуил<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://za-makedonija.blogspot.com/2013/11/bitkata-na-belasica.html |title=архивски примерок |accessdate=2015-08-09 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113010/http://za-makedonija.blogspot.com/2013/11/bitkata-na-belasica.html |url-status=dead }}</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * {{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref = {{harvid|PmbZ}} }} * {{Наведена книга | last = Zlatarski | first = Vasil | title = История на българската държава през средните векове. Том I. История на Първото българско царство, Част II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018) | title= History of Bulgaria in the Middle Ages. Vol. 1. History of the First Bulgarian Empire, Part 2.From the Slavicization of the state to the fall of the First Empire (852—1018) | publisher = Nauka i izkustvo | location = Sofia | year = 1971 | origyear = 1927 | oclc = 67080314 | url = http://www.promacedonia.org/vz1b/index.html }} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Давид Аријанит]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=до 1014}} {{s-aft|after=[[Константин Диоген]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вотанијат}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Починати во 1014 година]] sciijxrmcfbpuib3ml837cjrdgxsjs4 5579221 5579178 2026-06-20T08:42:45Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (2), Самоиловото царство → Самоиловото Царство (2) 5579221 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Теофилакт Вотанијат<br>Θεοφύλακτος Βοτανειάτης | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = 1014 | birth_place = | death_place = околу Струмица | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = [[Беласичка битка]] | battles_label = Војни | relations = }} '''Теофилакт Вотанијат''' бил византиски војвода од почетокот на 11 век, познат по учеството во војните на Василиј II против [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]]. Тој е исто така бил дедо на доцниот византиски цар [[Никифор III Вотанијат]]<ref>''Златарски'', Васил, История на българската държава през средните векове, том I, част 2, София 1994, с. 732</ref>, кој управувал со Византија во периодот од [[1078]] до [[1081]] година. Во летото на 1014 година Теофилакт бил гувернер на [[Солун]] со ранг на дук<ref name="pirivat136">''Пириватрич'', Сърджан, Самуиловата държава. Обхват и характер, София 2000, с. 136</ref> како наследник на [[Давид Аријанит]] {{sfn|PmbZ|loc=Theophylaktos Botaneiates (#28251)}}. Областа со која управувал била на границата со [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] и истата претставувала предмет на чести напади во претходните децении. Поголеми борби кај Солун се одвиле во 996 и во 1004 година, каде и во двете битки византиските сили биле поразени<ref>''Ангелов'', Димитър, и ''Чолпанов'', Борис, Българска военна история през средновековието (Х-XV век), София 1994, с. 48-49, 53</ref>. Во 1014 година на Теофилакт Вотанијат му било наредено од царот [[Василиј II]] да започне напад. Овој пат силите на Самоил биле предводени од еден од неговите војводи - Несторица. Битката се одвила западно од [[Солун]], каде управителот на Солун, заедно со својот син Михаил Вотанијат ги поразиле силите на [[Несторица]]<ref>Грчки извори, VI, 285.</ref><ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 732-733; Подбрани извори за българската история, Том II: Българските държави и българите през средновековието, София 2004, с. 66</ref>. Потоа Теофилакт се приклучил на армијата на Василиј II и учествул во [[Беласичка битка|Битката кај Беласица]]<ref name="pirivat136"/>.<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 738-739</ref>. Вотанијат, всушност, гонејќи ги Самоиловите војници, стигнал до клисурата Клидион, ја преминал планината [[Беласица]] и ги изненадил утврдените војници на Самоил од зад грб.<ref>Vindob. hist. 74 (13-14).</ref><ref>Византиски извори, III, 106.</ref><ref>Грчки извори, VI, 284.</ref> По оваа нова победа Византија, царот го испратил солунскиот дук со одред на војници, за да го расчисти патот меѓу [[Струмица]] и [[Солун]]. Во теснина на југ од [[Струмица]] Теофилакт Вотаниат паднал во заседа, каде неговата војска била поразена, а самиот тој убиен од синот на Самоил, [[Гаврил Радомир]]<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, том 1, част 2, София 1994, с. 738; ''Ангелов'' & ''Чолпанов'', Българска военна история през средновековието, с. 55-56; ''Пириватрич'', Самуиловата държава, с. 137</ref>. Ненадејната заседа и ликвидацијата на Теофилакт Вотанијат при осигурувањето на безбедниот продор на Василиј II до Солун, толку го разгневиле царот што наредил ослепување на сите заробени војници кај [[Беласица]], оставајќи на секој стоти по еден едноок, за да ги одведат ослепените кај Самуил<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://za-makedonija.blogspot.com/2013/11/bitkata-na-belasica.html |title=архивски примерок |accessdate=2015-08-09 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113010/http://za-makedonija.blogspot.com/2013/11/bitkata-na-belasica.html |url-status=dead }}</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * {{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref = {{harvid|PmbZ}} }} * {{Наведена книга | last = Zlatarski | first = Vasil | title = История на българската държава през средните векове. Том I. История на Първото българско царство, Част II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852—1018) | title= History of Bulgaria in the Middle Ages. Vol. 1. History of the First Bulgarian Empire, Part 2.From the Slavicization of the state to the fall of the First Empire (852—1018) | publisher = Nauka i izkustvo | location = Sofia | year = 1971 | origyear = 1927 | oclc = 67080314 | url = http://www.promacedonia.org/vz1b/index.html }} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Давид Аријанит]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=до 1014}} {{s-aft|after=[[Константин Диоген]]}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вотанијат}} [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Починати во 1014 година]] ep2zr5td07bwoig9ikn5faci4ejixd6 Константин Диоген 0 1140603 5579179 5240980 2026-06-20T08:41:09Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579179 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Константин Диоген<br>Κωνσταντῖνος Διογένης | image = | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1032 | death_place = | death_cause = самоубиство | title = ''стратег'' и ''дук'' на Солун, Србија и Бугарија | predecessor = | successor = | religion = [[православие]] | spouse = | children = [[Роман IV Диоген]] | parents = }} '''Константин Диоген''' ([[грчки]]: ''Κωνσταντῖνος Διογένης''; починал во [[1032]]) бил истакнат византискиот генерал на почетокот на 11 век, активен во византиските војни на Балканот. Диоген бил вклучен во последната фаза од византиското уништување и освојување на [[Самоилово царство|Самоиловото царство]], во времето на император [[Василиј II]], кој му доверил високи командни задачи на Балканот до неговото апсење во 1029, како резултат на неговото учество во заговор против императорот [[Роман III Аргир]]. Затворен и принуден да влезе во манастир, тој извршил самоубиство во [[1032]] за време на судскиот претрес на уште еден заговор. Тој бил татко на царот [[Роман IV Диоген]]. == Животопис == ===Војни со Самоиловото царство === Константин Диоген е првиот значаен член на благородничко семејство Диоген од [[Кападокија]], кое имало важна улога во [[Византија]] во [[11 век]]<ref name="ODB">{{harvnb|Kazhdan|1991|p=627}}.</ref>. Константин ја започнал својата кариера како командант на еден од западните тагмати за време на владеењето на [[Василиј II]] (976-1025), во кампањите птотив силите на [[Самоилово царство|Самоиловото царство]]<ref name="ODB"/>. Во [[1014]] година, тој учествувал во решавачката византиска победа во [[Беласичка битка|Беласичката битка]] ([[29 јули]])<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=71}}.</ref>. По убивањето на [[Теофилакт Вотанијат]], тој станал негов наследник како управител (дук) на византиската тема Солун со ранг на [[патрициј]]<ref name="Guilland">{{harvnb|Guilland|1967|p=449}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=66}}.</ref>. По смртта на Самоил во октомври, Константин Диоген и [[Никифор Ксифиј]] биле испратени во регионот на [[Меглен]]. Опсадата на градот се продолжила, па на лице место пристигнал и самиот Василиј II. Градот бил разрушен, а меѓу неговите заробени жители се наоѓал заповедникот на Меглен, Илица, и советникот на Гаврило, [[Дометијан]] (кавкан). Заробените жители на [[Меглен]] што биле способни за оружје ги префрлиле во ерменската област Аспраканија, а блиската мала тврдина Нотија била изгорена. Во текот на оваа кампања, Диоген ја изградил тврдина во [[Милово]].<ref name="PmbZ">{{harvnb|PmbZ|loc=Konstantinos Diogenes (#24045)}}.</ref> Освојувањето на Меглен било завршен во [[1015]] и [[1016]] година. Во [[1017]], Диоген и [[Давид Аријанит]] ги довеле своите трупи за да ја ограбат плодната рамница [[Пелагонија]]<ref name="PmbZ"/>, каде што тие заробиле многу затвореници и добиток. Набргу потоа, [[Василиј II]] го преместил и го назначил за схолариј на западот и Солун, со задача да се справи со силите на [[Иван Владислав]]. Иван Владислав поставил заседа на неговите гонители, но Василиј бил известен на време, и го одведел остатокот од своите војници во помош на Диоген<ref name="PmbZ"/>. ===Управител на теми=== По смртта на [[Иван Владислав]] во февруари [[1018]] година, Диоген бил сменет од својата функција и назначен за архонт на [[Сирмиум]] во [[Рашка]]. Според печатот, тој ја имал титулата ''стратег на Србија'' ([[грчки]]: ''στρατηγός Σερβίας'')<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=74}}; {{harvnb|Stephenson|2003|p=39}}.</ref>. Во тоа време, на Диоген му било наредено од Василиј II да го покори [[Сермон]] (најверојатно од [[Срем]]) со цел да се консолидира византиска власт на северниот дел од Балканот. Така, Диоген го поканил Сермон на состанок кај реката Сава, каде што секој бил придружуван само од страна на три војници. Диоген сепак го криел својот меч во својата облека и успеал да го убие на [[Сермон]]. По ова тој започнал поход односно експедиција со својата војска во [[Сирмиум]], каде го зазел и стекнал право врз неговите имоти. Сопругата на Сермон била испратена во византиската престолнина како заробеник<ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Holmes|2005|pp=233–234}}.</ref>. Во текот на 1026 и 1027 година, како дук на тема Бугарија, успеал да ги сопре инвазијата на Печензите<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=81}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|pp=44–45}}.</ref>. По овој успех, тој бил назначен за дук на темите Солун, Бугарија и Србија<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=124}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|p=45}}.</ref>. ===Заговор и смрт=== Константин бил во брак со една од ќерките на [[Василиј Аргир]], брат на императорот [[Роман III Аргир]] (1028-1034), но во 1029 година тој бил обвинет, заедно со други истакнати балкански генерали како Евстатиј Дафномил, за заговор против императорот. Поради тоа тој бил префрлен исток, како стратег на тема Тракија, но кога соучеството во аферата била потврдена тој бил повикан во Цариград. Таму тој бил затворен, претепан и јавно обвинет парадирајќи по улицата [[Месе (Цариград)|Месе]]. Подоцна, тој бил принуден да се замонаши и да влезе во [[Студитски манастир|Студитскиот манастир]]<ref name="ODB"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|pp=161–162}}</ref>. Тој продолжил со заговор притив византискиот цар, планирајќи да ја искористи неприсутноста на императорот во престолнината поради кампања на исток во 1032 година. Но заговорот повторно бил откриен од страна на Роман Теофан, митрополит на Солун, а заговорниците уапсени. По ова, Константин Диоген бил однесен во [[Влахерна (палата)|палатата Влахерна]] на испрашување, но таму тој успеал да изврши самоубиство фрлајќи се од еден ѕид<ref name="Guilland"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|p=162}}.</ref>. Неговиот син [[Роман IV Диоген|Роман]], успеал да застане на византискиот престол и да владее во периодот од 1068 до 1071 година<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|pp=627, 1807}}.</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} ==Литература== *{{Наведена книга|last=Garland|first=Lynda|title=Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium, AD 527–1204|year=1999|location=New York and London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14688-3|url=http://books.google.com/books?id=6JY2fpMTkKwC}} *{{Наведена книга|last=Guilland|first=Rodolphe|title=Recherches sur les Institutions Byzantines, Tome I|location=Berlin|publisher=Akademie-Verlag|year=1967|language=fr}} *{{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} *{{наведена енциклопедија|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York and Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref={{harvid|PmbZ}}}} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0521770173|url=http://books.google.com/books?id=eaq90_BOvqIC}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0-521-81530-7|url=http://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Теофилакт Вотанијат]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=1014–1018 (?)}} {{s-vac|unknown|unknnext=[[Никифор Кавасила]] (1023)}} {{s-new}} {{s-ttl|title=''[[архонт]]'' на [[Сирмиум]] и ''[[стратег]]'' на [[Рашка|Србија]]| years=1018–1022/25}} {{s-vac|unknown|next=[[Лутовид]]}} {{s-bef|before=[[Давид Аријанит]]}} {{s-ttl|title=''[[стратег автократор]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]]| years=1022/25–1027}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]], [[Бугарија (тема)|Бугарија]] и [[Рашка|Србија]]| years=1027–1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''[[стратег]]'' на [[Тракија]]|years=1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Диоген, Константин}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Византиски управители]] [[Категорија:Фамилија Диоген]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1032 година]] 54rkxo3idkazj3sfjkn8cxbi9p9n4li 5579184 5579179 2026-06-20T08:41:17Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство (2), Самоиловото царство → Самоиловото Царство (3) 5579184 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Константин Диоген<br>Κωνσταντῖνος Διογένης | image = | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1032 | death_place = | death_cause = самоубиство | title = ''стратег'' и ''дук'' на Солун, Србија и Бугарија | predecessor = | successor = | religion = [[православие]] | spouse = | children = [[Роман IV Диоген]] | parents = }} '''Константин Диоген''' ([[грчки]]: ''Κωνσταντῖνος Διογένης''; починал во [[1032]]) бил истакнат византискиот генерал на почетокот на 11 век, активен во византиските војни на Балканот. Диоген бил вклучен во последната фаза од византиското уништување и освојување на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]], во времето на император [[Василиј II]], кој му доверил високи командни задачи на Балканот до неговото апсење во 1029, како резултат на неговото учество во заговор против императорот [[Роман III Аргир]]. Затворен и принуден да влезе во манастир, тој извршил самоубиство во [[1032]] за време на судскиот претрес на уште еден заговор. Тој бил татко на царот [[Роман IV Диоген]]. == Животопис == ===Војни со Самоиловото Царство === Константин Диоген е првиот значаен член на благородничко семејство Диоген од [[Кападокија]], кое имало важна улога во [[Византија]] во [[11 век]]<ref name="ODB">{{harvnb|Kazhdan|1991|p=627}}.</ref>. Константин ја започнал својата кариера како командант на еден од западните тагмати за време на владеењето на [[Василиј II]] (976-1025), во кампањите птотив силите на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]]<ref name="ODB"/>. Во [[1014]] година, тој учествувал во решавачката византиска победа во [[Беласичка битка|Беласичката битка]] ([[29 јули]])<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=71}}.</ref>. По убивањето на [[Теофилакт Вотанијат]], тој станал негов наследник како управител (дук) на византиската тема Солун со ранг на [[патрициј]]<ref name="Guilland">{{harvnb|Guilland|1967|p=449}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=66}}.</ref>. По смртта на Самоил во октомври, Константин Диоген и [[Никифор Ксифиј]] биле испратени во регионот на [[Меглен]]. Опсадата на градот се продолжила, па на лице место пристигнал и самиот Василиј II. Градот бил разрушен, а меѓу неговите заробени жители се наоѓал заповедникот на Меглен, Илица, и советникот на Гаврило, [[Дометијан]] (кавкан). Заробените жители на [[Меглен]] што биле способни за оружје ги префрлиле во ерменската област Аспраканија, а блиската мала тврдина Нотија била изгорена. Во текот на оваа кампања, Диоген ја изградил тврдина во [[Милово]].<ref name="PmbZ">{{harvnb|PmbZ|loc=Konstantinos Diogenes (#24045)}}.</ref> Освојувањето на Меглен било завршен во [[1015]] и [[1016]] година. Во [[1017]], Диоген и [[Давид Аријанит]] ги довеле своите трупи за да ја ограбат плодната рамница [[Пелагонија]]<ref name="PmbZ"/>, каде што тие заробиле многу затвореници и добиток. Набргу потоа, [[Василиј II]] го преместил и го назначил за схолариј на западот и Солун, со задача да се справи со силите на [[Иван Владислав]]. Иван Владислав поставил заседа на неговите гонители, но Василиј бил известен на време, и го одведел остатокот од своите војници во помош на Диоген<ref name="PmbZ"/>. ===Управител на теми=== По смртта на [[Иван Владислав]] во февруари [[1018]] година, Диоген бил сменет од својата функција и назначен за архонт на [[Сирмиум]] во [[Рашка]]. Според печатот, тој ја имал титулата ''стратег на Србија'' ([[грчки]]: ''στρατηγός Σερβίας'')<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=74}}; {{harvnb|Stephenson|2003|p=39}}.</ref>. Во тоа време, на Диоген му било наредено од Василиј II да го покори [[Сермон]] (најверојатно од [[Срем]]) со цел да се консолидира византиска власт на северниот дел од Балканот. Така, Диоген го поканил Сермон на состанок кај реката Сава, каде што секој бил придружуван само од страна на три војници. Диоген сепак го криел својот меч во својата облека и успеал да го убие на [[Сермон]]. По ова тој започнал поход односно експедиција со својата војска во [[Сирмиум]], каде го зазел и стекнал право врз неговите имоти. Сопругата на Сермон била испратена во византиската престолнина како заробеник<ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Holmes|2005|pp=233–234}}.</ref>. Во текот на 1026 и 1027 година, како дук на тема Бугарија, успеал да ги сопре инвазијата на Печензите<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=81}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|pp=44–45}}.</ref>. По овој успех, тој бил назначен за дук на темите Солун, Бугарија и Србија<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=124}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|p=45}}.</ref>. ===Заговор и смрт=== Константин бил во брак со една од ќерките на [[Василиј Аргир]], брат на императорот [[Роман III Аргир]] (1028-1034), но во 1029 година тој бил обвинет, заедно со други истакнати балкански генерали како Евстатиј Дафномил, за заговор против императорот. Поради тоа тој бил префрлен исток, како стратег на тема Тракија, но кога соучеството во аферата била потврдена тој бил повикан во Цариград. Таму тој бил затворен, претепан и јавно обвинет парадирајќи по улицата [[Месе (Цариград)|Месе]]. Подоцна, тој бил принуден да се замонаши и да влезе во [[Студитски манастир|Студитскиот манастир]]<ref name="ODB"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|pp=161–162}}</ref>. Тој продолжил со заговор притив византискиот цар, планирајќи да ја искористи неприсутноста на императорот во престолнината поради кампања на исток во 1032 година. Но заговорот повторно бил откриен од страна на Роман Теофан, митрополит на Солун, а заговорниците уапсени. По ова, Константин Диоген бил однесен во [[Влахерна (палата)|палатата Влахерна]] на испрашување, но таму тој успеал да изврши самоубиство фрлајќи се од еден ѕид<ref name="Guilland"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|p=162}}.</ref>. Неговиот син [[Роман IV Диоген|Роман]], успеал да застане на византискиот престол и да владее во периодот од 1068 до 1071 година<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|pp=627, 1807}}.</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} ==Литература== *{{Наведена книга|last=Garland|first=Lynda|title=Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium, AD 527–1204|year=1999|location=New York and London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14688-3|url=http://books.google.com/books?id=6JY2fpMTkKwC}} *{{Наведена книга|last=Guilland|first=Rodolphe|title=Recherches sur les Institutions Byzantines, Tome I|location=Berlin|publisher=Akademie-Verlag|year=1967|language=fr}} *{{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} *{{наведена енциклопедија|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York and Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref={{harvid|PmbZ}}}} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0521770173|url=http://books.google.com/books?id=eaq90_BOvqIC}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0-521-81530-7|url=http://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Теофилакт Вотанијат]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=1014–1018 (?)}} {{s-vac|unknown|unknnext=[[Никифор Кавасила]] (1023)}} {{s-new}} {{s-ttl|title=''[[архонт]]'' на [[Сирмиум]] и ''[[стратег]]'' на [[Рашка|Србија]]| years=1018–1022/25}} {{s-vac|unknown|next=[[Лутовид]]}} {{s-bef|before=[[Давид Аријанит]]}} {{s-ttl|title=''[[стратег автократор]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]]| years=1022/25–1027}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]], [[Бугарија (тема)|Бугарија]] и [[Рашка|Србија]]| years=1027–1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''[[стратег]]'' на [[Тракија]]|years=1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Диоген, Константин}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Византиски управители]] [[Категорија:Фамилија Диоген]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1032 година]] dp54kkjgsnw2zm4i68wlbt3sf4vjzpj 5579200 5579184 2026-06-20T08:41:59Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579200 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Константин Диоген<br>Κωνσταντῖνος Διογένης | image = | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1032 | death_place = | death_cause = самоубиство | title = ''стратег'' и ''дук'' на Солун, Србија и Бугарија | predecessor = | successor = | religion = [[православие]] | spouse = | children = [[Роман IV Диоген]] | parents = }} '''Константин Диоген''' ([[грчки]]: ''Κωνσταντῖνος Διογένης''; починал во [[1032]]) бил истакнат византискиот генерал на почетокот на 11 век, активен во византиските војни на Балканот. Диоген бил вклучен во последната фаза од византиското уништување и освојување на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]], во времето на император [[Василиј II]], кој му доверил високи командни задачи на Балканот до неговото апсење во 1029, како резултат на неговото учество во заговор против императорот [[Роман III Аргир]]. Затворен и принуден да влезе во манастир, тој извршил самоубиство во [[1032]] за време на судскиот претрес на уште еден заговор. Тој бил татко на царот [[Роман IV Диоген]]. == Животопис == ===Војни со Самоиловото Царство === Константин Диоген е првиот значаен член на благородничко семејство Диоген од [[Кападокија]], кое имало важна улога во [[Византија]] во [[11 век]]<ref name="ODB">{{harvnb|Kazhdan|1991|p=627}}.</ref>. Константин ја започнал својата кариера како командант на еден од западните тагмати за време на владеењето на [[Василиј II]] (976-1025), во кампањите птотив силите на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]]<ref name="ODB"/>. Во [[1014]] година, тој учествувал во решавачката византиска победа во [[Беласичка битка|Беласичката битка]] ([[29 јули]])<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=71}}.</ref>. По убивањето на [[Теофилакт Вотанијат]], тој станал негов наследник како управител (дук) на византиската тема Солун со ранг на [[патрициј]]<ref name="Guilland">{{harvnb|Guilland|1967|p=449}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=66}}.</ref>. По смртта на Самоил во октомври, Константин Диоген и [[Никифор Ксифиј]] биле испратени во регионот на [[Меглен]]. Опсадата на градот се продолжила, па на лице место пристигнал и самиот Василиј II. Градот бил разрушен, а меѓу неговите заробени жители се наоѓал заповедникот на Меглен, Илица, и советникот на Гаврило, [[Дометијан]] (кавкан). Заробените жители на [[Меглен]] што биле способни за оружје ги префрлиле во ерменската област Аспраканија, а блиската мала тврдина Нотија била изгорена. Во текот на оваа кампања, Диоген ја изградил тврдина во [[Милово]].<ref name="PmbZ">{{harvnb|PmbZ|loc=Konstantinos Diogenes (#24045)}}.</ref> Освојувањето на Меглен било завршен во [[1015]] и [[1016]] година. Во [[1017]], Диоген и [[Давид Аријанит]] ги довеле своите трупи за да ја ограбат плодната рамница [[Пелагонија]]<ref name="PmbZ"/>, каде што тие заробиле многу затвореници и добиток. Набргу потоа, [[Василиј II]] го преместил и го назначил за схолариј на западот и Солун, со задача да се справи со силите на [[Иван Владислав]]. Иван Владислав поставил заседа на неговите гонители, но Василиј бил известен на време, и го одведел остатокот од своите војници во помош на Диоген<ref name="PmbZ"/>. ===Управител на теми=== По смртта на [[Иван Владислав]] во февруари [[1018]] година, Диоген бил сменет од својата функција и назначен за архонт на [[Сирмиум]] во [[Рашка]]. Според печатот, тој ја имал титулата ''стратег на Србија'' ([[грчки]]: ''στρατηγός Σερβίας'')<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=74}}; {{harvnb|Stephenson|2003|p=39}}.</ref>. Во тоа време, на Диоген му било наредено од Василиј II да го покори [[Сермон]] (најверојатно од [[Срем]]) со цел да се консолидира византиска власт на северниот дел од Балканот. Така, Диоген го поканил Сермон на состанок кај реката Сава, каде што секој бил придружуван само од страна на три војници. Диоген сепак го криел својот меч во својата облека и успеал да го убие на [[Сермон]]. По ова тој започнал поход односно експедиција со својата војска во [[Сирмиум]], каде го зазел и стекнал право врз неговите имоти. Сопругата на Сермон била испратена во византиската престолнина како заробеник<ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Holmes|2005|pp=233–234}}.</ref>. Во текот на 1026 и 1027 година, како дук на тема Бугарија, успеал да ги сопре инвазијата на Печензите<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=81}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|pp=44–45}}.</ref>. По овој успех, тој бил назначен за дук на темите Солун, Бугарија и Србија<ref>{{harvnb|Stephenson|2000|p=124}}.</ref><ref>{{harvnb|Stephenson|2003|p=45}}.</ref>. ===Заговор и смрт=== Константин бил во брак со една од ќерките на [[Василиј Аргир]], брат на императорот [[Роман III Аргир]] (1028-1034), но во 1029 година тој бил обвинет, заедно со други истакнати балкански генерали како Евстатиј Дафномил, за заговор против императорот. Поради тоа тој бил префрлен исток, како стратег на тема Тракија, но кога соучеството во аферата била потврдена тој бил повикан во Цариград. Таму тој бил затворен, претепан и јавно обвинет парадирајќи по улицата [[Месе (Цариград)|Месе]]. Подоцна, тој бил принуден да се замонаши и да влезе во [[Студитски манастир|Студитскиот манастир]]<ref name="ODB"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|pp=161–162}}</ref>. Тој продолжил со заговор притив византискиот цар, планирајќи да ја искористи неприсутноста на императорот во престолнината поради кампања на исток во 1032 година. Но заговорот повторно бил откриен од страна на Роман Теофан, митрополит на Солун, а заговорниците уапсени. По ова, Константин Диоген бил однесен во [[Влахерна (палата)|палатата Влахерна]] на испрашување, но таму тој успеал да изврши самоубиство фрлајќи се од еден ѕид<ref name="Guilland"/><ref name="PmbZ"/><ref>{{harvnb|Garland|1999|p=162}}.</ref>. Неговиот син [[Роман IV Диоген|Роман]], успеал да застане на византискиот престол и да владее во периодот од 1068 до 1071 година<ref name="Guilland"/><ref>{{harvnb|Kazhdan|1991|pp=627, 1807}}.</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} ==Литература== *{{Наведена книга|last=Garland|first=Lynda|title=Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium, AD 527–1204|year=1999|location=New York and London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14688-3|url=http://books.google.com/books?id=6JY2fpMTkKwC}} *{{Наведена книга|last=Guilland|first=Rodolphe|title=Recherches sur les Institutions Byzantines, Tome I|location=Berlin|publisher=Akademie-Verlag|year=1967|language=fr}} *{{Наведена книга|last=Holmes|first=Catherine|title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025)|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-927968-5|url=http://books.google.com/books?id=_h3_c0U1jVoC}} *{{наведена енциклопедија|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York and Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-504652-6}} *{{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref={{harvid|PmbZ}}}} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0521770173|url=http://books.google.com/books?id=eaq90_BOvqIC}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{Наведена книга|last=Stephenson|first=Paul|title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0-521-81530-7|url=http://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Теофилакт Вотанијат]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=1014–1018 (?)}} {{s-vac|unknown|unknnext=[[Никифор Кавасила]] (1023)}} {{s-new}} {{s-ttl|title=''[[архонт]]'' на [[Сирмиум]] и ''[[стратег]]'' на [[Рашка|Србија]]| years=1018–1022/25}} {{s-vac|unknown|next=[[Лутовид]]}} {{s-bef|before=[[Давид Аријанит]]}} {{s-ttl|title=''[[стратег автократор]]'' на [[Бугарија (тема)|Бугарија]]| years=1022/25–1027}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]], [[Бугарија (тема)|Бугарија]] и [[Рашка|Србија]]| years=1027–1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-break}} {{s-vac|unknown}} {{s-ttl|title=''[[стратег]]'' на [[Тракија]]|years=1029}} {{s-vac|unknown}} {{s-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Диоген, Константин}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Фамилија Диоген]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1032 година]] sk3tp3y0ppbwby7fp4sixl0nv65a7b4 Никифор Кавасила 0 1140609 5579181 5078645 2026-06-20T08:41:11Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Солун]] → [[Категорија:Византиски управници на Солун]] 5579181 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Никифор Кавасила<br>Νικηφόρος Καβάσιλας | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 280px | alt = | caption = | birth_date = | death_date = | birth_place = | death_place = | allegiance = [[Византија]] | rank = ''[[дук]]'' на [[Солун (тема)|Солун]] | battles = | battles_label = Војни | relations = }} '''Никифор Кавасила''' ([[грчки]]: ''Νικηφόρος Καβάσιλας'') бил византиски војсководец и адмирал од првата половина на 11 век. Припаѓал на благородната фамилија Кавасила. Според [[Јован Скилица]] Кавасила бил командант на тема [[Солун (тема)|Солун]] за време на владеењето на [[Василиј II]] (976-1025). Во 1024 година како адмирал на византиската флота во близина на [[Лемнос]] ја поразил руската пиратска флота предводена од Хрисохир<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://paideiaonline.gr/index.php/e-encyclopedia/item/25091-kabasilas_nikhforos |title=архивски примерок |accessdate=2015-08-09 |archive-date=2016-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612202407/http://paideiaonline.gr/index.php/e-encyclopedia/item/25091-kabasilas_nikhforos |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Константин Диоген]]}} {{s-ttl|title=Управител (''дук'') на [[Солун (тема)|Солун]]| years=1023 (?)}} {{s-aft|after=?}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кавасила}} [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски управници на Солун]] kqoc0zc5j1fivtfdvhv4emhl01xhe5o Предлошка:Амориска династија 10 1140617 5579062 4987558 2026-06-19T22:12:13Z Buli 2648 5579062 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | name = Amorian dynasty | style = width: 20em; | titlestyle = color:#FFF; background:#b80049; | title = [[Амориска династија|<span style="color:white">Амориска династија</span>]] | image = {{{image|}}} | headingstyle = background:#E5E4E2; | class = plainlist | contentstyle = text-align: left; font-size: 95%; | heading1 = Хронологија | content1 = *'''[[Михаил II (Византија)|Михаил II]]''' {{align|right|820&ndash;829}} *со [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] како совладетел {{align|right|822&ndash;829}} *'''[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]''' {{align|right|829&ndash;842}} *со [[Константин (син на Теофил)|Константин]] како совладетел {{align|right|830-ти}} *со [[Михаил III]] како совладетел {{align|right|840&ndash;842}} *'''[[Михаил III]]''' {{align|right|842&ndash;867}} *со [[Теодора II|Теодора]] и [[Теоктист]] {{align|right|842&ndash;855}}<br>како регенти *со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] како совладетел {{align|right|866&ndash;867}} | heading2 = Наследување | content2style = text-align: center; | content2 = {{aligned table|fullwidth=y | Претходела<br />[[Лав V Ерменец|Лав V]] и [[Византија под Арапската династија|Никифоровата династија]] | Следи<br />[[Македонска династија|Македонската династија]] }} }}<noinclude> {{-}} [[Категорија:Предлошки за Византија]] [[Категорија:Аморска династија|*]] jvdznxhuwovbrpeeofgme5nocmh9n0j 5579063 5579062 2026-06-19T22:13:04Z Buli 2648 5579063 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | name = Amorian dynasty | style = width: 20em; | titlestyle = color:#FFF; background:#b80049; | title = [[Амориска династија|<span style="color:white">Амориска династија</span>]] | image = {{{image|}}} | headingstyle = background:#E5E4E2; | class = plainlist | contentstyle = text-align: left; font-size: 95%; | heading1 = Хронологија | content1 = *'''[[Михаил II (Византија)|Михаил II]]''' {{align|right|820&ndash;829}} *со [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] како совладетел {{align|right|822&ndash;829}} *'''[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]''' {{align|right|829&ndash;842}} *со [[Константин (син на Теофил)|Константин]] како совладетел {{align|right|830-ти}} *со [[Михаил III]] како совладетел {{align|right|840&ndash;842}} *'''[[Михаил III]]''' {{align|right|842&ndash;867}} *со [[Теодора II|Теодора]] и [[Теоктист]] {{align|right|842&ndash;855}}<br>како регенти *со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] како совладетел {{align|right|866&ndash;867}} | heading2 = Наследување | content2style = text-align: center; | content2 = {{aligned table|fullwidth=y | Претходела<br />[[Лав V Ерменец|Лав V]] и [[Византија под Арапската династија|Никифоровата</br>династија]] | Следи<br />[[Македонска династија|Македонската</br>династија]] }} }}<noinclude> {{-}} [[Категорија:Предлошки за Византија]] [[Категорија:Аморска династија|*]] rm4173lgmw0s8cd2t0zw6tzv9eqchhj Византиско-бугарски војни 0 1140624 5579163 5500365 2026-06-20T08:40:24Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579163 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict= Византиско-бугарски војни |image= [[Податотека:BG BYZ.JPG|275п]] |caption= |date= 680–1355 (675 години) |place= [[Балкан]] |territory= Двете држави имале постојани територијални промени |result= Османлиска инвазија на Балканот |combatant1= [[Прво Бугарско Царство]]<br>[[Второ Бугарско Царство]] |combatant2= [[Византија]] |commander1= • [[Аспарух]]<br /> • [[Тервел]]<br /> • [[Крум]]<br /> • [[Исбул]]<br /> • [[Симеон I]]<br /> • [[Ивец (војсководец)|Ивец]]<br /> • [[Петар IV]]<br /> • [[Иван Асен I]]<br /> • [[Калојан]]<br /> • [[Теодор Светослав]] |commander2=[[Константин IV]]<br /> • [[Константин V Копроним]]<br /> • [[Никифор I]]<br /> • [[Теофил (византиски цар)|Теофил]]<br /> • [[Јован I Цимискиј]]<br /> • [[Василиј II]]<br /> • [[Јован III Дука]]<br /> • [[Михаил Глава]] |strength1= |strength2= |casualties1= |casualties2= |notes= }} '''Византиско-бугарски војни''' — низа на судири меѓу Бугарите и [[Византија|Византијците]], кои се одвивале во текот на поголемиот дел од [[Среден век|средниот век]] претежно на [[Балканскиот Полуостров]]. Конфликтите започнале откако основачите на Бугарија (Прабугарите) на чело со [[Аспарух]] се населиле во североисточниот дел на полуостровот во последната четвртина на [[7 век]] и поминале низ неколку фази. До почетокот на [[9 век]] државата на [[Аспарух]] и неговите наследници успеала да се наметне врз териториите на [[Византија]] и истата се наоѓала меѓу [[Стара Планина]] и долниот тек на [[Дунав]]. Во првата половина на [[9 век]] следело брзо проширување на териториите кон југ и југозапад, повторно за сметка на [[Византија]]. Најпрвин во времето на хан [[Крум]] (владеел во 803-814), а подоцна и кај цар [[Симеон I]] (893-927), [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] претставувала сериозна закана за [[Цариград]]. Во текот на три века Бугарите од запад, заедно со [[Арапи]]те од исток, биле најопасните непријатели на [[Византија]]. Борбата со Византијците бил важен фактор за јакнење на бугарската држава и нејзино трансформирање во централизирана монархија. Експанзијата над земјите, населени со [[Стари Словени|Словени]], поради успешните судири со Византијците, довело до промена не само во територијалниот, туку и во етничкиот изглед на Дунавска Бугарија. Во периодот на византиското владеење (до 1186 година), Бугарите кренале неколку неуспешни востанија. Востанието на Асен и Петар во 1185/1186 година довело до создавање на [[Второ Бугарско Царство|Второто Бугарско Царство]] со седиште во [[Трново]]. Во почетокот на 13 век, во времето на цар [[Калојан]], возобновената бугарска држава ги опфаќала повторно (како три века порано) [[Мизија]], [[Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]], а во периодот 1204-1261 година се вмешила активно во борбата меѓу [[Епирско Деспотство|Епир]], [[Никејско Царство|Никеја]] и западноевропските крстоносци за наследството на привремено уништената Византија. Од втората половина на 13 век соперништвото помеѓу Бугарите и Византијците преминало во потесен територијален опсег ([[Тракија]]), паралелно со појавата на нови регионални сили (Унгарија, Златната орда, Србија, Турците). Ова соперништво го олеснило навлегувањето на Османлиите на Балканот во средината на следното столетие, како резултат на што и Бугарија, и Византија биле покорени од [[Османлии]]те. Според поголемиот дел од историчарите, во Византиско-бугарските војни спаѓаат и конфликтите меѓу [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] и [[Византија]]. == Аспарух== [[Византија|Византијци]]те првично се судираат со основачите на Бугарија (Прабугарите) кога најмладиот син на хан [[Кубрат]], [[Аспарух]], се преселил кон запад, окупирајќи ја денешната јужна [[Бесарабија]]. Искористувајќи ги постојаните војни на [[Византија]] со [[Арапи]]те, хан Аспарух ја поминал реката Дунав и влегол во [[Мала Скитија]] (денес [[Добруџа]]). Во [[680]] година византискиот цар [[Константин IV Погонат]] организирал голем копнен и морски поход против прабугарските племиња. Така се случила една од [[Битка кај Онгала|првите битки кај Онгала]].<ref>''Петров'', Образуване на българската държава, с. [http://www.promacedonia.org/pp2/pp_2_1_1.htm#a3 202-205]</ref> Војниците на царот [[Константин IV]] пристигнале во Онгала и започнале воени дејствија против прабугарските војници. Поради големиот број на византиски војници, прабугарската војска се повлекла во [[утврдување]], кое било изградено на островот [[Певки]]. Војниците на [[Аспарух]] започнале да им нанесуваат тактички порази на византиските сили, без да се обидуваат целосно да ги разбијат.<ref name=":0">Чолпанов, Б., и др: ''Историја на Бугарите: Военна историја'', стр. 73</ref> Византијците започнале опсада на островот која траела четири дена, по кое царот Константин IV најавил на војниците дека оди на лекување во Акве Калиде (денес [[Бургас]]) и го напуштил бојното поле. Овој потег негативно влијаел врз борбениот дух на византиските сили. Добрата организирана одбрана на [[Прабугари]]те, нивната стратешка позиција<ref>Атанасов, Щ. и др.: ''Българското военно изкуство през феодализма'', стр. 37</ref> и нивните постојани напади предизвикале византиските сили да се повлечат. По нивното повлекување, прабугарските сили започнале голема контраофанзива нанесувајќи им голем пораз. По победата, силите на Аспарух ги зазеле земјите до Стара Планина.<ref>''В. Бешевлиев'', Първобългари, с. 60</ref> == Тервел == [[Слика:BBW Tervel.png|мини|дясно|270п|Византиско-бугарски војни во почетокот на VIII век]] Во [[705]] година, бугарскиот хан [[Тервел]] помогнал на детонираниот од власт во 695 година византиски цар [[Јустинијан II]] да се врати на престолот по 10 години заточеништво. За да покаже благодарност, Јустинијан ги наградил Бугарите со злато, сребро, свила, ја дал високата византиска титула "''Кесарија''" ([[Цезар]]) на бугарскиот владетел. Бугарија ја добила и стратешката област Загора, сместена меѓу денешна [[Стара Загора]] и [[Црно Море]]. Три години подоцна, Јустинијан II решил да ги врати назад територите, кои претходно ги подарил. Во 708 година византиските коњаници пристигнале пред тврдината Анхијал и изградиле камп околу неа, бидејќи не се сомневала дека бугарската армија ги очекува скриена во планинските вериги во областа. Така, во [[708]] година помеѓу двете сили се [[Битка кај Анхијал (708)|одвила битка]] во која Византија била поразена.<ref>''Николов'', Г., Централизъм и регионализъм в ранносредновековна България (края на VII – началото на XI век), Акад. изд. „Марин Дринов“, София 2005, ISBN 954-430-787-7, с. 82-83; ''В. Бешевлиев'', Първобългари, с. 54-55; ''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 1, София 1970, с. [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_2.html 219-221]</ref> Како резултат од битката Бугарија ги утврдила позициите во новите територии јужно од [[Стара Планина]]. Во [[711]] година [[Јустинијан II]] повторно побарал помош од Тервел (за да го врати повторно изгубениот престол). Бугарскиот владетел му испрартил само војска од 3,000 луѓе, на кои подоцна бил даден безбеден, слободен коридор за да се вратат во Бугарија. [[Јустинијан II]] по ова бил погубен. Мировен договор бил склучен дури во [[716]] година. Со него биле регулирани границите во [[Тракија]], годишниот данок на Византија за Бугарите, билатералните трговски односи и воената помош, која Бугарите ја дале на Византија, за да биде одбиена арапската опсада на [[Цариград]] во 717-718.<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 1, с. [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_2.html 238-244, 247]; ''В. Бешевлиев'', Първобългари, с. 76-77</ref> Мирот од 716 година се заќувал скоро четириесет години.<ref>''Златарски'', История на българската държава през средните векове, т. 1, ч. 1, с. [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 267-268]</ref> ==Походи на Константин V Копроним== Во [[755]] година завршил подолгиот период на мир меѓу [[Дунавска Бугарија]] и [[Византија]]. Повод за тоа претставувале големите победи над [[Арапи]]те од страна на византискиот цар [[Константин V Копроним]]. По успехот, тој презел активности за зајакнување на границите со [[Бугарија]]. За таа цел во [[Тракија]] биле раселени население од Ерменија и Сирија, кои имале воена служба. Хан [[Кормисош]] внимателно ги набљудувал активностите на [[Византија]], и изградбата на нови византиски тврдини на границата претставувало нарушување на мирот склучен во 716 година од неговиот претходник [[Тервел]]. Бугарските пратеници сакале од Константин да плати данок за новоизградените тврдини. Одбивањето на византискиот цар било проследено со бугарски напад во [[Тракија]]. По грабежите на византиските земји, војските на [[Кормисош]] пристигнале до околината на [[Цариград]]. Крај "Долгиот ѕид" тие биле пречекани и поразени од царската војска.<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 267-269]</ref> Во одговор на бугарската инвазија, во наредната година (756) [[Константин V Копроним]] презел голем поход кон Бугарија, на чие чело најверојатно во тоа време се наоѓал [[Винех]].<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 272]</ref> Една војска била испратена со флота од 500 бродови кон Дунав каде нанеле голем пораз на бугарските сили.<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 269-270]</ref> Самиот цар со главните сили заминал во [[Тракија]]. Бугарите го пресретнале крај граничната [[тврдина Маркели]] (кај денешниот [[Карнобат]]). [[Слика:Solidus-Leo III and Constantine V-sb1504.jpg|мини|дясно|270п|Константин V и неговиот татко [[Лав III Исавријанин]]]] Деталите за борбата не се познати, но таа завршила со победа на Константин. За да се избегне непријателска инвазија во своите земји, Бугарите испратиле заложници во [[Цариград]].<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 270]</ref> Три години подоцна (759) Константин сепак повторно извршил напад во Бугарија, но претрпел пораз во [[Битка кај Ришкиот превој|Битката кај Ришкиот превој]].<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 274-275]</ref> По битката, ханот [[Винех]] добил можност да ја нападне непријателската територија. Но наместо тоа, тој започнал мировни преговори. Ова дело му го навлекла гневот на аристократијата, поради која причина бил убиен во [[761]] година. По големата победа на Бугарите во [[Битка кај Ришкиот превој|Битката кај Ришкиот превој]] во 759 година, Константин V започнал нов воен поход против Бугарија. Во самата Бугарија по Битката кај Ришкиот превој имало меѓусебни конфликти кои завршиле со победа на бојлите од родот Угаин. Иако имал успех против Византија, бугарскиот хан Винех бил убиен, а на негово место застанал [[Телец (Бугарија)|Телец]] од родот Угаин<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 276, 281]</ref>. Новиот владетел презел катастрофални напади во Тракија. Ова го принудило на византискиот цар да преземе повторен поход против Бугарите. Во јуни 763 година византиските војници на чело со Константин V се доближиле по [[Битка кај Анхијал (763)|копно до Анхијал]], во непосредна близина на Стара Планина и бугарските граници. Посебна армија од скоро 10.000 коњаници била испратена против Бугарија по море со флота од 800 бродови.<ref name="zlat1-1-282">Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 282]</ref> Битката била долготрајна со големо крвопролевање. Конечно [[Телец (Бугарија)|Телец]] бил принуден да се спасува со бегство. Византијците исто така имале големи загуби.<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_3.html 283]</ref<ref>Жеков, [http://www.vi-books.com/vis/vis4/vis4_3/01.htm Военната тактика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090425100031/http://www.vi-books.com/vis/vis4/vis4_3/01.htm |date=2009-04-25 }}</ref><ref>Веднаш по победата Константин V се вратил во Цариград. Големиот број убиени, кои ги имала византиската армија, и фактот што сојузничките словенски племиња на Телец ја продолжиле заштитата на превоите на Стара Планина, го принудиле на Константин да се откаже од влегување во внатрешноста на [[Бугарија]]<ref>Бешевлиев, 90</ref> Во последната четвртина на [[8 век]] [[Прво Бугарско Царство|бугарската држава]] излегла од домашната криза во која бил ставен крај на [[династија Дуло]].<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_4.html 320-321]</ref> Владетелите [[Телериг]] и [[Кардам]] успеале да ја зацврстат централната власт и да стават крај на меѓусебните конфликти. Ова дало можност за започнување на бугарските напади во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Целта на овие напади била зазимање на областа и населувањето со словенски племиња кон државата со центар [[Плиска]]. Во [[789]] година, Бугарите пристигнале до течението на [[Струма]] каде на Византијците им нанеле голем пораз. За да ги принуди да се повлечат напаѓачите од [[Македонија (регион)|Македонија]], византискиот цар Константин VI (владеел во 780-797 година) презел офанзива во Северна [[Тракија]], но во [[791]] година бил поразен во борба кај тврдината Проват.<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_4.html 315-316]</ref> Битката кај Проват останала без решителен карактер. Поради тоа, во текот на летото на следната 792 година византискиот цар испратил повторно војска кон [[Бугарија]]. Кардам го пресретнал со војниците крај граничната [[тврдина Маркели]]. На крајот на јули Константин VI се решил да ја нападне тврдината. Пред почетокот на битката, бугарскиот владетел тајно ја скрил дел од својата коњаница зад ридовите, настрана од бојното поле. Поради нерамниот терен кај византиската армија започнала да владее голема паника. Кардам го искористил тоа и презел противнапад.<ref name="zhek">Жеков, Ж. [http://www.vi-books.com/vis/vis4/vis4_3/01.htm Военната тактика на българите VII-IX век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090425100031/http://www.vi-books.com/vis/vis4/vis4_3/01.htm |date=2009-04-25 }}</ref> Во овој противнапад бугарските сили доживеале голем успех. Коњаницата на Кардам го заобиколила на противникот и не му дозволила да замине кон тврдината.<ref name="shikan">Шиканов, 48</ref> По оваа победа, бугарските војски започнале напад кон царот, кој бил преследуван до [[Цариград]]. Византискиот цар бегајќи успеал да се спаси, но бугарските сили успеале да убијат голем дел од византиските началници<ref name="zhek"/><ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_4.html 317]</ref>. По поразот Константин VI бил принуден да склучи мир со Кардам. Според договорот, Византија се обврзила да плаќа данок на Бугарија. Четири години подоцна (796 година) царот прекинал со плаќањето. Ова води до нова војна во Тракија, која завршила без решителен судир.<ref>Златарски, I/1: [http://www.promacedonia.org/vz1a/vz1a_b1_4.html 317-320]</ref> Непријателските активности меѓу Бугарија и Византија продолжиле и во времето на наследникот на Кардем, ханот [[Крум]]. Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]]. Одговорот на византискиот цар не задоцнил кога во почетокот на 811 година [[Никифор I]] организирал воен поход кон [[Плиска]], главниот град на бугарските ханови. Кан Крум презел дипломатски мерки за мир, но Никифор го отфрлил неговиот преедлог "''поради сопствените злонамери и поради едномислието на своите советници''".<ref>Цитат на хронистот Теофан.</ref> Царот лично ги повел тагмите по [[Стара Планина]]<ref>Еден од ретките такви случаи, според бугарскиот византолог Мутафчиев, 1935 г.</ref> и на бугарска територија влегол на [[20 јули]] [[811]] година. Во наредните три дена, Никифор пристигнал пред портите на бугарската престолнина Плиска и започнал со нејзина опсада. Византискиот воен поход се одликувал со невидени злосторства над месното население, кое било подложено на колење без разлика на пол и возраст. Откако византискиот цар ја ограбил и уништил резиденцијата на Крум, заминал кон [[Цариград]] како победник. Додека византискиот цар бил зафатен со целосната пропаст и уништување на Плиска, Крум ги мобилизирал сите расположливи сили и се подготвил за одмазда. Тој бил разгневен, како од одбивањето на царот да склучи мир, така и од невидените злосторства, грабежи и самоволие од византиските сили. Бугарите ги опколиле влезовите и излезите на планинските премини со дрвени бедеми и направиле заседи во тесните грла. Така, во [[Битка кај Плиска|теснините на Врбишкиот превој]] бугарските сили катастрофално ги поразиле на Византијците, притоа убивајќи го [[Никифор I]]. [[Ставрикиј]], синот на Никифор, тешко ранет во грбот, успеал да избега жив и во големи страдања пристигнал во Адријанопол ([[Одрин]]). Според летописот, кога била отсечена главата на Никифор, Крум го исчистил неговиот череп и со гордост наздравувал со него кога пиел со неговите советници. По големата победа над византиската војска и смртта на царот [[Никифор I]] во Битката кај Плиска во [[811]] година, Византија се нашла во многу тешка ситуација. Синот на Никифор и легитимен наследник [[Ставракиј]], кој бил сериозно ранет во битката, бил соборен во есента истата година, по државен удар. [[Михаил I Рангаве]] бил прогласен за цар. Бугарија, која исто така претрпела тешки загуби и големи материјални штети за време на кампањата на Никифор, исто така морала да ја реорганизира својата армија и ресурси и не била во можност да започне нова војна до следната година. Бугарските напади биле главно концентрирани во [[Тракија]], но, исто така и по долината на река Струма. Многу градови биле запленети и нивната популација била испратена далеку на север во Бугарија преку [[Дунав]]. Во меѓувреме Бугарите продолжиле со напади во Тракија но во есента на 812 им бил понуден мир. Бугарската делегација била предводена од страна на Добромир.<ref>Theophanes Continuatus, ''Chronographia'', p. 12</ref><ref name="Josephus Genesius p. 12">Josephus Genesius, ''Vasiliai (Reges)'', p. 12</ref> но византискиот цар одбил да склучи мир поради "''сугестиите на неговите советници''", како што вели Теофан<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p.497</ref>. Сепак, вистинската причина најверојатно биле точката три од договорот од 716 година според кој бегалците и од двете страни ќе бидат взаемно разменетииако без разлика дали некој од нив имал заговор против власта.<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 499</ref> Таа точка била важна за Византијците поради авторитетот на нивните цареви кои биле ослабени, но, по кризата во Бугарија во средината на 8 век, овој предлог станал изгоден и за нив. Како одговор на одбивањето, бугарските сили го опколиле [[Несебар]]. И покрај загубата кај Несебар, [[Византија|Византијците]] не биле подготвени да ја решат ситуацијата по мирен пат.<ref name="Josephus Genesius p. 12" /> Во текот на зимата на 812-813 година, ханот [[Крум]] започнал интензивни подготовки за напад против [[Византија]] и Михаил кога разбрал, соодветно започнал со подготовка за одбрана. Во [[февруари]] [[813]] бугарските сили организирале неколку напади во [[Тракија]], но набргу се повлекле по првите судири со Византијците. Повлекувањето се сметало од страна на византискиот цар како победа<ref name=Theoph500>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 500</ref> и тоа повлекување го охрабрило да направи контра напад. Византиската војска се упатила кон север, но не ги презела сите активности за да се врати назад градот Несебар. Тие се сместиле во близина на [[Адријанопол]] каде војската започнала грабежи на своја земја.<ref name="Theoph500" /> Во мај бугарскиот хан [[Крум]] исто така своите сили ги упатил кон Адријанопол.<ref name=Incertus336>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 336 - 337</ref> Во јуни двете армии се сретнале во близина на [[Битка кај Версиникија|малата тврдина Версиникија]], северно од Адријанопол. Двете армии биле доста вознемирани што чекале дури 13 дена во жешките летни денови на [[Тракија]] за почеток на битката. [[Битка кај Версиникија|Битката кај Версиникија]] траела кратко. По првичниот византиски успех, бугарските сили успеале да им нанесат еден од најголемите порази на византиските сили. Победата кај Версиникија и понатаму ја влошила хаотичната ситуација на Византија и му дала на бугарскиот хан можност за напади во близина на самиот византиски град Цариград. Битката исто така ја запечатила судбината на [[Михаил I Рангаве]] кој бил принуден да абдицира и да се повлече во манастир. Патот кон [[Цариград]] бил отворен и бугарската војска започнала поход кон освојување на византиската престолнина<ref name=Theoph503>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 503</ref> Имало уште неколку тврдини во [[Тракија]], кои останале во византиски раце, особено [[Адријанопол]] кој бил опколен од братот на Крум. На [[17 јули]] [[813]] Крум пристигнал пред ѕидините на Цариград и го поставил својот логор без никакви пречки<ref name="Theoph503" /><ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342</ref>. Бугарите изградиле ровови по целата должина на ѕидовите на градот, а потоа Крум одеднаш понудил мировен договор<ref>Златарски, ''И. История на България'', Т 1, Ч 1, 271 - 272</ref>. По неуспешниот атентат врз Крум, тој разгневен наредил да бидат разграбени и опожарени црквите и манастирите во Источна Тракија<ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342 - 344</ref>, заробените византиски војници да бидат убиени додека богатството од грабежите да биде однесено кон Бугарија. Замоците и населени места во внатрешноста на [[Источна Тракија]] биле ограбени и целосно уништени. Кулминација на гневот му бил [[Опсада на Адријанопол (813)|заземањето на Адријанопол]] и поробувњето на 10.000 војници кои го штитиле градот<ref>Georgius Monachus, ''Chronicon'', col. 981</ref>. Крум по ова започнал масовна подготовка за напад на Цариград, која вклучувала [[Стари Словени|Словени]], [[Авари]] и специјални опсадни објекти. Загрижен од сите овие подготовки царот започнал зајакнување на ѕидовите на градот и заштитните објекти. Опсадата била повлечена поради смртта на Крум на [[13 април]] [[814]]. Во градот била наметната бугарска воена администрација на чело со крумовиот брат<ref name="gjuz52">Гюзелев, ''Кавханите и ичиргу-боилите'', с. 52</ref>. Со мировниот договор склучен во 814/815 година од хан [[Омуртаг]], Адријанопол бил вратен во пределите на [[Византија]]<ref>Рънсиман, ''История на Първото българско царство'', с. 71</ref>. ==Борис I и Симеон I== За време на владеењето на [[Борис I]], Бугарија поминала низ големи промени - [[христијанизација]]та на земјата, со што бил означен почетокот на создавањето и консолидација на средновековната бугарска литература и писмо. И покрај големиот број на воени успеси против повеќето соседни земји, Борис I успеал да го зачува бугарскиот територијален интегритет.<ref>Andreev, pp. 73, 75</ref> Овие настани ги намалиле византиските надежи да извршат влијание на новата христијанизирана земја, и царот [[Лав VI Мудриот]] (886-912) наскоро имал шанса да се одмазди<ref name="And92">Andreev, p. 92</ref>. Монополот за трговија со Бугарија во [[Византија]] го добиле двајца големи трговци. Во спогодбата на Стилијан Зауцес овие трговци го пренеле центарот за трговија со Бугарија од [[Цариград]] во [[Солун]] и значително ги зголемиле царините<ref name="m"/> со кое бил нарушен договорот од 716 година<ref>Runciman, p. 144</ref><ref>Zlatarski, p. 286</ref>. Со тоа биле погодени бугарските интереси.<ref>Obolensky, p. 105</ref>, и откако сите протести останале без резултат<ref name="And92"/>, Симеон навлегол во [[Византија]]<ref>Andreev, pp. 92–93</ref>, како прва економска војна во [[Европа]]<ref name="m">{{Наведена мрежна страница|url=http://sitemaker.umich.edu/mladjov/selections_on_byzantium%26|title=Selections on Byzantium. Selections from the Chronicle of Ioannes Skylitzes, translated and adapted from B. Flusin and J.-C. Cheynet (2003)|last=Mladjov|first=Ian|accessdate=21 March 2011|archive-date=2012-07-27|archive-url=https://archive.today/20120727064430/http://sitemaker.umich.edu/mladjov/selections_on_byzantium&|url-status=dead}}</ref>. Во првата битка во [[894]] година византиската армија (составена претежно од царската гарда) била целосно поразена. Византиската дипломатија успеала да обезбеди сојузници - Унгарците кои во 895 година успеале на двапати да ги победат бугарските војници во Северна Бугарија (денешна Украина), па дури и да го опсаднат [[Симеон I]] во [[Дњепар]] и [[Дон]]. Во третиот конфликт, Унгарците биле запрени и поразени од Борис I, кој ја напуштил манастирската мисија за да му помогне на својот син. Подоцна со заеднички активности Бугарите и Печенезите ја надминале унгарската опасност. Симеон кога се вратил во [[Преслав]], горд на победата<ref name="and94">Andreev, p. 94</ref>, започнал напади на [[Тракија]]. Византијците собрале многубројна армија од сите теми<ref name="and94"/> (тие дури ги оповикале и војниците кои се бореле против Арапите на азиската граница). Двете армии се [[Битка кај Бугарофигон (896)|сретнале крај Бугарофигон]] во летото [[896]]. Според еден византиски историчар, Византијците биле целосно поразени и сите убиени<ref name="and94"/>. Стекнувајќи превласт, [[Симеон I]] ги предводел бугарските војници во [[Цариград]], опожарувајќи ги селата по патот. Војната завршила со мировен договор кој формално траел до смртта на Лав VI во [[912]], според кој [[Византија]] била должна да плаќа на [[Бугарија]] годишен данок<ref>Runciman, p. 148</ref> во замена за враќање на 120.000 заробени византиски војници и цивили<ref>Treadgold, p. 464</ref>. Според спогодбата, Византијците исто така отстапиле територии околу [[Црно Море]] и [[Странџа]]<ref>Zlatarski, pp. 318–321</ref> а Бугарите исто така ветиле дека нема да ги нападнат византиските територии. Во [[912]] кога византискиот цар [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] починал, неговиот брат [[Александар III (византиски владетел)|Александар]] одбил да им оддаде почит на Бугарите. Симеон ја видел можноста да започне нова војна и да ги исполни своите амбиции за освојување на Цариград. Александар починал во истата година и новата влада, во рамките на патријархот [[Никола I Цариградски]] направил очајнички обиди да се избегне војната, ветувајќи дека новородениот цар [[Константин Порфирогенит]] ќе се ожени со една од ќерките на Симеон. Во одреден момент, патријархот и Симеон дури и се состанале надвор од ѕидините на [[Цариград]], вршејќи ја церемонијата на крунисувањето. Потоа, Симеон започнал да ја користи титулата "''цар на Бугарите''", како и грчката титула [[Василевс]]<ref>Stephenson (2004), p. 22</ref>. Самиот брак бил поништен во [[914]] година од страна на регентот на империјата и мајка на [[Константин VII Порфирогенит]], [[Зоја Карбонопсина]]. Како одговор на тоа, Бугарите започнале напади во Источна [[Тракија]]. [[Адријанопол]] ги отворил своите порти за Симеон во септември 914<ref>Theophanes Continuatus. Chronographia, p.387</ref><ref>Leo Grammaticus. Chronographia, p.293-294</ref><ref>Pseudo-Simeon. Chronographia, p.723</ref> и нејзиното население го признал Симеон како владетел<ref>Островски, Г. Историја Византије, с.255</ref>, додека византиската војска била окупирана во источниот дел<ref>Georgius Monachus Continuatus. Chronicon, p.805</ref>. Во текот на следната година бугарските армии нападнале области околу [[Драч]] и [[Солун]]<ref>Nicolaus Patriarcha. Epistolae, ep. 9, col. 76C</ref>. По склучениот мир со [[Арапи]]те, војската од азиските провинции на Византија била префрлена на [[Балкан]]от. За да се поттикне армијата и дополнително да се подигне борбениот дух, на гардата тагми однапред и биле исплатени латите, а Константин Кефала заедно со Константин Валелијас го покажале дрвениот крст, на кој бил распнат Исус Христос и војниците од целата армија се заколнале дека "''ќе умрат еден за друг''". По положувањето на заклетвата копнената армија се насочила против [[Бугарија]]. Во врска со извештајот на Скилица дека битката се случила во близина на градот Анхијал на [[6 август]] [[917]] година, некои истражувачи сметаат дека таму прегрупираните бугарски гранични сили се обидиле да ја запрат византиската офанзива, но по неуспехот се повлекле кон реката Анхијал и се приклучиле кон главните сили. [[File:Bulgarians defeat the Byzantines at Anchialos.jpg|десно|thumb|280px|Бугарска [[Битка кај Анхијал (917)|победа кај Анхијал]].]] Кампот на империјалната армија бил сместен на север и веројатно својата линија била со должина над 4 километри, додека оној на бугарската армија гледа на југ и бил паралелен на византискиот. Така одлучувачката битка се случила на [[20 август]] [[917]] година [[Битка кај Анхијал (917)|кај Анхијал]] во која византиските сили претрпиле голем пораз. Византискиот историчар Лав Ѓакон вели дека 75 години по оваа воена катастрофа областа кај Анхијал сè уште била покриена со десетици илјади римски скелети. Битката била меѓу најкрвавите во средновековната историја и некои историчари ја нарекуваат "''битката на векот''"<ref name=Dimitrov1>{{Наведена книга|last= Bojidar|first= Dimitrov|title= Bulgaria Illustrated History|publisher= Boriana Publishing House|year= 2002|isbn= 9545000449}}</ref>. По победата кај Анхијал, бугарските војски започнале офанзива на југ. Во тоа време [[Лав Фока]], кој ја преживеал Битката кај Анхијал, пристигнал во [[Цариград]] по море и ги собирал последните војници за да го попречи патот на Бугарите кон главниот град. Двете армии [[Битка кај Катасиртаи|се сретнале кај Катасиртаи]]. Борбата се одвила во текот на ноќта и византиската армија повторно била поразена<ref>{{Наведена книга|url = http://books.google.com.br/books?hl=pt-PT&lr=&id=AEy280AH9KQC&oi=fnd&pg=PA109&dq=Katasyrtai&ots=pyaWpTIoP4&sig=vfw7ypBWZbooLhVNJDzJlO6m9qw#v=onepage&q=Katasyrtai&f=false| title = Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium AD 527-1204| author = Lynda Garland| page = 122| publisher = Routledge| date = April 1, 2002}}</ref>. Последните византиски сили биле скршени и патот кон византиската престолнина бил отворен, но Србите се побуниле од запад и Бугарите решиле дека е поважно да ги заштитат своите граници. Ова дало време на Византија да се опорави од поразот. По смртта на цар Симеон (27 мај 927 година) наследникот [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] склучил мировен договор со Роман Лакапин, кој траел околу четири децении. Следствено од договорот Византија ја признала царската титула на бугарскиот владетел и издигањето на бугарската црква во патријаршија. == Паѓањето на Преслав == [[Слика:64-manasses-chronicle.jpg|мини|десно|240x240px|Руските напади и походот на Јован I]] Во времето на наследникот на цар Симеон - [[Петар I (Бугарија)|Петар I]] (владеел во 927-969 година), настапило воено слабеење на бугарската држава, за кое придонело и појавата на силни соседи на североисток и северозапад - [[Кнежевство Унгарија|Унгарци]], [[Печенези]] и [[Киевски Рус|Руси]]<ref>''Кратка история на България'', Изд. „Наука и изкуство“, София 1983, с. 65-66</ref>. Слабеењето на Бугарија се совпаднало со подемот на Византија, која во 60-тите години на [[10 век]] извојувала имала успеси против [[Арапи]]те во Блискиот Исток и Источното Средоземје.<ref>''Острогорски'', История на византийската държава, с. 375-376, 381-382</ref>. Во борбата со Арапите, Византијците ја усовршиле својата воена организација и тактика. Византиската армија била засилена со појавата на тешката коњаница. Економското зајакнување на Цариград овозможило на царевите да ги зголемат византиските и странските војници на постојана служба<ref>''Haldon, J.'' Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565-1204, Routledge, 1999, ISBN 185728495X, pp. 219-220</ref>. Во 966 година завршил 40-годишниот период на мир меѓу Бугарија и Византија. Еден од поводите за конфликтот бил одбивањето на Петар да ги сопре унгарските освојувачи, кои продирале од Бугарија во византиска [[Тракија]].<ref name="kratka68">''Кратка история на България'', Изд. „Наука и изкуство“, София 1983, с. 68</ref><ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. I, ч. 2, [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_5_3.html с. 546]</ref>. Византискиот цар [[Никифор II Фока]] (963-969) презел поход во јужните предели на бугарската држава<ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. I, ч. 2, [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_5_3.html с. 546-548]</ref>. Зафатен во војна со Арапите во [[Сирија]], тој претпочитал да не ги троши сопствените сили против Петар<ref>''Острогорски'', Георгий, История на византийската държава, София 1998, ISBN 954-8079-92-5, с. 383-384</ref>. Во започнатата византиска дипломатија во [[968]] година, рускиот кнез [[Светослав I]] се појавил на Дунав со голема војска. Русите ги освоиле североисточните бугарски земји (денешните Бесарабија и Добруџа). Цар Петар, кој не успеал да им се спротивстави, починал во почетокот на 969 година<ref>Пириватрич, С., Самуиловата държава. Обхват и характер, Изд. „АГАТА-А“, София 2000, ISBN 954-540-020-X, с. 52</ref>. Неговиот наследник, [[Борис II]] бил принуден да се потчини на Светослав и да се приклучи кон походот против [[Цариград]]<ref>''Пириватрич'', Самуиловата държава, с. 70-71</ref>. Во 970 година бугарските и руските војници војувале заедно против Византијците кај Аркадиопол (во [[Тракија]]<ref>''Ангелов'', Д., ''Чолпанов'', Б., Българска военна история през Средновековието (X-XV век), Изд. на БАН, София 1994, ISBN 954-430-200-X, с. 17-18</ref>). За да ја отстрани руската закана, во [[971]] година новиот василевс, [[Јован I Цимискиј]] (969-976), повел војници на север од [[Стара Планина]]. Резултатот од овој поход бил освојување на [[Велики Преслав]] (во април) и [[Силистра]] (во јули) од Византијците<ref>''Ангелов'', Д., ''Чолпанов'', Б., Българска военна история през Средновековието (X-XV век), с. 19-32. Историкът ''Васил Златарски'' поставя похода на Цимисхий през 972 г. – ''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. I, ч. 2, [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_5_4.html с. 579-595]</ref>. Кнезот Светослав бил принуден да се повлече од Дунавска Бугарија<ref>''Стоименов'', Д., Временна византийска военна администрация в българските земи (971-987/989 г.), с. 46-47, 49-51, во: Годишник на Софийския университет. Научен център за славяно-византийски проучвания, том 82 (2), 1988; ''Божилов'', Ив., Бележки върху византийската администрация в Североизточна България (971-1000), с. 24, во: Сборник в чест на академик Христо Христов, София 1988</ref>. Бугарскиот цар [[Борис II]] бил однесен во [[Цариград]]<ref>''Златарски'', В., История на българската държава през средните векове, т. I, ч. 2, [http://www.promacedonia.org/vz1b/vz1b_5_4.html с. 597-600]</ref> со што Византијците сметале дека бил ставен крај на бугарската држава (971).<ref>''Пириватрич'', Самуиловата държава, с. 58-59</ref> == Второ Бугарско Царство== === Асен и Петар === Браќата Асен ([[Иван Асен I]]) и Петар ([[Теодор-Петар IV]]) појавиле загриженост за состојбата на бугарските земји кои постојано биле како воено поле во [[Тракија]] и [[Мизија]]. Двајцата браќа отишле кај византискиот цар [[Исак II Ангел]] со молба да империјата им даде имот со кој тие би се преврнале во локални феудалци, подчинети на престолнината. На тоа, царот им одговорил негативно, по кое двата браќа му се заканиле дека ќе го организираат месното население за избувнување на бунтови и востанија. Кон крајот на месец [[октомври]], кога се славел празникот на [[Свети Димитар]], при осветувањето на новата [[црква]] која била посветена на самиот светец, во исто време бил даден почетокот на востанието против [[Византија]] од страна на Асен и Теодор-Петар. Теодор бил прогласенза цар, бидејќи тој бил постариот од двата браќа, и го променил името си во Петар, како директен наследник на Петар I, цар од времето на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]]. За многу краток период, востанието успеало да се прошири низ скоро цела [[Северна Бугарија]], со исклучок на градот [[Варна]]. Византиската власт не успеала да реагира адекватно на бугарските востаници, најмногу поради фактот што во истото време во престолнината се воделе дворски битки помеѓу [[Исак II Ангел]] и претендентот за престолот — [[Исак Комнин]]. Војска од страна на [[Византија]] била испратена дури откога востаниците ја преминиле [[Стара Планина]], која војска претрпела пораз. Во текот на пролетта на [[1186]] година, Исак II решил директно да ја нападне византиската армија. Искористувајќи ја маглата, византиската армија успеала да ја премине [[Стара планина]] и успеала да ги принуди бугарските позиции да се повлечат. Византиската армија опожарила мал дел од заземената територија и се повлекла. Во исто време, бугарските востаници успеале да стапат во контакт со туркиските [[Кумани]], барајќи заедно да се обединат против [[Византија]]. Во текот на есента [[1186]] година, бугарско-куманската армија ја преминала [[Стара планина]] (''Паристрион'') и се разделила на два дела: едниот дел од армијата заминал кон [[Македонија (регион)|Македонија]], а другиот останал да дејствува во [[Источна Тракија]]. Војната се водела со променлив успех на двете страни, кое дополнително го инспирирало на бугарскиот цар да собира поголема и пообучена војска. Во текот на пролетта на [[1187]] година, Византиските војници успеале да ја преминат Стара планина и да го опседнат градот [[Ловеч]] т.е. Ловешката тврдина. Опсадата на градот можеби продолжила повеќе од колку што очекувал самиот Исак II. По ова, тој решил да се обиде преку преговори. Во преговорите, византискиот цар ја признал власта на [[династија Асенивци]] над [[Мизија]], а како замена во плен го зедол братот на Асен и Петар, Јоаница (идниот [[Калојан]]). Веднаш по прогласување на мирот помеѓу двете земји, Бугарското Царство започало да ја обновува својата државна власт, да гради поголем број на тврдини. Како престолнина на новата бугарска држава бил избран градот [[Трновград]], денешно Велико Трново, главно поради својата недостапност и стратегиска позиција. Така, во следните години, Трново станал еден од најголемите културно-политички и религиозни центри на [[Бугарија]]. По преминуњето на [[крстоносни војни|крстоносците]] преку бугарските и византиските земји, Исак II решил конечно да зазеде поголем поход против Бугарите, организирајќи поход кон Трново. Меѓутоа, градот бил доволно добро заштитен за да византијците не можат да го заземат. Во [[битка кај Тревна|Битката кај Тревна]] од [[1190]] година, Бугарија и нанела тежок пораз на Византиското Царство. Од тој момент, бугарската држава зазела големи походи против [[Византија]] низ цела [[Тракија]]. По големите неуспеси кои ги доживеал царот Исак II, во престолнината бил извршен преврат. === Калојан === [[Податотека:Bulgaria under Kaloyan.png|thumb|right|230px|Бугарија во времето на Калојан.]] [[Калојан]], познат и како ''Ромеоубиец'',<ref>[http://www.promacedonia.org/en/bulgarien1943/zweite.html ''„Kalojan, der Griechentöter"'']</ref>, цар на Бугарија станал во [[1197]] година. Престолот го наследил во време кога земјата се наоѓала во голема нестабилност. Во текот на [[1202]] година, [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] ја организирала [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Византискиоѕ цар [[Алексеј III Ангел]], склучил договор со [[Калојан]]. Според договорот, под власта на Калојан се најдела цела [[Северна Бугарија]], [[Браничево|Браничевската област]] и [[Белград|Белградската област]], како и делови од [[Северна Тракија]] и [[Македонија (регион)|Македонија]]. Во исто време, [[Браничево|Браничевската област]] и [[Белград|Белградската област]] биле окупирани од страна на [[Унгарија]]. По овој настан, царот Калојан успеал со својата војска да ги протере унгарците од истите области. На [[13 април]] [[1204]] година, крстоносците во текот на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] го [[Опсада на Цариград (1204)|зазеле]] [[Цариград]], по кое дошло до привремено распаѓање на Источното Римско Царство односно Византија. Од териториите на Византија се создале неколку помали држави и тоа: [[Никејско Царство]], која се смета како директен наследник на Византија, [[Епирско Деспотство]] и [[Трапезунтско Царство]]. Во заземаните територии, крстоносците основале свои држави и тоа: [[Солунско кралство]] и [[Латинско Царство]]. По распаѓањето на Византија, следувал период на заедничко дејствување меѓу византиските нови држави и Бугарија против Латинското Царство. === Иван Асен II === [[Податотека:BULGARIA_under_Iwan_ASSEN_II.jpg|right|thumb|250px|Територијата на Бугарија за време на владеењето на Иван Асен II]] Во текот на [[1217]] година, во Бугарија се вратиле синовите на царот [[Иван Асен I]]. Царот Борил се засолнил во [[Трново]], но во исто време ја изгубил поддршката од страна на своите сојузници и бил заробен. По ова, на бугарскиот престол се качил [[Иван Асен II]]. Во негово време, Бугарската држава се протегала на три мориња и била една од најсилните земји во [[Европа]] во тоа време.<ref>http://www.macedoniainfo.com/docs/BULGARIA-ASSEN-II.jpg {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110609224139/http://www.macedoniainfo.com/docs/BULGARIA-ASSEN-II.jpg |date=2011-06-09 }} Карта на Бугарија во времето на Иван Асен II</ref> Во исто време, на јужниот дел од [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]], [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]] на чело со [[Теодор Комнин Дука]] го уништило [[Солунско кралство|Солунското кралство]]. Иван Асен својата ќерка ја оженил со Теодор Комнин Дука со кое си осигурил привремена сигурност на јужните делови од своето царство. Во текот на [[1228]] година починал латинскиот цар [[Роберт Кутрен]], а на негово место застанал неговиот малолетен син [[Болдвин II]]. Овде повторно бил склучен договор помеѓу латинјаните и бугарите, во кои бугарскиот цар станал регент на латинскиот цар. Малолетната ќерка на бугарскиот цар, Елена, била омажена за латинскиот цар. Бугарите биле задолжени да помагаат на Латинското Царство при евентуалните војни со Епирското Деспотство. Градот [[Пловдив]] бил повторно вратен на Бугарија. Во текот на [[1230]] година, евентуалната офанзива од страна на [[Епир]] се оправдала по нападот на Теодор Комнин Дука врз територијата на Бугарија. Двете армии се сретнале на [[9 март]] [[1230]] година во [[Битка кај Клокотница|Битката кај Клокотница]]. Бугарската војска успеала да и нанесе тежок пораз на [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]], чија војска била многу побројна. Самиот Комнин заедно со своето семејство биле заробени. Оваа битка го најавило распаѓањето на деспотството.Б угарија и [[Никејското Царство]] повторно започнале да преговараат околу евентуалниот поход против Латинското Царство. Од страна на Иван Асен, како главно барање било решавање на прашањето околу независноста на бугарската патријаршија, никејскиот цар, кој бил наследник на византискиот престол, [[Јован III Дука]], во сојузот со Бугарија ја гледал идната евентуална [[опсада на Цариград]] од неговите две страни. Така, повторно преку династичен брак бил заклучен сојузот помеѓу Никејското Царство и Второто Бугатско царство. На соборот во [[Никеја]], архиепископот [[Јоаким I (бугарски патријарх)|Јоаким I]] бил прогласен за првиот патријарх на Бугарите. Во [[1235]] година, градот [[Цариград]] бил [[Опсада на Цариград (1235)|ставен под опсада]]. Заедничката опсада на сојузниците била неуспешна<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nndb.com/people/854/000101551/|title=John III Ducas Vatatzes|publisher=NNDB.com|accessdate=2009-05-18}}</ref>. Сојузниците од опсадата се повлекле во есента, бидејќи доаѓала зимата. Двата цареви се договориле опсадата да биде продолжена во следната година, но тогаш бугарскиот цар одбил да испрати војници. По смртта на [[Јоан де Бриен]] во [[1237]] година, Бугарите го прекратиле договорот со Никеја, главно поради можноста Иван Асен II, да стане [[регент]] на Латинската империjа. ===1261-1301=== По периодот на латинската доминација во [[Цариград]] настапила промена на стратешките цели во вооружените конфликти помеѓу Бугарите и Византијците. Византија веќе не се стремила кон уништување на бугарската држава, а пред сè територијални придобивки во [[Тракија]]. Со мали исклучоци, бугарските цареви по [[Калојан]] и [[Иван Асен II]] се откажале од идејата за освојување на [[Солун]] и Цариград и се стремиле да ги задржат териториите населени со Бугари. Во споредба со другите непријатели на Византиското Царство, Бугарите станале второстепен фактор во надворешната нејзината политика<ref>''Gjuzelev'', Vassil: Byzanz und Bulgarien: Rivalität und Koexistenz (in: Hohlweg, Armin: Byzanz und seine Nachbarn. München 1996), S. 232-233</ref>. Во 1262 година избувнала подолга војна меѓу Трновското царство и возобновената Византија. Една од причините била дека византискиот цар [[Михаил VIII Палеолог]], кој најпрвин го поддржувал цар [[Константин Тих - Асен]] против [[Мицо Асен]], започнал да го поддржува кандидатот за трновския престол<ref name="IB3274">История на България, Том 3: Втора българска държава, Издателство на Българската академия на науките, София 1982, с. 274</ref>. Во почетокот на воените дејствија Константин Тих освоил голем број тврдини во Источна Тракија. Истовремено бугарските војници стекнале дел од Македонија.<ref name="IB3274"/><ref>Ангелов, Д., Чолпанов, Б., Българска военна история през Средновековието (X-XV век), с. 152-153</ref>. Во 1263 година византискиот војсководец Михаил Глава спровеел успешна офанзива - Бугарите изгубиле многу градови во Тракија, вклучувајќи ги Пловдив и Месемврија, која била предадена на Византијците од Мицо. Царот Константин Тих одговарил со нов упад во Источна Тракија со татарска помош во 1265, но не постигнал трајни успеси<ref>История на България, Том 3, БАН, София 1982, с. 274-275</ref>. Војната завршила во 1269 година со договор, преку брак на бугарскиот цар за внука на Михаил VIII Палеолог. Билатералните односи останале непријателски до крајот на владеењето на Константин Тих<ref>История на България, Том 3, БАН, София 1982, с. 275</ref>. Со востанието на Ивајло во 1277 година во Бугарија настапила меѓусебна војна. По загинувањето на Константин Тих во борбата против бунтовниците, цар [[Михаил VIII Палеолог]] го прокламирал Иван, синот на Мицо и внук на [[Иван Асен II]], за бугарски цар и го испратил со војници на север од Стара Планина, за да го преземе царство (1278 година). Благодарение на посветеноста на Ивајло со Татарите, тие упаднале во североисточна Бугарија, и на поддршката на дел од бугарските првенци, синот на Мицо успеал да го преземе престолот во [[Трново]] и да се зацари под името Иван Асен. Византиските војници на чело со Михаил Глава ја зазеле скоро цела Мизија, достигнувајќи на запад до [[Видин]], и го заобиколиле Ивајло во тврдината Дрестер. Овие успеси биле краткотрајни. Во 1279 година во војната настапил пресврт во корист на Ивајло, по кое Иван Асен бил принуден да избега во Византија<ref>'''Златарски''', В., История на българската държава през средните векове, том III, София 1972, с. [http://www.promacedonia.org/vz3/vz3_3_3.htm 551-571]; '''История на България''', Том 3, БАН, София 1982, с. 281-282, 284-288; '''Ангелов''', Д., Чолпанов, Б., Българска военна история през Средновековието (X-XV век), с. 159-162, 164-167; '''Андреев''', Й., История на Второто българско царство, Изд. АБАГАР, Велико Търново 1996, ISBN 954-427-217-6, с. 63-68</ref>. На овој начин намерата на Михаил VIII Палеолог да ја потчини Бугарија преку својот поставеник на трновскиот престол не се исполниле<ref>''Мутафчиев, П.'' Книга за българите, Изд. БАН, София 1987, [http://www.promacedonia.org/pm2/pm_3.html с. 69-70] („Книги за Македония“, 16.12.2008)</ref>. Во времето на цар Андроник II (1282-1328) и цар [[Георги I Тертер]] (1280-1292) меѓу [[Трново]] и [[Цариград]] започнал мир<ref>''История на България'', Том 3, БАН, София 1982, с. 296</ref>. Во почетокот на управувањето на следниот бугарски владетел, Смилец (1292-1298), започнал војна против Византијците, но истата била разнишана од Михаил Глава и тој бил принуден да склучи мир. Набрзо по смртта на Смилец во Трновското царство повторно започнала дестабилизација. Византијците се обидувале да наметнат свој поставеник на трновскиот престол, овој пат против цар [[Теодор Светослав]] (1300-1321). Првиот фаворит бил синот на Константин Тих, Михаил. Походот кон Трново во 1300/1301 година завршил со неуспех<ref name="IB3300">''История на България'', Том 3, БАН, София 1982, с. 300</ref>. Малку подоцна во Бугарија со византиска војска бил испратен Радослав, еден од браќата на Смилец, но тој бил поразен и ослепен. ===Последните војни и доаѓање на Османлиите=== Во [[1304]] година се водела војна помеѓу двете земји каде бугарските сили ги зазеле ги црноморските градови и области. По огромната победа, Светослав се упатил кон Одрин. По неколкугодишните војни, двете земји започнале да преговараат околу можно примирје. Во [[1307]] година бил потпишан договор помеѓу Византија и Бугарија, склучувјќи династичен брак на Светослав со ќерката на [[Михаил IX Палеолог]]. Наследник на Светослав бил [[Георги II Тертер]] (1322-1323), како последен од династија Тертер. Поради бунтовите околу византискиот престол, новиот цар организирал поход против Византија зазимајќи го [[Пловдив]] и [[Одрин]]. Но по крајот на дворската војна во Византија, новиот цар Андроник III повторно успеал да врати голем дел од своите територии. По овие неуспеси, по само неколку месеци бугарскиот цар изненадено починал без да остави наследник. [[Михаил III Шишман Асен]] ([[1323]]-[[1330]]) бил основач на новата бугарска [[династија Шишман]]. [[Јован Александар]] ([[1331]]-[[1371]]) успеал да ја прошири земјата на југ. Тој ја водел последната битка со империјата на Византија. Во времето на неговото владеење започнала инвазијата на [[Османлии]]те. Најпрвин, Османлиите на полуостровот навлегле во помали дружини на кој им било плаќано за да се борат. Во [[1352]] година, [[Османлии]]те ја зазеле првата тврдина на полуостровот, [[Цимпе]]. Следувале војните со Византија. По крајот на неговото владеење Второто Бугарско Царство се разделило на [[Видинско царство]] управувано од [[Иван Страцимир]], [[Трновско царство]] управувано од [[Иван Шишман]] и [[Добруџанско деспотство]] управувано од страна на [[Добротица]]. Османлиската инвазија во Тракија во 50-тите и 60-тите години на 14 век ставило крај на бугарско-византиските конфликти. Последната војна меѓу [[Трново]] и [[Цариград]] се случува во 1364 година, кога [[Јован V Палеолог]] ги зазел [[Поморие]] и [[Несебар]]<ref>'''''История на България''''', Том 3, БАН, София 1982, с. 349; '''''Ангелов''''', Д., ''Чолпанов'', Б., Българска военна история през Средновековието (X-XV век), с. 206-209</ref>. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * {{citation |last=Fine |first=John V. A., Jr. |title=The Early Medieval Balkans |year=1983 |publisher= |location=Ann Arbor |isbn= }} * Balkans: A history of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania, Turkey / by Nevill Forbes ... [et al.]. 1915. * Bulgarian Historical Review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. * {{citation |last=Gjuzelev |first=V. |title=Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin) |year=1988 |publisher=Verlag Baier |location= |isbn= }} * History of Bulgaria / Hristo Hristov ; [translated from the Bulgarian, Stefan Kostov ; editor, Dimiter Markovski]. Khristov, Khristo Angelov,. c1985. * History of Bulgaria, 1393-1885 / [by] Mercia MacDermott. MacDermott, Mercia, 1927- [1962]. *Concise history of Bulgaria / R.J. Crampton. Crampton, R. J. 1997. * Short history of Bulgaria / [by] D. Kossev, H. Hristov [and] D. Angelov ; [Translated by Marguerite Alexieva and Nicolai Koledarov ; illustrated by Ivan Bogdanov [and] Vladislav Paskalev]. Kossev, D. 1963. * Short history of Bulgaria / Nikolai Todorov ; [L. Dimitrova, translator]. Todorov, Nikolai, 1921- 1975. * 12 Myths in Bulgarian History/ [by] Bozhidar Dimitrov; Published by "KOM Foundation," Sofia, 2005. * The 7th Ancient Civilizations in Bulgaria [The Golden Prehistoric Civilization, Civilization of Thracians and Macedonians, Hellenistic Civilization, Roman [Empire] Civilization, Byzantine [Empire] Civilization, Bulgarian Civilization, Islamic Civilization] [by] Bozhidar Dimitrov; Published by "KOM Foundation," Sofia, 2005 (108 p.) * Jordan Andreev, Ivan Lazarov, Plamen Pavlov, Koj koj e v srednovekovna Bălgarija, Sofia 1999. * John Skylitzes II, 455, 13. * Helene Ahrweiler, Les Europeens, pp.&nbsp;150, Herman (Paris), 2000. * Runciman, Steven (1929) The Emperor Romanus Lecapenus and His Reign. Cambridge. * Woodhouse 1986, 109; Sp. Lambros, Argyropouleia, Athens 1910, 7,29 * Edward Gibbon, Decline and Fall of the Roman Empire, chapter 53. {{добра статија}} [[Категорија:Византиско-бугарски војни| ]] [[Категорија:Историја на Бугарија]] [[Категорија:Историја на Византија]] tulk2w33lnv3p3i5fc1ketrtbd8d9q2 Теодорокан 0 1141044 5579256 5241087 2026-06-20T10:10:29Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Византиски управници]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579256 wikitext text/x-wiki '''Теодорокан''' — [[Византија|визнатиски]] војсководец со [[Ерменија|ерменско]] потекло кој служел под царот [[Василиј II]] како на истокот така и на [[Балкан]]от. == Живот == [[File:First Bulgarian Empire (976-1018).png|thumb|right|250px|Карта на Византиско-бугарските војни за време на владеењето на [[Василиј II]] и цар [[цар Самоил|Самоил]]]] Неговото име е [[хеленизација|хеленизиран]] облик на [[ерменски јазик|ерменското]] ''T‘ot‘orakan'' („припаѓа на Теодор“).{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}} Низа на печати кои му се придаваат на него од страна на Иван Јорданов овозможуваат детална реконструкција на неговата првична кариера, при што тој бил ''[[протоспатариј]]'' и служел како ''[[стратег]]'' (воен управител) на [[Арце]] и како ''[[архегет]]'' на истокот.{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}} Најверојатно е дека тој бил ''стратег'' на Арце во периодот од 975 до 979 година, кога тврдината била под византиска власт, за подоцна да биде унапреден во ''архегет'',{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}} служба која неодамна била создадена која имал команда нас порфесионалната (целосно ерменска) пешадија на источните армии.{{sfn|Cheynet|2003|p=88}} Првпат директно се спомнува во изворите (историја на [[Јован Скилица]]) во 990-ите (околу 994 година според [[Николас Адонц]]), кога бил назначен од царот Василиј II, кој во тој период бил во војна со [[Византиско освојување на Бугарија|бугарите]], како ''стратег'' во [[Пловдив]].{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}} Во 1000 година, заедно со [[Никифор Ксифиј]], тој водел армија која набрзина ја освоила тврдината [[Велики Преслав]], [[Мал Преслав]] и [[Плиска]], со тоа воспоставувајќи византиска власт на североисточниот дел на Бугарија, [[Византиско-руска војна (970–971)|првично освоен]] од царот [[Јован I Цимискиј|Јован I]] на почетокот на 970-ите.{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}}{{sfn|Stephenson|2003|pp=111–112}} Кус период подоцна, Теодорокан се повлекол поради својата возраст, и бил заменет од Ксифиј.{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}} Војководците [[Ѓорѓи Теодорокан]] и [[Василиј Теодорокан]], кои служеле при крајот на {{римски|11}} век, се претставени како негови синови од страна на Адонц, но, иако е можно, таквата роднинска поврзаност не може да се докаже.{{sfn|PmbZ|loc=Theodorokanos (#27615)}}{{sfn|ODB|loc="Theodorokanos" (A. Kazhdan), p. 2050}} == Наводи == {{наводи|2}} == Извори == * {{Наведена книга | last = Cheynet | first = Jean-Claude | chapter = Basil II and Asia Minor | pages = 71–108 |editor1-last=Magdalino |editor1-first=Paul|title=Byzantium in the Year 1000 |location=Leiden |publisher=Brill |year=2003 |isbn=90-04-12097-1 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=CSZQ-VPFKoMC&lpg=PP1&pg=PA71#v=onepage&q&f=false }} * {{наведена енциклопедија | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan| encyclopedia = The Oxford Dictionary of Byzantium| publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6 | ref={{harvid|ODB}}}} * {{наведена енциклопедија | editor1-last = Lilie | editor1-first = Ralph-Johannes | editor2-last = Ludwig | editor2-first = Claudia | editor3-last = Zielke | editor3-first = Beate | editor4-last = Pratsch | editor4-first = Thomas |displayeditors=4| encyclopedia = Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt | language=de | publisher = De Gruyter | year = 2013 | url = http://www.degruyter.com/view/db/pmbz | ref={{harvid|PmbZ}}}} * {{Наведена книга | last = Stephenson | first = Paul | chapter = The Balkan Frontier in the Year 1000 | pages = 109–133 |editor1-last=Magdalino |editor1-first=Paul |title=Byzantium in the Year 1000 |location=Leiden |publisher=Brill |year=2003 |isbn=90-04-12097-1 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=CSZQ-VPFKoMC&lpg=PP1&pg=P109#v=onepage&q&f=false }} [[Категорија:Родени во 10 век]] [[Категорија:Починати во 11 век]] [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Византиски војсководци]] [[Категорија:Војсководци на Василиј II]] [[Категорија:Византиски управници]] 9n361sg6ry5j9z58fkcbdtefm8jo1c9 Михаил Стрифно 0 1141086 5579206 4981362 2026-06-20T08:42:10Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579206 wikitext text/x-wiki '''Михаил Стрифно''' — висок [[Византија|византиски]] службеник во слжба на царевите од семејството [[Ангели]]. Стрифно првпат се споменува во 1192 година како ''[[себаст]]'' и одговорен за трезорот ''[[вестариј]]'', во служба на царот [[Исак II Ангел|Исак II]] (1185–1195).<ref name="ODB">Brand & Cutler (1991), p. 1968</ref><ref name="Guilland">Guilland (1967), pp. 546–547</ref> Стрифно во тој период се оженил со сестрата на царицата [[Евросина Дукина Каматерина]], сопругата на [[Алексиј III Ангел|Алексиј III]] (1195–1203) и со оваа поврџаност се стекнал со титулата ''[[мега дукс]]'', и одговорен за [[византиска морнарица|византиската морнарица]].<ref name="ODB"/><ref name="Guilland"/> Современикот историчар [[Никет Хонијат]] го опишува како човек со „невообичаена алчност и ретка неискреност“, кој својата положба ја искористил да ги продаде едрата, котвите и другата опрема на флотата, седо самите клинци.<ref name="ODB"/><ref name="Guilland"/> Нрговите дела го означиле делотворниот крај на византиската флота, која подоцна не била во можност да се спротивстави за време на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] неколку години подоцна.<ref name="ODB"/> Како ''мега дукс'', тој бил исто така владетел на новата споена тема [[Елада (тема)|Елада]] и [[Пелопонез (тема)|Пелопонез]] (јужна [[Грција]]), и во ова својство се упатил во [[Атина]] околу 1201–1202 година за да се спротивстави на зголемената моќ на [[Лав Сгур]], месен моќник кој се прогласил за автономен владетел. Изгледа дека неговиот обид да се справи со Сгир бил неуспешен, [[Михаил Хонијат]], сепак составил [[енкономиј]] во негова чест.<ref name="ODB"/><ref name="Guilland"/> Зачувани се три печати од Стрифно,<ref name="Guilland"/> како и голем златен прстен, кој најверојатно му бил доделен во чест на неговото назначување за ''мега дукс''.<ref>Ross (2005), pp. 108–109</ref> == Наводи == {{наводи|3}} == Извори == *{{citation | last = Brand | first = Charles M. | last2= Cutler | first2= Anthony | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan | title = Oxford Dictionary of Byzantium | publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6| chapter = Stryphnos, Michael | page= 1968}} *{{citation | first = Rodolphe | last = Guilland | title= Recherches sur les institutions byzantines, Tome I | language = fr | publisher = Akademie-Verlag | location = Berlin | year = 1967}} *{{citation | last = Ross | first = Marvin Chauncey | title = Catalogue of the Byzantine And Early Medieval Antiquities in the Dumbarton Oaks Collection, Volume 2: Jewelry, Enamels, and Art Of The Migration Period | edition=2 | publisher = Dumbarton Oaks Research Library and Collection| year = 2005 | isbn =0-88402-301-X | url = http://books.google.com/books?id=IssyEPamiCUC}} {{DEFAULTSORT:Стрифно, Михаил}} [[Категорија:Родени во 12 век]] [[Категорија:Починати во 13 век]] [[Категорија:Византијци од 12 век]] [[Категорија:Византијци од 13 век]] [[Категорија:Византиски адмирали]] [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Византиски службеници]] htuh9gqtyj4eqswa5mgnnpscpiqfb6s Константин Даласен 0 1141138 5579197 5106214 2026-06-20T08:41:52Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579197 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |name=Константин Даласен |image= |caption= |birth_date= |death_date= |birth_place= |death_place= |nickname= |allegiance=[[Византија]] |rank=''[[дукс]]'' на флотата, ''таласократ'' |battles=[[Византиско-селџучки војни]], [[Битка кај Левунија]] |relations= |laterwork= }} '''Констанин Даласен''' — [[Византија|византиски]] војсководец на копно и море за време на владеењето на [[Алексиј I Комнин]] (1081–1118), особено во походите против [[Чака Беј]] од [[Смирна]]. За неговиот живот се знае од делото ''[[Алексијада]]'' од [[Ана Комнина]]. ==Животопис== Според ''Алексијадата'', Константин Даласен бил во роднинска врска со Алексиј I и неговата мајка, [[Ана Даласена]], но вистинската врска останува непозната.<ref name="A183">Anna Komnene. ''Alexiad'', VII.8 ({{harvnb|Dawes|1928|p=183}}).</ref><ref name="Skoulatos61">{{harvnb|Skoulatos|1980|p=61}}.</ref> Првпат се спомнува во 1086/7 година, кога бил испратен како пратеник да ги прифати [[Синоп, Турција|Синопе]] околните [[Турци|турски]] градови од ''[[чауш]]'' кој станал одметник, се покрстил и станал соработник на византијците. Даласен станал управник на флотата, додек пак чаушот бил ''[[дукс]]'' на [[Поморие]].<ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', VI.9 ({{harvnb|Dawes|1928|p=154)}}.</ref><ref name="Skoulatos61–62">{{harvnb|Skoulatos|1980|pp=61–62}}.</ref> Во пролетта 1090 година, бил прогласен за друнгариј и му била дадена командата на [[византиска морнарица|виантиските поморски сили]] во борбата против [[Чака Беј]] од [[Смирна]]. Чака Беј, кој порано бил византиски вазал, имал направено сопствена флота, и зазел неколку егејски острови, и огабил други. По заземањето на островот [[Лезбос]] (со исклучок на тврдината [[Метима]]) и [[Хиос]], тој ја поразил флотата под водство на Никит Кастамонит.<ref name="A183"/><ref name="Skoulatos61"/> Искористувајќи го отсуството на Чака Беј од Смирна, Даласен ги истоварил своите војски на близу Хиос и се утврдил кон утврдениот главен град. Иако византијците го зазеле пристаништето, не успеале да го заземат градот. Во меѓувреме, Чака беј собрал околу 8.000 луѓе, според записите во ''Алексијадата'', и тргнал да помогне на опсадениот град. Неговата армија тргнала од спротивната страна на островот, додека неговата флота го следела, пловејќи по крајбрежјето. Даласен го задолжил [[Константин Оп]] да го попречи напредокот на Турците, но кога видел дека Турците се приближуваат во ноќтаb, одбил да влезе во конфликт со Чака Беј кој ги имал врзано своите бродови со синџири.<ref name="Skoulatos61"/><ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', VII.8 ({{harvnb|Dawes|1928|pp=183–184)}}.</ref> Двете војски имале неколку судири, но наскоро започнале преговори. Даласен ги одолговлекува преговорите и кога Чака Беј се вратил во Смирна, за да собере уште војска, тој ги собрал своите луѓе, подготвил поголем број на опсадни машини и ја зазел тврдината со изненаден напад.<ref name="Skoulatos61"/><ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', VII.8 ({{harvnb|Dawes|1928|pp=184–187)}}.</ref> Во 1091 година, Се споменува дека Даласен учествувал во походот на Алексиј I против [[Кумани]]те на [[Балканот]]. Во одлучувачката битка кај [[Битка кај Левунија|Левунија]] на 29 април 1091 година, тој го командувал левото крило на војската.<ref name="Skoulatos61"/><ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', VIII.5 ({{harvnb|Dawes|1928|p=203)}}.</ref> Во 1092 година, повторно бил пратен против Чака Беј, но сега со титула ''таласократор'', под водство на новиот ''[[мега дукс]]'', [[Јован Дука]]. TДвајџцата војсководци го нападнале [[Митилена]] на Лезбос, кој сè уште бил под власт на Чака Беј. Дука, кој бил водач на копнените сили, пристигнал прв, и го нападнал градот. Опсадата траела три месеци, пред Чака Беј се понудил да го предаде градот за безбеден премин назад во Смирна. Дука се согласил, но Даласен, којшто туку пристигнал, ја нападнал турската флота. Заробил многу турски бродови, и наредил екипажите како и веслачите сите да бидат погубени.<ref name="Skoulatos61–62"/><ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', IX.1 ({{harvnb|Dawes|1928|pp=214–217)}}.</ref> Дласен се вратил во Цариград. Во пролетта 1093 година, кога Чака Беј го нападнал пристаништето [[Абидос (Хелеспонт)|Абидос]] во [[Мраморно Море|Мраморното Море]], Алексиј повторно го испратил да се соочи со него на море. Во исто време, however, Алексиј го повикал султанот [[Икониски Султанат|Иконискиот Султанат]] [[Килиџ Арслан I]] (1092–1107) да го нападне Чака Беј од заднина. Султанот се сложил, и при еден повик го убил Чака Беј. Ништо повеќе не се знае за Даласен по овој период.<ref>Anna Komnene. ''Alexiad'', IX.3 ({{harvnb|Dawes|1928|pp=219–220)}}.</ref><ref>{{harvnb|Skoulatos|1980|p=62}}.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{refbegin|2}} *{{Наведена книга|editor-last=Dawes|editor-first=Elizabeth A.|title=The Alexiad|location=London, England|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1928|url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/AnnaComnena-Alexiad.html|access-date=2015-08-15|archive-date=2014-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814180000/http://www.fordham.edu/halsall/basis/AnnaComnena-Alexiad.html|url-status=dead}} *{{Наведена книга|last=Skoulatos|first=Basile|title=Les Personnages Byzantins de I'Alexiade: Analyse Prosopographique et Synthese|year=1980|location=Louvain-la-Neuve, Belgium|publisher=Nauwelaerts|language=fr}} {{refend|2}} {{DEFAULTSORT:Даласен, Константин}} [[Категорија:Родени во 11 век]] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Византиски адмирали]] [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Византиски војсководци]] [[Категорија:Починати во непозната година]] 6avfcw8zmccfourqgb03hscqalicc5l Димитар I Кантакузин 0 1141180 5579199 5032863 2026-06-20T08:41:55Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579199 wikitext text/x-wiki '''Димитар I Кантакузин''' ([[грчки]]: ''Δημήτριος Καντακουζηνός, Demetrios I Kantakuzenos'', околу [[1343]], помеѓу [[1384]] и [[1420]]) бил севастократор и византиски деспот на Мореја. == Семејство == Димитар произлегува од византиската царската фамилија [[Кантакузини]] и од бугарската царска фамилија [[Асеневци]]. Тој бил вториот син на [[Матеј Кантакузин]], деспот на Мореја и неговата сопруга [[Ирина Палеологина (сопруга на Матеј Кантакузин)|Ирина Палеологина]], ќерка на деспот Димитар Палеолог и неговата сопруга Теодора и внука по таткова линија на царот [[Андроник II Палеолог]] и [[Ирина Монфератска]]. Татко му бил син на димотишкиот цар [[Јован VI Кантакузин]] и [[Ирина Асенина]]. Со предокот на прабаба му [[Ирина Монфератска]], Димитар I Кантакузин бил роднина на бројни кралски фамилии<ref>[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Demetrios_I._Kantakuzenos_Ahnentafel.pdf Ahnentafel von Demetrios I. Kantakuzenos]</ref>. == Управување == Од [[1361]] година Димитар I бил прогласен за деспот на Мореја.<ref name="Nicol-158">Donald M. Nicol, ''The Byzantine Family of Kantakouzenos (Cantacuzenus) ca. 1100-1460: a Genealogical and Prosopographical Study'' (Washington, DC: Dumbarton Oaks, 1968), p. 158</ref>. Византискиот цар [[Јован V Палеолог]] решил во [[1381]] година да го смени [[Матеј Кантакузин]] со својот син [[Тодор I Палеолог]]. Во 1383 година Матеј Кантакузин ја пренесел власта на Димитар и му наредил да ја предаде власта на Палеолозите мирно и спокојно. Димитар се обидел да ја задржи власта за себе, но не успеал. Тодор I Палеолог пристигнал во Мореја и ја зазел власта од Димитар I Кантакузин. Еден внук на Димитар I, [[Мануил Кантакузин]] се обидел да ја преземе власта во Мореја во 1453 година непосредно по падот на [[Цариград]]. == Потомци == Според ''Foundation for Medieval Genealogy, Byzantium 1261-1453'', Димитар I Кантакузин имал две деца: * Теодор Кантакузин (* после 1361, † 1410) * ? Кантакузин == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Севастократори]] [[Категорија:Византијци од 14 век]] [[Категорија:Византијци од 15 век]] [[Категорија:Палеолози]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Починати во 1384 година]] pe6t7jmsmmgfvzclcnpy95v3gcbr8fe Теодор I Палеолог 0 1141184 5579210 5224124 2026-06-20T08:42:14Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579210 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch |name = Теодор I Палеолог<br />Θεόδωρος Α Παλαιολόγος |title =Деспот на Мореја |image = Τοιχογραφία απο τον τάφο του δεσπότη Θεόδωρου Α΄ Παλαιολόγου που τον αναπαριστά ως ηγεμόνα και μοναχό.JPG |caption = Фреска од црквата Богородица Одигитрија во Мистрас која го претставува деспотот Теодор I како владетел и монах. |imgw =220px |succession =Византиски деспот на Мореја |reign =1383 - 1407 |coronation = |predecessor =[[Димитар I Кантакузин]] |successor =[[Теодор II Палеолог]] |spouse =Бартоломео Акцијајоли |issue = |full name = |house =[[Палеолози]] |house-type =Династија |father =[[Јован V Палеолог]] |mother =[[Елена Кантакузина]] |birth_date = [[1355]] |birth_place = |death_date =[[24 јуни]] [[1407]] |death_place = |place of burial = |}} '''Теодор I Палеолог''' ([[грчки]]: ''Θεόδωρος Α Παλαιολόγος'', ''Theodōros I Palaiologos, Theodor I Palaiologos'', [[1355]] - [[24 јуни]] [[1407]] во {{починал во|Цариград}}) бил византиски деспот на Мореја од 1383 до 1407 година. Тој бил четвртиот син на [[Византиски цари|византискиот цар]] [[Јован V Палеолог]] и неговата сопруга [[Елена Кантакузина]]. Неговиот дедо по мајчина линија бил поранешниот цар [[Јован VI Кантакузин]]. Неговите поголеми браќа се царевите [[Андроник IV Палеолог|Андроник IV]] и [[Мануил II Палеолог|Мануил II]]. Во [[1376]] година Теодор I Палеолог, кој веќе ја имал титулата [[деспот]], добил задача да ја преземе власта во [[Солун]]. Пред да ја преземе оваа служба тој бил уапсен и од поголемиот брат заедно со татко му и брат му Мануил донесен во [[Затвор Анемас|затворот Анемас]]. Тоа затворање траело во текот на целото управување на Андроник од 1376 до 1379 година. Наскоро по враќањето на престолот на Јован V во [[Цариград]], Мануил повторно му ја дал управата над Солун, а Теодор заминал во [[Мореја]]. Во 1383 година тој пристигнал во Мореја и ја презел власта од [[Димитар I Кантакузин]], синот на [[Матеј Кантакузин]]. Тој имал успешни воени походи во [[1388]] година, а набргу потоа тој го освоил [[Аргос]]. Теодор се оженил во [[1384]] година за Бартоломео [[Акцијајоли]], ќерка на војводата [[Нерио I Акцијајоли]] (1394) од [[Атинско Војводство|Атина]] и неговата сопруга Агнес Сарачено. Не е познато дали двајцата имале деца. Непосредно пред неговата смрт Теодор под името „Теодорит“ влегол во монашки ред. Тој починал на [[24 јуни]] [[1407]] година. Негов наследник станал [[Теодор II Палеолог]] (1396 † 1448), малолетниот син на Мануил II. Некои извори наведуваат дека една ќерка на Теодор била сопруга на [[Сулејман Челебија]], султанот на [[Едрене]] во времето на [[Османлиски интеррегнум]]. == Литература == * ''Oxford Dictionary of Byzantium''. Oxford University Press, 1991. * Joseph von Hammer-Purgstall: ''Geschichte des Osmanischen Reiches''. Pest 1827–33, 10 Bände * Edward Gibbon: ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'', London, 1. Band 1776, 2./3. Band 1781, 4.-6. Band 1788 * Georgios Sphrantzes; Marios Philippides (Übers.): ''The Fall of the Byzantine Empire : a chronicle.'' Amherst : University of Massachusetts Press, 1980. * Ferdinand Gregorovius ''Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter''. 1859–1872. Neuausgabe, 2. Aufl. 4 Bände. Beck, München 1988. ISBN 3-406-07107-4 == Надворешни врски== * [http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/the-economic-history-of-byzantium/ehb Laiou, Angeliki E. (Hrsg.): ''The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century.'' Dumbarton Oaks Research Library and Collections, Washington D.C. 2002.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121108174311/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/the-economic-history-of-byzantium/ehb/ |date=2012-11-08 }} [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Византијци од 14 век]] [[Категорија:Византијци од 15 век]] [[Категорија:Палеолози]] [[Категорија:Родени во 1355 година]] [[Категорија:Починати во 1407 година]] 65507ql27l73r714unjeooglmuvbxyf Теодор II Палеолог 0 1141186 5579212 5373997 2026-06-20T08:42:17Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители]] → [[Категорија:Византиски управници]] 5579212 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch |name =Теодор II Палеолог<br />Θεόδωρος Β΄ Παλαιολόγος |title =Деспот на Мореја |image = TheodoreIIcropped.jpg |caption = Теодор како дете |imgw =220px |succession =Византиски деспот на Мореја |reign =1407 - 1443 |coronation = |predecessor =[[Тодор I Палеолог]] |successor =[[Константин XI Палеолог]] |spouse =Клеофа Малатеста |issue = |full name = |house =[[Палеолози]] |house-type =Династија |father =[[Мануил II Палеолог]] |mother =[[Елена Драгаш]] |birth_date = [[1396]] |birth_place = |death_date =[[26 јануари]] [[1448]] |death_place = |place of burial = |}} '''Теодор II Палеолог''' ([[грчки]]: ''Θεόδωρος Β΄ Παλαιολόγος, Theodōros II Palaiologos, Theodore II Palaiologos, Palaeologus'', [[1396]] - [[26 јануари]] [[1448]]) бил византиски деспот на Мореја од 1407 до 1443 година. Син е на [[Византија|византискиот]] [[цар]] [[Мануил II Палеолог]] (1350-1425) и [[Елена Драгаш]] (1372-1450), ќерка на [[Велбуџско деспотство|велбуџскиот]] владетел [[Константин Драгаш]], која веројатно била внука на цар [[Јован Александар]]. Теодор бил брат на византиските цари [[Јован VIII Палеолог]] и [[Константин XI Палеолог]], како и на деспотите на Мореја, [[Димитар Палеолог]] и [[Тома Палеолог]] и на деспотот на [[Солун]] [[Андроник Палеолог]]. Во [[1407]] година тој го наследил неговиот чичко [[Тодор I Палеолог|Теодор I Палеолог]] како деспот на Мореја. Бидејќи бил малолетен, татко му останал во Мореја и започнал со изградба во 1415 година на [[Хексамилион]]. Дворот на главниот град [[Мистрал]] станал центар на византиската култура. Византискиот научник [[Плитон]] се преселил од [[Цариград]] во Мистрал. Тој таму основал филозофско училиште. Најпознатиот ученик бил теологот [[Василиј Висарион]]. Теодор бил добар математичар. Во мај [[1423]] година Турците започнале инвазија во МОреја под команда на Турахан Бег, Теодор се обврзал да им плаќа данок. Теодор II имал право за наследство на престолот како византиски цар на [[Јован VIII Палеолог]], но своите права ги дал на помалиот брат [[Константин XI Палеолог]], и наместо тао станал сопственик на Силиври, каде починал од [[чума]] во [[1448]] година. ==Литература== * ''[[Oxford Dictionary of Byzantium]]'', Oxford University Press, 1991. *[[Joseph Freiherr von Hammer-Purgstall]] "Geschichte des Osmanischen Reiches" *[[Edward Gibbon]] "[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]" *[[George Sphrantzes]] : The Fall of the Byzantine Empire [[Категорија:Византиски управници]] [[Категорија:Византијци од 14 век]] [[Категорија:Византијци од 15 век]] [[Категорија:Палеолози]] [[Категорија:Родени во 1396 година]] [[Категорија:Починати во 1448 година]] fk7q2hlq11mu3h4qa3sjxumkpdutagp Глигор Каневче 0 1157952 5579247 5406386 2026-06-20T09:54:40Z Forbidden History 89259 5579247 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Историчар | name = Глигор Каневче | image = Глигор Каневче.jpg | image_size = | alt = | caption = Глигор Каневче | birth_date = {{датум на раѓање|1946|01|03|df=yes}} | birth_place = [[Охрид]], [[НР Македонија]] | death_date = {{починал на и возраст|2024|08|17|1946|01|03|df=yes}} | death_place = [[Охрид]], [[Македонија]] | residence = | citizenship = | nationality = [[Македонци|Македонец]] | fields = [[природни науки]], [[термодинамика]], [[енергетика]] | workplaces = Институт „Борис Кидрич-Винча“, Машински факултет - Белград, Технички факултет - Битола | alma_mater = Машински факултет во [[Белград]], Технолошки Факултет во [[Нови Сад]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = 1969 | known_for = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = |death_date=17 август 2024|death_place=[[Охрид]], [[Македонија]]}} '''Глигор Каневче''' ([[3 јануари]] [[1946]], [[Охрид]] — [[Охрид]], [[17 август]] [[2024]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/pochina-akademik-gligor-kanevche-1946-2024/|title=Почина академик Глигор Каневче (1946-2024)|date=18 август 2024|work=[[Нова Македонија]]|language=mk-MK|accessdate=17 август 2025}}</ref> — македонски научник и професор од областа на енергетиката, животната средина, термотехниката, термоенергетиката, процесната и мерната техника. Член на [[МАНУ]]. ==Образование и работен век== На Машинскиот факултет во Белград дипломирал во 1969&nbsp;г. Докторирал на Технолошкиот факултет во [[Нови Сад]] во 1982 година. Работел во Институтот „Борис Кидрич - Винча“ од 1970 до 1983&nbsp;г. и како асистент на Машинскиот факултет во Белград од 1975 до 1980&nbsp;г. Во периодот од 1983 до пензионирањето во 2011 година е вработен на Техничкиот факултет во Битола, каде што работел како наставник по предметите: Термодинамика, Одржлив енергетски развој, Енергија и околина, Јадрени реактори и Индустриски сушари, на додипломските студии и по предметите: Пренос на топлина и маса, Процеси на согорување и пренос на топлина и маса во енергетските постројки, Сушари и Загадување и загаденост на воздухот, на постдипломските студии. Во звање редовен професор е од 1989 година. Во 2013 година е избран за прв Професор емеритус на [[Универзитет „Св. Климент Охридски“ - Битола|Универзитетот „Св. Климент Охридски“]] во [[Битола]]. Од 1995 до 1997&nbsp;г. е декан на споменатиот факултет. Од 2007 до 2013&nbsp;г. е претседател на Македонскиот национален комитет на Светскиот совет за енергија, а од 2012&nbsp;г. е раководител на Истражувачкиот центар за енергетика и одржлив развој при МАНУ. Член е на меѓународни и домашни научни совети, комитети и друштва, редакции и организациони одбори на списанија и симпозиуми. За редовен член на Македонската академија на науките и уметностите е избран на 10 мај 2000 година. ==Научна дејност== Акад. Каневче има објавено над 200 научни и стручни трудови во земјата и во странство, од подрачјето на енергетиката, животната средина, термотехниката, термоенергетиката, процесната и мерната техника. Неговата научна и апликативна дејност е изразено мултидисциплинарна, а според доминантниот придонес може да се подели во неколку основни области: теорија на сушење, системи за сушење, мерни методи, флуидизирани слоеви и печки за топлинска обработка, процеси со аблација и моделирање во екологијата. Во својот научен опус ги истражувал следните проблеми: мерење на флуктуациите на брзините и температурите кај турбулентните текови со статистичка обработка на сигналите; испитување на термодинамичките и струјни одлики на термоагрегати, сушари и други термотехнички апарати и развој на соодветни мерни методи и постројки; експериментално и теоретско испитување на процесите на пренос на топлина и материја во колоидно-капиларнопорозни тела; развој на печки за топлинска обработка во флуидизирани слоеви; развој на системи за користење на лигнит и сушари за лигнит; развој на математички модели за пресметка на температурското и брзинското поле на изливот на водата за ладење на кондензаторот кај централите; изучување на процесите на пренос на топлина и маса при струења на гасови со високи температури и брзини кои доведуваат до аблација на ѕидовите; развој на физички и математички модел на скраберски постројки и математичко моделирање на распределбата на полутантите од оџаците на термоенергетските објекти. Научниот опус на акад. Каневче претставува комбинација на теоретски и експериментални истражувања. За спроведување на експериментите има реализирано поголем број апаратури со соодветни мерни системи. Голем е бројот и на експериментите спроведени на реални објекти. Резултатите од експериментите се вградени во развојот на соодветните физички и математички модели. Неговото обемно научно дело навлегува во подрачјето на фундаменталните истражувања во повеќе области. Од посебно значење се резултатите од неговите теоретски и експериментални истражувања на процесите на сушењето.Поголем број од трудовите на акад. Каневче имаат директна апликативна намена. Се занимава со развој на мерни методи и системи за мерење на температури, влажности, брзини и протоци кај индустриски постројки. Развиените мерни методи за физички големини од значење во термотехниката имаат широка примена. Особено треба да се истакнат трудовите во кои се изучуваат системите за сушење, чии резултати се преточени во бројни сушари од различен тип и намена. Посебен придонес акад. Каневче остварува во усовршувањето на фамилијата на вертикални сушари за зрнести производи и во усовршувањето и проширувањето на примената на ротопневматските сушари. Акад. Каневче иницира, раководи и учествува во реализацијата на поголем број научноистражувачки и апликативни проекти и остварува богата меѓународна соработка. Истражувањата во подрачјето на флуидизираните слоеви резултираа во изведба на индустриска печка за топлинска обработка. Изучувањата на конвективни коморни печки за топлинска обработка резултираа со идејно решение на печка со хомогено температурно поле. Трудовите од подрачјето на екологијата имаат директна апликативна вредност. Програмскиот пакет MADAM е развиен за потребите на законската регулатива во Македонија и се користи при изготвувањето на еколошки елаборати за моделирање на распростирањето на полутантите од оџаците на термоенергетските објекти. Во последните десетина години, преку Истражувачкиот центар за енергетика и одржлив развој при МАНУ, акад. Каневче се занимава со реализација на стратешки проекти од национален карактер и витално значење за земјата од подрачјето на енергетиката и нејзиното влијание на околината, Научниот опус на акад. Каневче содржи високи теоретски, експериментални и апликативни достигања, афирмирани во земјата и странство и верифицирани во индустриската практика. Забележлива е и неговата пионерска улога во организирање на научни истражувања, докторски и магистерски студии и подигање млад научен кадар на Битолскиот универзитет. == Поврзано == * [[Јанка Каневчева]] * [[Ванѓа Каневче]] * [[Аспарух Каневче]] * [[Љубица Каневче]] == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ |state=expanded}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Каневче, Глигор}} [[Категорија:Македонски научници]] [[Категорија:Професори на УКЛО]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 1946 година]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Починати во Охрид]] 2s34vogzutdse0xthewth578gjm7brw Бор кривул 0 1158000 5579080 3500090 2026-06-19T23:36:49Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Планински бор]] 5579080 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Планински бор]] 0ohahr5gqtc0h8b8bnyjqgtzatshq6c Таен јазик на смилевските ѕидари 0 1159788 5578905 5258947 2026-06-19T12:02:13Z Gurther 105215 5578905 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Зборови од тајниот ѕидарски мијачки јазик.jpg|мини|320x320пкс|Зборови од тајниот ѕидарски јазик.]] '''Таен јазик на смилевските ѕидари''' — јазик распространет помеѓу мајсторите-печалбари по потекло од [[Смилево]]. Истиот јазик, со некои несуштествени разлики, се сретнувал и во [[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште]] и во [[Ореше]]. Тајниот јазик бил користен од луѓето кои заминувале на гурбет, со цел непречен разговор на тајфите помеѓу муслиманите.<ref name="книга">{{наведена книга|last=Константинов|first=Душко|title=Таен јазик на смилевските ѕидари-печалбари|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%B0%D0%B5%D0%BD_%D1%98%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5_%D1%95%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8.pdf|accessdate=22 август 2016|year=1960|language=македонски}}</ref> Јазикот се појавил со засиленото заминување на печалба низ отоманските провинции и другите балкански земји. Неговиот развој траел неколку децении, а како главна одлика е дека неговите зборови главно припаѓаат на менливите морфолошки форми: глаголи, именки и придавки. == Заднина == Во втората половина на {{римски|18}} век поради обидите за исламизација многу [[Македонци]] ги напуштиле своите села. Од нив, најмногу биле [[Мијаци]] од реканските села [[Лазарополе]], [[Гари]] и [[Галичник]], но и други села од Дебарско и Кичевско. Овие групи на Мијаци ги создале наполно новите села: [[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште]] и [[Ореше]] во Велешко и [[Смилево]] на Бигла. Поради опасноста, мајсторите-печалбари од Смилево развиле посебен вид на општење односно таен печалбарски јазик (бошкачки) веројатно донесен од дебарската етничка целина. Истиот јазик, со некои несуштествени разлики, се сретнувал и во велешките села, Папрадиште и Ореше. Овие разлики се појавиле поради раселувањето од матичните места, условите во новата средина и самиот развој на трите села. Тајниот јазик се сметал за излез од состојбата кога требало да се разговора во присуство на муслимани. Исто така, јазикот се користел и во присуство на самите работодавачи. Покрај таа примарна функција, тајниот јазик се користел од страна на тајфите и при договарање на зделките, со што не само устабашијата, туку мислење можеле да даваат и другите членови на групата, користејќи го тајниот јазик. Употребата на тајниот јазик го олеснило општењето со тоа што повеќе не било потребно употреба на гестови, мимики и шепотење.<ref name="книга" /> == Распространетост == Тајниот јазик на смилевските печалбари бил распространет помеѓу тајфите кои оделе на гурбет и јазикот се користел во селото [[Смилево]], но и во останатите две мијачки колонии во Велешко, Папрадиште и Ореше, со некои несуштествени разлики. == Развој == Бошкачкиот јазик не се појавил одненадеж, туку со засиленото заминување на мијачките печалбари на гурбет во другите области на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и во другите балкански земји, кога и се јавила потребата од употреба на друго средство за општење помеѓу самите мајстори. Неколку децении се создавал основниот речник на јазикот со којшто ѕидарите можеле да општат на јазикот за работата, но и за животот. Одлика за јазикот е дека главно содржи зборови кои припаѓаат на менливите морфолошки форми: глаголи, именки и придавки. Сепак, јазикот не тежнеел кон целосна замена на општонародниот македонски јазик со нов јазик, поради што неговиот опсег бил ограничен на зборови поврзани со исхраната, облекувањето, пазарењето и најнеопходните политички информации во лаконска форма. Најчесто зборите имале повеќекратно значење, кое зависело од самата конструкција на реченицата. Јазикот продолжил да се развива и до [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога биле додадени зборови за новите државни власти, како и со појавата на современите технички пронајдоци (радио, телевизор). == Употреба == Употребата на јазикот не била забранета, иако ги збунувал другите етнички групи, како и самите [[Брсјаци]]. Јазикот продолжил да се употреба дури и по распаѓањето на Отоманското Царство, при што смилевските печалбари го користеле при склучување на нов договор за работа, но и при разонода. Со создавањето на [[Југославија]], смилевскиот таен јазик почнал да исчезнува и да се претопува. Сепак, одредени зборови биле прифатени од целокупното население во битолскиот народен говор. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Смилево]] [[Категорија:Папрадиште (Велешко)]] [[Категорија:Ореше]] 2xtm7ol0gam0itt150bwe2dzhk2vq73 Модул:String2 828 1171863 5579085 5315418 2026-06-20T01:43:21Z Uzume 15108 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q16914835|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 5579085 Scribunto text/plain require ('strict'); local p = {} p.trim = function(frame) return mw.text.trim(frame.args[1] or "") end p.sentence = function (frame) -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. frame.args[1] = frame:callParserFunction('lc', frame.args[1]) return p.ucfirst(frame) end p.ucfirst = function (frame) local s = frame.args[1]; if not s or '' == s or s:match ('^%s+$') then -- when <s> is nil, empty, or only whitespace return s; -- abandon because nothing to do end s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local s1 = "" local prefix_patterns_t = { -- sequence of prefix patterns '^\127[^\127]*UNIQ%-%-%a+%-%x+%-QINU[^\127]*\127', -- stripmarker '^([%*;:#]+)', -- various list markup '^(\'\'\'*)', -- bold / italic markup '^(%b<>)', -- html-like tags because some templates render these '^(&%a+;)', -- html character entities because some templates render these '^(&#%d+;)', -- html numeric (decimal) entities because some templates render these '^(&#x%x+;)', -- html numeric (hexadecimal) entities because some templates render these '^(%s+)', -- any whitespace characters '^([%(%)%-%+%?%.%%!~!@%$%^&_={}/`,‘’„“”ʻ|\"\'\\]+)', -- miscellaneous punctuation } local prefixes_t = {}; -- list, bold/italic, and html-like markup, & whitespace saved here local function prefix_strip (s) -- local function to strip prefixes from <s> for _, pattern in ipairs (prefix_patterns_t) do -- spin through <prefix_patterns_t> if s:match (pattern) then -- when there is a match local prefix = s:match (pattern); -- get a copy of the matched prefix table.insert (prefixes_t, prefix); -- save it s = s:sub (prefix:len() + 1); -- remove the prefix from <s> return s, true; -- return <s> without prefix and flag; force restart at top of sequence because misc punct removal can break stripmarker end end return s; -- no prefix found; return <s> with nil flag end local prefix_removed; -- flag; boolean true as long as prefix_strip() finds and removes a prefix repeat -- one by one remove list, bold/italic, html-like markup, whitespace, etc from start of <s> s, prefix_removed = prefix_strip (s); until (not prefix_removed); -- until <prefix_removed> is nil s1 = table.concat (prefixes_t); -- recreate the prefix string for later reattachment local first_text = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^%]]+%]%]'); -- extract wikilink at start of string if present; TODO: this can be string.match()? local upcased; if first_text then if first_text:match ('^%[%[[^|]+|[^%]]+%]%]') then -- if <first_text> is a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^|]+|%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%[[^|]+|%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace else -- here when <first_text> is a wikilink but not a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[%W*%w'); -- get '[[' and first letter upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%[%[%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end elseif s:match ('^%[%S+%s+[^%]]+%]') then -- if <s> is a ext link of some sort; must have label text upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%S+%s+%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%S+%s+%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace elseif s:match ('^%[%S+%s*%]') then -- if <s> is a ext link without label text; nothing to do return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done else -- <s> is not a wikilink or ext link; assume plain text upcased = mw.ustring.match (s, '^%W*%w'); -- get the first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done end p.title = function (frame) -- http://grammar.yourdictionary.com/capitalization/rules-for-capitalization-in-titles.html -- recommended by The U.S. Government Printing Office Style Manual: -- "Capitalize all words in titles of publications and documents, -- except a, an, the, at, by, for, in, of, on, to, up, and, as, but, or, and nor." local alwayslower = {['a'] = 1, ['an'] = 1, ['the'] = 1, ['and'] = 1, ['but'] = 1, ['or'] = 1, ['for'] = 1, ['nor'] = 1, ['on'] = 1, ['in'] = 1, ['at'] = 1, ['to'] = 1, ['from'] = 1, ['by'] = 1, ['of'] = 1, ['up'] = 1 } local res = '' local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local words = mw.text.split( s, " ") for i, s in ipairs(words) do -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. s = frame:callParserFunction('lc', s) if i == 1 or alwayslower[s] ~= 1 then s = mw.getContentLanguage():ucfirst(s) end words[i] = s end return table.concat(words, " ") end -- findlast finds the last item in a list -- the first unnamed parameter is the list -- the second, optional unnamed parameter is the list separator (default = comma space) -- returns the whole list if separator not found p.findlast = function(frame) local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local sep = frame.args[2] or "" if sep == "" then sep = ", " end local pattern = ".*" .. sep .. "(.*)" local a, b, last = s:find(pattern) if a then return last else return s end end -- stripZeros finds the first number and strips leading zeros (apart from units) -- e.g "0940" -> "940"; "Year: 0023" -> "Year: 23"; "00.12" -> "0.12" p.stripZeros = function(frame) local s = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local n = tonumber( string.match( s, "%d+" ) ) or "" s = string.gsub( s, "%d+", n, 1 ) return s end -- nowiki ensures that a string of text is treated by the MediaWiki software as just a string -- it takes an unnamed parameter and trims whitespace, then removes any wikicode p.nowiki = function(frame) local str = mw.text.trim(frame.args[1] or "") return mw.text.nowiki(str) end -- split splits text at boundaries specified by separator -- and returns the chunk for the index idx (starting at 1) -- #invoke:String2 |split |text |separator |index |true/false -- #invoke:String2 |split |txt=text |sep=separator |idx=index |plain=true/false -- if plain is false/no/0 then separator is treated as a Lua pattern - defaults to plain=true p.split = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = args[1] or args.txt or "" if txt == "" then return nil end local sep = (args[2] or args.sep or ""):gsub('"', '') local idx = tonumber(args[3] or args.idx) or 1 local plain = (args[4] or args.plain or "true"):sub(1,1) plain = (plain ~= "f" and plain ~= "n" and plain ~= "0") local splittbl = mw.text.split( txt, sep, plain ) if idx < 0 then idx = #splittbl + idx + 1 end return splittbl[idx] end -- val2percent scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each number it finds into a percentage and returns the resultant string. p.val2percent = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end local function v2p (x) x = (tonumber(x) or 0) * 100 if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x .. "%" end txt = txt:gsub("%d[%d%.]*", v2p) -- store just the string return txt end -- one2a scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each occurrence of 'one ' into either 'a ' or 'an ' and returns the resultant string. p.one2a = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end txt = txt:gsub(" one ", " a "):gsub("^one", "a"):gsub("One ", "A "):gsub("a ([aeiou])", "an %1"):gsub("A ([aeiou])", "An %1") return txt end -- findpagetext returns the position of a piece of text in a page -- First positional parameter or |text is the search text -- Optional parameter |title is the page title, defaults to current page -- Optional parameter |plain is either true for plain search (default) or false for Lua pattern search -- Optional parameter |nomatch is the return value when no match is found; default is nil p._findpagetext = function(args) -- process parameters local nomatch = args.nomatch or "" if nomatch == "" then nomatch = nil end -- local text = mw.text.trim(args[1] or args.text or "") if text == "" then return nil end -- local title = args.title or "" local titleobj if title == "" then titleobj = mw.title.getCurrentTitle() else titleobj = mw.title.new(title) end -- local plain = args.plain or "" if plain:sub(1, 1) == "f" then plain = false else plain = true end -- get the page content and look for 'text' - return position or nomatch local content = titleobj and titleobj:getContent() return content and mw.ustring.find(content, text, 1, plain) or nomatch end p.findpagetext = function(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args for k, v in pairs(pargs) do args[k] = v end if not (args[1] or args.text) then return nil end -- just the first value return (p._findpagetext(args)) end -- returns the decoded url. Inverse of parser function {{urlencode:val|TYPE}} -- Type is: -- QUERY decodes + to space (default) -- PATH does no extra decoding -- WIKI decodes _ to space p._urldecode = function(url, type) url = url or "" type = (type == "PATH" or type == "WIKI") and type return mw.uri.decode( url, type ) end -- {{#invoke:String2|urldecode|url=url|type=type}} p.urldecode = function(frame) return mw.uri.decode( frame.args.url, frame.args.type ) end -- what follows was merged from [[Module:StringFunc]] -- Argument list helper function, as per [[Module:String]] function p._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end -- Escape Pattern helper function so that all characters are treated as plain text, as per [[Module:String]] function p._escapePattern( pattern_str ) return mw.ustring.gsub( pattern_str, "([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ) end -- Helper Function to interpret boolean strings, as per [[Module:String]] function p._getBoolean( boolean_str ) local boolean_value; if type( boolean_str ) == 'string' then boolean_str = boolean_str:lower(); if boolean_str == 'false' or boolean_str == 'no' or boolean_str == '0' or boolean_str == '' then boolean_value = false; else boolean_value = true; end elseif type( boolean_str ) == 'boolean' then boolean_value = boolean_str; else error( 'No boolean value found' ); end return boolean_value end --[[ Strip This function Strips characters from string Usage: {{#invoke:String2|strip|source_string|characters_to_strip|plain_flag}} Parameters source: The string to strip chars: The pattern or list of characters to strip from string, replaced with '' plain: A flag indicating that the chars should be understood as plain text. defaults to true. Leading and trailing whitespace is also automatically stripped from the string. ]] function p.strip( frame ) local new_args = p._getParameters( frame.args, {'source', 'chars', 'plain'} ) local source_str = new_args['source'] or '' local chars = new_args['chars'] or '' or 'characters' source_str = mw.text.trim(source_str) if source_str == '' or chars == '' then return source_str end local l_plain = p._getBoolean( new_args['plain'] or true ) if l_plain then chars = p._escapePattern( chars ) end local result result = mw.ustring.gsub(source_str, "["..chars.."]", '') return result end --[[ Match any Returns the index of the first given pattern to match the input. Patterns must be consecutively numbered. Returns the empty string if nothing matches for use in {{#if:}} Usage: {{#invoke:String2|matchAll|source=123 abc|456|abc}} returns '2'. Parameters: source: the string to search plain: A flag indicating that the patterns should be understood as plain text. defaults to true. 1, 2, 3, ...: the patterns to search for ]] function p.matchAny(frame) local source_str = frame.args['source'] or error('The source parameter is mandatory.') local l_plain = p._getBoolean( frame.args['plain'] or true ) for i = 1, math.huge do local pattern = frame.args[i] if not pattern then return '' end if mw.ustring.find(source_str, pattern, 1, l_plain) then return tostring(i) end end end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list ]] function p.hyphen_to_dash( str, spacing ) if (str == nil or str == '') then return str end local accept str = mw.text.decode(str, true ) -- replace html entities with their characters; semicolon mucks up the text.split local out = {} local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*') -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item = mw.text.trim(item) -- trim whitespace item, accept = item:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') if accept == 0 and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2') -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–') -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item) -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = table.concat (out, ',' .. spacing) -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = temp_str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept ~= 0 then temp_str = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value end return temp_str end function p.hyphen2dash( frame ) local str = frame.args[1] or '' local spacing = frame.args[2] or ' ' -- space is part of the standard separator for normal spacing (but in conjunction with templates r/rp/ran we may need a narrower spacing return p.hyphen_to_dash(str, spacing) end -- Similar to [[Module:String#endswith]] function p.startswith(frame) return (frame.args[1]:sub(1, frame.args[2]:len()) == frame.args[2]) and 'yes' or '' end -- Implements [[Template:Isnumeric]] function p.isnumeric(frame) local s = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local boolean = (frame.args.boolean or frame:getParent().args.boolean) == 'true' if type(s) == 'string' and mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) then return boolean and 1 or s end return boolean and 0 or '' end -- Checks if a value in a group of numbers is not an interger. -- Allows usage of an |empty= parameter to allow empty values to be skipped. function p.isInteger(frame) local values = frame.args or frame:getParent().args local allow_empty = frame.args.empty or frame:getParent().args.empty for _, value in ipairs(values) do -- Trim spaces value = value and value:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") if value == "" or value == nil then if not allow_empty then return false -- Empty values are not allowed end else value = tonumber(value) if not (type(value) == "number" and value == math.floor(value)) then return false end end end return true end -- Returns an error found in a string. function p.getError(frame) local text = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local error_message = text:match('(<strong class="error">.-</strong>)') return error_message or nil end return p ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8 Дукља 0 1173224 5579173 5422848 2026-06-20T08:40:57Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Кнежевство Дукља |common_name = Дукља |continent = Европа |region = Црна Гора |country = Црна Гора |year_start = 854 |year_end = 1186—1189 |event_start = |event2 = |date_event2 = |event_end = |p1 = Византија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |p2 = Кралство Србија |flag_p2 = Seal Vlastimirovici (Principality of Serbia).png |s1 = Рашка |flag_s1 = CoA Rasciae (Illyria).png |s2 = Босанска бановина |flag_s2 = Coa Bosnia and Herzegovina Country History (Fojnica Armorial) (17th century).svg |image_flag = |image_coat = Seal Vojislavljevici (Duklja).png |image_map = Serbian Kingdom under King Constantine Bodin-sr.svg |image_map_caption = Дукља во 11 век |common_languages = [[српски]] |capital = ? |currency = |government_type = Монархија |title_leader = Кнез |leader1 = [[Петрислав]] |year_leader1 = - |leader2 = [[Михаило Воиславлевиќ]] |year_leader2 = 1050-1081 }} '''Дукља''' ({{langx|el|Διοκλεία/Diokleia}}, {{langx|la|Dioclea}}, {{langx|sr|Дукља}}) ― средновековна држава која приближно ја опфаќала територијата на денешна југоисточна [[Црна Гора]], од [[Которски Залив|Которскиот Залив]] на запад до реката [[Бојана (река)|Бојана]] на исток, и до изворите на реките Зета и Морача на север. [[Податотека:Peter of Diokleia.jpg|мини|200п|лево|Оловниот печат на архонт Петар (или Предимир) (IX век).]] Првиот познат владетел на Дукља е архонт Петар, кој бил во вазален однос спрема [[Византија]]. Следниот познат дукљански владетел е [[Јован Владимир]]. Бил вазал на [[цар Самоил]] со чија ќерка Теодора (Косара) се оженил. Со потпаѓањето на Самоиловото Царство под византиска власт и Дукља исто така потпаѓа под власта на Византија. == Список на владетели == * [[Петар Дукљански|Петар]], 10ти или 11ти век * [[Јован Владимир]], c. 1000&nbsp;– 22 мај 1016 * [[Стефан Воислав]], 1018&nbsp;– c. 1043 * [[Михајло I]] ''rex Sclavorum'' (Крал на Словените), c. 1046&nbsp;– 1081 (Крал од c. 1077) * ''Крал'' [[Константин Бодин]] 1081–1101 * ''Крал'' [[Михајло II]] 1101–1102 * ''Крал'' [[Доброслав II]] 1102 * ''Крал'' [[Кочапар]] 1102–1103 * ''Крал'' [[Владимир II]] 1103–1114 * ''Крал'' [[Ѓорѓе Бодиновиќ|Ѓорѓе I]] 1114–1118 * ''Крал'' [[Грубеша]] 1118–1125 * ''Крал'' [[Ѓорѓе Бодиновиќ|Ѓорѓе I]] 1125–1131 (повторно на власт) * ''Крал'' [[Градиња]] 1131–1148 * ''Кнез'' [[Радослав]] 1146–1148/1162 * ''Кнез'' [[Михајло III]] 1162–1186 [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] dkm7zqsedexca7dsjz6ihxvih02lrq3 Горна Нушка 0 1174092 5579300 5423247 2026-06-20T11:12:25Z Bjankuloski06 332 /* Демографија */ 5579300 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Горна Нушка |name_local = Μέταλλα |image_skyline = |caption_skyline = |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Егејска Македонија Довишта | ширина = | опис = <center>Местоположба на Горна Нушка во [[Довишта (општина)|Општина Довишта]] и областа [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]]</center> | релјефна = | натпис = Горна Нушка | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 4| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23 | ГД_мин = 44| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 4 |lon_deg = 23 |lon_min = 44 |elevation_min = |elevation = 371 |elevation_max = |periph = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |periphunit = [[Сер (округ)|Серски округ]] |prefec = |municipality = [[Довишта (општина)|Довишта]] |municunit = Довишта |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2001 |population = 275 |area = |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = |area_code = |licence = |website = }} '''Горна Нушка''' ({{langx|el|Μέταλλα, Метала}})<ref>[http://pandektis.ekt.gr/dspace/handle/10442/172374 Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας. Βεζνίκον - Μόνοικον]</ref> — село во [[Довишта (општина)|Општина Довишта]] во [[Сер (округ)|Серскиот округ]], [[Егејска Македонија]], денес во областа [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]], [[Грција]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на 31 километри источно од градот [[Сер]] и на 4 километри источно од [[Довишта]]. Селото се наоѓа на надморска височина од 371 метри. == Историја== ===Отоманско Царство=== Селото во текот на [[XIX век]] се наоѓало во [[Серска каза|Серската каза]] во составот на [[Отоманското Царство]]. Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. селото се состоело од 42 семејства со 110 жители [[Грци]]<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 124.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година, селото имало 240 жители [[Гагаузи]]<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 177.]</ref>. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] ''(„[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“)'' во [[1905]] година во селото живееле 115 [[Грци]]<ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 200-201.</ref>. ===Грција=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Грција]]. На пописот од [[1913]] година биле евидентирани 85 жители, додека на пописот од 1920 година во селото биле евидентирани 7 жители<ref name="НМЕМ" /> Според [[Договор од Лозана (1923)|Лозанскиот договор]] потпишан помеѓу [[Турција]] и [[Грција]], во селото било населено грчко население од [[Турција]] додека муслиманското население ги напуштило своите домови. == Демографија == Во [[1928]] година селото броело 229 жители, додека во [[1940]] година селото броело 396 жители. Селото според пописот од [[1951]] година броело 313 жители, на пописот од [[1961]] година во селото живееле 229 жители, во [[1971]] година имало 119 жители, во [[1981]] година имало 120 жители, додека во [[1991]] година имало 182 жители.<ref name="НМЕМ">{{НМЕМ|дел= II |глава= |страници=65}}</ref> Денеска, населението на селото е 275 жители според пописот од [[2001]] година. {{Пописи-ЕМ|396|313|229|119|120|182|275|130|93}} == Знаменитости == * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Горна Нушка|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] од 1953 г. == Наводи == {{наводи|2}} {{Довишта}} [[Категорија:Довишта]] fphv478wpac5zlsp2j34owr0t6dzxmd 5579301 5579300 2026-06-20T11:12:41Z Bjankuloski06 332 5579301 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Горна Нушка |name_local = Μέταλλα |image_skyline = |caption_skyline = |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Егејска Македонија Довишта | ширина = | опис = <center>Местоположба на Горна Нушка во [[Довишта (општина)|Општина Довишта]] и областа [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]]</center> | релјефна = | натпис = Горна Нушка | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 4| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23 | ГД_мин = 44| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 4 |lon_deg = 23 |lon_min = 44 |elevation_min = |elevation = 371 |elevation_max = |periph = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |periphunit = [[Сер (округ)|Серски округ]] |prefec = |municipality = [[Довишта (општина)|Довишта]] |municunit = Довишта |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2021 |population = 93 |area = |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = |area_code = |licence = |website = }} '''Горна Нушка''' ({{langx|el|Μέταλλα, Метала}})<ref>[http://pandektis.ekt.gr/dspace/handle/10442/172374 Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας. Βεζνίκον - Μόνοικον]</ref> — село во [[Довишта (општина)|Општина Довишта]] во [[Сер (округ)|Серскиот округ]], [[Егејска Македонија]], денес во областа [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]], [[Грција]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на 31 километри источно од градот [[Сер]] и на 4 километри источно од [[Довишта]]. Селото се наоѓа на надморска височина од 371 метри. == Историја== ===Отоманско Царство=== Селото во текот на [[XIX век]] се наоѓало во [[Серска каза|Серската каза]] во составот на [[Отоманското Царство]]. Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. селото се состоело од 42 семејства со 110 жители [[Грци]]<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 124.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година, селото имало 240 жители [[Гагаузи]]<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 177.]</ref>. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] ''(„[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“)'' во [[1905]] година во селото живееле 115 [[Грци]]<ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 200-201.</ref>. ===Грција=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Грција]]. На пописот од [[1913]] година биле евидентирани 85 жители, додека на пописот од 1920 година во селото биле евидентирани 7 жители<ref name="НМЕМ" /> Според [[Договор од Лозана (1923)|Лозанскиот договор]] потпишан помеѓу [[Турција]] и [[Грција]], во селото било населено грчко население од [[Турција]] додека муслиманското население ги напуштило своите домови. == Демографија == Во [[1928]] година селото броело 229 жители, додека во [[1940]] година селото броело 396 жители. Селото според пописот од [[1951]] година броело 313 жители, на пописот од [[1961]] година во селото живееле 229 жители, во [[1971]] година имало 119 жители, во [[1981]] година имало 120 жители, додека во [[1991]] година имало 182 жители.<ref name="НМЕМ">{{НМЕМ|дел= II |глава= |страници=65}}</ref> Денеска, населението на селото е 275 жители според пописот од [[2001]] година. {{Пописи-ЕМ|396|313|229|119|120|182|275|130|93}} == Знаменитости == * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Горна Нушка|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] од 1953 г. == Наводи == {{наводи|2}} {{Довишта}} [[Категорија:Довишта]] plk5hgjvm9ssb12e7dco8ifobvn4d9d Нов Белград 0 1175287 5579109 5456286 2026-06-20T06:01:11Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5579109 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--See the Table at Инфокутија Населено место for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = Нов Белград | native_name = Нови Београд<br>Novi Beograd | native_name_lang = sr | other_name = | settlement_type = [[List of Belgrade neighbourhoods and suburbs|Урбанa околина]] и [[Subdivisions of Belgrade|општина]] | official_name = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = New_Belgrade.jpg | imagesize = 200px | image_caption = Нов Белград во ноќ | image_flag = FLAG Novi Beograd.gif | flag_size = | image_shield = COA Novi Beograd (big).jpeg | shield_size = | image_map = Belgrade Novi Beograd.png | mapsize = 150px | map_caption = Местоположба на Лазаревац во рамките на градот Белград | image_map1 = File:Municipalities of Serbia Belgrade.png | mapsize1 = | map_caption1 = Местоположба на Градот Белград во Србија | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Земја]] | subdivision_name = {{знаме|Србија}} | subdivision_type1 = City | subdivision_name1 = [[Белград]] | subdivision_type2 = [[Subdivisions of Belgrade|Status]] | subdivision_name2 = [[Општина]] | subdivision_type3 = Settlements | subdivision_name3 = 1 <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = Општина во Белград | leader_party = Independent | leader_title = [[Municipality president|Градоначалник]] | leader_name = [[Александар Шапиќ]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a Mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 40.74 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Инфокутија Населено место for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 212,104 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | latd= |latm= |lats= |latNS= | longd= |longm= |longs= |longEW= | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = Postal code <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 11070 | area_code = +381(0)11 | blank_name = [[Serbian vehicle registration plates|Car plates]] | blank_info = BG | website = {{url|www.novibeograd.rs}} | footnotes = }} '''Нов Белград''' е [[општина]], воедно и населено место, во [[Белград]]<ref name="београдска општине">{{Наведена мрежна страница|title=Градске општине|url=http://www.beograd.rs/cir/gradska-vlast/1904-gradske-opstine/|work=Град Београд|accessdate=26 јуни 2016}}</ref> и се простира на површина од 4.096 [[хектари]].<ref name="историја"/> Според пописот на населението во [[Србија]] во 2011 година, бројот на населението изнесувало 214.506 жители.<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|title=Књига 4: Вероисповед, матерњи језик и национална припадност|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga4_Veroispovest.pdf|work=Републички завод за статистику|publisher=Републички завод за статистику|accessdate=26 јуни 2016}}</ref> Општина Нов Белград е една од седумнаесетте белградски општини.<ref name="београдска општине"/> Три године после [[Втора светска војна|Втората светска војна]] поставен е камен темелник на Нов Белград, а во 1952 година основана е општина Нов Белград, која се развила во [[метрополис]] и која и ден денес расте.<ref name="историја">{{Наведена мрежна страница|title=Историја Новог Београда|url=http://novibeograd.rs/o-novom-beogradu/cinjenice/istorija-novog-beograda|work=Општина Нови Београд|accessdate=26 јуни 2016|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323235242/http://novibeograd.rs/o-novom-beogradu/cinjenice/istorija-novog-beograda|url-status=dead}}</ref> == Географска положба == Нов Белград се наоѓа на левата страна на реката [[Сава]]. Административно, неговиот североисточен дел почнува на десната страна на [[Дунав]], малце пред [[Ушќе]]. Северозападно се наоѓа од „стариот“ [[Белград]], со кој е поврзан преку 6 мостови ([[Бранков мост]], [[Газела (мост во Белград)|Газела]], [[Савски мост]], [[Стариот железнички мост]] и [[Новиот железнички мост ]], како и најновиот, [[Мостот на Ада Циганлија]], отворен во 2011 година). Европскиот пат [[E-75]] проаѓа низ централниот дел на Нов Белград. === Географски одлики === Општина Нов Белград зазема површина од 40,96&nbsp;км<sup>2</sup>. Главна физичка особина на Нов Белград е неговиот рамен терен, што претставува голем контраст на стариот дел на Белград, кој е изграден на 32 рида. Освен Бежанија, својот западен дел, Нов Белград е изграден на површина која во основа била мучуриште кога во 1948 година започнала изградбата на новиот град. Со години на Нов Белград е носено [[песок]] од дунавското Мало воен остров, сè додека од него не е преостанат мал низок пошумен појас кои постои и денес. Останатите географске одлики на Нов Белград со полуостровот Мала Циганлија и острвот Ада Меѓица, двете на [[Сава]] и заливот Зимовник, кој ја опкружува Мала Циганлија, во кој се наоѓаат објекти и бродоградилишта на Белград. Лесне Заравни и Бежаниска коса се наоѓаат во западниот дел на општината, додека во јужниот дел протекува каналот Галовица која се влева во Сава. Од сите белградски градски општини, Нов Белград има најмногу зелени површини, вкупно 3,47 км² или 8,5 % својата површина.<ref name=brojke>{{Citation | last = | first = | author-link = Далиборка Мучибабић |title=Српска престоница у бројкама | newspaper = [[Политика]] | language = |year=2008| date = 26 април 2008.]] |url=|pages=30}}</ref> Најмногу површина на паркови, спаѓа на Ушќе. На Нов Белград во 2008 година отворен е [[Парк Република Српска|Паркот Република Српска]] со идеја да се симболизира пријателството помеѓу [[Србија]] и [[Република Српска]]. == Литература == * {{наведена енциклопедија|last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=|encyclopedia=Мала енциклопедија Просвета|year=1985|edition=3|url= |publisher=Просвета |location=Београд|isbn=978-86-07-00001-2}} * {{Наведена книга |last=Марковић|first=Јован Ђ|authorlink=Јован Ђ. Марковић|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|year=1990|url= |publisher=Свјетлост|location=Сарајево|isbn=978-86-01-02651-3}} * Слободан Ристановић (2008) : ''60 година Новог Београда''; == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Novi Beograd}} * [http://www.novibeograd.org.rs Званична страна општине] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130629153520/http://www.novibeograd.org.rs/ |date=2013-06-29 }} {{sr}} * [http://www.beograd.org.rs Званична страна Београда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190825025110/http://www.beograd.org.rs/ |date=2019-08-25 }} {{sr}} * [http://www.youtube.com/watch?v=t_eY97ne1B4 Део емисије о архитектури и изградњи Новог Београда] {{Општини во Белград}} [[Категорија:Новобелградски населби]] [[Категорија:Општини во Белград]] [[Категорија:Плански градови]] c2lig3yr6vz9jj77bwfofavqg7m1oce 5579112 5579109 2026-06-20T06:01:48Z Bjankuloski06 332 5579112 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--See the Table at Инфокутија Населено место for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = Нов Белград | native_name = Нови Београд<br>Novi Beograd | native_name_lang = sr | other_name = | settlement_type = [[List of Belgrade neighbourhoods and suburbs|Урбанa околина]] и [[Subdivisions of Belgrade|општина]] | official_name = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = New_Belgrade.jpg | imagesize = 200px | image_caption = Нов Белград во ноќ | image_flag = FLAG Novi Beograd.gif | flag_size = | image_shield = COA Novi Beograd (big).jpeg | shield_size = | image_map = Belgrade Novi Beograd.png | mapsize = 150px | map_caption = Местоположба на Лазаревац во рамките на градот Белград | image_map1 = File:Municipalities of Serbia Belgrade.png | mapsize1 = | map_caption1 = Местоположба на Градот Белград во Србија | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Земја]] | subdivision_name = {{знаме|Србија}} | subdivision_type1 = City | subdivision_name1 = [[Белград]] | subdivision_type2 = [[Subdivisions of Belgrade|Status]] | subdivision_name2 = [[Општина]] | subdivision_type3 = Settlements | subdivision_name3 = 1 <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = Општина во Белград | leader_party = Independent | leader_title = [[Municipality president|Градоначалник]] | leader_name = [[Александар Шапиќ]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a Mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 40.74 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Инфокутија Населено место for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 212,104 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | latd= |latm= |lats= |latNS= | longd= |longm= |longs= |longEW= | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = Postal code <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 11070 | area_code = +381(0)11 | blank_name = [[Serbian vehicle registration plates|Car plates]] | blank_info = BG | website = {{url|www.novibeograd.rs}} | footnotes = }} '''Нов Белград''' е [[општина]], воедно и населено место, во [[Белград]]<ref name="београдска општине">{{Наведена мрежна страница|title=Градске општине|url=http://www.beograd.rs/cir/gradska-vlast/1904-gradske-opstine/|work=Град Београд|accessdate=26 јуни 2016}}</ref> и се простира на површина од 4.096 [[хектари]].<ref name="историја"/> Според пописот на населението во [[Србија]] во 2011 година, бројот на населението изнесувало 214.506 жители.<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|title=Књига 4: Вероисповед, матерњи језик и национална припадност|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga4_Veroispovest.pdf|work=Републички завод за статистику|publisher=Републички завод за статистику|accessdate=26 јуни 2016}}</ref> Општина Нов Белград е една од седумнаесетте белградски општини.<ref name="београдска општине"/> Три године после [[Втора светска војна|Втората светска војна]] поставен е камен темелник на Нов Белград, а во 1952 година основана е општина Нов Белград, која се развила во [[метрополис]] и која и ден денес расте.<ref name="историја">{{Наведена мрежна страница|title=Историја Новог Београда|url=http://novibeograd.rs/o-novom-beogradu/cinjenice/istorija-novog-beograda|work=Општина Нови Београд|accessdate=26 јуни 2016|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323235242/http://novibeograd.rs/o-novom-beogradu/cinjenice/istorija-novog-beograda|url-status=dead}}</ref> == Географска положба == Нов Белград се наоѓа на левата страна на реката [[Сава]]. Административно, неговиот североисточен дел почнува на десната страна на [[Дунав]], малце пред [[Ушќе]]. Северозападно се наоѓа од „стариот“ [[Белград]], со кој е поврзан преку 6 мостови ([[Бранков мост]], [[Газела (мост во Белград)|Газела]], [[Савски мост]], [[Стариот железнички мост]] и [[Новиот железнички мост ]], како и најновиот, [[Мостот на Ада Циганлија]], отворен во 2011 година). Европскиот пат [[E-75]] проаѓа низ централниот дел на Нов Белград. === Географски одлики === Општина Нов Белград зазема површина од 40,96&nbsp;км<sup>2</sup>. Главна физичка особина на Нов Белград е неговиот рамен терен, што претставува голем контраст на стариот дел на Белград, кој е изграден на 32 рида. Освен Бежанија, својот западен дел, Нов Белград е изграден на површина која во основа била мучуриште кога во 1948 година започнала изградбата на новиот град. Со години на Нов Белград е носено [[песок]] од дунавското Мало воен остров, сè додека од него не е преостанат мал низок пошумен појас кои постои и денес. Останатите географске одлики на Нов Белград со полуостровот Мала Циганлија и острвот Ада Меѓица, двете на [[Сава]] и заливот Зимовник, кој ја опкружува Мала Циганлија, во кој се наоѓаат објекти и бродоградилишта на Белград. Лесне Заравни и Бежаниска коса се наоѓаат во западниот дел на општината, додека во јужниот дел протекува каналот Галовица која се влева во Сава. Од сите белградски градски општини, Нов Белград има најмногу зелени површини, вкупно 3,47 км² или 8,5 % својата површина.<ref name=brojke>{{Citation | last = | first = | author-link = Далиборка Мучибабић |title=Српска престоница у бројкама | newspaper = [[Политика]] | language = |year=2008| date = 26 април 2008.]] |url=|pages=30}}</ref> Најмногу површина на паркови, спаѓа на Ушќе. На Нов Белград во 2008 година отворен е [[Парк Република Српска|Паркот Република Српска]] со идеја да се симболизира пријателството помеѓу [[Србија]] и [[Република Српска]]. == Литература == * {{наведена енциклопедија|last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=|encyclopedia=Мала енциклопедија Просвета|year=1985|edition=3|url= |publisher=Просвета |location=Београд|isbn=978-86-07-00001-2}} * {{Наведена книга |last=Марковић|first=Јован Ђ|authorlink=Јован Ђ. Марковић|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|year=1990|url= |publisher=Свјетлост|location=Сарајево|isbn=978-86-01-02651-3}} * Слободан Ристановић (2008) : ''60 година Новог Београда''; == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Novi Beograd}} * [http://www.novibeograd.org.rs Званична страна општине] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130629153520/http://www.novibeograd.org.rs/ |date=2013-06-29 }} {{sr}} * [http://www.beograd.org.rs Званична страна Београда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190825025110/http://www.beograd.org.rs/ |date=2019-08-25 }} {{sr}} * [http://www.youtube.com/watch?v=t_eY97ne1B4 Део емисије о архитектури и изградњи Новог Београда] {{Општини во Белград}} [[Категорија:Новобелградски населби]] [[Категорија:Општини во Белград]] [[Категорија:Плански градови]] i9w2i6ogaqv4ndg03bw9r33u7an4dw8 Категорија:Општини во Белград 14 1175288 5579116 3584690 2026-06-20T06:03:49Z Bjankuloski06 332 5579116 wikitext text/x-wiki {{рв|Urban municipalities of Belgrade}} [[Категорија:Општини во Србија|Белград]] [[Категорија:Белград]] [[Категорија:Географија на Белград|Општини]] 8cda1sjbi3z1cgmnfmlig7cao1v66or 5579117 5579116 2026-06-20T06:05:04Z Bjankuloski06 332 5579117 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Urban municipalities of Belgrade}} [[Категорија:Општини во Србија|Белград]] [[Категорија:Белград]] [[Категорија:Географија на Белград|Општини]] 36cgbf7x4at9ud2vnpv5twaapcsdowk Википедија:Кандидати за избрана статија/Византиско-бугарски војни 4 1181693 5579164 4642660 2026-06-20T08:40:29Z Bjankuloski06 332 /* Извадок */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство, Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579164 wikitext text/x-wiki {{Напатствија за избрана статија/2}} <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #fff5f5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> ==[[Византиско-бугарски војни]]== ===Информации=== <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Статијата е предложена за дискусија во 09:40, 4 октомври 2017 (CEST). </span> Мислам дека статијата доволно добро ја одработува темата за да биде избрана.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:40, 4 октомври 2017 (CEST) ===Извадок=== [[Податотека:BG BYZ.JPG|десно|250п]] '''[[Византиско-бугарски војни]]''' — низа на судири меѓу [[Бугари]]те и [[Византијци]]те, кои се одвивале во текот на поголемиот дел од [[Среден век|средниот век]] претежно на [[Балканскиот Полуостров]]. Конфликтите започнале уште пред трајното утврдување на племињата на чело со [[Аспарух]] во североисточниот дел на полуостровот во последната четвртина на [[7 век]] и поминале низ неколку фази. До почетокот на [[9 век]] државата на [[Аспарух]] и неговите наследници успеала да се наметне врз териториите на [[Византија]] и истата се наоѓала меѓу [[Стара Планина]] и долниот тек на [[Дунав]]. Во првата половина на [[9 век]] следело брзо проширување на териториите кон југ и југозапад, повторно за сметка на [[Византија]]. Најпрвин во времето на хан [[Крум]] (владеел во 803-814), а подоцна и кај цар [[Симеон I]] (893-927), [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] претставувала сериозна закана за [[Цариград]]. Во текот на три века Бугарите од запад, заедно со [[Арапи]]те од исток, биле најопасните непријатели на [[Византија]]. Борбата со Византијците бил важен фактор за јакнење на бугарската држава и нејзино трансформирање во централизирана монархија. Експанзијата над земјите, населени со [[Словени]], поради успешните судири со Византијците, довело до промена не само во територијалниот, туку и во етничкиот изглед на Дунавска Бугарија. Во периодот на византиското владеење (до 1186 година), Бугарите кренале неколку неуспешни востанија. Востанието на Асен и Петар во 1185/1186 година довело до создавање на [[Второ Бугарско Царство|Второто Бугарско Царство]] со седиште во [[Трново]]. Во почетокот на 13 век, во времето на цар [[Калојан]], возобновената бугарска држава ги опфаќала повторно (како три века порано) [[Мизија]], [[Тракија]] и [[Македонија]], а во периодот 1204-1261 година се вмешила активно во борбата меѓу [[Епирско Деспотство|Епир]], [[Никејско Царство|Никеја]] и западноевропските крстоносци за наследството на привремено уништената Византија. Од втората половина на 13 век соперништвото помеѓу Бугарите и Византијците преминало во потесен територијален опсег ([[Тракија]]), паралелно со појавата на нови регионални сили (Унгарија, Златната орда, Србија, Турците). Ова соперништво го олеснило навлегувањето на Османлиите на Балканот во средината на следното столетие, како резултат на што и Бугарија, и Византија биле покорени од [[Османлии]]те. Според поголемиот дел од историчарите, во Византиско-бугарските војни спаѓаат и конфликтите меѓу [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] и [[Византија]]. ''([[Византиско-бугарски војни|Дознајте повеќе...]])'' == Дискусија == == Гласање == '''(1/1/1); Закажано да заврши во 08:40, [[11 октомври]] [[2017]] (CEST)''' === За === # {{за}} --Тиверополник 12:46, 4 октомври 2017 (CEST){{коментар}}: Со мало средување, статијата може да биде избрана === Против === # {{Против}}--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:25, 6 октомври 2017 (CEST) {{коментар}} Моментално гласам против, бидејќи статијата треба да се среди, како и бидејќи е важна историска тема, мислам дека треба да опфати и наша литература, како и сите историски теми на Википедија --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:25, 6 октомври 2017 (CEST) === Воздржан === # {{воздржан}} Има работи што се македонски, а се водат како бугарски, согласно нивната пропаганда усвоена на англиската вики. Тоа мора темелно да се провери. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 13:37, 5 октомври 2017 (CEST) [[Категорија:Википедија:Неуспешни кандидатури за избрана статија|Византиско-бугарски војни]] cvhbv3gz2i022gepfmrsjumvg5yelpv Коле Канински 0 1204155 5579252 5536892 2026-06-20T10:02:14Z Forbidden History 89259 /* Поврзано */ 5579252 wikitext text/x-wiki [[File:Kole Kaninski - bista.jpg|thumb|Биста на Коле Канински пред Судот во Битола]] '''Никола Тодоровски''' (попознат како ''Коле Канински'') (село [[Канино]], Битолско, [[18 јануари]] [[1914]] - село [[Буринец]], Струшко, [[22 јули]] [[1944]]) — македонски комунист, учесник во [[НОВ]]. == Животопис == [[Податотека:Споменик помеѓу селата Буринец и Локов.jpg|мини|десно|Споменикот на местото на кое загинал Коле Канински, заедно со други борци во 1944 година на патот помеѓу селата [[Буринец]] и [[Локов]]]] По професија бил правник. Основното и средното образование ги заврши во [[Битола]]. Во октомври [[1933]] г. заминал на студии по право во [[Белград]]. Тука се истакнал со делувањето во прогресивното комунистичко движење. Стана член на [[КПЈ]] во [[1936]] г. По завршувањето на факултетот во [[1938]] г. се врати во Битола и продолжил со својот политички ангажман. Во [[1940]] г. стана член на Месниот комитет на КПЈ во Битола. По окупацијата на Македонија во Втората светска војна, во септември [[1941]] г. станал член на првиот битолски месен воен штаб. Поради својата револуционерна активност во време на окупацијата неколкупати бил затворен. Во есента [[1942]] се приклучил на партизанските единици. Во април [[1943]] г. стана началник на штабот на [[Битолско-преспански партизански одред „Даме Груев“|Битолско-преспанскиот партизански одред „Даме Груев“]]. По формирањето на [[Битолски партизански одред „Гоце Делчев“|Партизанскиот одред „Гоце Делчев“]] на [[20 мај]] [[1943]] г. станал негов командант. Подоцна бил именуван за политички комесар на [[Втор баталјон на Третата оперативна зона|Вториот баталјон на Третата оперативна зона]], познат и како Битолско-мариовски баталјон на [[Втора македонска бригада|Втората македонска бригада]]. Бил избран за делегат на Првото заседание на [[АСНОМ]]. Загинал како политички комесар на [[Прва македонско-косовска ударна бригада|Првата македонско-косовска ударна бригада]], во несреќен случај на [[22 јули]] [[1944]] г., при испробувањето на минофрлач кај селото [[Буринец]] на планината [[Караорман]],<ref>Александар Литовски, „Споменици и спомен-обележја во Битола и Битолско“, Завод и Музеј Битола, Битола, 2012, 51 стр.</ref> заедно со [[Трифун Пановски]] и и уште тројца нивни соборци. Во негова чест, [[ОУ „Коле Канински“ - Битола|едно од основните училишта во Битола]] го носи неговото име. == Поврзано == * [[Загорка Канинска]] * [[Иван Јанески]] * [[Трифун Пановски]] * [[Наум Божиновски]] * [[Марјан Лазевски]] == Наводи == {{наводи}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Канински, Коле}} [[Категорија:Луѓе од Канино]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] 3gt4v6fk9dgiu7s3n83ql0ts95r69x9 Јован Ристов 0 1212881 5578989 5296344 2026-06-19T18:24:57Z SpectralWiz 106165 5578989 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Јован Ристов | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | birth_name = | birth_date = {{роден на|25|октомври|1949}} | birth_place = {{роден во|Дреново (Кавадаречко){{!}}Дреново}}, [[НР Македонија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|12|6|1949|10|25}} | death_place = {{починал во|Скопје}}, [[Македонија]] | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | other_names = | occupation = правник | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Јован Ристов''' ({{роден во|Дреново (Кавадаречко){{!}}Дреново}}, {{роден на|25|октомври|1949}} - {{починал во|Скопје}}, {{починал на|6|декември|2018}}) — [[Македонија|македонски]] правник, истакнат во сферата на заштитата на културното наследство. ==Животопис== Ристов е роден на [[25 октомври]] [[1949]] година во селото [[Дреново (Кавадаречко)|Дреново]], [[Кавадаречко]].<ref>{{Наведени вести|url=http://uzkn.gov.mk/mk/in-memoriam-%D1%98%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-1949-2018/|title=IN MEMORIAM ЈОВАН РИСТОВ (1949 – 2018)|date=13 декември 2018|work=УЗКН|access-date=19 јуни 2026}}</ref> Тој бил основач и прв директор на [[Управа за заштита на културното наследство|Управата за заштита на културното наследство]], а во текот на кариерата работел и во [[Национален конзерваторски центар на Македонија|Националниот конзерваторски центар на Македонија]] и бил еден од најистакнатите членови на [[Македонски национален комитет на Синиот штит|Македонскиот национален комитет на Синиот штит]]. Починал во [[Скопје]] на [[6 декември]] [[2018]] година.<ref>[https://telma.com.mk/pochina-jovan-ristov-prviot-direktor-na-upravata-za-zashtita-na-kulturnoto-nasledstvo/ Почина Јован Ристов, првиот директор на Управата за заштита на културното наследство]</ref> ==Библиографија== Ристов бил автор на повеќе книги за споменичното право и за заштитата на културното наследство во Македонија. *Ристов Јован (2003), ''Споменичкото право во Република Македонија'', том 1, Скопје: Републички завод за заштита на спомениците на културата; *Ристов Јован (1997), ''Споменичка терминологија: генерички поими за заштитени добра со избор на дефиниции'', Скопје: Републички завод за заштита на спомениците на културата; *Ристов Јован (1997б), ''„Основи на системот на правна заштита на културното наследство во Република Македонија“'', во Група автори, Да го заштитиме културното богатство: прирачник, Скопје: Царинска управа на Република Македонија, сс. 7-19; *Ристов Јован и др., ''„Меѓународен совет за споменици и места, Избор на прописи за заштита на културното наследство“'', Скопје 2005; *Ристов Јован, ''Хашкиот протокол од 1999 година – заштита на културните добра во случај на вооружен судир'', Македонска цивилизација, Скопје, 2002&nbsp;г.; *Ристов Јован, ''Инструменти за заштита на културното наследство'', Прин Поинт, Скопје, 2008 година; == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ристов, Јован}} [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски публицисти]] 8pkqmtfndi2yasr9ug1afwthlrappbt Википедија:Уредувачки денови 2020 4 1237046 5579083 5252951 2026-06-20T01:35:09Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Uefa_2013.png]] со [[File:UEFA_logo.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: png > svg). 5579083 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Shared Knowledge Logo.svg|frameless|upright]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|frameless|upright]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2020 година биле одржани 80 '''[[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки денови]]'''. Уредувачките денови биле изведени во текот на еден ден од 24 часа, со почеток во 00:00 и крај во 23:59 истиот ден. Предвид биле земени сите создадени или статии, предлошки и модули на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник било пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Одржани денови == === Ескимско-алеутски јазици === [[Податотека:Eskimo–Aleut -01.svg|frameless|десно|upright=1.25|Уредувачки ден „Ескимско-алеутски јазици“]] На 5 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Ескимско-алеутски јазици“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за ескимско-алеутските јазици можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Категория:Эскимосско-алеутские языки]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Eskimo–Aleut languages]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Јупички јазици]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Науканско јупички јазик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Македонки === {{поврзано|Википедија:WikiGap Skopje 2020|Википедија:Македонска енциклопедија}} [[Податотека:Venus symbol (Macedonian colours).svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Македонки“]] На 8 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Македонки“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Македонките било препорачано да се користи Македонската енциклопедија, односно: * „[http://promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf Македонска енциклопедија (том 1, А-Љ)]“. Македонска академија на науките и уметностите. Скопје. 2009. ISBN 978-608-203-023-4; 978-608-203-024-1. * „[http://promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf Македонска енциклопедија (том 2, М-Ш)]“. Македонска академија на науките и уметностите. Скопје. 2009. ISBN 978-608-203-023-4; 978-608-203-024-1. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Ленче Арсова]] (Н)|[[Јанка Атанасова]] (Н)|[[Мирјана Аџиќ]] (П)|[[Вера Бабунска]] (П)|[[Бона Бајрактарова]] (Н)|[[Надежда Бајрактарова-Ѓорчуловска]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Смилка Здравковска]] (Н)|[[Цветанка Зојчевска]] (Н)|[[Лилјана Манева]] (Н)|[[Трајанка Мизрахи]] (Н)|[[Милица Миркуловска]] (Н)|[[Мила Мирчева]] (Н)|[[Керима Муча]] (Н)|[[Марија Бакаловска]] (Н)|[[Веса Бараковска-Роза]] (Н)|[[Искра Божиновска]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Стојан Гогов]] (Н)|[[Васил Атанасов (обоист)]] (Н)|[[Ацо Алексов]] (Н)|[[Димитар Кафтанџиев]] (Н)|}} |- | 4 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Бедрија Беговска]] (Н)|[[Нада Богданова-Икономова]] (Н)|[[Бојка Вапцарова]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вера Георгиева]] (Н)|[[Богиња Гучева]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Олга Иванова]] (Н)|[[Снежана Иљовска]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Американски староседелски народи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Meuble héraldique Coiffe de guerre amérindienne taré de face.svg|frameless|десно|Уредувачки ден „Американски староседелски народи“]] На 17 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Американски староседелски народи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за американските староседелски народи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Classification of indigenous peoples of the Americas]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Дорсет култура]] (Н)| [[Толоуа]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Шошони]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Мам (народ)]] (Н)| [[Кекчи]] (Н)| [[Покомамци]] (Н) | [[Тохолабалци]] (Н)| [[Цутухилци]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сојузни држави во Мексико === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Coat of arms of Mexico.svg|frameless|десно|Уредувачки ден „Сојузни држави во Мексико“]] На 19 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Сојузни држави во Мексико“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сојузните држави во Мексико можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на шпански јазик: ** [[:es:Categoría:Estados de México]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Идеологист|Идеологист]] | {{подреден список|[[Идалго]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Кинтана Ро]] (Н)| [[Коавила]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Табаско]] (Н)| [[Морелос]] (Н)| [[Мексико (сојузна држава)|Мексико]] (Н)| [[Кампече (сојузна држава)|Кампече]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Нов Леон]] (Н)| [[Оахака]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Marijaz22|Marijaz22]] | {{подреден список|[[Пуебла]] (Н)|[[Идалго]] (П)}} |- | 6 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Тамаулипас]] (Н)| [[Тласкала]] (Н)| [[Чијапас]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сибирски староседелски народи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Witsen's Shaman.JPG|frameless|десно|Уредувачки ден „Сибирски староседелски народи“]] На 24 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Сибирски староседелски народи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сибирските староседелски народи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Алеути]] (Н)|[[Манси]] (Н)| [[Ханти]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Долганци]] (П)| [[Јакути]] (П)|[[Хакази]] (П)}} |- | 3 | [[Корисник:Marijaz22|Marijaz22]] | {{подреден список|[[Нивхи]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Химни на европски држави === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Handschrift Brussel p-37-38.jpg|frameless|десно|Уредувачки ден „Химни на европски држави“]] На 26 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Химни на европски држави“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за химните на европските држави можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of national anthems]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Живковиќ]] | {{подреден список|[[Химна на Данска]] (Н)|[[Химна на Финска]] (Н)|[[Ој светла мајска зоро]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Химна на Азербејџан]] (Н)|[[Химна на Ерменија]] (Н)|[[Химна на Белорусија]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Химна на Казахстан]] (Н)|[[Химна на Казахстан (1992-2006)]] (Н)|[[Химна на Казашката Советска Социјалистичка Република|Казашка ССР]] (Н)|[[Химна на Молдавија]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Химна на Ирска]] (Н)|[[Химна на Исланд]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Идеологист|Идеологист]] | {{подреден список|[[Химна на Лихтенштајн]] (Н)|[[Химна на Луксембург]] (Н)|[[Химна на Малта]] (Н)|[[Химна на Швајцарија]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Химна на Норвешка]] (Н)|[[Химна на Португалија]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Hristijan Kicho|Hristijan Kicho]] | {{подреден список|[[Химна на Естонија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Знамиња на сојузни држави во САД === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Flag of the United States.svg|frameless|десно|Уредувачки ден „Знамиња на сојузни држави во САД“]] На 31 март 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Знамиња на сојузни држави во САД“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за знамињата на сојузните држави во САД можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:US state flags]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Знамиња на САД]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Живковиќ]] | {{подреден список|[[Знаме на Ајова]] (Н)|[[Знаме на Алабама]] (Н)|[[Знаме на Алјаска]] (Н)|[[Знаме на Аризона]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Знаме на Охајо]] (Н)|[[Знаме на Орегон]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Знаме на Тексас]] (Н)|[[Знаме на Флорида]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Комедија дел арте === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Jan Miel – Actors from the Commedia dell’Arte on a Wagon in a Town Square.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Комедија дел арте“]] На 2 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Комедија дел арте“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со Комедија дел арте можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на италијански јазик: ** [[:it:Categoria:Commedia dell'Arte]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Commedia dell'arte]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Бригела]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Николо Барбиери]] (Н)|[[Франческо Габриели]] (Н)|[[Кановачо]] (Н)|[[Табарин]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Франческо Андреини]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === {{главна|Википедија:Меѓународен ден на Ромите 2020}} {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Emil Volkers Zigeunerlager vor Düsseldorf.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Роми“]] На 8 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот бил дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2020 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто имала за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите било препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2020/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2020“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Харис Џиновиќ]] (Н)|[[Љиљана Батлер]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Лолита Флорес]] (Н)|[[Азис]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Hristijan Kicho|Hristijan Kicho]] | {{подреден список|[[Музеј на ромската култура]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Агнеш Остољкан]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Елек Бачик]] (Н)|[[Рему Алтонен]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Marijaz22|Marijaz22]] | {{подреден список|[[Црна мачка, бел мачор]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски фудбалски репрезентации === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:UEFA logo.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Европски фудбалски репрезентации“]] На 14 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Европски фудбалски репрезентации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за европските фудбалски репрезентации можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:UEFA teams]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Чешка]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Шведска]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Бугарија]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Украина]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Словенија]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Гибралтар]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Молдавија]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Фарски Острови]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Литванија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Нобеловата награда за мир === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Nobels fredspris, medalje - no-nb digifoto 20160310 00042 NB NS NM 10016+ 00049 NB NS NM 10023 contrast.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Добитници на Нобеловата награда за мир“]] На 21 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Добитници на Нобеловата награда за мир“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Нобеловата награда за мир можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Nobel Peace Prize laureates]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нобелова награда за мир]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ели Дикомен]] (Н)|[[Шарл Албер Гоба]] (Н)|[[Вилијам Рандал Кример]] (Н)|[[Институт за меѓународно право]] (Н)|[[Ернесто Теодоро Монета]] (Н)|[[Луј Рено]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж ]] | {{подреден список|[[Тобијас Асер]] (Н)|[[Франк Келог]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Анри Лафонтен]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Ал Гор]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Светски прваци во Формула 1 === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Helmet template full face.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Светски прваци во Формула 1“]] На 23 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Светски прваци во Формула 1“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за светските прваци во Формула 1 можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Formula One World Drivers' Champions]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Светски прваци во Формула 1]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж ]] | {{подреден список|[[Ален Прост]] (Н)|[[Џеки Стјуарт]] (Н)|[[Нелсон Пике]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски ]] | {{подреден список|[[Хуан Мануел Фанхио]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Џузепе Фарина]] (Н)|[[Алберто Аскари]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Интерпункциски знаци === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Exclamation mark.png|frameless|десно|Уредувачки ден „Интерпункциски знаци“]] На 28 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Интерпункциски знаци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за интерпункциските знаци можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Navbox punctuation]] * од други страни на интернет: ** „[http://makedonskijazik.mk/2018/10/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8.html Правописни и интерпункциски знаци ]“. ''Македонски јазик и литература''. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Амперсанд]] (Н)| [[Тараба (типографија)]] (Н)|[[Знак за нумеро]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Празно место (интерпункција)]] (Н)|[[Знак за степен]] (Н)|[[Знак за отсто]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Крст (типографија)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ѕвездичка]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Кантони во Швајцарија === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Flag of Switzerland (Pantone).svg|frameless|upright|десно|Уредувачки ден „Кантони во Швајцарија“]] На 30 април 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Кантони во Швајцарија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за кантоните во Швајцарија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на германски јазик: ** [[:de:Vorlage:Navigationsleiste Schweizer Kantone]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Кантони во Швајцарија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Аргау]] (Н)|[[Нидвалден]] (Н)|[[Обвалден]] (Н)|[[Ури]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Женева (кантон)]] (Н)|[[Фрибур (кантон)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Цуг (кантон)]] (Н)|[[Шафхаузен (кантон)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Македонска граматика === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Disciplini na gramatikata.svg|десно|frameless|upright=1.25|Уредувачки ден „Македонска граматика“]] На 5 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Македонска граматика“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со македонската граматика било препорачано да се користат следните материјали: * Кепески, К. (1946). „[http://damj.manu.edu.mk/pdf/0011%20Makedonska%20gramatika-krume.pdf Македонска граматика]“. Дражвно книгоиздавателство на Македонија. Скопје. * [https://makedonskijazik.mk/ Македонски јазик] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Македонска граматика]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Проста реченица во македонскиот јазик]] (Н)|[[Научен стил]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Степенување на придавки во македонскиот јазик]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Атрибут во македонскиот јазик]] (Н)|[[Извици во македонскиот јазик]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Fsimeski|Fsimeski]] | {{подреден список|[[Гласовен систем на македонскиот јазик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Прицкеровата награда === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Medal of Pritzker Architecture Prize (front).gif|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Добитници на Прицкеровата награда“]] На 7 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Добитници на Прицкеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Прицкеровата награда можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Pritzker Prize laureates]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Добитници на Прицкеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Арата Исозаки]] (Н)|[[Кевин Роуч]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Филип Џонсон]] (Н)|[[Ричард Роџерс]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Луис Бараган]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Џејмс Стерлинг]] (Н)|[[Ричард Мејер]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ханс Холајн]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Департмани во Франција === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Armoiries république française.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Департмани во Франција“]] На 12 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Департмани во Франција“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за департманите во Франција можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Départements et métropole à statut de collectivité territoriale français]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Департмани во Франција]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Долина на Оаза]] (Н)|[[Калвадос]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Ен (департман)]] (Н)|[[Кантал]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Орн]] (Н)|[[Гар]] (Н)|[[Жер]] (Н)|[[Изер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Подземни железници === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Подземни железници“]] На 14 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Подземни железници“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за подземните железници можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of metro systems]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Ротердамско метро]] (Н)| [[Амстердамско метро]] (Н)| [[Миланско метро]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Атинско метро]] (Н)|[[Солунско метро]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Шангајско метро]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Алжирско метро]] (Н)| [[Хелсиншко метро]] (Н)| [[Лионско метро]] (Н)| [[Римско метро]] (Н)| [[Алматинско метро]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Светски првенства во кошарка === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Basketball.png|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Светски првенства во кошарка“]] На 20 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Светски првенства во кошарка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со светските првенства во кошарка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:FIBA Basketball World Cup]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Светски првенства во кошарка]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Состави на репрезентациите на Светското првенство во кошарка 1954]] (Н)| [[Состави на репрезентациите на Светското првенство во кошарка 1986]] (Н)| [[Финале на Светското првенство во кошарка 2002]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Светско првенство во кошарка 2010]] (Н)|[[Светско првенство во кошарка 2014]] (П)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Светско првенство во кошарка 1954]] (Н)|[[Светско првенство во кошарка 1959]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Покраини во Индонезија === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Покраини во Индонезија“]] На 26 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Покраини во Индонезија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за покраините во Индонезија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на индонезиски јазик: ** [[:id:Templat:Provinsi di Indonesia]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Покраини во Индонезија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Западна Јава]] (Н)|}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Западен Калимантан]] (Н)||[[Централен Калимантан]] (Н)||[[Источен Калимантан]] (Н)|[[Јогјакарта (посебна област)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Северна Суматра]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Христијански крстови === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Christian cross.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Христијански крстови“]] На 28 мај 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Христијански крстови“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за христијанските крстови можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Christian crosses]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Христијански крстови]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Ерусалимски крст]] (Н)||[[Крст на Свети Ѓорѓи]] (Н)||[[Келтски крст]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Crux gemmata]] (Н)||[[Болнишки крст]] (Н)||[[Крст на Папата Свети Климент]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Латински крст]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Macedonian2|Macedonian]] | {{подреден список|[[Грчки крст]] (Н)|[[Папски крст]] (Н)|[[Ерменски крст]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Крст-енколпион Распeтие Христово]] (Н)|[[Дрвен крст]] (Н)|[[Крст, дрво, XVII век]] (Н)|[[Крст - изработен во резба]] (Н)|[[Крстот на Саватија Савинц]] (Н)|[[Битолски крст од XIX век]] (Н)|[[Крстот на Хаџи-Рувим Ненадовиќ]] (Н)|[[Крст-енколпион Богородица Купјатицкаја]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каролиншки крст]] (Н)|[[Хугенотски крст]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Управни единици во Кина === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:National Emblem of the People's Republic of China.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Управни единици во Кина“]] На 2 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Управни единици во Кина“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните единици во Кина можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на кинески јазик: ** [[:zh:模板:中华人民共和国省级行政区]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управна поделба на Кина]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Гансу]] (Н)|[[Хунан]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Нингсја]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Хенан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Покраини во Шпанија === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Escudo de España (mazonado).svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Покраини во Шпанија“]] На 9 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Покраини во Шпанија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за покраините во Шпанија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на шпански јазик: ** [[:es:Anexo:Provincias y ciudades autónomas de España]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Покраини во Шпанија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Лас Палмас (покраина)]] (Н) |[[Санта Крус де Тенерифе (покраина)]] (Н)|[[Бургос (покраина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тарагона (покраина)]] (Н)|[[Теруел (покраина)]] (Н)|[[Толедо (покраина)]] (Н)|[[Уелва (покраина)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Леон (покраина)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Писма === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Languages Graphic.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Писма“]] На 11 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Писма“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за писмата можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Alphabet]] ** [[:en:Types of writing systems]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Староујгурска азбука]] (Н)|[[Старопермска азбука]] (Н)|[[Гиско писмо]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Рунска азбука]] (Н)|[[Готска азбука]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Историја на азбуката]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Вулкани во Средна Америка === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Emoji u1f30b.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Вулкани во Средна Америка“]] На 17 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Вулкани во Средна Америка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за вулканите во Средна Америка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Central American volcanoes]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Вулкани во Средна Америка]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Акатенанго (вулкан)|Акатенанго]] (Н)|[[Атитлан (вулкан)|Атитлан]] (Н)|[[Чикабал (вулкан)|Чикабал]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ел Ваје (вулкан)|Ел Ваје]] (Н)|[[Ла Џегуада (вулкан)|Ла Џегуада]] (Н)|[[Тенорио (вулкан)|Тенорио]] (Н)|[[Момотомбо (вулкан)|Момотомбо]] (Н)|[[Мадерас (вулкан)|Мадерас]] (Н)|[[Сан Мигел (вулкан)|Сан Мигел]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Бројни системи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Numeral Systems of the World.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Бројни системи“]] На 23 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Бројни системи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за бројните системи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Numeral systems]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Бројни системи]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Египетски броеви]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Егејски броеви]] (Н)|[[Атички броеви]] (Н)|[[Гиско писмо#Броеви|Гиско писмо]] (П)|[[Лаоско писмо#Броеви|Лаоско писмо]] (П)|[[Праисториски броеви]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Староегипетски династии === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Double crown.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Староегипетски династии“]] На 25 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Староегипетски династии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за староегипетските династии можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Dynasties of Ancient Egypt]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Дванаесетта египетска династија]] (Н)|[[Петнаесетта египетска династија]] (Н)|[[Дваесет и прва египетска династија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Седумнаесетта египетска династија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Хиндуистички списи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Om symbol.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Хиндуистички списи“]] На 30 јуни 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Хиндуистички списи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за хиндуистичките списи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Hindu scriptures and texts]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Хиндуистички списи]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Ригведа]] (Н)|[[Самаведа]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Калпа (веданга)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Облаци === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Draw cloudy.png|десно|frameless|Уредувачки ден „Облаци“]] На 2 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Облаци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за облаците можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Cloud types]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови облаци]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Цирус]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Алтостратус]] (Н)|[[Аркус]] (Н)|[[Фрактус]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Нимбостратус]] (Н)|[[Кумулус]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Чувства === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Plutchik-wheel mk.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Чувства“]] На 7 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Чувства“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за чувствата можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Emotion-footer]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови чувства]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:BlueEagle1|BlueEagle1]] | {{подреден список|[[Апатија]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Огорченост]] (Н)|[[Љубомора]] (Н)|[[Ентузијазам]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Меланхолија]] (Н)|[[Понижување]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Паника]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Фрустрираност]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Прилепско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Прилепско“]] На 9 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Прилепско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Прилепско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Спаница (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Св. Варвара (Варош)]] (Н)|[[Св. Ѓорѓија (Варош)]] (Н)| [[Слон (Варош)]] (Н)|}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Спаница (Бонче)]] (Н)| [[Црквиште (Бонче)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Бревчина (Варош)]] (Н)|[[Калдрма (Варош)]] (Н)|[[Св. Врач (Варош)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Заград (Варош)]] (Н)|[[Кабања (Варош)]] (Н)|[[Куќата на Ѓошеви (Варош)]] (Н) |[[Куќата на М. Мантов (Варош)]] (Н)|[[Манастир Св. Архангел Михаил (Варош)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Изборни системи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Vote icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Изборни системи“]] На 14 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Изборни системи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за изборните системи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Voting systems]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Пропорционална застапеност]] (Н)|[[Мешовит вид на пропорционална застапеност]] (Н)|[[Друпова квота]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Гласање на одобрување]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Метод на најголем остаток]] (Н)|[[Ограничено гласање]] (Н)|[[Рангирани двојки]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Велешко === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Велешко“]] На 16 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Велешко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Велешко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Велешко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Бела Вода (Новачани)]] (Н)|[[Кале (Отовица)]] (Н)|[[Теќе (Отовица)]] (Н)|[[Марково Кале (Теово)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Капиново - Коњарник (Чашка)]] (Н)|[[Мраморје (Чашка)]] (Н)|[[ Сулинар (Чашка)]] (Н)|[[Тулана (Чашка)]] (Н)|}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Абдови Карпи (Виничани)]] (Н)|[[Алишовски Пат (Виничани)]] (Н)|[[Гробовите (Виничани)]] (Н)|[[Гумења (Виничани)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Белушка (Црквино)]] (Н)|[[Венуле (Црквино)]] (Н)|[[Габер (Црквино)]] (Н)|[[Селска Црква (Црквино)]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Липовица (Бистрица)]] (Н)|[[Ивановско Маало (Богомила)]] (Н)|[[Кале (Бусилци)]] (Н)|[[Јасеново (Владиловци)]] (Н)|[[Стара Црква (Владиловци)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски санџаци === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Osmanli-nisani.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Европски санџаци“]] На 22 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Европски санџаци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за европските санџаци можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Sanjaks of the Ottoman Empire in Europe]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Санџаци во Европа]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Зворнички Санџак]] (Н)|[[Јанински Санџак]] (Н)|[[Галиполски Санџак]] (Н)|[[Дедеагачки Санџак]] (Н)|[[Делвински Санџак]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Вучитрнски Санџак]] (Н)| [[Црногорски Санџак]] (П)|[[Херцеговински Санџак]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Клиски Санџак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Пробиштипско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Пробиштипско“]] На 28 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Пробиштипско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Пробиштипско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Пробиштипско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Калиште (Гајранци)]] (Н)|[[Грамада (Горно Барбарево)]] (Н)|[[Трикладенец (Горни Стубол)]] (Н)|[[Долно Градиште (Гризилевци)]] (Н)|[[Згури (Гризилевци)]] (Н)|[[Во Селото (Трооло)]] (Н)|[[Св. Спас (Трооло)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Златица (Гризилевци)]] (Н)|[[Преслап (Гризилевци)]] (Н)|[[Манастир (Добрево)]] (Н)|[[Пешула (Добрево)]] (Н)|[[Долна Марена (Злетово)]] (Н)|[[Сува Долина (Злетово)]] (Н)|[[Туралевци (Злетово)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Под Селото (Петршино)]] (Н)|[[Жгандово (Пишица)]] (Н)|[[Градиште (Плешенци)]] (Н)|[[Преслап (Стрмош)]] (Н)|[[Селиште (Трипатанци)]] (Н)|[[Во Селото (Ратавица)]] (Н)|[[Градиште (Ратавица)]] (Н)|[[Долно Градиште (Ратавица)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Пешник (Древено)]] (Н)|[[Баочар (Злетово)]] (Н)|[[Градиште (Лесново)]] (Н)|[[Грамадиште (Куково)]] (Н)|[[Мошевица (Куково)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Граматички падежи === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Number of grammatical cases.png|десно|frameless|Уредувачки ден „Граматички падежи“]] На 30 јули 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Граматички падежи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за граматичките падежи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Grammatical cases]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Падежи]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Компаративен падеж]] (Н)|[[Екватив]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Апсолутив]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Орнатив]] (Н)|[[Супресив]] (Н)|[[Пертингент]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Виничко === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Виничко“]] На 4 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Виничко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Виничко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Виничко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Белтечке Маало (Драгобраште)]] (Н)|[[Вршник (Драгобраште)]] (Н)|[[Драгобрашко Градиште (Драгобраште)]] (Н)|[[Свети Спас (Драгобраште)]] (Н)|[[Црвено Брдо (Драгобраште)]] (Н)|[[Грамади (Блатец)]] (Н)|[[Ирин Дол (Блатец)]] (Н)|[[Калајџиево (Блатец)]] (Н)|[[Кале (Блатец)]] (Н)|[[Мојмија (Блатец)]] (Н)|[[Рачи Брдо (Блатец)]] (Н)|[[Света Недела (Блатец)]] (Н)|[[Црквиште (Блатец)]] (Н)|[[Чуката (Блатец)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Селимови Ниви (Црн Камен)]] (Н)|[[Селски Гробишта (Црн Камен)]] (Н)|[[Почивало (Трсино)]] (Н)|[[Дебоки Дол (Трсино)]] (Н)|[[Манастирски Дол (Трсино)]] (Н)|[[Прибен (Трсино)]] (Н)|[[Трсино (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Црквиште (Трсино)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Велогат (Калиманци)]] (Н)|[[Виничка Скала (Калиманци)]] (Н)|[[Горица (Калиманци)]] (Н)|[[Манастириште - Студењак (Калиманци)]] (Н)|[[Остовец (Калиманци)]] (Н)|[[Русалски Гробишта (Калиманци)]] (Н)|[[Студењак (Калиманци)]] (Н)|[[Царевец (Калиманци)]] (Н)|[[Цинцов Рид (Калиманци)]] (Н)|[[Дефово Градиште (Крушево)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Римски провинции === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Provinciaromana-Acaia-pt.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Римски провинции“]] На 6 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Римски провинции“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за римските провинции можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на латински јазик: ** [[:la:Formula:Provinciae Romanae]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Римски провинции (117 година)]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Идеологист|Идеологист]] | {{подреден список|[[Кипар (римска провинција)]] (Н)|[[Сенатска провинција]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Аквитанска Галија]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Крит и Киренајка]] (Н)| [[Дакија]] (Н)| [[Далмација (римска провинција)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Долна Германија]] (Н)|[[Галатија (римска провинција)]] (Н)|[[Горна Панонија]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Месопотамија (римска провинција)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кратовско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кратовско“]] На 11 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кратовско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кратовско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кратовско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Дупка (Кратово)]] (Н)|[[Железница (Кратово)]] (Н)|[[Кратово (античко археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Манастириште (Железница)]] (Н)|[[Градиште (Емирица)]] (Н)|[[Три Кладенец (Нежилово)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Спас (Туралево)]] (Н)|[[Црквеница (Туралево)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Чукарче (Вакуф)]] (Н)|[[Градиште (Горно Кратово)]] (Н)|[[Грамади (Горно Кратово)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Градиште (Шопско Рударе)]] (Н)|[[Кралица (Шопско Рударе)]] (Н)|[[Селиште (Шопско Рударе)]] (Н)|[[Царева Чешма (Шопско Рударе)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Византиски теми === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Droysen - Oströmisches Reich.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Византиски теми“]] На 13 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Византиски теми“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за византиските теми можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на грчки јазик: ** [[:el:Πρότυπο:Περί Θεμάτων]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Византиски теми]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Солун (тема)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Месопотамија (тема)]] (Н)|[[Селевкија (тема)]] (Н)|[[Севастија (тема)]] (Н)|[[Кипар (тема)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Опсикија (тема)]] (Н)|[[Букеларија (тема)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Охридско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Охридско“]] На 18 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Охридско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Охридско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Охридско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Нивата од Васил Бучкоски (Шипокно)]] (Н)|[[Држилец (Сошани)]] (Н)|[[Полчани (Речица)]] (Н)|[[Св. Илија (Рамне)]] (Н)|[[Радеица (Турје)]] (Н)|[[Избичани (Слатино)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Добра Вода (Арбиново)]] (Н)|[[Св. Атанасија (Белчишта)]] (Н)|[[Св. Василиј (Белчишта)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Канцелариски материјал === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Faber-Castell Lead pencil 0.7.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Канцелариски материјал“]] На 20 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Канцелариски материјал“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за канцеларискиот материјал можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Stationery]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Личен организатор]] (Н)|[[Хартија за прецртување]] (Н)|[[Секач за хартија]] (Н)|[[Налепница]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Скалпел]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Индиго]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Плик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Штипско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Штипско“]] На 25 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Штипско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Штипско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Штипско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Крст (Таринци)]] (Н)|[[Вршник (Таринци)]] (Н)|[[Трансформатор (Стар Караорман)]] (Н)|[[Орлови Чуки (Стар Караорман)]] (Н)|[[Крушка (Стар Караорман)]] (Н)|[[Горно Поле (Стар Караорман)]] (Н)|[[Варница (Стар Караорман)]] (Н)|[[Фрн (Почивало)]] (Н)|[[Исарл’к (Почивало)]] (Н)|[[Ексибал (Почивало)]] (Н)|[[Градиште - Чука (Пиперово)]] (Н)|[[Богородичен Даб (Ново Село - штипско село)]] (Н)|[[Бара (Ново Село - штипско село)]] (Н)|[[Турски Гробишта (Козјак)]] (Н)|[[Нива на Стојко Тодоров (Козјак)]] (Н)|[[Лскач (Козјак)]] (Н)|[[Кадин Рид (Козјак)]] (Н)|[[Бандера (Козјак)]] (Н)|[[Ташли Трла (Драгоево)]] (Н)|[[Градиште (Драгоево)]] (Н)|[[Лозја (Горни Балван)]] (Н)|[[Стар Бунар (Балталија)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Бунарче (Чардаклија)]] (Н)|[[Манастирче (Чардаклија)]] (Н)|[[Исар (Хаџи-Хамзали)]] (Н)|[[Авлиите (Руљак)]] (Н)|[[Голо Брдо (Руљак)]] (Н)|[[Градиште (Руљак)]] (Н)|[[Крушите (Руљак)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Селски Гробишта (Аргулица)]] (Н)|[[Тупан Куле (Аргулица)]] (Н)|[[Герен (Батање)]] (Н)|[[Јумруташ (Голем Габер)]] (Н)|[[Крст (Голем Габер)]] (Н)|[[Богослов Камен (Горни Балван)]] (Н)|[[Лоза (Горни Балван)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Криви Дол (Радање)]] (Н)|[[Градиште (Горно Трогерци)]] (Н)|[[Црква Св. Дух (Горно Трогерци)]] (Н)|[[Кале (Крупиште)]] (Н)|[[Клетовник (Крупиште)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела на светите апостоли === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:P46.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Дела на светите апостоли“]] На 27 август 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела на светите апостоли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со делата на светите апостоли можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Acts of the Apostles]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дела на светите апостоли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Агав]] (Н)|[[Акила]] (Н)|[[Ананија Дамаски]] (Н)|[[Прохор]] (Н)|[[Марко-Јован]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] |{{подреден список|[[Палење на книгите во Ефес]] (Н)}} |- | 3 |[[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] |{{подреден список|[[Ирод Агрипа]] (Н)}} |- | 4 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandamkd]] |{{подреден список|[[Скева]] (Н)|[[Силван (библиска личност)]] (Н)|[[Симеон Нигер]] (Н)}} |- | 5 |[[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] |{{подреден список|[[Дела 1]] (Н)|[[Дела 2]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Гевгелиско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Гевгелиско“]] На 1 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Гевгелиско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Гевгелиско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Гевгелиско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandamkd]] |{{подреден список|[[Гевгелија (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Раул (Гевгелија)]] (Н)|[[Чукарка (Ума)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] |{{подреден список|[[Голи Рид (Смоквица)]] (Н)|[[Мушница (Смоквица)]] (Н)|[[Падарница (Смоквица)]] (Н)}} |- | 3 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Сува Река - Парагон]] (Н)|[[Брест (Давидово)]] (Н)|[[Варијанта (Давидово)]] (Н)|[[Градиште (Давидово)]] (Н)|[[Гробишта - Река (Давидово)]] (Н)|[[Селиште (Давидово)]] (Н)|[[Долно Поле (Конско)]] (Н)|[[Полјани (Конско)]] (Н)|[[Попова Нива (Конско)]] (Н)|[[Бања (Петрово)]] (Н)}} |- | 4 |[[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] |{{подреден список|[[Гајки (Богородица)]] (Н)|[[Кофилак (Богородица)]] (Н)|[[Милова Чешма (Богородица)]] (Н)|[[Милци (Богородица)]] (Н)|[[Тумба (Богородица)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Грофовии во Англија === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Royal arms of England.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Грофовии во Англија“]] На 3 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Грофовии во Англија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за грофовиите во Англија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:England counties]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Грофовии во Англија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandamkd]] |{{подреден список|[[Лестершир]] (Н)|[[Северен Јоркшир]] (Н)|[[Ворикшир]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] |{{подреден список|[[Шропшир]] (Н)}} |- | 3 |[[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] |{{подреден список|[[Корнвол]] (Н)}} |- | 4 |[[Корисник:Идеологист|Идеологист]] |{{подреден список|[[Остров Вајт]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Радовишко === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Радовишко“]] На 8 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Радовишко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Радовишко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Радовишко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Гробишта (Шипковица)]] (Н)|[[Шипковица (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Широка Лазина (Шипковица)]] (Н)|[[Курешњак (Штурово)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Бабин Камен (Али Коч)]] (Н)|[[Каратарла (Али Коч)]] (Н)|[[Кожа (Али Коч)]] (Н)|[[Чаирлар (Али Коч)]] (Н)|[[Чатал Таш (Али Коч)]] (Н)|[[Бунарџик (Бучим)]] (Н)|[[Воденичарски Пат (Бучим)]] (Н)|[[Падарница (Бучим)]] (Н)|[[Тумбарка (Бучим)]] (Н)|[[Прелози (Воиславци)]] (Н)|[[Ракишин Пат (Воиславци)]] (Н)|[[Манастир (Калаузлија)]] (Н)|[[Чаир (Калаузлија)]] (Н)|[[Кочишо (Злеово)]] (Н)|[[Желков Рид (Злеово)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Грамада (Бучим)]] (Н)|[[Кукленица (Радовиш)]] (Н)|[[Исарот - Кале (Радовиш)]] (Н)|[[Градска Корија (Радовиш)]] (Н)|[[Тулуко (Подареш)]] (Н)|[[Клешан (Подареш)]] (Н)|[[Калата (Подареш)]] (Н)|[[Градиште (Подареш)]] (Н)|[[Градини (Подареш)]] (Н)|[[Црвен Брег (Ораовица)]] (Н)|[[Троло (Ораовица)]] (Н)|[[Манастир Св. Ѓорѓи (Ораовица)]] (Н)|[[Дива Топола - Крива Врба (Ораовица)]] (Н)|[[Градиште (Ораовица)]] (Н)|[[Велика Чука - Тумба (Ораовица)]] (Н)|[[Сурим Врчва (Дамјан)]] (Н)|[[Стар Манастир (Дамјан)]] (Н)|[[Падарница (Дамјан)]] (Н)|[[Османова Ритка (Дамјан)]] (Н)|[[Ограѓе (Дамјан)]] (Н)|[[Марчово (Дамјан)]] (Н)|[[Канли Чаир (Дамјан)]]|[[Јасен (Дамјан)]]|[[Грамади (Дамјан)]]}} |- | 4 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Преслап (Смиланци)]] (Н)|[[Саримеше (Тополница)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Рембрант === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Рембрант“]] На 10 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Рембрант“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Рембрант можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie schilderijen Rembrandt]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Автопортрет со разбушавена коса]] (Н)|[[Автопортрет (Рембрант), 1629]] (Н)|[[Автопортрет со перјанеста капа (Рембрант)]] (Н)|[[Автопортрет изработен на 34 годишна возраст (Рембрант)]] (Н)|[[Автопортрет (Рембрант, Виена)]] (Н)|[[Автопортрет (Фрик, Рембрант)]] (Н)|[[Автопортрет (Рембрант, Виена)]] (Н)|[[Автопортрет со беретка и свртена јака (Рембрант)]] (Н)|[[Автопортрет (Рембрант, Алтман)]] (Н)|[[Автопортрет како Зевксис кој се смее (Рембрант)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Враќање на блудниот син (Рембрант)]] (Н)|[[Блудниот син во бордел]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Давид и Урија]] (Н)|[[Саул и Давид (Рембрант)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кумановско === {{поврзано|Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија!}} [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кумановско“]] На 15 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кумановско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кумановско било препорачува да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кумановско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Путарница (Никуштак)]] (Н)|[[Кодра Зулфи (Никуштак)]] (Н)|[[Гувишта (Никуштак)]] (Н)|[[Баре (Никуштак)]] (Н)|[[Гумништа (Никуљане)]] (Н)|[[Глава (Никуљане)]] (Н)|[[Јумерово (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[На Брег (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Поканци (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Ќурчиска Карпа (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Шантанов Камен (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Костоперска Карпа (Младо Нагоричане)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Градиште (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Грамада (Младо Нагоричане)]] (Н)|[[Аниште (Орах)]] (Н)|[[Градиште (Орах)]] (Н)|[[Грамади (Орах)]] (Н)|[[Дрезга (Орах)]] (Н)|[[Рајници (Орах)]] (Н)|[[Стубол (Орах)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Мала Корија (Горно Коњаре)]] (Н)|[[Гуштерица (Зубовце)]] (Н)|[[Краста (Доброшане)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Селиште (Јачинце)]] (Н)|[[Градски Дол (Думановце)]] (Н)|[[Манастир Св. Богородица (Думановце)]] (Н)|[[Селиште (Думановце)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Владетели на Чешка === [[Податотека:Znak českého království.png|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Владетели на Чешка“]] На 17 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Владетели на Чешка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за владетелите на Чешка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на чешки јазик: ** [[:cs:Šablona:Čeští panovníci]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Владетели на Чешка]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Борживој I]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вратислав I]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Валути во оптек === [[Податотека:AIGA Currency Exchange - Euro.svg|frameless|upright|десно|Уредувачки ден „Валути во оптек“]] На 22 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Валути во оптек“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за валути во оптек можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Circulating currencies]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Индонезиска рупија]] (Н)|[[Анголска кванза]] (Н)|[[Гвајански долар]] (Н)|[[Гвинејски франк]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Бурундски франк]] (Н)|[[Туркменски манат]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Клод Моне === [[Податотека:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Клод Моне“]] На 24 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Клод Моне“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Клод Моне можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Claude Monet]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Клод Моне]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Јапонка (слика)]] (Н)|[[Водни лилјани (1919)]] (Н)|[[Долината на Нервија]] (Н)|[[Куќи на Ахтерзан]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Појадок на трева (Моне, Париз)]] (Н)|[[Појадок на трева (Моне, Москва)]] (Н)|[[Жална врба (слика)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Руанската катедрала (циклус на Моне)]] (Н)|[[Жени во градина]] (Н)|[[Жена со сонцобран – мадам Моне и нејзиниот син]] (Н)|[[Водни лилјани (циклус на Моне)]] (Н)|[[Палата на парламентот (циклус на Моне)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уранови месечини=== [[Податотека:Uranus moons.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Уранови месечини“]] На 29 септември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Уранови месечини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Урановите месечини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Moons of Uranus]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Уранови месечини]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Титанија (месечина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Офелија (месечина)]] (Н)|[[Розалинда (месечина)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Модни творци === {{главна|Википедија:Вики ја сака модата 2020}} [[Податотека:Irene Galitzine 1950s.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Модни творци“]] На 1 октомври 2020 година е одржан [[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки ден]] на тема „Модни творци“. Потфатот бил дел од меѓународната иницијатива „Вики ја сака модата 2020“, која имала за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со модата и модната индустрија на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за модните творци можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на италијански јазик: ** [[:it:Categoria:Stilisti]] * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Catégorie:Styliste]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Fashion designers]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Марјан Пејоски]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ристо Бимбилоски]] (Н)|[[Гинтс Буде]] (Н)|[[Лилијан Кореја]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:ZlatkoPyotr|ZlatkoPyotr]] | {{подреден список|[[Никола Ефтимов]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кочанско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кочанско“]] На 6 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кочанско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кочанско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кочанско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Алењак (Кочани)]] (Н)|[[Барутница (Кочани)]] (Н)|[[Влашки Ливади (Кочани)]] (Н)|[[Горица (Кочани)]] (Н)|[[Кругот на Касарните (Кочани)]] (Н)|[[Раечки Рид (Кочани)]] (Н)|[[Стари Лозја (Кочани)]] (Н)|[[Тикишински Лозја (Кочани)]] (Н)|[[Трештена Скала (Кочани)]] (Н)|[[Црница (Кочани)]] (Н)|[[Шилести Рид (Кочани)]] (Н)|[[Бела Црква (Оризари)]] (Н)|[[Затселиште (Оризари)]] (Н)|[[Јаловец (Оризари)]] (Н)|[[Куново (Оризари)]] (Н)|[[Селиште (Оризари)]] (Н)|[[Сланец (Оризари)]] (Н)|[[Соколовско Маало (Оризари)]] (Н)|[[Топлак (Оризари)]] (Н)|[[Браница (Бања)]] (Н)|[[Во Селото (Бања)]] (Н)|[[Грамади (Бања)]] (Н)|[[Тркањски Рид (Бања)]] (Н)|[[Турски Гробишта (Бања)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Гробишта (Чифлик)]] (Н)|[[Предлошка:Архео-Чешиново-Облешево]] (Н)|[[Градиште (Пантелеј)]] (Н)|[[Бурија (Пашаџиково)]] (Н)|[[Селиште (Небојани)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Главовец (Тркање)|Главовец]] (Н)|[[Горна Црква (Тркање)|Горна Црква]] (Н)|[[Господница (Тркање)|Господница]] (Н)|[[Селиште (Тркање)|Селиште]] (Н)|[[Страгата (Тркање)|Страгата]] (Н)|[[Трлиште (Тркање)|Трлиште]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Модни куќи === {{главна|Википедија:Вики ја сака модата 2020}} [[Податотека:Channel headquarters bordercropped.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Модни куќи“]] На 8 октомври 2020 година е одржан [[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки ден]] на тема „Модни куќи“. Потфатот бил дел од меѓународната иницијатива „Вики ја сака модата 2020“, која имала за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со модата и модната индустрија на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за модните куќи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:High fashion brands]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Cesare Attolini]] (Н)|[[Heavy Eco]] (Н)|[[Belvest]] (Н)|[[Cividini]] (Н)|[[Krizia]] (Н)|[[Rue du Mail]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Kenzo]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Lonsdale]] (Н)|[[Tommy Hilfiger (компанија)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Нептунови месечини === [[Податотека:Triton orbit & Neptune.png|десно|frameless|Уредувачки ден „Нептунови месечини“]] На 13 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Нептунови месечини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Нептуновите месечини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Moons of Neptune]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нептунови месечини]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Несо (месечина)]] (Н)|[[Псамата (месечина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Сао (месечина)]] (Н)|[[Халимеда (месечина)]] (Н)|[[Лаомедеја (месечина)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Пол Сезан === [[Податотека:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Пол Сезан“]] На 15 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Пол Сезан“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Пол Сезан можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Paul Cézanne]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Планината Сент Виктоар (Сезан)]] (Н)|[[Шума (слика)]] (Н)|[[Три капачки]] (Н)|[[Куќата на обесениот човек]] (Н)|[[Планината Сент Виктоар и вијадуктот на долината Арк]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жена во сино]] (Н)|[[Портрет на Амброаз Волар (Сезан)]] (Н)|[[Завеса, стомна и сад со овошје]] (Н)|[[Кошница со јаболка]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Светиниколско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Светиниколско“]] На 20 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Светиниколско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Светиниколско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Светиниколско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Долги Рид (Мездра)]] (Н)|[[Корито Страна (Мездра)]] (Н)|[[Нова Мездра (Мездра)]] (Н)|[[Широко Поле (Мездра)]] (Н)|[[Бела Чука (Ерџелија)]] (Н)|[[Крушка (Ерџелија)]] (Н)|[[Ќупче (Ерџелија)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Над Чешма (Ќоселари)]] (Н)|[[Манастир (Ќоселари)]] (Н)|[[Крангова Бавча (Ќоселари)]] (Н)|[[Јурутлук (Ќоселари)]] (Н)|[[Банка Трла (Ќоселари)]] (Н)|[[Стара Црква (Трстеник)]] (Н)|[[Средно Градиште (Трстеник)]] (Н)|[[Селиште (Трстеник)]] (Н)|[[Венец (Трстеник)]] (Н)|[[Ѓуришки Манастир (Трстеник)]] (Н)|[[Градиште (Трстеник)]] (Н)|[[Барковица (Трстеник)]] (Н)|[[Селиште (Строиманци)]] (Н)|[[Градиште (Строиманци)]] (Н)|[[Слатина (цистерна во Стањевци)]] (Н)|[[Слатина (могила во Стањевци)]] (Н)|[[Римски Бунар (Стањевци)]] (Н)|[[Под Кукуноса (Стањевци)]] (Н)|[[Манево Трло (Стањевци)]] (Н)|[[Грамади (Стањевци)]] (Н)|[[Бели Брег (Стануловци)]] (Н)|[[Сопот (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Медарови Трла (Сопот)]] (Н)|[[Балева Чешма (Сопот)]] (Н)|[[Јасика (Сарамзалино)]] (Н)|[[До Селото (Сарамзалино)]] (Н)|[[Браница (Сарамзалино)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Royalcatlover|Royalcatlover]] | {{подреден список|[[Горни Ливади (Кадрифаково)]] (Н)|[[Црквиче (Кадрифаково)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сатурнови месечини === [[Податотека:PIA01482 Saturn Montage.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Сатурнови месечини“]] На 22 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Сатурнови месечини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Сатурновите месечини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Moons of Saturn]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Сатурнови месечини]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Анта (месечина)]] (Н)|[[Скол (месечина)]] (Н)|[[Хирокин (месечина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Логи (месечина)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Метона (месечина)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Винсент ван Гог === [[Податотека:VanGogh-starry night ballance1.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Винсент ван Гог“]] На 27 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Винсент ван Гог“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Винсент ван Гог можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie oeuvre Vincent van Gogh]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Автопортрет со преврзано уво]] (Н)|[[Рамница крај Овер]] (Н)|[[Портрет на докторот Гаше]] (Н)|[[Тажен старец]] (Н)|[[ Пат со чемпрес и ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Жена шета во градина]] (Н)|[[Два стаорци]] (Н)|[[Крави на ливадата]] (Н)|[[Глава на девојче]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кривопаланечко === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кривопаланечко“]] На 29 октомври 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кривопаланечко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кривопаланечко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кривопаланечко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Мутавчина (Вржогрнци)]] (Н)|[[Ливаѓе (Габар)]] (Н)|[[Манастирска Чука (Габар)]] (Н)|[[Окатица (Габар)]] (Н)|[[Ораче (Габар)]] (Н)|[[Селиште (Габар)]] (Н)|[[Градиште (Герман)]] (Н)|[[Манастириште (Герман)]] (Н)|[[Селиште (Герман)]] (Н)|[[Црквиште (Герман)]] (Н)|[[Градиште (Длабочица)]] (Н)|[[Селиште (Длабочица)]] (Н)|[[Градина (Добровница)]] (Н)|[[Лучин Дол (Добровница)]] (Н)|[[Стара Воденица (Добровница)]] (Н)|[[Црква (Добровница)]] (Н)|[[Ширина (Добровница)]] (Н)|[[Градиште (Дурачка Река)]] (Н)|[[Гробишта (Дурачка Река)]] (Н)|[[Градиште (Киселица)]] (Н)|[[Селиште (Киселица)]] (Н)|[[Собориште (Киселица)]] (Н)|[[Градиште (Конопница)]] (Н)|[[Подиште (Конопница)]] (Н)|[[Таван (Конопница)]] (Н)|[[Црквиште (Конопница)]] (Н)|[[Купишта (Костур)]] (Н)|[[Рањева Нива (Костур)]] (Н)|[[Цепен Камен (Костур)]] (Н)|[[Градиште (Кошари)]] (Н)|[[Кале (Крива Паланка)]] (Н)|[[Градиште (Криви Камен)]] (Н)|[[Аништа (Луке)]] (Н)|[[Бојкова Нива (Луке)]] (Н)|[[Злобрдо (Луке)]] (Н)|[[Св. Петка (Луке)]] (Н)|[[Топлак (Луке)]] (Н)|[[Драки (Љубинци)]] (Н)|[[Трлиште (Љубинци)]] (Н)|[[Црквиште (Љубинци)]] (Н)|[[Градиште (Мала Црцорија)]] (Н)|[[Селиште (Мала Црцорија)]] (Н)|[[Црквиште (Мала Црцорија)]] (Н)|[[Градиште (Метежево)]] (Н)|[[Бреслики (Милутинце)]] (Н)|[[Градиште (Милутинце)]] (Н)|[[Дубле (Милутинце)]] (Н)|[[Лебаруша (Милутинце)]] (Н)|[[Падина (Милутинце)]] (Н)|[[Спротива (Милутинце)]] (Н)|[[Авлија (Мождивњак)]] (Н)|[[Градиште (Мождивњак)]] (Н)|[[Дуќаниште (Мождивњак)]] (Н)|[[Црквиште (Мождивњак)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Градиште (Нерав)]] (Н)|[[Градиште I (Нерав)]] (Н)|[[Градиште II (Нерав)]] (Н)|[[Грамади (Нерав)]] (Н)|[[Кошари (Нерав)]] (Н)|[[Селиште (Нерав)]] (Н)|[[Остри Чуки (Огут)]] (Н)|[[Градиште (Псача)]] (Н)|[[Долно Лозје (Псача)]] (Н)|[[Селиште (Псача)]] (Н)|[[Црквиште (Псача)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ретки Буки (Подржи Коњ)]] (Н)|[[Грамадица (Подржи Коњ)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Vikipedijanka|Vikipedijanka]] | {{подреден список|[[Мал Камлеш (Ранковце)]] (Н)|[[Брекина (Станча)]] (Н)|[[Селиште (П’клиште)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Јупитерови месечини === [[Податотека:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|frameless|десно|Уредувачки ден „Јупитерови месечини“]] На 3 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Јупитерови месечини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Јупитеровите месечини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Moons of Jupiter]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Јупитерови месечини]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Спонда (месечина)]] (Н)|[[Хегемона (месечина)]] (Н)|[[Килена (месечина)]] (Н)|[[Аеда (месечина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Синопа (месечина)]] (Н)|[[Еринома (месечина)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Сандро Ботичели === [[Податотека:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Сандро Ботичели“]] На 5 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Сандро Ботичели“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Сандро Ботичели можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Sandro Botticelli]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Мадона и дете со ангел (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона со дете (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона во слава со серафими (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона, Детето и два ангели (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона од калинка (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона од павилјонот (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона која го обожава Детето со пет ангели (Ботичели)]] (Н)|[[Мадона од Магнификат (Ботичели)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Портрет на млад човек (Ботичели, Лондон)]] (Н)}} |- | 3 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Портрет на млад човек (Ботичели, Палата Пити)]] (Н)|[[Портрет на млад човек (Ботичели, Вашингтон)]] (Н)|[[Портрет на Џулијано де Медичи (Ботичели, Берлин)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Часовни појаси === [[Податотека:Gnome-timezone.svg|frameless|upright|десно|Уредувачки ден „Часовни појаси“]] На 10 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Часовни појаси“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за часовните појаси можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:UTC time offsets]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Часовни појаси]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[UTC+00:30]] (Н)|[[UTC+00:20]] (Н)|[[UTC+01:30]] (Н)|[[UTC+01:24]] (Н)|[[UTC+02:30]] (Н)|[[UTC+05:30]] (Н)|[[UTC+05:40]] (Н)|[[UTC+05:45]] (Н)|[[UTC+06:30]] (Н)|[[UTC+07:20]] (Н)|[[UTC+07:30]] (Н)|[[UTC+12:45]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[UTC−00:44]] (Н)|[[UTC+04:51]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Скопско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Скопско“]] На 12 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Скопско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Скопско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Скопско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Видране (Бразда)]] (Н) |[[Брес (Орман)]] (Н)|[[Коњушница (Орман)]] (Н)|[[Манастириште (Орман)]] (Н)|[[Св. 40 Маченици (Орман)]] (Н)|[[Градиште (Говрлево)]] (Н)|[[Криви Дол (Арачиново)]] (Н)|[[Црквиште (Арачиново)]] (Н)|[[Доксаница (Катланово)]] (Н)|[[Катланово (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Кочкова Населба (Катланово)]] (Н)|[[Рамниште (Катланово)]] (Н)|[[Црквиште (Катланово)]] (Н)|[[Китка (Бадар)]] (Н))|[[Стар Пат (Бадар)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тумба (Миладиновци)]] (Н)|[[Турски Гробишта (Миладиновци)]] (Н)|[[Илинден (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Градиште (Бучинци)]] (Н)|[[Ограда (Бучинци)]] (Н)|[[Сретсело (Мршевци)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Преку Река (Мирковци)]] (Н)|[[Шуманица (Мирковци)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Франсиско Гоја === [[Податотека:Autorretrato Goya 1815.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Слики од Франсиско Гоја“]] На 17 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Грансиско Гоја“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Франсиско Гоја можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Francisco Goya]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ла Тирана (Гоја, 1792)]] (Н)|[[Ла Тирана (Гоја, 1794)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Ужасите на војната (Гоја, 1810 - 1815)]] (Н)|[[Тавромахија (Гоја)]] (Н)|[[Безумности (Гоја, 1815 - 1823)]] (Н)|[[Биковите од Бордо (Гоја, 1825)]] (Н)}} |- | 3 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вистина, Време и Историја]] (Н)|[[Острачот на ножеви (Гоја)]] (Н)|[[Борба со бикови (Гоја)]] (Н)|[[Облечена маха]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Управна поделба на Крим === [[Податотека:Emblem of Crimea.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Управна поделба на Крим“]] На 19 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Управна поделба на Крим“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните единици во Крим можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Шаблон:Автономная Республика Крым]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управна поделба на Крим]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Алушта (општина)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Судак (општина)]] (Н)|[[Саки (општина)]] (Н)|[[Сачки реон]] (Н)|[[Кировски реон]] (Н)|[[Чорноморски реон]] (Н)|[[Советски реон (Крим)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко“]] На 24 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кавадаречко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кавадаречко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вршник (Манастирец)]] (Н)|[[Лаката (Манастирец)]] (Н)|[[Манастирец (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Хусков Рид (Манастирец)]] (Н)|[[Грамаѓе (Камен Дол)]] (Н)|[[Бела Земја (Рибарци)]] (Н)|[[Грамаѓе (Рибарци)]] (Н)|[[Под Селото (Радња)]] (Н)|[[Гробот (Паликура)]] (Н)|[[Атанасица (Добротино)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Бекирова Чешма (Дреново)]] (Н)|[[Валевица (Дреново)]] (Н)|[[Врано Брдо (Дреново)]] (Н)|[[Грамаѓе (Дреново)]] (Н)|[[Ѓупски Рид (Дреново)]] (Н)|[[Јачковец (Дреново)]] (Н)|[[Картозов Рид (Дреново)]] (Н)|[[Колиби (Дреново)]] (Н)|[[Мутичански Дол (Дреново)]] (Н)|[[Пенур (Дреново)]] (Н)|[[Питранец (Дреново)]] (Н)|[[Скала (Дреново)]] (Н)|[[Бабина Нива (Клиново)]] (Н)|[[Градишта (Клиново)]] (Н)|[[Градиштанска Црква (Клиново)]] (Н)|[[Грозана (Клиново)]] (Н)|[[Катуништа (Клиново)]] (Н)|[[Колиби (Клиново)]] (Н)|[[Крст (Клиново)]] (Н)|[[Прекиот Пат (Клиново)]] (Н)|[[Самарџица (Клиново)]] (Н)|[[Стреј (Клиново)]] (Н)|[[Тумба (Клиново)]] (Н)|[[Черњец (Клиново)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Градиште (Крњево)]] (Н)|[[Мечковец (Крњево)]] (Н)|[[Орнички (Крњево)]] (Н)|[[Црквиште Св. Атанас (Крњево)]] (Н)|[[Чешма (Крњево)]] (Н)|[[Чешма II (Крњево)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Политички идеологии === [[Податотека:Blue flag waving.svg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Политички идеологии“]] На 26 ноември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Политички идеологии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за политичките идеологии можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Political ideologies]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Политички идеологии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:SmartM&M|SmartM&M]] | {{подреден список| [[Интелектуализам]] (Н)|[[Либерализам]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список| [[Маскулизам]] (Н)|[[Ројализам]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Јоханес Вермер === [[Податотека:Meisje met de parel.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Слики од Јоханес Вермер“]] На 1 декември 200 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Јоханес Вермер“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Јоханес Вермер можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie oeuvre Johannes Vermeer]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:КатеринаКајевска|КатеринаКајевска]] | {{подреден список|[[Девојка со бисерна обетка]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Девојка со црвена шапка]] (Н)|[[Девојката со чашата за вино]] (Н)|[[Заспана девојка]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Уметноста на сликарството]] (Н)|[[Астроном (Вермер)]] (Н)|[[Христос во Куќата на Марта и Марија (Вермер)]] (Н)|[[Везачка на чипки (Вермер)]] (Н)|[[Млекарка (Вермер)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Малата улица]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жена со вага]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Трговски патишта === [[Податотека:Trade Routes.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Тговски патишта“]] На 3 декември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Трговски патишта“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за трговските патишта можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Trade route]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Виа Марис]] (Н)|[[Кралски Пат]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Шпански Пат]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Демиркаписко === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Демиркаписко“]] На 8 декември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Демиркаписко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Демиркаписко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Демиркаписко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Грамаѓе (Барово)]] (Н)|[[Дабот (Барово)]] (Н)|[[Ридот (Барово)]] (Н)|[[Барака (Бесвица)]] (Н)|[[Криви Дабец (Бесвица)]] (Н)|[[Корминиш (Бистренци)]] (Н)|[[Ограѓе (Бистренци)]] (Н)|[[Рудина (Бистренци)]] (Н)|[[Бандерица (Демир Капија)]] (Н)|[[Болница (Демир Капија)]] (Н)|[[Будур Чифлик (Демир Капија)]] (Н)|[[Градина (Демир Капија)]] (Н)|[[Клисура (Демир Капија)]] (Н)|[[Кула на Пострелец (Демир Капија)]] (Н)|[[Некропола 1 (Демир Капија)]] (Н)|[[Некропола 2 (Демир Капија)]] (Н)|[[Римски Пат (Демир Капија)]] (Н)|[[Буеви Ниви (Дрен)]] (Н)|[[Бука (Дрен)]] (Н)|[[Голем Змеовец (Дрен)]] (Н)|[[Калуѓерска Чука (Дрен)]] (Н)|[[Црквиште (Дрен)]] (Н)|[[Самандере (Иберли)]] (Н)|[[Маркова Чешма (Клисура)]] (Н)|[[Старо Село (Клисура)]] (Н)|[[Рупова Нива (Копришница)]] (Н)|[[Забрњик (Корешница)]] (Н)|[[Кула (Корешница)]] (Н)|[[Црквиште (Корешница)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Грамаѓе (Чифлик)]] (Н)|[[Илинов Рид (Чифлик)]] (Н)|[[Оризарски Гробишта (Чифлик)]] (Н)|[[Оризарско Поле (Чифлик)]] (Н)|[[Каингеди (Челевец)]] (Н)|[[Кале (Челевец)]] (Н)|[[Керамитчето (Челевец)]] (Н)|[[Пештерата (Челевец)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Богдашна Глава (Прждево)]] (Н)|[[Илинци (Прждево)]] (Н)|[[Слатина (Прждево)]] (Н)|[[Челопек (Стрмашево)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Едуар Мане === [[Податотека:Edouard Manet - Luncheon on the Grass - Google Art Project.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Едуар Мане“]] На 10 декември година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Едуар Мане“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Едуар Мане можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Édouard Manet]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Појадок на трева (Мане)]] (Н)|[[Олимпија (Мане)]] (Н)|[[Флејтист (Мане)]] (Н)|[[Бар во Фоли-Бержер (Мане)]] (Н)|[[Портрет на Стефан Маларме (Мане)]] (Н)|[[Клод Моне слика во своето ателје]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Стар музикант]] (Н)|[[Улична пејачка (Мане)]] (Н)|[[Есен (Мане)]] (Н)|[[Портрет на Клемансо (Мане, Париз)]] (Н)|[[Портрет на Клемансо (Мане, Форт Ворт)]] (Н)|[[Портрет на Емил Зола]] (Н)|[[Пролет (Мане)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Едуар Мане]] (Н)|[[Чунот на Данте (Мане)]] (Н)|[[Корида]] (Н)|[[Момче со меч]] (Н)|[[Христос градинарот]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Катче од Кафе-консер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Градби од Оскар Нимаер === [[Податотека:Reflexos do Planalto.jpg|десно|frameless|upright|Уредувачки ден „Градби од Оскар Нимаер“]] На 15 декември година е одржан уредувачки ден на тема „Градби од Оскар Нимаер“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за градбите од Оскар Нимаер можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на португалски јазик: ** [[:pt:Predefinição:Obras de Oscar Niemeyer]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Банко Боависта (управна зграда)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Бразилиска катедрала]] (Н)|[[Национален театар „Клаудио Санторо“]] (Н)|[[Седиште на Обединетите нации]] (Н)|[[Аврски културен центар]] (Н)|[[Калифорнија (Саун Пауло)]] (Н)|[[Музеј на Оскар Нимаер]] (Н)|[[Палата на Националниот конгрес на Бразил]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Делчевско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Делчевско“]] На 17 декември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Делчевско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Делчевско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Делчевско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Говедарник (Македонска Каменица)]] (Н)|[[Гробишта (Македонска Каменица)]] (Н)|[[Попова Глава (Македонска Каменица)]] (Н)|[[Црква (Македонска Каменица)]] (Н)|[[Чукарче (Македонска Каменица)]] (Н)|[[Петрушевец (Чифлик)]] (Н)|[[Градиште (Моштица)]] (Н)|[[Грамадје (Моштица)]] (Н)|[[Кладенци (Моштица)]] (Н)|[[Павлин Дол (Моштица)]] (Н)|[[Полицеј (Моштица)]] (Н)|[[Равниште (Моштица)]] (Н)|[[Станков Дол (Моштица)]] (Н)|[[Бела Река (Ветрен)]] (Н)|[[Могила (Ветрен)]] (Н)|[[Богословец (Киселица)]] (Н)|[[Дупките (Киселица)]] (Н)|[[Могилка (Киселица)]] (Н)|[[Пештера (Киселица)]] (Н)|[[Чукутин Дол (Киселица)]] (Н)|[[Градиште (Делчево)]] (Н)|[[Долно Градиште (Делчево)]] (Н)|[[Кула (Делчево)]] (Н)|[[Могилка (Делчево)]] (Н)|[[Раново Село (Делчево)]] (Н)|[[Студена Чешма (Делчево)]] (Н)|[[Чапаница (Делчево)]] (Н)|[[Чука (Делчево)]] (Н)|[[Бегов Даб (Дулица)]] (Н)|[[Градиште (Дулица)]] (Н)|[[Манастир (Дулица)]] (Н)|[[Селиште (Дулица)]] (Н)|[[Ќерамидница (Дулица)]] (Н)|[[Црква (Дулица)]] (Н)|[[Чука (Вратиславци)]] (Н)|[[Градиште (Габрово)]] (Н)|[[Скокото (Габрово)]] (Н)|[[Црквиште (Габрово)]] (Н)|[[Калиште (Град)]] (Н)|[[Селце (Град)]] (Н)|[[Гробишта (Илиово)]] (Н)|[[Дервен (Косово Дабје)]] (Н)|[[Драндовица (Косово Дабје)]] (Н)|[[Могила (Косово Дабје)]] (Н)|[[Јачков Рид (Костин Дол)]] (Н)|[[Селиште (Костин Дол)]] (Н)|[[Чукар (Костин Дол)]] (Н)|[[Градиште (Косевица)]] (Н)|[[Гробишта (Косевица)]] (Н)|[[Кукли (Косевица)]] (Н)|[[Ѓурѓина Ливада (Луковица)]] (Н)|[[Могили (Луковица)]] (Н)|[[Браниград (Стар Истевник)]] (Н)|[[Грамаѓе (Стар Истевник)]] (Н)|[[Даутов Чукар (Стар Истевник)]] (Н)|[[Голак (Тработивиште)]] (Н)|[[Крастати Камен (Тработивиште)]] (Н)|[[Широчица (Тработивиште)]] (Н)|[[Пресечник (Тодоровци)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ширините (Турија)]] (Н)|[[Кукул (Стамер)]] (Н)|[[Кадин Чифлик (Селник)]] (Н)|[[Ќерамидарка (Нов Истевник)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Градиште (Разловци)]] (Н)|[[Грнчарица (Разловци)]] (Н)|[[Гробишта (Разловци)]] (Н)|[[Ошљан Град (Разловци)]] (Н)|[[Селиште (Разловци)]] (Н)|[[Асанова Лака (Тработивиште)]] (Н)|[[Градиште (Тработивиште)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Караваџо === [[Податотека:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Слики од Караваџо“]] На 22 декември година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Караваџо“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Караваџо можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на италијански јазик: ** [[:it:Template:Michelangelo Merisi]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Караваџо]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Јупитер, Нептун и Плутон]] (Н)|[[Света Катерина (Караваџо)]] (Н)|[[Јудита го обезглавува Холоферн (Караваџо)]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Повикување на Матеј (Караваџо)]] (Н)|[[Лејтист (Караваџо)]] (Н)|[[Давид и Голијат (Караваџо)]] (Н)|[[Нарцис (Караваџо)]] (Н)|[[Закопот на Христос (Караваџо)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Гаталка (Караваџо)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Портрет на папата Павле V]] (Н)|[[Свети Јероним во медитација (Караваџо)]] (Н)|[[Портрет на Мафео Барберини]] (Н)|[[Вдахновението на Свети Матеј]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Вулкански избуви === [[Податотека:Submarine Eruption-blank.svg|десно|frameless|Уредувачки ден „Вулкански избуви“]] На 24 декември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Вулкански избуви“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за вулканските избуви можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Types of volcanic eruptions]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови вулкански избуви]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Подвоздушен избув]] (Н)|[[Крилен вулкански избув]] (Н)|[[Страничен вулкански избув]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Неготинско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|frameless|upright=0.5|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Неготинско“]] На 29 декември 2020 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Неготинско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Неготинско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/4/4e/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Неготинско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 |[[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Ѓорева Ливада (Црвени Брегови)]] (Н)|[[Керамитчето (Црвени Брегови)]] (Н)|[[Лепава (Црвени Брегови)]] (Н)|[[Фармата (Црвени Брегови)]] (Н)|[[Анска Чешма (Тремник)]] (Н)|[[Бунарје (Тремник)]] (Н)|[[Градиште (Тремник)]] (Н)|[[Лесково Чешмиче (Тремник)]] (Н)|[[Студена Чешма (Тремник)]] (Н)|[[Црквиште (Тремник)]] (Н)|[[Чаир (Тремник)]] (Н)|[[Шесте Куќи (Тремник)]] (Н)|[[Криво Мовче (Неготино)]] (Н)|[[Корминиш (Липа)]] (Н)|[[Јагнила (Вешје)]] (Н)|[[Лишови Дабја (Вешје)]] (Н)|[[Прибошовец (Вешје)]] (Н)|[[Ракита Црква (Вешје)]] (Н)|[[Ракита Чешма (Вешје)]] (Н)|[[Романовец (Вешје)]] (Н)|[[Чешма (Вешје)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Барите (Долни Дисан)]] (Н)|[[Голема Страна (Долни Дисан)]] (Н)|[[Грамади (Долни Дисан)]] (Н)|[[Двата Гроба (Долни Дисан)]] (Н)|[[Такрагина Чешма (Долни Дисан)]] (Н)|[[Тополичка Чешма (Долни Дисан)]] (Н)|[[Ќофкарец (Долни Дисан)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Нова година по календари === [[Податотека:Fireworks on New Year's Eve in a small Swabian village (1), brightened.jpg|десно|frameless|Уредувачки ден „Нова година по календари“]] На 31 декември година е одржан уредувачки ден на тема „Нова година по календари“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за Нова година во различни календари можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:New Year by Calendar]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Јулијанска нова година]] (Н)|[[Исламска нова година]] (Н)|[[Кашмирска нова година]] (Н)|[[Осетиска нова година]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Матарики]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2020/Статистика]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2020| ]] kl3gdq3v08j4nu4mib3pamudipginop Википедија:ОстаниДома и уредувај ја Википедија! 4 1246165 5579084 5514996 2026-06-20T01:35:19Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Uefa_2013.png]] со [[File:UEFA_logo.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: png > svg). 5579084 wikitext text/x-wiki [[Податотека:-ОстаниДома и уредувај ја Википедија!.png|десно|500п]] '''<font color=#FF0000>#ОстаниДома</font> и уредувај ја Википедија!''' (скратено '''<font color=#FF0000>#ОстаниДома</font>''') — иницијатива на заедницата на Википедија на македонски јазик за масовно уредување содржини заради почитување на мерките на самоодвојување и општествено оддалечување за време на [[Пандемија на коронавирус 2019-2020|пандемијата на коронавирус]]. Иницијативата е во времетраење од 15 март до 15 септември 2020 година. == Активности == === Уредувачки денови === Преглед на одржаните [[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки денови]] во рамки на иницијативата е направен во табелата во продолжение. {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Тема !! Слика !! Датум !! УЧ !! НС !! ПС |- | 1. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Американски староседелски народи|Американски староседелски народи]] | [[Податотека:Meuble héraldique Coiffe de guerre amérindienne taré de face.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 17 март 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 2. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Сојузни држави во Мексико|Сојузни држави во Мексико]] | [[Податотека:Coat of arms of Mexico.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 19 март 2020 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 13 | style="text-align: right;"| 1 |- | 3. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Сибирски староседелски народи|Сибирски староседелски народи]] | [[Податотека:Witsen's Shaman.JPG|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 24 март 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 3 |- | 4. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Химни на европски држави|Химни на европски држави]] | [[Податотека:Handschrift Brussel p-37-38.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 26 март 2020 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 18 | style="text-align: right;"| 1 |- | 5. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Знамиња на сојузни држави во САД|Знамиња на сојузни држави во САД]] | [[Податотека:Flag of the United States.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 31 март 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 6. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Комедија дел арте|Комедија дел арте]] | [[Податотека:Jan Miel – Actors from the Commedia dell’Arte on a Wagon in a Town Square.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 2 април 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 7. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Роми|Роми]] | [[Податотека:Emil Volkers Zigeunerlager vor Düsseldorf.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 8 април 2020 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 9 | style="text-align: right;"| 0 |- | 8. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Европски фудбалски репрезентации|Европски фудбалски репрезентации]] | [[Податотека:UEFA logo.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 14 април 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 10 | style="text-align: right;"| 0 |- | 9. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Добитници на Нобеловата награда за мир|Добитници на Нобеловата награда за мир]] | [[Податотека:Nobels fredspris, medalje - no-nb digifoto 20160310 00042 NB NS NM 10016+ 00049 NB NS NM 10023 contrast.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 21 април 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 10 | style="text-align: right;"| 0 |- | 10. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Светски прваци во Формула 1|Светски прваци во Формула 1]] | [[Податотека:Helmet template full face.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 23 април 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 11. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Интерпункциски знаци|Интерпункциски знаци]] | [[Податотека:Exclamation mark.png|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 28 април 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 12. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Кантони во Швајцарија|Кантони во Швајцарија]] | [[Податотека:Flag of Switzerland (Pantone).svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 30 април 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 13. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Македонска граматика|Македонска граматика]] | [[Податотека:Disciplini na gramatikata.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 5 мај 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 1 |- | 14. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Добитници на Прицкеровата награда|Добитници на Прицкеровата награда]] | [[Податотека:Medal of Pritzker Architecture Prize (front).gif|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 7 мај 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 15. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Департмани во Франција|Департмани во Франција]] | [[Податотека:Armoiries république française.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 12 мај 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 16. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Подземни железници|Подземни железници]] | [[Податотека:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 14 мај 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 0 |- | 17. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Светски првенства во кошарка|Светски првенства во кошарка]] | [[Податотека:Basketball.png|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 20 мај 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 1 |- | 18. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Покраини во Индонезија|Покраини во Индонезија]] | [[Податотека:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 26 мај 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 19. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Христијански крстови|Христијански крстови]] | [[Податотека:Christian cross.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 28 мај 2020 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 20 | style="text-align: right;"| 0 |- | 20. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Управни единици во Кина|Управни единици во Кина]] | [[Податотека:National Emblem of the People's Republic of China.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 2 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 0 |- | 21. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Покраини во Шпанија|Покраини во Шпанија]] | [[Податотека:Escudo de España (mazonado).svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 9 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 22. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Писма|Писма]] | [[Податотека:Languages Graphic.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 11 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 23. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Вулкани во Средна Америка|Вулкани во Средна Америка]]\ | [[Податотека:Emoji u1f30b.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 17 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 9 | style="text-align: right;"| 0 |- | 24. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Бројни системи|Бројни системи]] | [[Податотека:Numeral Systems of the World.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 23 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 2 |- | 25. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Староегипетски династии|Староегипетски династии]] | [[Податотека:Double crown.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 25 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 0 |- | 26. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Хиндуистички списи|Хиндуистички списи]] | [[Податотека:Om symbol.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 30 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 0 |- | 27. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Облаци|Облаци]] | [[Податотека:Draw cloudy.png|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 2 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 28. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Чувства|Чувства]] | [[Податотека:Plutchik-wheel mk.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 7 јули 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 1 |- | 29. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Прилепско|Археолошки наоѓалишта во Прилепско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 9 јули 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 14 | style="text-align: right;"| 0 |- | 30. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Изборни системи|Изборни системи]] | [[Податотека:Vote icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 14 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 0 |- | 31. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Велешко|Археолошки наоѓалишта во Велешко]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 16 јули 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 21 | style="text-align: right;"| 0 |- | 32. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Европски санџаци|Европски санџаци]] | [[Податотека:Osmanli-nisani.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 22 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 1 |- | 33. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Пробиштипско|Археолошки наоѓалишта во Пробиштипско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 28 јули 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 27 | style="text-align: right;"| 0 |- | 34. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Граматички падежи|Граматички падежи]] | [[Податотека:Number of grammatical cases.png|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 30 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 35. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Виничко|Археолошки наоѓалишта во Виничко]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 4 август 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 32 | style="text-align: right;"| 0 |- | 36. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Римски провинции|Римски провинции]] | [[Податотека:Provinciaromana-Acaia-pt.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 6 август 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 10 | style="text-align: right;"| 0 |- | 37. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Кратовско|Археолошки наоѓалишта во Кратовско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 11 август 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 15 | style="text-align: right;"| 0 |- | 38. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Византиски теми|Византиски теми]] | [[Податотека:Droysen - Oströmisches Reich.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 13 август 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 0 |- | 39. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Охридско|Археолошки наоѓалишта во Охридско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 18 август 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 9 | style="text-align: right;"| 0 |- | 40. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Канцелариски материјал|Канцелариски материјал]] | [[Податотека:Faber-Castell Lead pencil 0.7.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 20 август 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 0 |- | 41. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Штипско|Археолошки наоѓалишта во Штипско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 25 август 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 41 | style="text-align: right;"| 0 |- | 42. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Дела на светите апостоли|Дела на светите апостоли]] | [[Податотека:P46.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 27 август 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 12 | style="text-align: right;"| 0 |- | 41. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Гевгелиско|Археолошки наоѓалишта во Гевгелиско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 1 септември 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 21 | style="text-align: right;"| 0 |- | 42. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Грофовии во Англија|Грофовии во Англија]] | [[Податотека:Royal arms of England.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 3 септември 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 43. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Радовишко|Археолошки наоѓалишта во Радовишко]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 8 септември 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 45 | style="text-align: right;"| 0 |- | 44. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Слики од Рембрант|Слики од Рембрант]] | [[Податотека:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 10 септември 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 14 | style="text-align: right;"| 0 |- | 45. | [[Википедија:Уредувачки денови 2020#Археолошки наоѓалишта во Кумановско|Археолошки наоѓалишта во Кумановско]] | [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 15 септември 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 27 | style="text-align: right;"| 0 |- ! ! Вкупно ! ! ! style="text-align: right;"| 15 ! style="text-align: right;"| 552 ! style="text-align: right;"| 11 |} * '''УЧ''' — број на учесници (вкупниот број се однесува на различни учесници) * '''НС''' — број на новосоздадени статии * '''ПС''' — број на подобрени статии === Уредувачки викенди === Преглед на одржаните [[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]] во рамки на иницијативата е направен во табелата во продолжение. {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Тема !! Слика !! Датум !! УЧ !! НС !! ПС |- | 1. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Филм|Филм]] | [[Податотека:Video-x-generic.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 21-22 март 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 9 | style="text-align: right;"| 2 |- | 2. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Кули|Кули]] | [[Податотека:De redin tower icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 28-29 март 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 20 | style="text-align: right;"| 0 |- | 3. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Музички групи|Музички групи]] | [[Податотека:Tim Davies - Summer Vibes postcard.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 4-5 април 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 0 |- | 4. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Ромска култура|Ромска култура]] | [[Податотека:Flag of the Romani people.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 11-12 април 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 18 | style="text-align: right;"| 0 |- | 5. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Фабержеови јајца|Фабержеови јајца]] | [[Податотека:Faberge egg on canvas.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 18-19 април 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 24 | style="text-align: right;"| 0 |- | 6. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Уметнички слики|Уметнички слики]] | [[Податотека:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 25-26 април 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 41 | style="text-align: right;"| 0 |- | 7. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Цицачи|Цицачи]] | [[Податотека:Zalophus californianus 01.JPG|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 2-3 мај 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 0 |- | 8. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Календари|Календари]] | [[Податотека:Calendar (part of a set) MET DP-13486-011.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 9-10 мај 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 0 |- | 9. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Евровизија|Евровизија]] | [[Податотека:Eurovision Song Contest heart (2014–2025).svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 16-17 мај 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 12 | style="text-align: right;"| 0 |- | 10. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Македонска книжевност|Македонска книжевност]] | [[Податотека:Slognica rečovska, Ǵorǵija Pulevski.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 23-24 мај 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 34 | style="text-align: right;"| 0 |- | 11. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Големи везири на Отоманското Царство|Големи везири на Отоманското Царство]] | [[Податотека:Sadrazamlik-nisanlari.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 30-31 мај 2020 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 51 | style="text-align: right;"| 0 |- | 12. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Музички инструменти|Музички инструменти]] | [[Податотека:Lady Blunt top.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 6-7 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 0 |- | 13. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Сончев Систем|Сончев Систем]] | [[Податотека:Solar sys2.png|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 13-14 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- | 14. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Индија|Индија]] | [[Податотека:Flag of India.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 20-21 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 5 |- | 15. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Бродови|Бродови]] | [[Податотека:Jib (PSF).svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 27-28 јуни 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 0 |- | 16. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Логика|Логика]] | [[Податотека:Begriffsschrift connective2.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 4-5 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 12 | style="text-align: right;"| 0 |- | 17. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Видеоигри|Видеоигри]] | [[Податотека:Ps-controller-icon.svg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 11-12 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 0 |- | 18. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Хрватски острови|Хрватски острови]] | [[Податотека:Islands off the Croatian Coast.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 18-19 јули 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 0 |- | 19. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Италијанска книжевност|Италијанска книжевност]] | [[Податотека:Inferno.jpg|centre|50п]] | style="text-align: right;"| 25-26 јули 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 30 | style="text-align: right;"| 4 |- | 20. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Македонија|Македонија]] | [[Податотека:Flag of Macedonia (1992–1995).svg|50п]] | style="text-align: right;"| 1-2 август 2020 | style="text-align: right;"| 4 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 1 |- | 21. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Време|Време]] | [[Податотека:Hour glass clip art.png|50п]] | style="text-align: right;"| 8-9 август 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 0 |- | 22. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Фотографија|Фотографија]] | [[Податотека:Generic Camera Icon.svg|50п]] | style="text-align: right;"| 15-16 август 2020 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 18 | style="text-align: right;"| 0 |- | 23. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Пиратство|Пиратство]] | [[Податотека:Flag of Edward England.svg|50п]] | style="text-align: right;"| 22-23 август 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 0 |- | 24. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Самураи|Самураи]] | [[Податотека:Barn tomoe circle.svg|50п]] | style="text-align: right;"| 29-30 август 2020 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 2 |- | 25. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Архитектура|Архитектура]] | [[Податотека:Architecture capitol.svg|50п]] | style="text-align: right;"| 5-6 септември 2020 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 16 | style="text-align: right;"| 0 |- | 26. | [[Википедија:Уредувачки викенди 2020#Теореми|Теореми]] | [[Податотека:Four Colour Map Example.svg|50п]] | style="text-align: right;"| 12-13 септември 2020 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 8 | style="text-align: right;"| 0 |- ! ! Вкупно ! ! ! style="text-align: right;"| 13 ! style="text-align: right;"| 449 ! style="text-align: right;"| 14 |} * '''УЧ''' — број на учесници (вкупниот број се однесува на различни учесници) * '''НС''' — број на новосоздадени статии * '''ПС''' — број на подобрени статии === Брза викиобука === Преглед на спроведените [[Википедија:Брза викиобука|брзи викиобуки]] на далечина со придонесите на учесниците во рамки на иницијативата е направен во табелата во продолжение. {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Период !! УЧ !! НС !! ПС !! НП !! ПП |- | 1. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Март|март 2020]] | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 1 | style="text-align: right;"| 1 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- | 2. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Април|април 2020]] | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 35 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- | 3. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Мај|мај 2020]] | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 167 | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- | 4. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Јуни|јуни 2020]] | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 54 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 1 |- | 5. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Јули|јули 2020]] | style="text-align: right;"| 1 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 22 | style="text-align: right;"| 0 |- | 6. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Август|август 2020]] | style="text-align: right;"| 1 | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 7 | style="text-align: right;"| 0 |- | 7. | style="text-align: right;"| [[Википедија:Брза викиобука 2020#Септември|септември 2020]] | style="text-align: right;"| 2 | style="text-align: right;"| 5 | style="text-align: right;"| 1 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- ! ! Вкупно ! style="text-align: right;"| 3 ! style="text-align: right;"| 265 ! style="text-align: right;"| 6 ! style="text-align: right;"| 40 ! style="text-align: right;"| 1 |} * '''УЧ''' — број на учесници (вкупниот број се однесува на различни учесници) * '''НС''' — број на новосоздадени статии * '''ПС''' — број на подобрени статии * '''НП''' — број на новосоздадени предлошки * '''ПП''' — број на подобрени предлошки ;Галерија <center> <gallery mode="packed"| heights="120px"> Податотека:Viki brza obuka - maj.png Податотека:Viki brza obuka - 24 maj (2).png Податотека:Viki brza obuka - 24 maj.png Податотека:Wiki Sketch 19.06.2020.jpg Податотека:Вики брза обука 28.06.2020.jpg </gallery> </center> == Статистика == {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Активност !! УЧ !! НС !! ПС !! НП !! ПП |- | 1. | Уредувачки денови | style="text-align: right;"| 15 | style="text-align: right;"| 552 | style="text-align: right;"| 11 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- | 2. | Уредувачки викенди | style="text-align: right;"| 13 | style="text-align: right;"| 449 | style="text-align: right;"| 14 | style="text-align: right;"| 0 | style="text-align: right;"| 0 |- | 3. | Брза викиобука | style="text-align: right;"| 3 | style="text-align: right;"| 265 | style="text-align: right;"| 6 | style="text-align: right;"| 40 | style="text-align: right;"| 1 |- ! ! Вкупно ! style="text-align: right;"| 19 ! style="text-align: right;"| 1.266 ! style="text-align: right;"| 31 ! style="text-align: right;"| 40 ! style="text-align: right;"| 1 |} * '''УЧ''' — број на учесници (вкупниот број се однесува на различни учесници) * '''НС''' — број на новосоздадени статии * '''ПС''' — број на подобрени статии * '''НП''' — број на новосоздадени предлошки * '''ПП''' — број на подобрени предлошки == Надворешни врски == * [[meta:COVID-19|COVID-19]] — страница со информации за поврзани иницијативи на Мета. [[Категорија:Википедија:Иницијативи|#ОстаниДома и уредувај ја Википедија]] f3eeukl3x1xwibubd822peqc6k0eans Димко Митрев 0 1249298 5579289 4306706 2026-06-20T11:02:49Z Forbidden History 89259 Дополнување со навод 5579289 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Димко Митрев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1919}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Кралство Југославија]] | починал-дата = {{починал на|17|декември|1942}} | починал-место = {{починал во|Велес}}, [[Југославија]] | починал-причина = | националност = [[Македонец]] | познат = | занимање = партизан | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Димко Митрев''' (роден во {{роден на|||1919}} година во {{роден во|Велес}} - починал на {{починал на|17|декември|1942}}<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> година во {{починал во|Велес}}) — македонски револуционер, организатор на [[НОБ]] во [[Велес]], борец на [[НОПО „Димитар Влахов“]] (од април 1942).<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|966|Митрев|II}}</ref> ==Животопис== Димко Митрев бил организатор на работнички штрајкови во [[Велес]] пред војната, член на [[СКОЈ]] (од 1938), на [[КПЈ]] (од 1940), а на МК на КПЈ за Велес (од 1941). Во неговата куќа (октомври 1941) бил отпечатен првиот број на илегалниот весник „''Народен билтен''“. Во [[1941]] г. преминал во илегалство, а во [[април]] 1942 г. заминал во партизани. Бил комесар на Велешкиот НОПО. Загинал на 17 декември 1942 година при експлозија во неговиот дом, заедно со [[Катарина Капчева]]. Експлозивот била наменет за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Митрев, Димко}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски комунисти]] nbcrd1va6y32zae058sb6shk2m8wedy 5579292 5579289 2026-06-20T11:07:19Z Forbidden History 89259 дополнето со навод 5579292 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Димко Митрев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1919}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Кралство Југославија]] | починал-дата = {{починал на|17|декември|1942}} | починал-место = {{починал во|Велес}}, [[Југославија]] | починал-причина = | националност = [[Македонец]] | познат = | занимање = партизан | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Димко Митрев''' (роден во {{роден на|||1919}} година во {{роден во|Велес}} - починал на {{починал на|17|декември|1942}}<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> година во {{починал во|Велес}}) — македонски револуционер, организатор на [[НОБ]] во [[Велес]], борец на [[НОПО „Димитар Влахов“]] (од април 1942).<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|966|Митрев|II}}</ref> ==Животопис== Димко Митрев бил организатор на работнички штрајкови во [[Велес]] пред војната, член на [[СКОЈ]] (од 1938), на [[КПЈ]] (од 1940), а на МК на КПЈ за Велес (од 1941). Во неговата куќа (октомври 1941) бил отпечатен првиот број на илегалниот весник „''Народен билтен''“. Во [[1941]] г. преминал во илегалство, а во [[април]] 1942 г. заминал во партизани. Бил комесар на Велешкиот НОПО. Загинал на 17 декември 1942 година при експлозија во неговиот дом, заедно со [[Катарина Капчева]]. Експлозивот била наменет за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Во негова чест == Во неговиот роден град Велес, постои компанија за производство и трговија на крзно и крзнени производи, која е именувана по него.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dimkomitrev.com.mk/|title=Димко Митрев|language=en-US|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Митрев, Димко}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски комунисти]] hzpvfzykjwgtywxe3ft7juq8r5z5eui 5579296 5579292 2026-06-20T11:10:45Z Forbidden History 89259 5579296 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Димко Митрев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1919}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Кралство Југославија]] | починал-дата = {{починал на|17|декември|1942}} | починал-место = {{починал во|Велес}}, [[Југославија]] | починал-причина = | националност = [[Македонец]] | познат = | занимање = партизан | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Димко Митрев''' (роден во {{роден на|||1919}} година во {{роден во|Велес}} - починал на {{починал на|10|декември|1942}} година во {{починал во|Велес}}) — македонски револуционер, организатор на [[НОБ]] во [[Велес]], борец на [[НОПО „Димитар Влахов“]] (од април 1942).<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|966|Митрев|II}}</ref> ==Животопис== Димко Митрев бил организатор на работнички штрајкови во [[Велес]] пред војната, член на [[СКОЈ]] (од 1938), на [[КПЈ]] (од 1940), а на МК на КПЈ за Велес (од 1941). Во неговата куќа (октомври 1941) бил отпечатен првиот број на илегалниот весник „''Народен билтен''“. Во [[1941]] г. преминал во илегалство, а во [[април]] 1942 г. заминал во партизани. Бил комесар на Велешкиот НОПО. Загинал на 17 декември 1942 година при експлозија во неговиот дом, заедно со [[Катарина Капчева]]. Експлозивот била наменет за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> При овој несреќен случај загинале повеќе лица: Тоде, [[Љуба Митрева|Љуба]] и [[Васа Митрева|Васа]] Митреви и [[Трајко Капчев|Трајко]], [[Илија Капчев|Илија]] и [[Катарина Капчева|Ката Капчеви]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D1%80%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2|title=Крзнарата ја одбележа годишнината од смртта на Димко Митрев|work=Ти Реков Ми Рече|language=en|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Во негова чест == Во неговиот роден град Велес, постои компанија за производство и трговија на крзно и крзнени производи, која е именувана по него.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dimkomitrev.com.mk/|title=Димко Митрев|language=en-US|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Митрев, Димко}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски комунисти]] cbh5ntqcyjys6hsualb5eur5hkdw2s4 5579302 5579296 2026-06-20T11:12:57Z Forbidden History 89259 дополнување 5579302 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Димко Митрев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1919}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Кралство Југославија]] | починал-дата = {{починал на|10|декември|1942}} | починал-место = {{починал во|Велес}}, [[Југославија]] | починал-причина = | националност = [[Македонец]] | познат = | занимање = партизан | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Димко Митрев''' (роден во {{роден на|||1919}} година во {{роден во|Велес}} - починал на {{починал на|10|декември|1942}} година во {{починал во|Велес}}) — македонски револуционер, организатор на [[НОБ]] во [[Велес]], борец на [[НОПО „Димитар Влахов“]] (од април 1942).<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|966|Митрев|II}}</ref> ==Животопис== Димко Митрев бил организатор на работнички штрајкови во [[Велес]] пред војната, член на [[СКОЈ]] (од 1938), на [[КПЈ]] (од 1940), а на МК на КПЈ за Велес (од 1941). Во неговата куќа (октомври 1941) бил отпечатен првиот број на илегалниот весник „''Народен билтен''“. Во [[1941]] г. преминал во илегалство, а во [[април]] 1942 г. заминал во партизани. Бил комесар на Велешкиот НОПО. Загинал на 10 декември 1942 година при експлозија во неговиот дом, заедно со [[Катарина Капчева]]. Експлозивот била наменет за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> При овој несреќен случај загинале повеќе лица: Тоде, [[Љуба Митрева|Љуба]] и [[Васа Митрева|Васа]] Митреви и [[Трајко Капчев|Трајко]], [[Илија Капчев|Илија]] и [[Катарина Капчева|Ката Капчеви]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D1%80%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2|title=Крзнарата ја одбележа годишнината од смртта на Димко Митрев|work=Ти Реков Ми Рече|language=en|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Во негова чест == Во неговиот роден град Велес, постои компанија за производство и трговија на крзно и крзнени производи, која е именувана по него.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dimkomitrev.com.mk/|title=Димко Митрев|language=en-US|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D1%80%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2 Одбележана годишнината од смртта на Димко Митрев]{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Митрев, Димко}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски комунисти]] p9q8n9zuv1fhcignn9zm6agu7zdu3qq Средновековна македонска музика 0 1249981 5579220 5443727 2026-06-20T08:42:40Z Bjankuloski06 332 /* Световна музика */ Правописна исправка, replaced: Самоилово царство → Самоилово Царство 5579220 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rusalii vo Skopje, 1930-ti.jpg|350п|мини|„[[Русалии]]те“ се автентично музичко и кореографско обележје од средновековниот период што се негува до ден денес.]] '''Средновековната македонска музика''' е музиката во [[Македонија (регион)|Македонија]] во [[Среден век|средновековниот период]]. Овој т.н. прв период на музичка историја, би го опфаќал времето од доаѓањето на [[Словени]]те до паѓањето на феудалните држави под [[Османлиско Царство|османлиска власт]]. Најзначајните настани од овој период се сврзани со развојот на духовната музика, која по примерот на ромејското култно пеење, била создадена за богослужба на населението во Македонија. Централни улоги за развивање на музичката култура имале [[просветителство|христијанските просветители]], браќата св. [[Кирил и Методиј]], нивните ученици [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]] и реформаторот и христијански светец [[Јован Кукузел]]. ==Позадина за словенскиот карактер на македонската средновековна музика== {{Музика на Македонија}} Од древните времиња [[Словени]]те биле познати како музикален народ. Многубројни податоци зборуваат за словенски играчи и свирачи што можеле да се најдат од средновековните римски центри до германските феудални дворци. Насекаде тие ја играле истата улога што ја имале сите средновековни жонглери, шпилмани, минстрели и глумци. Наоѓајќи се на дното на општествената хиерархија, гонети од црковната власт, поради разнесување на слободоумни мисли и идеи за промена на општествената стварност, средновековните музичари и глумци ја наоѓале смислата на своето дејствување во потребата на луѓето за песна и разонода. Тие се појавувале во т.н. игришта, во центрите на населените места тие го привлекувале вниманието на целото население оттргнувајќи ги макар и за кратко време од контролата на свештенството и од тегобите на секојдневието. Низ песна, свирка и игра, патувачките музичари ги развеселувале луѓето, исмејувајќи ги духовните и световните феудални благородници. Нивните сатирични куплети претставувале остра критика на владеачката класа и општеството. Средновековните уметници работеле и во феудалните дворци, чии господари го уредувале дворскиот живот по угледот на оној во [[Римската Империја]] и во [[Европа|европските]] кралства. Особено за време на [[Крстоносни војни|Крстоносните војни]], низа патувачки музичари и глумци, заедно со војските проаѓале од една земја во друга, запознавајќи ги и стандардите на разни дворски церемонии. Тие ги изменувале своите уметнички искуства со што придонеле за взаемни културни влијанија меѓу одделни национални средини. Патувачките музичари од јужно-словенските земји биле наследници на носителите на старата словенска музичка култура. Во нивната уметност, бил вткаен духот на народната песна и свирка, пренесени во новите краишта од задкарпатската прататковина. За таа музика имаме оскудни податоци, но тие говорат доволно јасно за нејзиното место во животот на словенските племиња. Од документите за музиката и музикалноста на Словените го наведуваме често цитираниот пасус од хрониките на Теофилакт Симоката, ромејски писател од VI век, фрагмент кој зборува за тоа како „... штитоносците на римскиот цар [[Маврикиј]], на границата на Империјата, фатиле тројца Словени кои наместо оружје носеле гитари. Тие на царот му изјавиле дека се припадници на народ кој не знае за железно оружје и на кој му е повеќе при срце музиката отколку војувањето.“<ref>[[Стана Ѓуриќ-Клајн]], 1955 година</ref> Не навлегувајќи каква била целта на престојот на овие луѓе околу византиската војска, податокот од хрониката за нас е многу важен, бидејќи јасно зборува за употребата на определени инструменти кај Словените, како и за значењето на музика во нивниот живот. ==Световна музика== Своите пагански обичаи, обредни песни и игри [[Јужни Словени|Јужните Словени]], а во тој склоп и оние кои се населиле во [[Македонија (регион)|Македонија]], ги задржале или ги прилагодиле според нивните општествени услови, создадени со прифаќање на [[христијанство]]то. Нивната народна уметност и духовна култура како и културата на другите етнички заедници на територијата на Македонија, му се спротивставувале на ширењето на христијанските канонизирани ритуали. Низа стари обичаи и игри проследени со музика (конкретно [[русалии]]те) се задржале и до нашите дни, прилагодувајќи ја смислата на постоењето на барањата кон новата религија. Црквата не гледала со задоволство на ваквото презначување на паганските ритуали, но таа морала да отстапи пред силата на нивното дејствување, користејќи ги за свои цели во најголема можна мера. До толку повеќе што народната традиција ја одржувале и најголемите непријатели на источната црква - [[Богомили]]те, борејќи се за социјална правда против феудалните господари и против црковната хиерарија и нејзините догми. За музиката на македонските кривоверци дознаваме од [[Презвитер Козма]], кој во својата прочуена „Беседа против Богомилите“, меѓу другото вели: „Не можат да бидат Христијани оние кои со гусли, игри и песни пијат вино, веруваат во средби и соништа...“<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, 1982 година, Скопје</ref> Овој напад врз паганските народни обичаи на Словените, каде музиката имала доминантна функција, јасно зборува за пробивот на некои елементи од словенската народна музичка традиција во обредниот ритуал организиран според византиските музички форми. Истовремено, во [[Самоилово Царство|Самуиловото царство]] во X и во почетокот на XI век, опфаќало големи пространства од балканските земји создавајќи мошне поволни услови за уметнички растеж. Врз основа на традициите на [[Охридска книжевна школа|Климентовата школа]], со прераснување на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]] во патријаршија, високото ниво на духовно-музичката сфера во самуиоловиот период позитивно влијаела и врз световните музички појави, особено меѓу владеачката класа. За таа музика нема автентични податоци, но други историски факти говорат дека во дворскиот живот уреден според церемонијалот на римските цареви, професионалното негување на музиката заземало видно место. По повторното паѓање на Македонија под римска власт, на културен план настануваат крупни промени кои особено ја зафаќааљт сферата на духовното творештво. Словенската книжевност во тој период доживува упадок во поголемите центри каде се спроведува ригорозна елинизација со воведување на грчкиот јазик во богослужбата и во јавниот живот. Но за разлика од активностите каде зборот е главно изразно средство, ликовните уметности и музиката бележеле натамошен развиток поради непосредниот контакт на домашните уметници со Цариград и со другите поголеми центри. Музичките дела од тој период со духовна тематика настануваат главно во [[Охрид]], како најистакнат културен центар. Во тој град имало и пројави на световномузичкиот живот по угледот на музичките настани меѓу ромејските великодостојници. За вокалното и инструменталното музицирање во Охрид во тоа време дознаваме од кореспонденцијата на архиепископот [[Теофилакт Охридски]], кој меѓу другото, зборува и за состојбата и потребите на музички план кај повисоките класи, но и за музиката на народните маси во чии борбени песни бил одразен духот на отпорот против туѓинците. За народната музичка традиција под римска власт, како и во XIII и XIV век, кога Македонија била под власт на соседни словенски феудални владетели, до извесен степен се дознава и од ликовните прилози на определен број фрески и икони во [[Охридско|охридскиот регион]], [[Старо Нагоричане]], [[Лесново]], [[Марков Манастир]], [[Слепченски манастир (Демирхисарско)|манастирот Св. Јован]] во [[Слепче (Демирхисарско)|Слепче]] и на други места, каде се насликани поединци и групи свирачи со народни инструменти во рацете. Видот и обликот на овие инструменти покажуваат голема сродност со некои македонски народни музички инструменти од подоцнежните епохи и од современиот музички фолклор. Врз основа на податоци што ни ги дава ромејскиот дипломат и историчар од XIV век [[Никифор Грегора]], можеме да дознаеме за музичката култура на [[Македонци]]те. Од 1325-1326 година Грегора патувал низ тешко проодни патишта и слушал како неговите сопатници Словени пеат тажни песни (на грчки „''трагика мели''“) за херојските подвизи на своите народни јунаци. Ова е воедно сведоштво за народната епска традиција пред циклусите создадени во времето на [[Османлиско Царство|отоманското владеење]]. Римскиот историчар зборува за убавите песни кои вели дека не се варварски творби туку складни мелодии што се разликуваат од музиката што му била позната до тогаш. За [[Велигден|велигденските празници]] Грегора се нашол во [[Струмица]] каде имал можност да види народно творештво со песни и игри изведувано од младинци и постари луѓе. Во своите патеписни забелешки Грегора зборува и за особеностите на музичкиот ритам на песните и игрите што ги слушал во [[Струмичко|струмичкиот крај]]. Тоа ни дава повод да претпоставиме дека една од основните одлики на македонската народна музика т.е. нејзината специфична метро-ритмичка компонента била застапена во определена фаза од својот развиток во нашето фолклорно творештво уште пред XIV век. ==Духовна музика== [[Податотека:Papadike_Trochos.jpg|300п|мини|„Тркалото“ познато како „Солфеж на Јован Кукузел“]] [[Податотека:Bitola_Triodion.jpg|300п|мини|Фрагментот „[[Битолски триод]]“]] Проучувањето на средновековниот период на [[Македонска музика|македонската музика]] не' упатува кон изворите на [[Словенска писменост|словенската писменост]] чијашто база бил говорот на македонските Словени. Нашата земја како лулка на словенската писменост и култура, истовремено е и жариште на духовната музика. Нема смоневање дека првичниот контакт на ромејските духовни напеви со црковнословенски текст, преведен од [[Свети Кирил и Методиј|солунските браќа]], се одиграл во Македонија, со што ги означил почетоците на словенската црковна музика и музичка писменост. Имено, низ прилагодувањата на тие напеви кон новиот текст во метроритмичката смисла, се оформуваат првите специфики на словенското и македонско црковно пеење. Постојаните изводи уверливо зборуваат дека големите делови од преведените литургиски текстови биле музички исполнувани, а знатен дел од тие извори ([[легенди]], [[Хагиографија|житија]], [[летописи]]) потекнуваат од Македонија или се однесуваат на личности и настани поврзани со нашата земја.<ref>[[Егон Велес]], 1934 година</ref> За еден од двата познати словенски ракописи со екфонетска нотација - прочуеното руско кирилско Остромирово евангелите од 1057 година, постојат индикации дека оригиналот кој е препишан потекнува од [[Охридска книжевна школа|охридската школа]]. Сличен е вториот ракопис од XI век т.н. Купријановски или [[Новгородски листови]]. Поопстојни музиколошки истражувања ги продлабочуваат сознанијата во врска со црковно-музичката дејност на солунските просветители. Податоците говорат дека [[Свети Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], како високо и сестрано образовани, биле добро упатени и во областа на теоријата и практиката на источно црковно пеење. Своето музичко образование [[Свети Кирил|Константин]] (Кирил) го посведочува како автор на музички творби, од кои химната во чест на Климент Римски била толку популарна што се изучувала во грчки училишта. Особен напредок во создавање на книжевни дела и литургиски ракописи со екфонетска нотација во Македонија доживеала во времето на Климент Охридски и потоа во периодот на самуиловото царство. Делото на Климент и неговиот соработник [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], кон крајот на IX и почетокот на X век ја афирмира познатата охридска школа, која покрај другото, има големо значење за натамошниот развој на музичката култура во [[Македонија]]. Големата школа во [[Охрид]] ја завршиле повеќе од 3500 ученици, кои како свештеници, просветители и црковни певци ја ширеле уметноста на пеењето и во најоддалечените словенски земји. Според тоа, охридската школа била расадник не само на словенската писменост, туку и на словенската духовна музика. Што се однесува до Климентовата репродуктивна и продуктивна активност, се дознава дека создал песни во чест на многу светци и го дал на македонската музика првиот Пентикостар или зборник на песни што се пејат од [[Велигден]] до [[Духовден]]. Првата словенска црковнопејачка школа создадена во Македонија(која влијаела врз оформувањето на соседните школи) морала да задржи низа карактеристични елементи, сродни со основните белези на култното пеење прифатено од византиските извори. Бидејќи била во непосредна близина до најистакнатите римски центри, Македонија најмалку била во состојба да се оддалечи од ромејските црковнопејачки канони. Но тоа не значи дека немало отпор спрема елинизаторската политика и во сферата на црковното пеење. Токму отпорите на домашните сили се стремеле за зачувување на својата народна црковно-пејачка традиција и го продолжиле македонското црковно пеење. Од времето на римското владеење се зачувани значајни македонски словенски [[невма]]тски споменици како Фрагментот од триод од крајот на XI век, [[битолски триод]] од XII век (кој денес им припаѓа на софиските библиотечни фондови) и др. Токму во тој период настануваат сложени процеси во практиката на црковното пеење и создавање на невматските ракописи што се должи на доаѓањето на луѓе од [[Цариград]], [[Солун]] и од други римски центри, со цел да го преземат раководењето низ низа стручни служби(се однесува на охридскиот регион, посебно). Со воведувањето на [[Грчки јазик|грчкиот јазик]] во богослужбата доаѓа до судир со домашната духовно-музичка практика и тенденција за зачувување на домашното пеење, но со текст на времето практиката станува се понеизрджлива. Тој придонес на домашните сили ќе биде расветлен со дешифрација и анализа на охридските невматски ракописи на грчки јазик од XI век до XIV век, кои претставуваат најбогата збирка ракописи од овој вид во нашата земја. Нивното музичко оформување ги опфаќа сите фази на византиската невматска нотација почнувајќи од екфонетската па сè до неовизантиската или Кукузелова нотација. Традицијата на Климентовата школа продолжува и во наредниот период кога Македонија се наоѓа под власта на соседните словенски (српски и бугарски) феудални господари и кога се чувствува дејноста на домашните духовно-музички творци. Примерот на најзначајниот невматски ракопис наречен [[Болоњски псалтир]] создаден во XIII век во охридското село [[Рамне (Охридско)|Равне]] или Рамне, го потврдува тоа. Римјаните успеале да ја зачуваат културната доминација во Охрид(седиштето на архиепископијата) и во наредните векови, но селата и манастирите во пошироките региони во Македонија не престанале да негуваат словенска писменост. Се претпоставува дека Болоњскиот псалтир е препис од оригинал кој датира од времето на Климент. Овој редок кирилски ракопис содржи и музички знаци, чие разјаснување сè уште не е извршено. Кога говориме за периодот од XII - XIV век, да додадеме дека старото традиционално македонско црковно пеење се повлекува не само низ литургиските напеви во помалите места и [[манастир]]ите, туку и низ црковната музика во новоизградените храмови од страна на соседните владетели, каде мнозина од монасите и црковните пејачи биле најверојатно родум од најблиските места. Проблемот на влијанијата што доведуваат до мутации во одвивањето на основната развојна линија на црковното пеење е често разгледуван проблем. Покрај земните влијанија на националните духовни пеења, истражувачите го акцентираат прашањето за влијанието на [[фолклор]]от врз црковното пеење. Нема сомневање дека богатиот македонски музички фолклор постојано вршел влијание вез нашето духовно-музичко творештво. Реформата на ромејската духовна музика од XIV век е поврзана со името на [[Јован Кукузел]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на македонската музика]] [[Категорија:Македонија во средниот век|Музика]] ag5com768mwztzqqf29dn62qr6u1d22 Анелија 0 1250425 5578913 5562071 2026-06-19T13:19:13Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5578913 wikitext text/x-wiki {{превод}}{{Infobox musical artist |name =Анелија |background = solo_singer |image = Anelia 2007.jpg |caption = |birth_name =Анелија Георгиева Атанасова |alias = |birth_date = {{роден на|1|јули|1982}} |birth_place ={{роден во|Стара Загора}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2002 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Преслава]],[[Емануела]] |website = }} '''Анелија''' ({{роден во|Стара Загора}}, {{роден на|1|јули|1982}}) — бугарска поп-фолк пејачка. == Дискографија == === Албуми === * [[Погледни ме в очите (албум)]] (2002) * [[Не поглеждай назад]] (2004) * [[Всичко води към теб (албум)|Всичко води към теб]] (2005) * [[Пепел от рози]] (2006) * [[Единствен ти (албум)]] (2008) * [[Добрата, лошата]] (2010) * [[Игри за напреднали (албум)|Игри за напреднали]] (2011) * [[Феноменална]] (2014) * [[Дай ми още]] (2018) * [[TBA]] (2026) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Чужди устни'' || 2002 || Николај Скерлев |- | ''Погледни ме в очите'' || 2002 || Румен Атанасов/Георги Колев |- | ''Погледни ме в очите – remix'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Само мене нямаш'' || 2003 || Георги Колев |- | ''Обичай ме'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Искам те'' || 2004 || Николај Скерлев |- |'' За теб любов'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не знаеш'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не поглеждай назад'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Всичко води към теб'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Как предаде любовта'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Не спирай'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Не мога да спра да те обичам'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''До зори'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Само за миг'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Вятър в косите ти'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Ден без теб'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Щом си до мен'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Ти си слънцето в мен'' || 2007 || Тенчо Јанчев |- | ''Завинаги'' || 2007 || Васил Стефанов |- | ''Единствен ти'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дъх'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Следа от любовта'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Все едно ми е'' || 2008 || Тенчо Јанчев |- | ''Трети път'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Поръчай пак'' || 2008 || Николај Скерлев |- | ''Продължавам'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Не ме принуждавай'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Добрата, лошата'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две неща'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2009 || Николај Скерлев |- | ''Ако с теб не съм'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Обичам те – remix'' || 2010 || Николај Скерлев |- | ''Четири секунди'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Раздялата'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Така ме кефиш'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Проба-грешка – remix'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Игри за напреднали'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Сложно-невъзможно'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Яко ми действаш'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Не исках да те нараня'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Да ти викна ли такси'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Виж ме сега'' || 2012 || Васил Стефанов |- | ''Аз и ти'' || 2013 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Искам те, полудявам'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Няма да съм друга'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Предадох те'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Феноменална'' || 2014 || Александар Моллов |- | ''Твоя съм'' || 2014 || Николај Нанков |- | ''Изведнъж'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не мога да губя'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Генерал'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Сърцето ще плати'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Аз съм дяволът'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Гот ми е'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''В моя ум'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Моят мъж'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дай ми още'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Колеги'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''За патрона'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Кажи ми'' || 2017 || Георги Марков |- | ''На Маями'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''С тебе ми е най'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Зоопарк'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Бръммм'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2018 || Радина Миленчева |- | ''Копакабана'' || 2018 || Стефан Маринов |- | ''Просяци'' || 2018 || Bashmotion |- | ''Подлудяваш ме'' || 2018 || Александар Моллов |- | ''Сърцето ми'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Заради теб'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Шампион'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Гъзарка'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Ти си'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Милион'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Пие ми се'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Двама'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Котка'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Влез, влез'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Няма драма'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Наранихме се'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Към вратата'' || 2022 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любо(в)'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Loca, loca'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Нямаш мене'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Не можеш да ме замениш'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | '' Цял живот '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Съжалявам '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Буря'' || 2024 || Chameleon |- | ''Имам друг '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Party'' || 2024 || Chameleon |- | ''Мой'' || 2025 || Стефан Маринов |- | ''До събота'' || 2025 || Bashmotion |- | ''Фирмата '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''Влюбен до уши '' || 2025|| Bashmotion |- | ''Великан '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''След 100 години'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Заби ми ножа'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Вярно с оригинала'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Живи луѓе]] qu8z0hvhcjekozr19swoaatr8r670ff Теодора Џехверовиќ 0 1250984 5579089 5572708 2026-06-20T01:53:13Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5579089 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Теодора|background=solo_singer|image=|caption=|birth_name=Теодора Џехверовиќ|alias=|birth_date={{Роден на и возраст|1997|2|10}}|birth_place={{роден во|Качарево}}|origin=[[Србија]]|occupation=[[пејачка]]|genre=[[поп-музика]], [[R&B|Р&Б]]|years_active=2015–сѐ уште|instrument=вокал|First_album=|Latest_album= |Notable_albums=|Notable_songs=|label=|associated_acts=[[Емина Јаховиќ]]|website=}} '''Теодора Џехверовиќ''' ({{роден во|Качарево}}, {{роден на|10|февруари|1997}}) — српска поп и {{Безпрелом|[[R&B|Р&Б]]-пејачка}} од босанско потекло. ==Дискографија== ===Албуми=== *''[[Борбена]]'' (2019) *''[[Жена без адресе]]'' (2024) ===Спотови=== {|class="wikitable" |- !Спот!!Година!!Режисер |- |''У 4 ока''||2016|| Tropical life is fun |- |''Гледај мене''||2017|| Visual Fever |- |''Хијена''||2017||Давид Љубеновиќ |- |''Пирана''||2017||Борис Зец |- |''Кулира''||2017|| Visual Fever |- |''Кристијан Греј''||2018||Давид Љубеновиќ |- |''Црни витез''||2018||Давид Љубеновиќ |- |''Рари''||2018||Давид Љубеновиќ |- |''Комиран''||2018||Ведад Јашаревиќ |- |''Линија''||2019||Давид Љубеновиќ |- |''Story''||2019||Андреј Илиќ |- |''Tom Ford''||2019||Борис Зец |- |''Гаде''||2019||Борис Зец |- |''Алтернатива''||2019||Давид Љубеновиќ |- |''Борбена''||2019||Петар Драшковиќ |- |''Чаролија''||2019||Љуба Радојевиќ |- |''Каиро''||2019||Давид Љубеновиќ |- |''Нокаут''||2019||Борис Зец |- |''Треси треси''||2019||Давид Љубеновиќ |- |''Gasolina''||2020|| DffrntVibe |- |''Вуду''||2020||Давид Љубеновиќ |- |''Трезна''||2020||Давид Љубеновиќ |- |''Mashup''||2020|| |- |''Воли ме, воли ме''||2021||Давид Љубеновиќ |- |''Candy''||2021||Давид Љубеновиќ |- |''Малена''||2021||Борис Зец |- |''Ву''||2021||Давид Љубеновиќ |- |''Кучка''||2021||Давид Љубеновиќ |- |''Мост на Ади''||2022||Љуба |- |''Твоје магије''||2022||Љуба |- |''Контроверзне''||2022|| DffrntVibe |- |''Bleff''||2022||Вук Недељковиќ |- |''Aventador''||2022|| DffrntVibe |- |''Drift''||2023|| DffrntVibe |- |''Полумесец'||2023||Мина Дишљенковиќ |- |''Летња авантура''||2023||Били Д., Б. Гордан, Никола Наумовски |- |''Ice''||2023||Анже Шкрубе |- |''Карма''||2024||Љуба |- |''Жена без адресе''||2024||Љуба |- |''Чука''||2024||Игор Жечевиќ |- |''Aya Sofya''||2024||Игор Жечевиќ |- |''Водолија''||2024||Игор Жечевиќ |- |''Београде''||2024||Љуба |- |''Шта би ти''||2024||Теодора,Игор Жечевиќ |- |''Брука''||2024||Игор Жечевиќ |- |''Остављаш''||2024||Игор Жечевиќ |- |''Намера''||2024||Марко Будимировиќ Будан, Илија Николиќ Подливски |- |''Cinema''||2024||Љуба |- |''Bad''|| 2025||Владимир Бјелобаба |- |''Дивља''|| 2025||Владимир Бјелобаба |- |''Дијаманти''|| 2025||Игор Жећевић |- |''6 ујутру''|| 2025 ||New Era Digital |- |''Змија''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- |''План Б''|| 2026 || |- |''Манекенка''|| 2026 || |- |''Deja vu''|| 2026 || |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Српски пејачи]] qb034pm0aqku46pwcs8806dcoccq6po Категорија:Цркви во Горичката епархија 14 1276992 5579027 4647633 2026-06-19T19:30:26Z SpectralWiz 106165 SpectralWiz ја премести страницата [[Категорија:Цркви во Горичката митрополија]] на [[Категорија:Цркви во Горичката епархија]] 4647633 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Цркви на Албанската православна црква по митрополија|Горичка]] [[Категорија:Горичка митрополија]] oss48a4033o7a3docxtvamrp9p498r2 5579030 5579027 2026-06-19T19:34:25Z SpectralWiz 106165 5579030 wikitext text/x-wiki {{Брзобришење|погрешно напишан наслов}} bvt4n86gfmxxw7sb32v8753au30ih16 Википедија:Уредувачки денови 2022 4 1286164 5579087 5512191 2026-06-20T01:48:41Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Caf_llogo.png]] со [[File:Caf_llogo.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: png > svg). 5579087 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[U U u petak Knowledge Logo.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:To Д}} Во текот на 2022 година бил одржан 101 '''[[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки ден]]'''. Уредувачките денови биле изведени во текот на еден ден од 24 часа, со почеток во 00:00 и крај во 23:59 истиот ден. Предвид биле земени сите создадени или подобрени статии, предлошки и модули на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Одржани денови == === Дела од Петар Илич Чајковски === [[Податотека:Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Петар Илич Чајковски“]] На 4 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Петар Илич Чајковски“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Петар Илич Чајковски можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Шаблон:Пётр Чайковский]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Петар Илич Чајковски]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Петар Илич Чајковски]] (Н)|[[Заспаната убавица (балет)]] (Н)|[[Евгениј Онегин (опера)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Симфонија бр. 6 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија бр. 5 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија Манфред]] (Н)|[[Симфонија бр. 4 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија Манфред]] (Н)|[[Симфонија бр. 3 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија бр. 2 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија бр. 1 (Чајковски)]] (Н)|[[Симфонија во Е-дур (Чајковски)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Луња (Чајковски)]] (Н)|[[Војвода (симфониска балада)]] (Н)|[[Словенски марш]] (Н)|[[Свечена увертира на данската државна химна]] (Н)|[[Марш за свеченото крунисување]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Прилепско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|120п|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Прилепско“]] На 6 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Прилепско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Прилепско било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/Материјал.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Вирои (Вепрчани)]] (Н)|[[Градиште (Вепрчани)]] (Н)|[[Завир (Вепрчани)]] (Н)|[[Селска Црква (Вепрчани)]] (Н)|[[Солишта (Вепрчани)]] (Н)|[[Св. Димитрија (Вепрчани)]] (Н)|[[Баево Трло (Дуње)]] (Н)|[[Грамаѓе (Дуње)]] (Н)|[[Дејчин Гроб (Дуње)]] (Н)|[[Малево Село (Дуње)]] (Н)|[[Прчинога (Дуње)]] (Н)|[[Во Селото (Полчиште)]] (Н)|[[Јолева Ограда (Полчиште)]] (Н)|[[Тамбурџиева Нива (Полчиште)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnnitke]] | {{подреден список|[[Грамаѓе (Кален)]] (Н)|[[Катун (Кален)]] (Н)|[[Маркови Кули (Кален)]] (Н)|[[Темник (Кален)]] (Н)|[[Трпчева Црква (Кален)]] (Н)|[[Св. Спас (Кален)]] (Н)|[[Црквиште (Кален)]] (Н)|[[Али Чаир (Прилеп)]] (Н)|[[Баба (Прилеп)]] (Н)|[[Бакалица (Прилеп)]] (Н)|[[Болница (Прилеп)]] (Н)|[[Бончеица (Прилеп)]] (Н)|[[Долно Садово (Прилеп)]] (Н)|[[Каменица (Прилеп)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Рембрант === [[Податотека:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики од Рембрант“]] На 11 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Рембрант“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Рембрант можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie schilderijen Rembrandt]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Рембрант]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Портрет на маж (Рембрант, Њујорк)]] (Н)|[[Еврејска невеста]] (Н)|[[Минерва (слика)]] (Н)|[[Свети Вартоломеј (Рембрант)]] (Н)|[[Предел со замок]] (Н)|[[Богородица и Младенецот со мачка]] (Н)|[[Хомер ги диктира своите стихови]] (Н)|[[Титус како монах]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Рембрант]] (Н)|[[Претставници на еснафот на трговци со ткаенини]] (Н)|[[Млада жена со куче в скут]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Смртта на Богородица (Рембрант)]] (Н)|[[Доктор Фауст (Рембрант)]] (Н)|[[Рембрант се смее]] (Н)|[[Автопортрет со горжет]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Астрономски инструменти === [[Податотека:Circumferentor, Table of Surveying, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Астрономски инструменти“]] На 13 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Астрономски инструменти“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за астрономските инструменти можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of astronomical instruments]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Астрариум]] (Н)|[[Трепкачки споредувач]] (Н)|[[Кантерберски астролапски квадрант]] (Н)|[[Челатоне]] (Н)|[[Список на астрономски инструменти]] (Н)|[[Космолаб]] (Н)|[[Екваторски прстен]] (Н)|[[Диоптра]] (Н)|[[Трикветрум (астрономија)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:JanaBog|JanaBog]] | {{подреден список|[[Фотометар]] (Н)|[[Астролаб]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Светско наследство во Африка === [[Податотека:World Heritage Logo.png|десно|180п|Уредувачки ден „Светско наследство во Африка“]] На 18 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Светско наследство во Африка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за светското наследство во Африка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of World Heritage Sites in Africa]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Национален парк Ивиндо]] (Н)|[[Типаза]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела на Оноре де Балзак === [[Податотека:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Дела на Оноре де Балзак“]] На 20 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела на Оноре де Балзак“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Оноре де Балзак можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Honoré de Balzac]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Оноре де Балзак]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Оноре де Балзак]] (Н)|[[Епизода од времето на Јакобинската диктатура]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Гобсек]] (Н)|[[Порака (Балзак)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Селски лекар ‎]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Народи во Русија === [[Податотека:Two largest ethnic minority by federal subject 2010.jpg|десно|260п|Уредувачки ден „Народи во Русија“]] На 25 јануари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Народи во Русија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за народите во Русија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Шаблон:Народы России]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Народи во Русија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Рутулци]] (Н)|[[Телеути]] (Н)|[[Челканци]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дрварска опрема === [[Податотека:Chainsaw symbol 2010-02-16.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Дрварска опрема“]] На 27 јануари 2022 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дрварска опрема“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за дрварската опрема може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Forestry tools]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Реласкоп]] (Н)|[[Камион за сеча]] (Н)|[[Обележувачка секира]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Римски провинции === [[Податотека:Provinciaromana-Acaia-pt.svg|десно|240п|Уредувачки ден „Римски провинции“]] На 1 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Римски провинции“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за римските провинции можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на латински јазик: ** [[:la:Formula:Provinciae Romanae]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Римски провинции (117 година)]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Епир (римска провинција)]] (Н)|[[Асирија (римска провинција)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Талисмани === [[Податотека:Evil Eye.svg|десно|160п|Уредувачки ден „Талисмани“]] На 3 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Талисмани“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за талисманите можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Amulets and talismans]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Попет]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Волфганг Амадеус Моцарт === [[Податотека:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Волфганг Амадеус Моцарт“]] На 8 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Волфганг Амадеус Моцарт“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Волфганг Амадеус Моцарт можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на германски јазик: ** [[:de:Liste der Werke Wolfgang Amadeus Mozarts]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Опери од Моцарт]] (Н)|[[Таму ќе си дадеме рака]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тамос, крал на Египет]] (Н)|[[О, колку сакам да победам]] (Н)|[[Моето богатство]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] |{{подреден список|[[Список на концерти за пијано на Моцарт]] (Н)|[[Список на симфониите на Волфганг Амадеус Моцарт]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dentedeleone|Dentedeleone]] | {{подреден список|[[Грабнување од сарајот]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|120п|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко“]] На 10 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кавадаречко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кавадаречко било препорачува да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/Материјал.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кавадаречко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Падарница (Страгово)]] (Н)|[[Долевица (Рожден)]] (Н)|[[Дупкарови Колиби (Рожден)]] (Н)|[[Ѓоновица (Рожден)]] (Н)|[[Извор (Рожден)]] (Н)|[[Крушите (Рожден)]] (Н)|[[Манастир (Рожден)]] (Н)|[[Пештерна Црква (Рожден)]] (Н)|[[Плочите (Рожден)]] (Н)|[[Рамниште (Рожден)]] (Н)|[[Рачеви Плевни (Рожден)]] (Н)|[[Рулевец (Рожден)]] (Н)|[[Сиви Кладенец (Рожден)]] (Н)|[[Чакови Колиби (Рожден)]] (Н)|[[Арничко (Рожден)]] (П)|[[Градиште (Рожден)]] (П)|[[Св. Петар (Рожден)]] (П)|[[Дабица (Фариш)]] (Н)|[[Св. Богородица (Фариш)]] (Н)|[[Селиште (Фариш)]] (Н)|[[Стража (Фариш)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Бела Тумба (Бегниште)]] (Н)|[[Грамаѓе (Бегниште)]] (Н)|[[Кула (Бегниште)]] (П)|[[Марково Кале (Бегниште)]] (Н)|[[Мартиница (Бегниште)]] (Н)|[[Писан Камен (Бегниште)]] (Н)|[[Почивало (Бегниште)]] (Н)|[[Рамниште (Бегниште)]] (Н)|[[Сува Гора (Бегниште)]] (Н)|[[Црвено Брдо (Бегниште)]] (П)|[[Чермец (Бегниште)]] (П)|[[Градиште (Бојанчиште)]] (Н)|[[Лозата (Бојанчиште)]] (Н)|[[Св. Атанас (Бојанчиште)]] (Н)|[[Ограѓе (Бохула)]] (Н)|[[Петрошница (Бохула)]] (Н)|[[Страната (Бохула)]] (Н)|[[Градиште (Брушани)]] (Н)|[[Овчаров Гроб (Брушани)]] (Н)|[[Старо Село (Брушани)]] (Н)|[[Тиквеш (Брушани)]] (Н)|[[Амидеја (Ваташа)]] (Н)|[[Грнеица (Ваташа)]] (Н)|[[Калница (Ваташа)]] (Н)|[[Паракелова Глава (Ваташа)]] (П)|[[Сува Чешма (Ваташа)]] (Н)|[[Чоралица (Ваташа)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Поточе (Сирково)]] (Н)|[[Сирките (Сирково)]] (Н)|[[Струплива Чешма (Сирково)]] (Н)|[[Табаница (Сирково)]] (Н)|[[Чернец (Сирково)]] (Н)|[[Големи Лозја (Ресава)]] (Н)|[[Градевица (Ресава)]] (Н)|[[Диво Бачило (Ресава)]] (Н)|[[Ежовите Падини (Ресава)]] (Н)|[[Лака (Ресава)]] (Н)|[[Манастир Тиквеш (Ресава)]] (Н)|[[Подрид (Ресава)]] (Н)|[[Разбиеница (Ресава)]] (Н)|[[Стари Лозја (Ресава)]] (Н)|[[Ушите (Ресава)]] (Н)|[[Црвениково Брдо (Ресава)]] (Н)|[[Шакалица (Ресава)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Арамиска Пештера (Гарниково)]] (Н)|[[Грамади (Гарниково)]] (Н)|[[Граѓа Нива (Гарниково) ]] (Н)|[[Дабјето (Гарниково) ]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Драми од Едвард Олби === [[Податотека:EdwardAlbee.jpg|десно|210п|Уредувачки ден „Драми од Едвард Олби“]] На 15 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Драми од Едвард Олби“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Едвард Олби можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Edward Albee]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Лолита (драма)]] (Н)|[[Мене, себеси и јас (драма)]] (Н)|[[Смртта на Беси Смит]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Кој се плаши од Вирџинија Вулф?]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley - Rest along the Stream. Edge of the Wood - Google Art Project.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Слики од Алфред Сисли“]] На 17 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Алфред Сисли можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Alfred Sisley]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Селото Воазен]] (Н)|[[Сена кај Буживал]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Ливада (Алфред Сисли)]] (Н)|[[Патот на машината, Лувесјен (Алфред Сисли)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Алфред Сисли]] (Н)|[[Улица во Марли]] (Н)|[[Поплава во Пор-Марли]] (Н)|[[Каналот Лоан во зима]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови круни === [[Податотека:Crown of Saint Edward Heraldry.svg|десно|170п|Уредувачки ден „Видови круни“]] На 22 февруари 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Видови круни“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите круни можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Types of crowns]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови круни]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Предлошка:Видови круни]] (Н)|[[Античка круна]] (Н)|[[Астрална круна]] (Н)|[[Дијадема]] (Н)|[[Круна]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Лачна круна]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Крст (круна)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Вулкани во Средна Америка === [[Податотека:Emoji u1f30b.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Вулкани во Средна Америка“]] На 24 февруари 2022 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Вулкани во Средна Америка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за вулканите во Средна Америка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Central American volcanoes]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Вулкани во Средна Америка]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Filip Kliment|Filip Kliment]] | {{подреден список|[[Чинго]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Petar Kliment|Petar Kliment]] | {{подреден список|[[Тахумулко (вулкан)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Сан Педро (вулкан)]] (Н)|[[Мојута (вулкан)]] (Н)|[[Хумај]] (Н)|[[Куилапа-Барбарена]] (Н)|[[Список на вулкани во Гватемала]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:ZlatkoPyotr|ZlatkoPyotr]] | {{подреден список|[[Усулутан (вулкан)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Римски патишта === [[Податотека:Roman Empire 125 general map (Red roads).svg|десно|240п|Уредувачки ден „Римски патишта“]] На 1 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Римски патишта“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за римските патишта можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на латински јазик: ** [[:la:Formula:Antiquae viae Romanae]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Римски патишта]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Вија Апија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Предлошка:Римски патишта]] (П)|[[Вија Марис]] (П)|[[Вија Адријана]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Вија Агрипа]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Вија Корнелија]] (Н)|[[Вија Анија]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вија Гемина]] (Н)|[[Вија Трајана]] (Н)|[[Римски патишта]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Stojanovski04|Stojanovski04]] | {{подреден список|[[Вија Јулија Августа]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Опери од Џузепе Верди === [[Податотека:Giuseppe Verdi by Giovanni Boldini.jpg|десно|170п|Уредувачки ден „Опери од Џузепе Верди“]] На 3 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Опери од Џузепе Верди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за оперите од Џузепе Верди можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Giuseppe Verdi]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џузепе Верди]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Џузепе Верди]] (Н)|[[Отело (опера)]] (Н)|[[Јованка Орлеанка (опера)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dentedeleone|Dentedeleone]] | {{подреден список|[[Ернани (опера)]] (Н)|[[Гусар (опера)]] (Н}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Небесна Аида]] (Н)|[[Прекрасна ќерка на љубовта]] (Н)|[[Хорот на Циганите]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Жени === [[Податотека:FemalePink.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Жени“]] На 8 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Жени“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за жени можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Women]] Дополнително било препорачано да се користи Македонската енциклопедија, односно: * „[http://promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf Македонска енциклопедија (том 1, А-Љ)]“. Македонска академија на науките и уметностите. Скопје. 2009. ISBN 978-608-203-023-4; 978-608-203-024-1. * „[http://promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf Македонска енциклопедија (том 2, М-Ш)]“. Македонска академија на науките и уметностите. Скопје. 2009. ISBN 978-608-203-023-4; 978-608-203-024-1. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Елизабета Бахтовска]] (Н)|[[Соња Лапатанов]] (Н)|[[Магдалена Хаџи-Коста Јосифовска]] (Н)|[[Олга Наумовска]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Сања Шојлевска]] (Н)|[[Марија Шољакова]] (Н)|[[Милица Шперовиќ-Рибарски]] (Н)|[[Анета Шукарова]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Стојна Вангеловска]] (П)|[[Штефанија Жипа]] (Н)|[[Дорина Емилија Карбуне]] (Н)|[[Викторина Бора]] (Н)|[[Јулија Куреа]] (Н)|[[Екатерина Џукева]] (Н)|[[Јана Динева]] (Н)|[[Надежда Цветковска]] (Н)|[[Бедрија Беговска]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Валути во оптек === [[Податотека:AIGA Currency Exchange - Euro.svg|десно|190п|Уредувачки ден „Валути во оптек“]] На 10 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Валути во оптек“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за валути во оптек можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Circulating currencies]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Justaphoto.ap|Justaphoto.ap]] | {{подреден список|[[Јеменски ријал]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Македонски дени]] (Н)|[[Виетнамски донг]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dentedeleone|dentedeleone]] | {{подреден список|[[Катарски ријал]] (Н) |[[Нов израелски шекел]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Суринамски долар]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Леонардо да Винчи === [[Податотека:Leonardo da Vinci, Salvator Mundi, c.1500, oil on walnut, 45.4 × 65.6 cm.jpg|десно|160п|Уредувачки ден „Слики од Леонардо да Винчи“]] На 15 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Леонардо да Винчи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Леонардо да Винчи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на италијански јазик: ** [[:it:Dipinti di Leonardo da Vinci]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Леонардо да Винчи]] (Н)|[[Мадона со каранфил]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Лице на девојка]] (Н)|[[Христова глава (Леонардо)]] (Н)|[[Студии за фетусот во утробата]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Исусовото крштевање (слика)|Исусовото крштевање]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Велешко === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|120п|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Велешко“]] На 17 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Велешко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Велешко било препорачано да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/Материјал.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Велешко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Горна Црква (Ногаевци)]] (Н)|[[Грамади (Ногаевци)]] (Н)|[[Задружен Блок (Ногаевци)]] (Н)|[[Лисички Дупки (Ногаевци)]] (Н)|[[Ограѓе (Ногаевци)]] (Н)|[[Црвеници (Ногаевци)]] (Н)|[[Врчва (Скачинци)]] (Н)|[[Долни Дабје (Скачинци)]] (Н)|[[Кале (Скачинци)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Долно Селиште (Убого)]] (Н)|[[Ногаевски Пат (Убого)]] (Н)|[[Чукар (Убого)]] (Н)|[[Дабје (Еловец)]] (Н)|[[Мери (Еловец)]] (Н)|[[Скривница (Еловец)]] (Н)|[[Грамаѓе (Извор)]] (Н)|[[Ѕунивер (Извор)]] (Н)|[[Оџовица (Извор)]] (Н)|[[Стара Црква (Извор)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Селиште (Подлес)]] (Н)|[[Ридот (Подлес)]] (Н)|[[Прдловец (Подлес)]] (Н)|[[Лозје (Подлес)]] (Н)|[[Грамаѓе (Долно Чичево)]] (Н)|[[Кале (Долно Чичево)]] (Н)|[[Мало Кале (Долно Чичево)]] (Н)|[[Озор (Долно Чичево)]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Николај Гогољ === [[Податотека:N.Gogol by F.Moller (1840, Tretyakov gallery).jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Николај Гогољ“]] На 22 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Николај Гогољ“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Николај Гогољ можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на руски јазик: ** [[:ru:Шаблон:Николай Васильевич Гоголь]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Николај Гогољ]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Мајска ноќ, или задавената свршеница]] (Н)|[[Изгубеното писмо]] (Н)|[[Бадник (Гогољ)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Сорочински панаѓур (повест)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Коцкари (драма)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Скапоцени камења === [[Податотека:Gem.pebbles.800pix.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Скапоцени камења“]] На 24 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Скапоцени камења“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за скапоцените камења можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Gemstones]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Скапоцени камења]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Gdimovska13|Gdimovska13]] |{{подреден список|[[Родолит]] (Н)|[[Малахит]] (Н)|[[Родонит]] (Н)|[[Амазонит]] (Н)|[[Танзанит]] (Н)|[[Елбаит]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Чароит]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Лазурит]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Покраини во Индонезија === [[Податотека:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|десно|170п|Уредувачки ден „Покраини во Индонезија“]] На 29 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Покраини во Индонезија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за покраините во Индонезија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на индонезиски јазик: ** [[:id:Templat:Provinsi di Indonesia]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Покраини во Индонезија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Западен Сулавеси]] (Н)|[[Џамби]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Источна Јава]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Историски валути === [[Податотека:Corinth stater, 555-515 BC.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Историски валути“]] На 31 март 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Историски валути“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за историските валути можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of historical currencies]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тирски шекел]] (Н)|[[Флорин]] (Н)|[[Југословенска круна]] (Н)|[[Замбиска фунта]] (Н)|[[Мексикански реал]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дукат]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Археолошки наоѓалишта во Кумановско === [[Податотека:Macedonian archaeology stub icon.svg|десно|120п|Уредувачки ден „Археолошки наоѓалишта во Кумановско“]] На 5 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Археолошки наоѓалишта во Кумановско“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за археолошките наоѓалишта во Кумановско било препорачува да се користи извадок од следната книга којашто е достапна на Википедија на македонски јазик: * Коцо, Димче (1996). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/mk/e/ef/Материјал.pdf Археолошка карта на Република Македонија]. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на археолошки наоѓалишта во Кумановско]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Еленец (Бељаковце)]] (Н)|[[Мало Градиште (Бељаковце)]] (Н)|[[Св. Петка (Бељаковце)]] (Н)|[[Аниште (Доброшане)]] (Н)|[[Дервен (Доброшане)]] (Н)|[[Момина Бавча (Доброшане)]] (Н)|[[Орловац (Доброшане)]] (Н)|[[Грамади (Мургаш)]] (Н)|[[Кула (Мургаш)]] (Н)|[[Лиска (Градиште)]] (Н)|[[Св. Ѓорѓи (Градиште)]] (Н)|[[Трнци (Градиште)]] (Н)|[[Ќерамидница (Градиште)]] (Н)|[[Чукаре (Градиште)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Селиште (Коинце)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Резина (Виштица)]] (Н)|[[Црква (Виштица)]] (Н)|[[Гури Крис (Лојане)]] (Н)|[[Лојане (археолошко наоѓалиште)]] (Н)|[[Василево Градиште (Матејче)]] (Н)|[[Селиште (Матејче)]] (Н)|[[Мало Опае (Опае)]] (Н)|[[Папушина (Опае)]] (Н)|[[Боцеви Бресја (Вак’в)]] (Н)|[[Дренче (Винце)]] (Н)|[[Јазбина (Винце)]] (Н)|[[Кале (Винце)]] (Н)|[[Леска (Винце)]] (Н)|[[Црквиште (Винце)]] (Н)|[[Островица (Живиње)]] (Н)|[[Св. Петка (Живиње)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Османов Дол (Студена Бара)]] (Н)|[[Св. Богородица (Студена Бара)]] (Н)|[[Смрковец (Стрновац)]] (Н)|[[Чуки (Стрновац)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === {{главна|Википедија:Меѓународен ден на Ромите 2022}} [[Податотека:Emil Volkers Zigeunerlager vor Düsseldorf.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот бил дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2022 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто имала за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите било препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2022/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2022“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Сточлен ромски оркестар]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Срѓан Шајн]] (Н)|[[Рудолф Саркози]] (Н)|[[Антонија Ла Негра]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Антонио Вивалди === [[Податотека:Vivaldi.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Антонио Вивалди“]] На 12 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Антонио Вивалди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Антонио Вивалди можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, како и дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Antonio Vivaldi]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Скендербег (опера)]] (Н)|[[Предлошка:Infobox opera]] (Н)|[[Големиот Могулец]] (Н)|[[Тјетеберга]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Стабат Матер (Вивалди)]] (Н)|[[Магнификат (Вивалди)]] (Н)|[[Господе (Вивалди)]] (Н)|[[Верувам (Вивалди)]] (Н)|[[Глорија (Вивалди)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Семирамида (Вивалди)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сообраќајни знаци за опасност === [[Податотека:Serbia road sign I-10.svg|десно|180п|Уредувачки ден „Сообраќајни знаци за опасност“]] На 14 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Сообраќајни знаци за опасност“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сообраќајните знаци за опасност било препорачува да се користи поглавјето 2.1. Знаци за опасност од [https://dejure.mk/zakon/pravilnik-za-soobrakjajnite-znaci-oprema-i-signalizacija-na-patot-2 Правилникот за сообраќајните знаци, опрема и сигнализација на патот]. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Знак за работи на патот]] (Н)|[[Знак за опасност на патот]] (Н)|[[Знак за крстосување на патишта со иста важност]] (Н)|[[Знак за опасна надолнина]] (Н)|[[Знак за опасна нагорнина]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Питер Бројгел Постариот === [[Податотека:Pieter Brueghel the Elder - The Dutch Proverbs - Google Art Project.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики од Питер Бројгел Постариот“]] На 19 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Питер Бројгел Постариот“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Питер Бројгел Постариот можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie oeuvre Pieter Bruegel de Oude]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Питер Бројгел Постариот]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Питер Бројгел Постариот]] (Н)|[[Страчка на бесилка]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Човекомразец (Бројгел)]] (Н)|[[Селанец и гнездокрадец]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Ловци во снег]] (Н)|[[Парабола за слепите]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Еколошки активисти === {{главна|Википедија:Вики за човековите права 2022}} [[Податотека:People's Climate Solidarity March Minnesota (34308696716).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Еколошки активисти“]] На 21 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Еколошки активисти“. Потфатот бил дел од меѓународната иницијатива „Вики за човековите права 2022“ којашто се одржува под крилатицата „Право на здрава животна средина“ и има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со човековите права и здравата животна средина на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за еколошки активисти можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Environmentalists]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Олга Цепилова]] (Н)|[[Јозеф Велек]] (Н)|[[Јоргос Кацадоракис]] (П)|[[Кори Џонсон]] (Н)|[[Дејвид Фиг]] (Н)|[[Марк Она]] (Н)|[[Хуан Пабло Орего]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Јохан Волфганг фон Гете === [[Податотека:Goethe (Stieler 1828).jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Јохан Волфганг фон Гете“]] На 26 април 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Јохан Волфганг фон Гете“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Јохан Волфганг фон Гете можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Johann Wolfgang von Goethe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:RamadanEdze|RamadanEdze]] | [[Клавиго (драма)|Клавиго]] (Н) |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Дмитриј Шостакович === [[Податотека:Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg|десно|170п|Уредувачки ден „Дела од Дмитриј Шостакович“]] На 3 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Дмитриј Шостакович“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Дмитриј Шостакович можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Dmitri Shostakovich]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дмитриј Шостакович]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Дмитриј Шостакович]] (Н)|[[Леди Макбет од Мценскиот Округ (опера)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Симфонија бр. 7 (Шостакович)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Голема молња]] (Н)|[[Пет фрагменти (Шостакович)]] (Н)|[[Свита за џез-оркестар бр. 1 (Шостакович)]] (Н)|[[Свита за џез-оркестар бр. 2 (Шостакович)]] (Н)|[[Новоросијски ѕвончиња]] (Н)|[[Интервизија (Шостакович)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Африкански фудбалски репрезентации === [[Податотека:Caf llogo.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Африкански фудбалски репрезентации“]] На 5 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Африкански фудбалски репрезентации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за африканските фудбалски репрезентации можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:CAF teams]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:CAF teams]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Лесото]] (Н)|[[Предлошка:Африкански фудбалски репрезентации]] (П)|[[Фудбалска репрезентација на Сомалија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Мароко]] (П)}} |- | 3 | [[Корисник:Професор 18+|Професор 18+]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Мали]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Египет]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Винсент ван Гог === [[Податотека:VanGogh-starry night ballance1.jpg|десно|210п|Уредувачки ден „Слики од Винсент ван Гог“]] На 10 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Винсент ван Гог“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Винсент ван Гог можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на холандски јазик: ** [[:nl:Sjabloon:Navigatie oeuvre Vincent van Gogh]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Винсент ван Гог]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Винсент ван Гог]] (Н)|[[Сламеници во Овер]] (Н)|[[Сиеста (Ван Гог)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Портрети на Винсент ван Гог]] (Н)|[[Ноќно кафе]] (Н)|[[Житно поле со гаврани]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Водомар (Ван Гог)]] (Н)|[[Селанка откопува компири]] (Н)|[[Мртва природа со сламена шапка]] (Н)|[[Патека во есен]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Зелени политички партии === {{главна|Википедија:Вики за човековите права 2022}} [[Податотека:Sunflower (Green symbol).svg|десно|190п|Уредувачки ден „Зелени политички партии“]] На 12 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Зелени политички партии“. Потфатот бил дел од меѓународната иницијатива „Вики за човековите права 2022“ којашто се одржала под крилатицата „Право на здрава животна средина“ и имала за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со човековите права и здравата животна средина на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за зелени политички партии можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Green political parties]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Зелени на Црна Гора]] (Н)|[[Зелени на Босна и Херцеговина]] (Н)|[[Еколози на Грција]] (Н)|[[Зелена партија на Малезија]] (Н)|[[Либерали за шуми]] (Н)|[[Зелена партија на Иран]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сообраќајни знаци за изречни наредби === [[Податотека:MK road sign 205.svg|десно|170п|Уредувачки ден „Сообраќајни знаци за изречни наредби“]] На 17 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Сообраќајни знаци за изречни наредби“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сообраќајните знаци за опасност било препорачува да се користи поглавјето 2.2. Знаци за изречни наредби од [https://dejure.mk/zakon/pravilnik-za-soobrakjajnite-znaci-oprema-i-signalizacija-na-patot-2 Правилникот за сообраќајните знаци, опрема и сигнализација на патот]. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Знак за крстосување со пат со првенство на минување]] (Н)|[[Знак за првенство на минување за возила од спротивна насока]] (Н)|[[Знак за забрана за сообраќај во двете насоки]] (Н)|[[Знак за забрана за сообраќај во една насока]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Морски струи и витли === [[Податотека:Corrientes-oceanicas.png|десно|250п|Уредувачки ден „Морски струи и витли“]] На 19 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Морски струи и витли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за морските струи и витли можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Ocean]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Мадагаскарска струја]] (Н)|[[Дејвидсонова струја]] (Н)|[[Лабрадорска струја]] (Н)|[[Карипска струја]] (Н)|[[Анголска струја]] (Н)|[[Гвинејска струја]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Драми од Горан Стефановски === [[Податотека:Горан Стефановски.jpg|десно|210п|Уредувачки ден „Драми од Горан Стефановски“]] На 24 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Драми од Горан Стефановски“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со македонската книжевност можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Дела на Горан Стефановски]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Јане Задрогаз]] (Н)|[[Лет во место]] (Н)|[[Хај-фај]] (Н)|[[Дупло дно]] (Н)|[[Тетовирани души]] (Н)|[[Црна дупка (драма)]] (Н)|[[Лонг плеј]] (Н)|[[Кула вавилонска (драма)]] (Н)|[[Чернодрински се враќа дома]] (Н)|[[Сараево (драма)]] (Н)|[[Сега му е мајката]] (Н)|[[Казабалкан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Национални паркови во Шведска === [[Податотека:Naturvårdsverket vapen.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Национални паркови во Шведска“]] На 26 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Национални паркови во Шведска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за националните паркови во Шведска можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на шведска јазик: ** [[:sv:Mall:Sveriges nationalparker]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Национални паркови во Шведска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Трестиклан (национален парк)]] (Н)|[[Тефсингдален (национален парк)]] (Н)|[[Пиелјекајсе (национален парк)]] (Н)|[[Нора Квил (национален парк)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Иван Ж|Иван Ж]] | {{подреден список|[[Јуре (национален парк)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Сообраќајни знаци за известување === [[Податотека:MK road sign 302.1.svg|десно|160п|Уредувачки ден „Сообраќајни знаци за известување“]] На 31 мај 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Сообраќајни знаци за известување“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сообраќајните знаци за опасност било препорачано да се користи поглавјето 2.3. Знаци за известување од [https://dejure.mk/zakon/pravilnik-za-soobrakjajnite-znaci-oprema-i-signalizacija-na-patot-2 Правилникот за сообраќајните знаци, опрема и сигнализација на патот]. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Знак за деца на патот]] (Н)|[[Знак за подземен пешачки премин]] (Н)|[[Знак за надземен пешачки премин]] (Н)|[[Знак за обележан пешачки премин]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Северноамерикански фудбалски репрезентации === [[Податотека:Concacaf logo.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Северноамерикански фудбалски репрезентации“]] На 2 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Северноамерикански фудбалски репрезентации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за северноамериканските фудбалски репрезентации можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:CONCACAF teams]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Предлошка:Северноамерикански фудбалски репрезентации]] (Н)|[[Фудбалска репрезентација на Туркс и Кајкос]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Опери од Кристоф Вилибалд Глук === [[Податотека:Joseph Siffred Duplessis - Christoph Willibald Gluck - Google Art Project.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Опери од Кристоф Вилибалд Глук“]] На 7 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Опери од Кристоф Вилибалд Глук“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за оперите од Кристоф Вилибалд Глук можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Christoph Willibald Gluck]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ехо и Нарцис (опера)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Македонски генерали === [[Податотека:Logo of the Army of the Republic of North Macedonia.svg|десно|180п|Уредувачки ден „Македонски генерали“]] На 9 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Македонски генерали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за воените генерали од Македонија било препорачува да се користи следната монографија: * Стојановски, Мирослав и Стојаноски, Борис (2017). „[https://www.arm.mil.mk/wp-content/uploads/2019/01/monografija-generali.pdf?fbclid=IwAR16iG9xJpPAYNgo3w4V2cbKasWdcKfTlps2S7FxdtJGoUBFewu1aLtGmT0 Воени генерали во Македонија (1943 - 2017)]“, второ издание. Скопје. Клуб на генерали на Република Македонија. ISBN 978-608-65955-2-4. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Миле Арнаутовски]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дане Петковски]] (Н)|[[Александар Спирковски]] (Н)|[[Миле Апостолски]] (Н)|[[Боце Перески]] (Н)|[[Јосиф Бошевски]] (Н)|[[Методија Ваневски]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Битола === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Битола“]] На 14 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Битола“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Битола било препорачано да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Битола]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Широк сокак“ бр. 85 (Битола)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Широк сокак“ бр. 58 (Битола)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Широк сокак“ бр. 41 (Битола)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Широк сокак“ бр. 49 (Битола)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Караорман“ бр. 9 (Битола)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Охридска“ бр. 100 (Битола)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Ежен Делакроа === [[Податотека:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Слики од Ежен Делакроа“]] На 16 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Ежен Делакроа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Ежен Делакроа можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Eugène Delacroix]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Ежен Делакроа]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Ежен Делакроа]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Битка кај Тајбур, 21 јули 1242 година]] (Н)|[[Султанот на Мароко (слика)]] (Н)|[[Арапски коњи како се борат во коњушница]] (Н)|[[Тигар со желка]] (Н)|[[Жена како гали папагал]] (Н)|[[Грција на урнатините на Мисолонги]] (Н)|[[Влегување на крстоносците во Цариград]] (Н)|[[Зајдисонце (Делакроа)]] (Н)|[[Лав како ждере зајак]] (Н)|[[Невестата од Абидос (Делакроа)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Портрет на Фредерик Шопен и Жорж Санд]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Ернест Хемингвеј === [[Податотека:ErnestHemingway.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Ернест Хемингвеј“]] На 21 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Ернест Хемингвеј“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Ернест Хемингвеј можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Ernest Hemingway]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Ернест Хемингвеј]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Ернест Хемингвеј]] (Н)|[[Пролетни буици]] (Н)|[[Смрт попладне]] (Н)|[[Библиографија на Ернест Хемингвеј]] (Н)|[[Еденска градина (Хемингвеј)]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Прилеп === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Прилеп“]] На 23 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Прилеп“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Прилеп било препорачано да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Прилеп]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Дуќан на ул. „Блаже Крсточанец“ бр. 1 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Блаже Крсточанец“ бр. 2 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Блаже Крсточанец“ бр. 3 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Блаже Крсточанец“ бр. 5 (Прилеп)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Дуќан на ул. „Цветан Димов“ бр. 2 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Цветан Димов“ бр. 6 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Цветан Димов“ бр. 6а (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 31 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 33 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 35 (Прилеп)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 3 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 4 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 5 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 10 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 11 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 12 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „29 Ноември“ бр. 14 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Рампе Стојаноски“ бр. 23 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Рампе Стојаноски“ бр. 25 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 5 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 7 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 9 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 11 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 13 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 15 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 17 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 19 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 21 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 23 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 23а (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 25 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 25а (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 27 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 33 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 35 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Борка Талески“ бр. 37 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 1 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 3 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 7 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 13 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 15 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 17 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 19 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 21 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 23 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Херој Карпош“ бр. 27 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 9 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 12 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 13 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 14 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 15 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 16 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 17 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 19 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 20 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 21 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 22 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 23 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 24 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 25 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 26 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 27 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 28 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 29 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Јане Сандански“ бр. 30 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 2 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 5 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 6 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 7 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 8 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 9 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 11 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 12 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 12а (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 14 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 15 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 18 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 19 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 21 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Стив Наумов“ бр. 25 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 37 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 39 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 43 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 45 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 47 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 48 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 49 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 50 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 52 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 54 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 56 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 58 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 60 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 62 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 64 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 66 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 68 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 70 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 72 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 74 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 76 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Илинденска“ бр. 78 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Орце Николов“ бр. 1 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Орце Николов“ бр. 9 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 1 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 3 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 4 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 5 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 7 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Лазо Попоски“ бр. 12 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Караорман“ бр. 32 (Прилеп)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Караорман“ бр. 36 (Прилеп)]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Химни на африкански држави === [[Податотека:National anthem of South Africa, p. 1.gif|десно|160п|Уредувачки ден „Химни на африкански држави“]] На 28 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Химни на африкански држави“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за химните на африканските држaви можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of national anthems]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Химна на Тунис]] (Н)|[[Предлошка:Африкански химни]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Химна на Нигер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Симфонии од Јозеф Хајдн === [[Податотека:Joseph Haydn.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Симфонии од Јозеф Хајдн“]] На 30 јуни 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Симфонии од Јозеф Хајдн“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за симфониите од Јозеф Хајдн можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на германски јазик: ** [[:de:Liste der Sinfonien Joseph Haydns]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Список на симфонии од Јозеф Хајдн]] (Н)|[[Симфонија бр. 81 (Хајдн)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Симфонија бр. 88 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 89 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 90 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 91 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 95 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 97 (Хајдн)]] (Н)|[[Симфонија бр. 102 (Хајдн)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Струга === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Струга“]] На 5 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Струга“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Струга било препорачува да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Струга]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 13 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 33 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 60 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 62 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 64 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 66 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 82 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 84 (Струга)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Димче Кошарко“ бр. 42 (Струга)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Азиски фудбалски репрезентации === [[Податотека:AFC text logo.png|десно|200п|Уредувачки ден „Азиски фудбалски репрезентации“]] На 7 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Азиски фудбалски репрезентации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за азиските фудбалски репрезентации можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:AFC teams]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Јужен Виетнам]] (Н)|[[Предлошка:Азиски фудбалски репрезентации]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] | {{подреден список|[[Фудбалска репрезентација на Иран]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Филипо Липи === [[Податотека:Filippo Lippi - Incoronazione della Vergine - Google Art Project.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики од Филипо Липи“]] На 12 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Филипо Липи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Филипо Липи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Filippo Lippi]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Сцени од животот на Дева Марија]] (Н)|[[Седум светци (Филипо Липи)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Дебар === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Дебар“]] На 14 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Дебар“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Дебар било препорачува да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Дебар]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „ЈНА“ бр. 33 (Дебар)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Петре Поповски“ бр. 9 (Дебар)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Лиман Каба“ бр. 22 (Дебар)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Кинески соѕвездија === [[Податотека:Suzhou star cartography.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Кинески соѕвездија“]] На 19 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Кинески соѕвездија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за кинеските соѕвездија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на кинески јазик: ** [[:zh:模板:中国古代星官]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Кинески соѕвездија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Срце (кинеско соѕвездие)]] (Н)|[[Опашка (кинеско соѕвездие)]] (Н)|[[Сито (кинеско соѕвездие)]] (Н)|[[Одаја (кинеско соѕвездие)]] (Н)|[[Жолт Змеј]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Владимир Набоков === [[Податотека:Vladimir Nabokov 1973.jpg|десно|160п|Уредувачки ден „Дела од Владимир Набоков“]] На 21 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Владимир Набоков“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Владимир Набоков можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Vladimir Nabokov]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Пролет во Фијалта]] (Н)|[[Музика (расказ)]] (Н)|[[Патник (расказ)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Кратово === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Кратово“]] На 26 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Кратово“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Кратово било препорачано да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Кратово]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Цветко Танев“ (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Гоце Делчев“ бр. 4 (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Глигор Пазавански“ бр. 22 (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Глигор Пазавански“ бр. 17 (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Планинска“ бр. 17 (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Коце Харалампиев“ бр. 1, ул. „Јосиф Даскалов“ бр. 58 (Кратово)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Христијан Тодоровски – Карпош“ бр. 1 (Кратово)]] (Н)|[[Соколова куќа (Кратово)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Политички идеологии === [[Податотека:Blue flag waving.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Политички идеологии“]] На 28 јули 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Политички идеологии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за политичките идеологии можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Political ideologies]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Политички идеологии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Луната1999|Луната1999]] | {{подреден список|[[Нихилизам]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Охрид === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Охрид“]] На 4 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Охрид“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Охрид било препорачано да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Охрид]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на Чаулеви]] (П)|[[Куќа на ул. „Цар Самоил“ бр. 55 (Охрид)]] (Н)|[[Куќа на Ламбески]] (П)|[[Куќа на Ајри Доко]] (П)|[[Куќа на Патчеви]] (П)|[[Куќа на Коле Котуше]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Куќа на Иван Каневче]] (Н)|[[Куќа на ул. „Стив Наумов“ бр. 14 (Охрид)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Композиции за пијано од Ерик Сати === [[Податотека:Satie Cropped.jpg|десно|170п|Уредувачки ден „Композиции за пијано од Ерик Сати“]] На 9 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Композиции за пијано од Ерик Сати“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за композициите за пијано од Ерик Сати можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Œuvres d'Erik Satie]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Erik Satie]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Je te veux]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Гносиени (Ерик Сати)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Прв менует]] (Н)|[[Танц (Сати)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Канцелариски материјал === [[Податотека:Faber-Castell Lead pencil 0.7.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Канцелариски материјал“]] На 11 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Канцелариски материјал“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за канцеларискиот материјал можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Stationery]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Шило (канцелариски материјал)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Писалка]] (Н)|[[Папка]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Струмица === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Струмица“]] На 16 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Струмица“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Струмица било препорачува да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Струмица]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Тодор Чучков“ бр. 8 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Тодор Чучков“ бр. 10 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Тодор Чучков“ бр. 14 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Тодор Чучков“ бр. 16 (Струмица)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Ванчо Прке“ бр. 2 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Први мај“ бр. 1 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Страшо Пинџур“ бр. 1 (Струмица)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Кирил и Методиј“ бр. 65 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 40 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 38 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 36 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 34 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 32 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 30 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 28б (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 28 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 27 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 26 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 25б (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 24 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 23а (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 23 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 22 (Струмица)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] | {{подреден список|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 1 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 3 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 5 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 6 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 7 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 9 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 10 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 11 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 12 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 13 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 14 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 15 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 16 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 17 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 18 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 20 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 21 (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 25в (Струмица)]] (Н)|[[Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 31 (Струмица)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Каспар Давид Фридрих === [[Податотека:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|десно|170п|Уредувачки ден „Слики од Каспар Давид Фридрих“]] На 18 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Каспар Давид Фридрих“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Каспар Давид Фридрих можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Caspar David Friedrich]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Колиба во снег]] (Н)|[[Нојбранденбург (уметничка слика)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Морето на мразот (Каспар Давид Фридрих)]] (Н)|[[Големиот залив (Каспар Давид Фридрих)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Планински предел со виножито]] (Н)|[[Зајдисонце (слика)]] (Н)|[[Жена со пајажина]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Жан Батист Поклен Молиер === [[Податотека:Pierre Mignard - Portrait de Jean-Baptiste Poquelin dit Molière (1622-1673) - Google Art Project (cropped).jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Жан Батист Поклен Молиер“]] На 23 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Жан Батист Поклен Молиер“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Жан Батист Поклен Молиер можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Molière]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Скржавец (Молиер)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Летечки лекар]] (Н)|[[Училиште за сопрузи]] (Н)|[[Амфитрион (Молиер)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Штип === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Штип“]] На 25 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Штип“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Штип се препорачува да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Штип]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 57 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 55 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 45 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 41 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 33 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 31 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 7 (Штип)]] (Н)|[[Објект на ул. „Гоце Делчев“ бр. 3 (Штип)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Апарати за домаќинство === [[Податотека:Breville.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Апарати за домаќинство“]] На 30 август 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Апарати за домаќинство“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за апарати за домаќинство можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of home appliances]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Кафемат]] (Н)|[[Инка]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Вафларник]] (Н)|[[Соковник]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Опери и арии од Џакомо Пучини === [[Податотека:GiacomoPuccini.jpg|десно|160п|Уредувачки ден „Опери и арии од Џакомо Пучини“]] На 1 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Опери и арии од Џакомо Пучини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за оперите и ариите од Џакомо Пучини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Giacomo Puccini]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Џакомо Пучини]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Signore, ascolta!]] (Н)|[[Non piangere, Liù]] (Н)|[[Ch'ella mi creda]] (Н)|[[Vissi d'arte]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Миса (Пучини)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше“]] На 6 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше било препорачано да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа – сопственик Алекса Муратовски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Блаже Шотаровски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственици Борис и Томо Бундалевски (Галичник)]] (П)|[[Куќа – сопственици Деспот и Мето Чаловски (Галичник)]] (Н)|[[Културно наследство на Македонија во Општина Маврово и Ростуше]] (П)|[[Куќа – сопственици Кузе и Вељо Чаловски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Меле Граорковски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственици Нико и Славко Филиповски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Никола Николовски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа на Партенија Зографски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Ристе Чоланчески (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Стрезо Бундовски (Галичник)]] (Н)|[[Куќа – сопственик Трајче Чапаровски (Галичник)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Македонски народни песни === [[Податотека:Macedonian folk songs logo.svg|десно|180п|Уредувачки ден „Македонски народни песни“]] На 8 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Македонски народни песни“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за македонските народни песни било препорачува да се користат следните материјали: * [https://pesna.org/list.php?ob=t Македонски народни песни]. ''Pesna.org''. * [http://www.pelister.org/folklore/songs/index.php Македонски народни песни со ноти]. ''Pelister.org''. (За ставање на надворешна врска до нотите користете [[Предлошка:НародниНоти]]) '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на македонски народни и староградски песни]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тешка борба]] (Н)}} |} === Слики од Жак Луј Давид === [[Податотека:David - Napoleon crossing the Alps - Malmaison2.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Слики од Жак Луј Давид“]] На 13 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Жак Луј Давид“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Жак Луј Давид можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Jacques-Louis David]] * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Jacques-Louis David]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Жак-Луј Давид]] (Н)|[[Крунисувањето на Наполеон]] (Н)|[[Наполеон ги преминува Алпите]] (Н)|[[Збогувањето на Телемах и Евхарис]] (Н)|[[Смртта на Мара]] (Н)|[[Андромаха го оплакува Хектора]] (Н)|[[Марс обезоружен од Венера]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Портрет на Мадам Рекамиер]] (Н)|}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Купидон и Психа (Давид)]] (Н)|[[Љубовта на Парис и Елена]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Вилијам Фокнер === [[Податотека:Carl Van Vechten - William Faulkner (greyscale and cropped).jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Вилијам Фокнер“]] На 15 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Вилијам Фокнер“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Вилијам Фокнер можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:William Faulkner]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Вилијам Фокнер]] (Н)|[[Светилиште (роман)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Врева и бес]] (Н)|[[Диви палми]] (Н)|[[Светлина во август]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Собрани раскази од Вилијам Фокнер]] (Н)|[[Коњски гамбит]] (Н)|[[Подморска патрола]] (Н)|[[Среќно слетување]] (Н)|[[Црвени лисја]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Културно наследство на Македонија во Општина Центар === [[Податотека:Macedonian church stub icon.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Културно наследство на Македонија во Општина Центар“]] На 20 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Културно наследство на Македонија во Општина Центар“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за културното наследство на Македонија во Општина Центар било препорачува да се користи [https://web.archive.org/web/20160320044614/http://niskn.gov.mk/Search.aspx регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија]. '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Културно наследство на Македонија во Општина Центар]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Куќа на ул. „Илинденска“ бр. 53 (Скопје)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Славеј Планина“ бр. 2 (Скопје)]] (Н)|[[Куќа на ул. „Охридска“ бр. 4 (Скопје)]] (Н)|[[Адем баба-теќе]] (Н)|[[Чешма кај Стара нова бања]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Интерпункциски знаци === [[Податотека:Exclamation mark.png|десно|200п|Уредувачки ден „Интерпункциски знаци“]] На 22 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Интерпункциски знаци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за интерпункциските знаци можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Navbox punctuation]] * од други страни на интернет: ** „[http://makedonskijazik.mk/2018/10/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8.html Правописни и интерпункциски знаци ]“. ''Македонски јазик и литература''. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Превртен прашалник и извичник]] (Н)|[[Предлошка:Инфокутија интерпункциски знак]] (Н)|[[Предлошка:Key press]] (Н)|[[Предлошка:Key press/styles.css]] (Н)|[[Модул:Key]] (Н)|[[Извичник-прашалник]] (Н)|[[Астеризам (типографија)]] (Н)|[[Знак за укажување]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски санџаци === [[Податотека:Osmanli-nisani.svg|десно|180п|Уредувачки ден „Санџаци во Европа“]] На 27 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Санџаци во Европа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за европските санџаци може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Sanjaks of the Ottoman Empire in Europe]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Санџаци во Европа]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Крушевачки Санџак]] (Н)|[[Крчки Санџак]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Чанадски Санџак]] (Н)|[[Черноменски Санџак]] (Н)|[[Хиоски Санџак]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Кујнски прибор === [[Податотека:Kitchen utensils-01.jpg|десно|220п|Уредувачки ден „Кујнски прибор“]] На 29 септември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Кујнски прибор“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за кујнски прибор можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of food preparation utensils]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фаќалки]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Јохан Штраус Помладиот === [[Податотека:Johann Strauss II by Fritz Luckhardt.jpg|десно|160п|Уредувачки ден „Дела од Јохан Штраус Помладиот“]] На 4 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Јохан Штраус Помладиот“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Јохан Штраус Помладиот можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Johann Strauss II]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Лилјакот (оперета)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ти и ти]] (Н)|[[Дунавска сирена]] (Н)|[[Феномени (валцер)]] (Н)|[[Идили]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Трговски патишта === [[Податотека:Trade Routes.jpg|десно|210п|Уредувачки ден „Трговски патишта“]] На 6 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Трговски патишта“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за трговските патишта можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Trade route]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Јантарски пат]] (Н)|[[Пат на темјанот]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Сибирски пат]] (Н)|[[Чердински пат]] (Н)|[[Бабинов пат]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Единици на НОВЈ === [[Податотека:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|десно|220п|Уредувачки ден „Единици на НОВЈ“]] На 11 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Единици на НОВЈ“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за единиците на НОВЈ можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на српски јазик: ** [[:sr:Шаблон:Јединице НОВЈ]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Прва југословенска армија]] (Н)|[[Осумнаесетта словенечка дивизија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Педесет и трета среднобосанска дивизија]] (Н)|[[Педесет и прва војводинска дивизија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Клод Моне === [[Податотека:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|десно|210п|Уредувачки ден „Слики од Клод Моне“]] На 13 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Клод Моне“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Клод Моне можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Claude Monet]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Клод Моне]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жена во градина]] (Н)|[[Овесно поле со булки]] (Н)|[[Градината на уметникот во Живерни]] (Н)|[[Страчка (Моне)]] (Н)|[[Регата во Сент Адрес (Моне)]] (Н)|[[Тераса во Сент Адрес]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Стогови (циклус на Моне)]] (Н)|}} |- | 3 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тополи (циклус на Моне)]] (Н)|[[Разбранувано море кај Етрета]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Византиски теми === [[Податотека:Droysen - Oströmisches Reich.jpg|десно|240п|Уредувачки ден „Византиски теми“]] На 18 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Византиски теми“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за византиските теми можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на грчки јазик: ** [[:el:Πρότυπο:Περί Θεμάτων]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Византиски теми]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Егејско Море (тема)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Херсон (тема)]] (Н)|[[Стримон (тема)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Волтер === [[Податотека:Nicolas de Largillière, François-Marie Arouet dit Voltaire adjusted.png|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Волтер“]] На 20 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Волтер“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Волтер можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Œuvres de Voltaire]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Двајцата утешени]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Кантони во Швајцарија === [[Податотека:Flag of Switzerland (Pantone).svg|150п|десно|Уредувачки ден „Кантони во Швајцарија“]] На 25 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Кантони во Швајцарија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за кантоните во Швајцарија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на германски јазик: ** [[:de:Vorlage:Navigationsleiste Schweizer Kantone]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Кантони во Швајцарија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Золотурн (кантон)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Нешател (кантон)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски женски ракометни репрезентации === [[Податотека:Olympic pictogram Handball.png|180п|десно|Уредувачки ден „Европски женски ракометни репрезентации“]] На 27 октомври 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Европски женски ракометни репрезентации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за европските женски ракометни репрезентации можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:EHF women's teams]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Европски женски ракометни репрезентации]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Женска ракометна репрезентација на Белорусија]] (Н)|[[Женска ракометна репрезентација на Белгија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Департмани во Франција === [[Податотека:Armoiries république française.svg|десно|180п|Уредувачки ден „Департмани во Франција“]] На 1 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Департмани во Франција“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за департманите во Франција можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Départements et métropole à statut de collectivité territoriale français]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Департмани во Франција]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Долина на Марна]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Вогези (департман)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски меѓународни патишта === [[Податотека:International E Road Network green.png|десно|240п|Уредувачки ден „Европски меѓународни патишта“]] На 3 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Европски меѓународни патишта“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за европските меѓународни патишта можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:E-road]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Европска патна мрежа]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Европски пат Е95]] (Н)|[[Европски пат Е96]] (Н)|[[Европски пат Е98]] (Н)|[[Предлошка:Road marker simple]] (Н)|[[Европски пат Е99]] (Н)|[[Европски пат Е94]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] | {{подреден список|[[Европски пат Е101]] (Н)|[[Европски пат Е105]] (Н)|[[Европски пат Е115]] (Н)|[[Европски пат Е117]] (Н)|[[Европски пат Е119]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Опери од Џоакино Росини === [[Податотека:Rossini young-circa-1815.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Опери од Џоакино Росини“]] На 8 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Опери од Џоакино Росини“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за оперите од Џоакино Росини можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Gioachino Rossini]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Џоакино Росини]] (Н)|[[Адина (опера)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ајванхо (Росини)]] (Н)|[[Edipo a Colono (Росини)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Вилијам Тел (опера)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени јазици во Африка === [[Податотека:Lang Status List.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Загрозени јазици во Африка“]] На 10 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Загрозени јазици во Африка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за загрозените јазици во Африка можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of endangered languages in Africa]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Нефуски јазик]] (Н)|[[Јужноорански дијалекти]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тугуртски јазик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Метеоролошки променливи === [[Податотека:Windstorm Emma.png|десно|220п|Уредувачки ден „Метеоролошки променливи“]] На 15 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Метеоролошки променливи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за метеоролошките променливи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Meteorological variables]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Метеоролошки променливи]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Термометриска температура]] (Н)|[[Потенцијална температура на заситувањето]] (Н)|[[Хeјнсов показател]] (Н)|[[Ниво со максимална вредност]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Баротропност]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Франс Халс === [[Податотека:Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Слики од Франс Халс“]] На 17 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Франс Халс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Франс Халс можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Frans Hals]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Gdimovska13|Gdimovska13]] | {{подреден список|[[Свети Лука (Халс)]] (Н)|[[Портрет на Катарина Бругманс]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Весел пијач]] (Н)|[[Свети Матеј (Халс)]] (Н)|[[Портрет на маж (Халс)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени јазици во Азија === [[Податотека:Lang Status List.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Загрозени јазици во Азија“]] На 22 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Загрозени јазици во Азија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за загрозените јазици во Азија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of endangered languages in Asia]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Ормуриски јазик]] (Н)|[[Парјаски јазик]] (Н)|[[Предлошка:Ethnologue23]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Агата Кристи === На 24 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Агата Кристи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Агата Кристи можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Agatha Christie]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Предлошка:Агата Кристи]] (Н)|[[Ѕвезда над Витлеем (Агата Кристи)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Сервисот за чај арлекин]] (Н)|[[Ќерка е ќерка]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дијатонски скали === [[Податотека:Circle of fifths deluxe 4 mk.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Дијатонски скали“]] На 29 ноември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дијатонски скали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за дијатонските скали можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Circle of fifths]] '''Забелешка:''' Препорачано било изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Петтински круг]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Це-мол]] (Н)|[[Ге-мол]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Цис-мол]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени јазици во Европа === [[Податотека:Lang Status List.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Загрозени јазици во Европа“]] На 1 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Загрозени јазици во Европа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за загрозените јазици во Европа можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of endangered languages in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Баварски јазик]] (Н)|[[Предлошка:IPA-bar]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ливонски јазик]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Negusch|Negusch]] | {{подреден список|[[Буњевачки дијалект]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија <center> <gallery mode="packed"| heights="180px"> Уредувачки денови (01.12.2022) (01).jpg Уредувачки денови (01.12.2022) (02).jpg </gallery> Уредувачки активности за време на уредувачкиот ден „Загрозени јазици во Европа“ </center> === Дела од Лудвиг ван Бетовен === [[Податотека:Beethoven.jpg|десно|180п|Уредувачки ден „Дела од Лудвиг ван Бетовен“]] На 6 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Лудвиг ван Бетовен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Лудвиг ван Бетовен можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of compositions by Ludwig van Beethoven]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Каталози на композиции на Бетовен]] (Н)|[[Егмонт (Бетовен)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Симфонија бр. 1 (Бетовен)‎]] (Н)|[[Симфонија бр. 2 (Бетовен)‎]] (Н)|[[Симфонија бр. 3 (Бетовен)‎]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фиделио]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики од Тинторето === [[Податотека:Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|десно|240п|Уредувачки ден „Слики од Тинторето“]] На 8 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Слики од Тинторето“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Тинторето можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на италијански јазик: ** [[:it:Template:Tintoretto]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Успение на Богородица (Тинторето)]] (Н)|[[Свети Ѓорѓи и ламјата (Тинторето)]] (Н)|[[Опсада на Азола (Тинторето)]] (Н)|[[Бах, Венера и Аријадна (Тинторето)]] (Н)|[[Самопортрет (Тинторето)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Чудото на робот (Тинторето)]] (Н)|[[Христос пред Пилат (Тинторето)]] (Н)|[[Искушението на Адам и Ева (Тинторето)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] | {{подреден список|[[Сузана и старците (Тинторето)]] (Н)|[[Тајната вечера (Тинторето)]] (Н)|[[Рајот (Тинторето)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Музички скали и модуси === [[Податотека:Lydian dominant C.png|десно|260п|Уредувачки ден „Музички скали и модуси“]] На 15 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Музички скали и модуси“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за музичките скали и модуси можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of musical scales and modes]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Алжирска скала]] (Н)|[[Јонски модус]] (Н)|[[Полунамалена скала]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Ги де Мопасан === [[Податотека:Guy de Maupassant - photographie atelier Nadar.jpg|десно|160п|Уредувачки ден „Дела од Ги де Мопасан“]] На 20 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Дела од Ги де Мопасан“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Ги де Мопасан можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на француски јазик: ** [[:fr:Modèle:Palette Guy de Maupassant]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Пјеро (расказ)]] (Н)|[[Предлошка:Инфокутија Расказ]] (Н)|[[Предлошка:StandardEbooks]] (Н)|[[Конец (Ги де Мопасан)]] (Н)|[[Бескорисна убавина (расказ)]] (Н)|[[Модул:Librivox book]] (Н)|[[Самоубиства (расказ)]] (Н)|[[Непромисленост (расказ)]] (Н)|[[Страв (расказ)]] (Н)|[[Доверба (расказ)]] (Н)|[[Вечери во Медан]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Живот (Ги де Мопасан)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени јазици во Средна и Јужна Америка === [[Податотека:Lang Status List.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Загрозени јазици во Средна и Јужна Америка“]] На 22 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Загрозени јазици во Средна и Јужна Америка“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за загрозените јазици во Средна и Јужна Америца можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of endangered languages in Central and South America]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Борукански јазик]] (Н)|[[Орехонски јазик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Мерни инструменти === [[Податотека:Airspeed Indicator mk.svg|десно|190п|Уредувачки ден „Мерни инструменти“]] На 27 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Мерни инструменти“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за мерните инструменти можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of measuring devices]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Тинтометар]] (Н)|[[Орхидометар]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Гликомер]] (Н)|[[Сфигмоманометар]] (Н)|[[Горивомер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени јазици во Океанија === [[Податотека:Lang Status List.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Загрозени јазици во Океанија“]] На 29 декември 2022 година е одржан уредувачки ден на тема „Загрозени јазици во Океанија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за загрозените јазици во Океанија можело да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:List of endangered languages in Oceania]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Лаконски јазик]] (Н)|[[Олратски јазик]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2022/Известувања]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2022/Статистика]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2022| ]] [[Категорија:Википедија:Споделено знаење во 2022 година|Уредувачки денови]] nz81yax30z5klsmibgbr617lkbyv611 Белградска зоолошка градина 0 1288770 5579131 5369829 2026-06-20T06:12:24Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579131 wikitext text/x-wiki '''Белградска зоолошка градина''', позната и како '''Градина на добрата надеж''' (''Врт добре наде'') — [[зоолошка градина]] во јавна сопственост сместена во паркот [[Калемегдан]], центарот на [[Белград]], [[Србија]]. Изградена на 12 јули 1936 година. Таа се смета за една од најстарите јавни зоолошки градини во југоисточна Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1339|title=Zoološki vrt|work=City of Belgrade|publisher=www.belgrade.rs|accessdate=16 July 2012}}{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Зоолошката градина зафаќа 7 хектари и содржи колекција од 210 [[Животно|животински]] [[Вид (биологија)|видови]], со приближно 800 единки, што ја прави најголемата зоолошка градина во Србија.<ref name="history">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beozoovrt.izlog.org/index.php?option=content&task=view&id=5&Itemid=|title=History|publisher=Belgrade Zoo|archive-url=https://archive.today/20120721041958/http://www.beozoovrt.izlog.org/index.php?option=content&task=view&id=5&Itemid=|archive-date=21 July 2012|accessdate=25 April 2010}}</ref> Со околу 400.000 годишни посетители, исто така е позната како една од најпопуларните туристички атракции во Белград.<ref name="Penguins">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beograd.rs/lat/beoinfo/1761152-vesic-pingvinarijum-je-veliki-dogadjaj-za-beo-zoo-vrt-i-svu-nasu-decu/|title=Vesić: Pingvinarijum je veliki događaj za Beo zoo vrt i svu našu decu|date=15 March 2019|work=beograd.rs|language=sr|accessdate=2022-01-23|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123211150/http://www.beograd.rs/lat/beoinfo/1761152-vesic-pingvinarijum-je-veliki-dogadjaj-za-beo-zoo-vrt-i-svu-nasu-decu/|url-status=dead}}</ref> Зоолошката градина во Белград официјално аплицирала за членство во ЕАЗА во 2017 година. == Историја == За време на [[Хабсбуршка Монархија|австриската]] окупација во северна Србија од 1717 до 1739 година, тие спровеле обемен проект за обнова на Белград, претворајќи го градот во западизиран европски град во [[барок]]ен стил. Овој период денес се нарекува барокен Белград.<ref name="barok">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/427736/Izgradnja-baroknog-Beograda|title=Izgradnja baroknog Beograda|last=Milica Dimitrijević|date=18 April 2019|work=Politika|page=12|language=sr|trans-title=Construction of Baroque Belgrade}}</ref> Гувернерот во овој период, Карл Александар, војводата од Виртемберг, наредил изградба на палатата Виртемберг, масивна зграда што се користела како негово седиште, која се наоѓала на модерната област на Плоштадот на Републиката. Таму, тој ја создал првата зоолошка градина во Белград. Тој им наредил на своите војници да фатат и да му донесат „диви ѕверови од шумите и планините на Србија“, кои потоа биле чувани во кафези. Австријците се повлекле во 1739 година, а [[Отоманско Царство|Османлиите ја]] урнале зградата во 1743 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/460535/Kompjuter-otkriva-tajne-Virtembergove-palate|title=Kompjuter otkriva tajne Virtembergove palate|last=Branka Vasiljević|date=17 August 2020|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Computer unveils secrets of Württemberg Palace}}</ref> Првиот генерален урбанистички план на Белград, кој бил усвоен во 1924 година, предвидувал изградба на зоолошката градина во Топчидер, во тоа време на периферијата на градот.<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=10 February 2021|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: У Топчидеру ботаничка башта, на Великом ратном острву спортски центар|trans-title=Botanical garden in Topčider, sports center on Great War Island}}</ref> Сегашната белградска зоолошка градина била официјално отворена на 12 јули 1936 година од страна на градоначалникот на Белград, Влада Илиќ. Зоолошката градина првично не била поголема од 3,5 хектари, но на крајот била проширена за околу 14 хектари. Брзо станала една од најпопуларните места кај месното население, па дури и кај членовите на [[Караѓорѓевиќи|династијата Караѓорѓевиќ]], кои беа редовни во зоолошката градина.<ref name="history" /> Во почетокот, животните се стекнувале преку лични донации. Првата група животни ја купил самиот градоначалник Илиќ, додека првиот менаџер Александар Крстиќ го купил првиот нилски коњ во 1937 година за да го прослави раѓањето на неговиот син.<ref name="nilski">{{Наведени вести|last=Miloš Lazić|date=12 July 2020|work=Politika-Magazin, No. 1189|pages=26–27|language=sr|script-title=sr: Нилски коњ као рођендански поклон|trans-title=Hippopotamus as birthday gift}}</ref> За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], зоолошката градина била бомбардирана двапати, од [[Трет Рајх|нацистите]] во 1941 година и од [[Сојузници во Втората светска војна|сојузниците]] во 1944 година, при што силно ја оштетиле инфраструктурата и ги убиле повеќето животни. Зоолошката градина изгубила и седум хектари земја.<ref name="history" /> Миодраг Савковиќ, управител на зоолошката градина за време на окупацијата од Втората светска војна, бил веднаш уапсен од новите комунистички власти и застрелан.<ref name="nilski" /> Зоолошката градина закрепнала со текот на времето, но повторно се соочила со тешки времиња во осумдесеттите. Животните биле запоставени и живееле во лоши услови. Во 1984 година зоолошката градина добила пар [[Јужноцентрален африкански црн носорог|црни носорози]] како подарок од премиерот [[Роберт Мугабе]] и земјата [[Зимбабве]]. За жал, тие живееле само неколку месеци поради лошата грижа и недостатокот на знаење за овој вид. Во 1989 година, [[Муамер Гадафи]] поклонил и шест од неговите [[Едногрба камила|арапски камили]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.blic.rs/vesti/beograd/vrt-kojim-se-beogradani-ponose/mlg85x7|title=Vrt kojim se Beograđani ponose|language=sr}}</ref> Владата, под притисок на групациите за недвижнини, исто така, неуспешно се обидувала да го присвои просторот за изградба на луксузни хотели, казина и ноќни клубови.<ref name="history" /> Белградската зоолошка градина била зачувана благодарение на напорите на вајарот Вук Бојовиќ, кој бил директор на зоолошката градина од 1 мај 1986 година до неговата смрт на 17 септември 2014 година. Тој добил значително признание за неговата работа низ целиот регион. Бојовиќ направил различни подобрувања на условите за живот на животните. Донел бројни нови видови во колекцијата на животни - најзначајни биле мајмуните, белите тигри и лавови - го променил лошото управување на зоолошката градина и ја направил профитабилен бизнис. За време на мандатот на градоначалникот Драган Ѓилас (2008–13), идејата за проширување на зоолошката градина до Доњи Град, која ја окупирала пред Втората светска војна, повторно се појавила, но експертите и самиот Бојовиќ биле против тоа. Урбанистичкиот план за тврдината од 1965 година веќе предвидувала целосно преместување на зоолошката градина надвор од тврдината, на некои од приградските локации, во кои во подоцнежните планови биле вклучени Велико Блато, Степин Луг или Јелезовац. Исто така, ќе го спречелоистражувањето на Доњи Град, кое сè уште е во голема мера неистражено и ќе ја остави Портата на Чарлс VI, ремек-дело на [[Балтазар Нојман]].<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Od vrha Sahat kule do dna Rimskog bunara|journal=Politika|language=sr|date=13 April 2014|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/289880/Od-vrha-Sahat-kule-do-dna-Rimskog-bunara}}</ref> == Животни и експонати == [[Податотека:Majmun-Sami-spomenik-Beo-Zoo-Vrt.jpg|десно|мини|245x245пкс| Статуа на [[Обично шимпанзо|шимпанзото]] Сами]] Зоолошката градина во Белград прикажува колекција од 210 [[Вид (биологија)|видови]] [[Животно|животни]], со 800 единки. Една од најголемите атракции на зоолошката градина се белите лавови, кои се и симбол на зоолошката градина бидејќи името на Белград значи „бел град“. Првиот пар бил примен во 2005 година од [[Национален парк Кругер|Националниот парк Кругер]], со што белградската зоолошка градина во тоа време била единствена во [[Европа]] која ги изложува овие животни.<ref name="white animals">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.blic.rs/vesti/beograd/zasto-se-bas-u-beogradskom-zooloskom-vrtu-radaju-veoma-retke-bele-zivotinje/bjt41em|title=Zašto se baš u beogradskom zoološkom vrt radjaju veoma retke bele životinje|date=May 30, 2018|work=[[Blic (newspaper)|Blic]]|language=sr}}</ref> Откако го дочека своето прво младенче во 2008 година, зоолошката градина имала значителен успех во одгледувањето бели лавови.<ref name="white animals" /> Понатаму, белградската зоолошка градина добила бел бивол од [[Тексас]] во 2007 година и го видела своето прво бело теле во 2018 година.<ref name="white animals" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/Lifestyle/a393655/N1-u-Beo-zoo-vrtu.html|title=N1 u Beo zoo vrtu: Bizon Dušanka atrakcija, stižu i pingvini|date=4 June 2018|work=[[N1 (TV channel)|N1]]|language=sr|accessdate=2022-01-23|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910221041/http://rs.n1info.com/Lifestyle/a393655/N1-u-Beo-zoo-vrtu.html|url-status=dead}}</ref> Зоолошката градина содржи и неколку бели тигри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.blic.rs/vesti/beograd/zoo-vrt-upoznajte-belog-bengalskog-tigra-tomeka-foto/h16sxek|title=Upoznajte belog bengalskog tigra Tomeka|date=July 24, 2018|work=[[Blic (newspaper)|Blic]]|language=sr}}</ref> Белградската зоолошка градина е активна во напорите за зачувување на видовите на загрозената локална фауна како што се [[Белоглав мршојадец|белоглавиот мршојадец]], [[брадест мршојадец]] и [[Балкански рис|балканскиот рис]]. Во септември 2018 година, зоолошката градина повторно го вовела својот прв белоглав мршојадец во дивината. Во текот на својата историја, зоолошката градина имала неколку жители, добро познати по нивното научно значење или по значителното медиумско покривање. [[Обично шимпанзо|Шимпанзото]] Сами било првиот [[Големи човеколики мајмуни|голем мајмун]] што бил прикажан во зоолошката градина. тој добил широко распространето внимание на јавноста кога побегнал од својот кафез само еден месец по неговото пристигнување во 1988 година. По еден час талкање низ централните улици на Белград, Сами бил смирен од менаџерот на зоолошката градина, Вук Бојовиќ, кој потоа го сместил во личното возило и го вратил назад во неговиот кафез. Мајмунот успеал повторно да побегне, само два дена подоцна, но овој пат бил фатен со помош на пиштол за смирување.[[Американски алигатор|Американскиот алигатор]] Муја се смета за најстариот примерок на светот од ваков вид.<ref name="Muja">{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/noizz-news/muja-najstariji-aligator-na-svetu/smmff6y|title=Muja je najstariji aligator na svetu i prestanite da ga mučite|date=2 November 2018|work=noizz.rs|language=sr|accessdate=29 December 2021}}</ref> Тој бил префрлен во Белград во 1937 година од зоолошката градина во [[Германија]] без документи.<ref name="Muja" /> И покрај фактот дека неговата вистинска возраст не е позната, одредени документи укажуваат дека тој имал две години во моментот на неговото пристигнување. Покрај егзотичните животни, во зоолошката градина во Белград се сместени и домашните, како што се [[Алпака|алпаките]], [[Зајак|зајаците]] и [[Џуџеста коза|пигмејските кози]], во зоолошката градина за галење, која била повторно отворена во април 2019 година. Прошетката низ отворено изложба која се протега на над 1000 m <sup>2,</sup> исто така, располага со кафуле и детско игралиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/beograd/radojicic-beograd-dobio-decji-zoo-vrt-na-hiljadu-kvadrata/|title=Radojčić: Beograd dobio dečji zoo vrt na hiljadu kvadrata|date=15 March 2019|work=Danas|language=sr}}</ref> Друга истакната изложба во зоолошката градина е куќатаза пингвини, кое било изградено во мај 2019 година.<ref name="Penguins" /> На почетокот биле прикажани седумнаесет [[Хумболтов пингвин|Хумболт пингвини]] кои пристигнале од [[Виена]] и [[Обединети Арапски Емирати|Емиратите]].<ref name="Penguins" /> Во мај 2021 година, зоолошката градина го дочекала своето прво изведување на пингвини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/svet-57802396|title=Životinje i Beograd: Ko su najmlađi stanovnovnici zoološkog vrta - ,,Ovo je kao Nojeva barka"|last=Georgievski, J.|date=12 July 2021|work=[[BBC News]]|language=sr}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Belgrade Zoo tiger.jpg|[[Бенгалски тигар]] Податотека:Neophron percnopterus feeding in Belgrade Zoo.jpg|[[Египетски мршојадец]] Податотека:Рис у животињском врту у Биограду у Србији.jpg|[[Евроазиски рис]] Податотека:Belgrade zoo lizard.jpg|[[Зелена игуана]] Податотека:Jelen Belgrade Zoo.JPG|[[Црвен елен]] Податотека:Beli tigar u beogradskom ZOO vrtu.jpg|[[Бел тигар]] Податотека:Belgrade Zoo Ciconia ciconia.jpg|[[Бел штрк]] Податотека:Nilski konj.JPG|[[Нилски коњ]]|[[Галеб]] Податотека:Belgrade Zoo reptile2.jpg|[[Нилски крокодил]] Податотека:Bucorvus leadbeateri Belgrade ZOO.jpg|Јужен габар Податотека:Марабу.jpg|[[Марабу]] Податотека:Falco rusticolus Belgrade ZOO.jpg|[[Сокол]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.beozoovrt.rs/}} (in Serbian) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Знаменитости во Белград]] [[Категорија:Паркови во Белград]] [[Категорија:Згради и градби во Белград]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] nt5a19fhn467vx95t1p7ys78taccz1t Академски парк 0 1288786 5579129 5012686 2026-06-20T06:12:18Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579129 wikitext text/x-wiki '''Академски парк''' е парк во [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Се наоѓа во населбата Студентски Трг, во центарот на градот. Се наоѓа во белградската општина Стари Град. Изграден од 1886 до 1889 година, Академскиот парк е еден од најстарите паркови во Белград.<ref name="zamena">{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Počela zamena starih i bolesnih stabala u Akademskom parku|journal=[[Politika]]|language=sr|date=11 May 2015}}</ref> == Локација == Академскиот парк се наоѓа на половина пат помеѓу Плоштадот на Републиката (на исток) и Белградската тврдина (на запад). == Имиња == Кога се формирал, паркот бил наречен „Мал парк“, а подоцна бил преименуван во „Парк на Панчиќ“. Денес, официјално е именуван како Академски парк,<ref name="zelenilo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zelenilo.rs/zasticena-prirodna-dobra/akademski-park|title=Akademski park|publisher=Javno komunalno preduzeće "Zelenilo-Beograd"|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523173125/https://www.zelenilo.rs/zasticena-prirodna-dobra/akademski-park|archive-date=2018-05-23|accessdate=2017-05-26}}</ref> но разговорно се нарекува и „Универзитетски парк“ (''Универзитетски парк'') и „Студентски парк“ (''Студентски парк''). == Историја == === Римски период === Северниот дел од паркот бил ископан во 1968 година во проектот за изградба на резервоар за масло за печка за котларата на Градскиот комитет на Белград на Сојузот на комунистите сместен во близина. Под тревникот беа откриени остатоците од античките [[Римско Царство|римски]] терми, вклучувајќи го фригидариумот (соба со ладна вода), лаконикум (просторија со топла вода каде што луѓето се потат и подготвуваат) и калдариум (соба со два базени со топла вода). Локалитетот стана археолошко ископување во 1969 година и беа откриени вкупно 8 соби, вклучувајќи ги и остатоците од печката од тули која ја загреваше водата. Тоа беше јавна унисекс бања која датира од 3 или 4 век. Целата површина на паркот е всушност во границите на „Заштитената зона на Роман Сингидунум“. Сместено е во областа што порано била цивилен сектор на градот, надвор од тврдината. Остатоците биле видливи до 1978 година и поради недостиг на средства за продолжување на ископувањата или покривање со покрив или марки, остатоците биле конзервирани и повторно закопани.<ref name="terme">{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Počinje uređenje Akademskog parka|journal=Politika|language=sr|date=14 November 2011|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/197821/Pocinje-uredenje-Akademskog-parka}}</ref><ref name="terme1">{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Rimske terme ispod Akademskog parka|journal=Politika|language=sr|date=27 May 2009|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/88756/Beograd/Rimske-terme-ispod-Akademskog-parka}}</ref> === Голем пазар === Областа на паркот и плоштадот околу него порано биле турски гробишта. На почетокот на 19 век, земјоделците продавале стока на влезовите во градот. Меѓутоа, турските војници често насилно купувале роба од нив по мали цени, а потоа самите ја продавале во градот за многу повисоки суми. По постојаните поплаки од земјоделците, белградскиот везир по советување со градските трговци се согласил да избере едно место за пазар. Пазарот стана оперативен во 1824 година. Според српско-турскиот договор секој може да носи и продава стоки, пазарот брзо се зголемил и станал трговски центар на градот и бил познат како Голем пазар (српски: ''Velika pijaca'' или ''Veliki pijac''). Преостанатиот, помал дел од турските гробишта, кои биле функционални до 1860-тите, бил ограден од локалните Турци за да се спречи понатамошно влошување. Откако Турците целосно се повлекле од Белград и Србија во 1867 година, гробиштата станале обраснати со трева и биле претворени во ливада, наречена „Мало поле“ (''Пољанче'') од месното население.<ref name="zelenilo" /><ref name="Politika">{{Наведување|last=Dragana Jokić Stamenković|title=Pijace slave Svetog Andreja Prvozvanog|journal=[[Politika]]|pages=15|language=sr|date=13 December 2014}}</ref><ref name="plan">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/448329/U-planu-obnova-ograde-Akademskog-parka|title=U planu obnova ograde Akademskog parka|last=Branka Vasiljević|date=20 February 2020|work=Politika|language=sr|trans-title=Planned reconstruction of the Academic Park's fence}}</ref> [[Податотека:Belgrade_University_Buildings.jpg|мини|Академски парк со Студентскиот плоштад и замокот на капетан Миша, 1890 година]] === Парк === Првиот модерен белградски урбанист Емилијан Јосимовиќ предложил дислокација на пазарот во 1867 година, бидејќи бил поставен во единствениот центар на градот, а тој сметал дека е несоодветно Големата школа да се наоѓа преку пазарот. Тој го замислил социјалниот центар или пешачкиот плоштад („[[Пјаца]]“) во форма на парк со високи листопадни дрвја. Меѓутоа, кога трамвајот со коњи бил воведен во Белград во 1892 година, додека минувал низ овој дел од градот, пазарот всушност уште повеќе процветал. Јосимовиќ наидел на голем отпор и само извесно време пред неговата смрт, тој ја убедил градската власт да одлучи да го подели пазарот на два дела и да создаде парк во еден од деловите. Тој, исто така, предложи блиската тампон зона помеѓу градот и тврдината да се прилагоди во [[Калемегдан|паркот Калемегдан]], бидејќи тој ги сметал парковите за „воздушни акумулации“. Некои делови од оригиналниот парк биле изградени од пролетта 1886 до 1889 година, кој бил наречен Малиот парк.<ref name="zelenilo" /><ref name="Politika" /><ref name="licnosti">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/436508/Licnosti-koje-su-ozelenile-Beograd|title=Ličnosti koje su ozelenile Beograd|last=Svetlana Brnović Mitić|date=26 August 2019|work=Politika|page=13|language=sr|trans-title=People who made Belgrade greener}}</ref> [[Податотека:Spomenik_Dositeju_Obradoviću_0010.JPG|лево|мини| Споменик на Доситеј Обрадовиќ во Парк]] Паркот официјално бил отворен на 11 мај 1897 година, само две недели пред смртта на Јосимовиќ. Истиот ден, во паркот бил поставен [[Јосиф Панчиќ|споменикот на Јосиф Панчиќ]], дело на вајарот Ѓорѓе Јовановиќ. Со оглед на тоа што споменикот долго време беол покриен со ткаенина, граѓаните колоквијално го нарекувале плоштадот „Плато на торбеникот“. Споменикот на Панчиќ бил првиот таков споменик во Белград, а паркот набрзо бил преименуван во Парк на Панчич.<ref name="zelenilo" /><ref name="terme" /><ref name="setnja">{{Наведување|last=Dragan Perić|title=Šetnja pijacama i parkovima|journal=[[Politika]]-Magazin No 1021|pages=28–29|language=sr|date=23 April 2017}} </ref><ref name="oddo">{{Наведени вести|title=Od pijace do Studentskog parka|last=Dragan Perić|date=20 May 2018|work=Politika-Magazin, No. 1077|page=29|language=sr|trans-title=From green market to Student's park}}</ref> Пазарот продолжил да работи до 1926 година кога конечно бил затворен и неговата површина била искористена за проширување на Паркот на Панчич во 1927 година, кога конечно бил формиран сегашниот плоштад, со паркот во централниот дел. Проектот го изработил Ѓорѓе Ковалевски. Во 1929 година околу паркот била изградена камената украсна ограда со масивни порти направени од ковано железо, проектирана од Милутин Борисављевиќ. Проектирана е во стилот на [[Класицизам|класицизмот]] со [[необарок]] и [[рококо]] мотиви. Оградата и портите чинат седум пати повеќе од изградбата на самиот проширен парк. Оградата има 74 украсни овални беседи со украсни цветни украси од ковано железо. Има и 176 украсни вазни во форма на амфора, украсени со мотиви на глави на овни и венци. Оградата и орнаментите се од армиран бетон со вештачка камена обвивка. Во 1930 година, споменикот на Доситеј Обрадовиќ (дело на Рудолф Валдец) бил пренесен во паркот од неговата претходна локација на крајот од [[Кнез Михаилова (Белград)|улицата Кнез Михаилова]], каде што бил откриен во 1914 година. Споменикот на [[Јован Цвииќ|Јован Цвијиќ]], извајан од Ото Лого, бил посветен во 1994 година.<ref name="zelenilo" /><ref name="terme" /><ref name="Politika" /><ref name="plan" /><ref name="oddo" /> [[Податотека:Josif_Pancic_-spomenik.jpg|мини|225x225пкс| Споменик на Јосиф Панчиќ]] Во 1943 година, како дел од стратегија за стратешко бомбардирање во рамките на нафтената стратегија против нацистичка Германија, САД започнал масовно бомбардирање на нафтените полиња и рафинерии во Романија, познато како кампања „Операција Плимски бран“, а бидејќи Белград била важна стратешка точка, тие ги фрлиле своите неискористени бомби врз градот. Германските окупаторски сили ископале неколку базени низ градот за да складираат вода за гаснење на пожарите. Еден од таквите базени е изграден во центарот на паркот. Со текот на времето, граѓаните почнале да ги користат базените за пливање, а Германците не се обидувале да ги спречат, па станале некакви јавни базени. Базените на крајот биле повторно наполнети до 1950 година.<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=5 July 2019|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Историја градског јавног купања дуга 115 година|trans-title=115 years long history of public swimming}}</ref> == Одлики == Паркот зафаќа површина од 1.45 хектари. Во 2007 година бил прогласен за [[споменик на природата]].<ref name="zamena" /><ref name="zelenilo" /> Во 2008 година во паркот живееле два вида на [[лилјаци]].<ref>{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Prestonica - dom za sisare|journal=Politika|language=sr|date=November 2008}}</ref> Околината е локација на многу образовни и културни институции, па така вклучувајќи го и (Академски/Студентски парк). Тие вклучуваат: * Ректоратот на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] во претставителниот замок на Капетан Миша; * Природно-математички факултет (Универзитет во Белград); * Филозофски факултет на Универзитетот во Белград; * Филолошки факултет на Универзитетот во Белград; * Јавен универзитет Коларац, со концертна сала; * Етнографски музеј; * Споменик на [[Петар Петровиќ-Његош|Петар II Петровиќ Његош]]; == Реконструкции == [[Податотека:Studentski_park4.jpg|мини|227x227пкс| Порта]] Деталниот проект за поправка на паркот бил направен во 1989 година, но никогаш не бил спроведен.<ref name="plan" /> Реновиран е во 2009 година (кога била изградена новата ограда на северната страна и беа засадени новите цвекиња),<ref name="terme1" /> 2011-2012 и 2015 г. Биле засадени нови чинари, круши и фотонија како и цвекиња околку трите споменици. До 2020 година, оградата многу се уништила. Целата ограда е изградена на насипот како континуиран ѕид што предизвикувал статичка нестабилност. Бидејќи притисокот е најсилен таму каде што се масивните порти, една од портите била трајно затворена што предизвикало поместување на оската на столбовите кои ја држат портата. Се појавиле конструктивни пукнатини во украсениот ѕид, но и поради тоа што нема прекин во дизајнот па конструкцијата не можела да „работи“. Од 74 беседки, 15 немале повеќе железни украси, додека речиси сите амфори биле оштетени или целосно уништени. Во февруари 2020 година, Заводот за заштита на спомениците на културата го изработи проектот за статичка реставрација, кој вклучувало и реконструкција на сета оштетена или исчезната пластика.<ref name="plan" /> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Заштитени подрачја во Србија]] [[Категорија:Паркови во Белград]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] mgguxnpnv0ou85oj63kdkcos7dqgb5c Белградска тврдина 0 1288843 5579132 5550223 2026-06-20T06:12:29Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579132 wikitext text/x-wiki '''Белградската тврдина''' е едно од најстарите утврдувања во Србија, чија изградба е поврзана со крајот на старата и почетокот на новата ера и со престојот на Римјаните на овие простори. Белградската тврдина укажува на тоа дека секое поединечно утврдување, како и комплексот во целина, е дел од историскиот мозаик кој постепено се појавува во различни епохи на градба. Белградската тврдина<ref>[http://www.beogradskatvrdjava.co.rs/ An official site of Belgrade Fortress]</ref><ref name="TT">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kultura.gov.rs/?p=901|title=Ministarstvo kulture, informisanja i informacionog dru tva - Kulturno nasle e - Spomenici kulture|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727013351/http://www.kultura.gov.rs/?p=901|archive-date=2011-07-27}}</ref> е составена од Горен и Долен град и [[Калемегдан|паркот Калемегдан]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beogradskatvrdjava.co.rs/Public-enterprise-_1966-70_1963|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009121956/http://www.beogradskatvrdjava.co.rs/Public-enterprise-_1966-70_1963|archive-date=2011-10-09|accessdate=2011-08-21}}</ref> (Голем и Мал Калемегдан) на сливот на [[Сава|реките Сава]] и [[Дунав]], во урбана област на модерен [[Белград]], [[Србија]]. Сместена е во белградската општина Стари Град. Белградската тврдина била прогласена како Споменик на културата од исклучително значење во 1979 година и е заштитена од Република Србија.<ref name="TT" /> Таа претставува најпосетувана туристичка атракција во Белград, а [[Скадарлија]] е втора.<ref name="Politika">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/72010/Beograd/Skadarlija-vraca-izgubljeni-boemski-duh|title=Skadarlija vraća izgubljeni boemski duh|last=Daliborka Mučibabić|date=21 January 2010|publisher=[[Politika]]|language=sr|trans-title=Skadarlija recalls the Lost Bohemian Spirit}}</ref> Влезот во тврдината е бесплатен, и се проценува дека вкупниот број на посетители (странци, домашни, белграѓани) е над 2 милиони годишно.<ref name="kamen">{{Наведување|last=Dimitrije Bukvić|title=Kameni "mesojedi" ispod Kalemegdana|journal=Politika|language=sr|date=29 December 2011}}</ref><ref name="vrh">{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Od vrha Sahat kule do dna Rimskog bunara|journal=Politika|language=sr|date=13 April 2014|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/289880/Od-vrha-Sahat-kule-do-dna-Rimskog-bunara}}</ref> == Локација == Белградската тврдина е изградена на белиот гребен на геолошката лента [[Шумадија]]. Грбенот кој личи на карпа гледа на [[Голем Воен Остров]] и се наоѓа над вливот на реката [[Сава]] во [[Дунав]], што го прави еден од најубавите природни видиковци во Белград. Се граничи со населбите Дорчол (север и сесевероисток), Стари Град (исток) и Косанчиќев Венец. Ограничен е со 3 улици: ''Булевар Војвода Бојовиќ'', ''Тадеуш Кошќушко'', ''Париска'', плус железничката пруга покрај брегот на реката. == Историја == === Класична антика === Белградската тврдина е јадрото и најстариот дел од урбаното подрачје на Белград. Векови наназад, градското население најчесто било концентрирано само во ѕидините на тврдината. Градот за првпат се споменува кога бил основан во 3 век п.н.е. како „Сингидунум“ од [[Келти|келтското]] племе Скордиски, кое ги победило тракиските и дакиските племиња кои претходно живееле во и околу тврдината. Градот-тврдина бил освоен од Римјаните, познат како Сингидунум и станал дел од таканаречената „воена граница“, тоа било место каде [[Римско Царство|Римското Царство]] се граничело со „варварска Средна Европа“. Сингидунум го бранела римската легија IV Флавија.Оваа легија изградила логор на еден рид на сливот на реките Дунав и Сава. Во периодот помеѓу 378 и 441 наша ера римскиот камп бил постојано уништуван во нападите од страна на [[Готи]]те и [[Хуни]]те. Легендата вели дека [[Атила|гробот на Атила]] лежи на сливот на Сава и Дунав (под тврдината). Во 476 година Белград повторно станал граница меѓу царствата: [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] и Источното Римско Царство ([[Византија]]) и Словенско-аварската држава на север. Утврдувањето на Келтите било примитивно, сместено на врвот на гребенот Теразије, над вливот на Сава во Дунав. Келтите живееле во мали, отворени населби околу тврдината, наречени Опидуми. Некои историчари сметаат дека Келтската тврдина била блиску до некрополите во Карабурма и Роспи Ќуприја. Келтските населби се дел од [[латенска култура|латенската култура]]. Оригиналниот воен логор веројатно бил окупиран од војниците од Легија VIII на Август од 46 н.е. до 69 година. Раниот Сингидунум го достигнал својот најголем развој со доаѓањето на Легија IV Флавија Феликс, која бил пренесена во градот во 86 н.е. и останала таму до средината на 5 век. Легија IV поттикнала изградба на ''каструм'' (тврдина) во форма на квадрат, која го окупирала Горниот град на денешната тврдина. Со изградба се започнало на крајот на 2 век од нашата ера бидејќи од раните 100-ти години, Легија IV ''Флавија Феликс'' станала трајно стационирана во Сингидунум. Тврдината била поставена на земјени бедеми и дрвени палисади, но набргу потоа била утврдена со камен како прва камена тврдина во историјата на Белград. Остатоците можат да се видат денес во близина на североисточниот агол на акрополата. Легијата изградила и понтонски мост над Сава, поврзувајќи го Сингидунум со Таурунум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beograd.rs/en/discover-belgrade/201172-ancient-period/|title=Discover Belgrade - Ancient period|year=2018|publisher=[[City of Belgrade]]|language=sr}}</ref> Каструмот бил правоаголен, имал високи ѕидови, изградени од бел варовник Ташмајдан и распослани на просторот од 16 до 20 хектари, обликуван како неправилен правоаголник (приближно 570 на 330 метри). Каструнот се наоѓал таму каде што денеска се Горниот Град и паркот Калемегдан. [[Податотека:Сербия,_Белград,_Крепость_Калемегдан_01.jpg|мини|200x200пкс| Стамболска порта.]] === Среден век === Византискиот цар [[Јустинијан I]] повторно ја обновил тврдината околу 535 година. Во вековите потоа тврдината претрпела континуирано рушење и уништување под опсадите на Аварите. Словените ([[Срби]]те) и Аварите имале свој „државен сојуз“ северно од Белград со Србите и другите словенски племиња кои конечно се населиле во белградската област, како и регионите западно и јужно од Белград во почетокот на VII век. Името Белград, што значи „бел град“ или „бела тврдина“, првпат е споменато во 878 година од нашата ера од страна на Бугарите. Тврдината постојано ги менувала своите господари: Бугарија била господар во текот на три века, а потоа Византијците и потоа повторно Бугарите. Тврдината останала византиско утврдување до 12 век кога паднала во рацете на новата српска држава. Станала пограничен град на Српското Кралство, подоцна империја со Унгарија. Унгарскиот крал Бела I ја дал тврдината на Србија во 11 век како свадбен подарок (неговиот син се оженил со српската принцеза Јелена), но таа практично останала дел од Унгарија, освен во периодот 1282–1319 година. [[Податотека:Zindan_kapija_i_most.jpg|мини|200x200пкс| Портата Зиндан]] Со распаѓањето на српската држава по [[Косовска битка|Косовската битка]], Белград бил избран за главен град на деспотот [[Стефан Лазаревиќ]] во 1402 година. Долниот град на бреговите на Дунав бил главниот центар со новоизградена православна катедрала. Горниот град со својот замок го бранел градот од внатрешноста. Станувајќи голем трговски и културен центар, Белград станал значаен имиграциски град, со имигранти кои се доселувале од другите делови на Србија, Дубровник, Бугарија, Унгарија, Германија, Италија и Венеција. Населението бележело голем развој , па долниот град на тврдината, кој бил најпрометен морал значително да биде проширирен.<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=18 December 2020|work=Politika|page=18|language=sr|script-title=sr: Наш град у доба деспота Стефана|trans-title=Depo has been sold}}</ref> Белград бил под српска власт речиси 100 години. По смртта на деспотот во 1427 година, Белград бил повторно под власт на Унгарија. Обидот на османлискиот султан [[Мехмед II]] во 1456 година да ја освои тврдината, бил спречен од [[Јанош Хуњади]] ([[Опсада на Белград (1456)|Опсада на Белград]]), спасувајќи ја Унгарија од отоманската доминација 70 години. === Рана современа историја === Во 1521 година, 132 години по битката за Косово, тврдината, како и повеќето делови на српската држава, била освоена од [[Османлии|Турците]] и останала под власта на Отоманското Царство до 1867 година, кога Турците се повлекле од Белград и Србија. За време на краткиот период на австриското владеење (1718–1738), тврдината во била обновена и модернизирана. Ова сведочеше за Големата српска преселба во 17 век и двете [[Прво српско востание|српски востанија]] во 19 век, за време на [[Османлии|турскиот]] период. [[Податотека:Belgrade_Fortress,_used_to_be_one_of_the_most_powerful_military_strongholds_of_Europe_(13810190784).jpg|лево|мини|200x200пкс| Внатрешна порта на Стамбол]] За време на австриската окупација на северна Србија 1717–39 година, во Белград биле основани неколку болници. Градската болница Свети Јован била изградена во ѕидините на тврдината, но нејзината точна локација не е позната. Царот [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] го потпишал градскиот статут на Белград во 1724 година („Проглас за организирање на германски Белград“), во кој се споменуваат градската болница и градската аптека. Германската општина имала ниски приходи, па морала да бара помош и добродетел од државата. Болницата се споменува во Пописот од 1728 година. Таа била болница до 1719 година, подоцна станала резиденција на Томас Бергер, шеф на болницата. По неговата смрт, неговата ќерка продолжила да живее во зградата. Болницата била преместена на друга локација, во новоизградена зграда во 1724 година. До неа била изградена мала црква. Оваа нова болница била прилично мала, со само 2 соби, кујна и подрум, и воопшто не личела на старата градска болница.<ref name="magazin2">{{Наведување|last=Dr. Ana Milošević, D.Stevanović|title=Beogradske bolnice kojih vise nema|journal=[[Politika]]-Magazin, No. 1037|pages=27–29|language=sr|date=13 August 2017}}</ref> Лазарет или карантинската болница не е спомената во документите, но може да се претпостави дека таа морала да биде изградена за време на вирусните епидемии, како што било вообичаено во тоа време. Постапката во случај на епидемии веројатно била слична на процедурата во [[Будим]], главниот град на [[Унгарија]]. Неидентификувана болест го опустошила Белград во 1730 година. Вирусната епидемија била причина за смрт на многу луѓе. Во периодот на две недели, само [[Исусовци|Језуитите]] закопале 220 луѓе и самите изгубиле 3 мисионери. Исклучително масовната епидемија на чума го погодила градот во октомври 1738 година. Додека австриската војска се повлекувала пред Турците, бројни цивили побегнале во тврдината, многу од нив биле заразени. Многу луѓе биле заробени во тесен простор, тријажата не била можна, па чумата брзо се проширила. Според некои извештаи мртвите лежеле по улиците со денови бидејќи немало кој да ги погреба. Австрискиот гарнизон бил десеткуван, а телата на војниците кои загинале од чума биле запалени со нивните лични предмети.<ref name="magazin2" /> [[Податотека:Jakšićeva_kula.jpg|десно|мини|300x300пкс| Јакшиќовата кула]] Откако Австрија ја изгубила [[Руско-турска војна (1735-1739)|Австро-турската војна од 1737–1739 година]], северна Србија, вклучувајќи го и Белград, била вратена на Турците. Во една од одредбите на [[Договор од Белград|Белградскиот договор од]] 1739 година било наведено дека Австрија морала да ги урне сите утврдувања и воени и цивилни згради што ги изградила за време на окупацијата. Многу [[барок]]ни згради биле урнати во рамките на тврдината. Меѓутоа, Австрија не ги урнала зградите надвор од ѕидините на тврдината. На тој начин преживеала куќата на улицата Цар Душан бр. 10, изградена 1724–1727 година, во населбата Дорчол, која денес е најстарата куќа во Белград.<ref name="magazin2" /> Со избувнувањето на чумата во 1837 година за малку ќе дојдело до војна меѓу владејачкиот [[Милош Обреновиќ|кнез Милош Обреновиќ]] и Османлиите.Чумата започнала во Отоманската Империја во 1836 година, која во тоа време немала никакви медицински протоколи, а принцот Милош ги блокирал границите веднаш воведувајќи задолжителен карантин. Група инфицирани од чума на пат кон Белград биле запрени на границата во [[Алексинац]] и ставени во карантин, но поголемиот дел од нив избегале и продолжиле за Белград, кон ширењето на епидемијата и на крајот стигнале до тврдината во пролетта 1837 година. Кнезот наредил целосна и силна опсада на тврдината.Опсадата била успешна бидејќи чумата никогаш не се проширила во Белград.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/449784/Pogledi/Kako-se-knez-Milos-borio-protiv-kolere-i-kuge|title=Kako se knez Miloš borio protiv kolere i kuge|last=Radoš Ljušić|date=12 March 2020|work=Politika|page=14|language=sr|trans-title=How prince Miloš battled cholera and plague}}</ref> Четири надворешни градски порти, со соседните ѕидови и бедеми биле урнати од 1862 година (портите Сава, Видин и Варош) до 1866 година (Стамболска порта). Откако Османлиите целосно ја евакуирале внатрешната тврдина во 1867 година, српските трупи ја презеле власта,Србија требало само да „управува со неа“ и не била призната како сопственик на тврдина од соседна [[Австроунгарија]] .<ref name="vesara">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=3 January 2019|work=Politika|page=16|language=sr|script-title=sr: Београдска тврђава|trans-title=Belgrade Fortress}}</ref> Првиот одред српски војници, под команда на полковникот Светозар Гарашанин, церемонијално ги заменил отоманските гардисти на 18 април 1867 година.<ref>{{Наведена книга|title=Српска енциклопедија, том III, књига I (чланак: Светозар Гарашанин)|last=Radomir J. Popović|date=2018|publisher=[[Matica Srpska]], [[Serbian Academy of Sciences and Arts]], Zavod za udžbenike|isbn=978-86-7946-232-9|editor-last=Dragan Stanić|page=120|trans-title=Serbian encyclopedia, vol, III, book I (article: Svetozar Garašanin)}}</ref> Првата акција на српските власти, само 5 дена по заминувањето на Османлиите во април 1867 година, била да ја обноват [[Црква Ружица|црквата Ружица]].<ref>{{Наведени вести|url=http://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=1450-605X1011011B|title=Crkva Ružica u istočnom podgrađu Beogradske tvrđave|last=Aleksandar Božović|date=2010|work=Nasleđe, No. 11|pages=11–28|trans-title=Ružica Church in the eastern outer bailey of the Belgrade Fortress}}</ref><ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=22 November 2019|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Црква Ружица|trans-title=Ružica Church}}</ref> По повлекувањето на Османлиите, весниците во Австроунгарија континуирано објавувале стории, поддржани од воени експерти, дека тврдината е стратешки застарена и дека, немајќи никаква вредност, австриската војска можела да ја уништи за 24 часа. Во есента 1867 година граѓаните биле разбудени од силниот артилериски оган. Владејачкиот принц [[Михајло Обреновиќ III|Михајло Обреновиќ]] испратил два баталјони до тврдината и им наредил да пукаат кон ѕидот на тврдината каде што се наоѓал стариот дрвен мост. 300 топови Де Банге ја гранатирале тврдината во текот на целиот ден. Останало нејасно зошто принцот го наредил тоа: решил целосно да ја урне тврдината, бидејќи таквите приказни се рашириле меѓу граѓаните; сакал да им покаже на Австријците дека тврдината имала свои вредности и важност и дека не можела да се уништи за еден ден (и покрај сите гранатирања, само 15 метри на бедемот се уништени); или едноставно го направиле тоа за инает на Австријците. Гранатирањето ги вознемирило и граѓаните на [[Земун]], преку Сава, која во тоа време била дел од Австроунгарија, а некои од гранатите кои ја промашиле целта погодиле австроунгарска почва, па царската влада испратила официјална дипломатска нота до Србија., протестирајќи против гранатирањето и потсетувајќи го принцот дека е само „чувар“ на тврдината.<ref name="vesara" /> По преземањето на тврдината, српските сили постојано наоѓале бесилки, синџири, куки и колци во занданите, кои претходно ги користеле Османлиите за мачење на затворениците. Армијата издала наредба дека, и покрај тоа што веќе немало непријател, сите стражари морале да внимаваат „барем во парови“. Наследникот на Михаило, принцот и подоцна крал [[Милан Обреновиќ]], наредил израмнување на теренот во источните делови на тврдината и засадување зеленило и дрвја, кои со текот на времето се развиле во паркот Калемегдан.<ref name="vesara" /> === Современа историја === Тврдината за административни цели била наречена ''Град'' , а на странските јазици продолжила да се преведува како „тврдина“. Според пописите, имало население од 2.219 во 1890 година, 2.281 во 1895 година, 2.777 во 1900 година, 2.396 во 1905 година и 454 во 1910 година <ref>{{Наведена книга|title=Претходни резултати пописа становништва и домаће стоке у Краљевини Србији 31 декембра 1910 године, Књига V, стр. 10|date=1911|publisher=Управа државне статистике, Београд (Administration of the state statistics, Belgrade)|trans-title=Preliminary results of the census of population and husbandry in Kingdom of Serbia on 31 December 1910, Vol. V, page 10}}</ref> Калемегдан бил локацијата на вториот аеродром во Србија, по примерот на аеродромот во Бањица од 1910 година. Полето во Долен Град било приспособено за авиони во јануари 1911 година. Се наоѓало покрај брегот на реката Сава, од старата турска бања до устието на Сава во Дунав. Еден од пионерите на летот, Едвард Русјан, загинал во авионска несреќа на 9 јануари 1911 година. Остатоците од авионот на Русјан првично биле изложени во Долен Град и биле дел од првата изложба на воздухопловно-музеј во Белград . Денес, областа ја користат падобранците и параглајдеристите и како локација на воздухопловните шоуа за спортска и ултра-лесна авијација.<ref>{{Наведување|last=Slobodan Kljakić|title=Aeromiting nad Dojnim poljem|journal=[[Politika]]|language=sr|date=1 September 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beg.aero/strana/10091/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0|title=Istorija: Kalemgdan-Donji Grad (1911)|publisher=[[Belgrade Nikola Tesla Airport]]|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606040905/http://www.beg.aero/strana/10091/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0|archive-date=2017-06-06|accessdate=2017-04-22}}</ref><ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=1 November 2019|work=Politika|page=13|language=sr|script-title=sr: Музеј ваздухопловства|trans-title=Aeronautical Museum}}</ref> Во јуни 2021 година беше објавено дека спомен-клупата посветена на Русјан ќе биде поставена под тврдината и дека околната зелена површина ќе го носи името Парк Едвард Русјан.<ref>{{Наведени вести|date=7 June 2021|work=Politika|page=15|language=sr|script-title=sr: Едварду Русјану спомен-клупа|trans-title=Memorial bench for Edvard Rusjan}}</ref> Тврдината и паркот биле оштетени за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Српската војска немала соодветно оружје за борба против австроунгарските чамци, па слободно пукала кон градот од Сава. Градот бил особено оштетен за време на силното бомбардирање во 1914-1915 година.Тешки борби се случиле во Долниот град во 1915 година, кога српските сили, предводени од мајорот Драгутин Гавриловиќ, упорно, но на крајот неуспешно, се бореле против освојувачката австроунгарска војска.<ref>{{Наведена книга|title=Српска енциклопедија, том III, књига I (чланак: Гавриловић, Драгутин)|last=Ljubodrag Dimić, Radivoje Bojović|date=2018|publisher=[[Matica Srpska]], [[Serbian Academy of Sciences and Arts]], Zavod za udžbenike|isbn=978-86-7946-232-9|editor-last=Dragan Stanić|page=55|trans-title=Serbian encyclopedia, vol, III, book I (article: Gavrilović, Dragutin)}}</ref> Во 1928 година, градежната компанија „Шумадија“ предложила изградба на жичарница, која ја нарекле „воздушен трамвај“. Проектот бил планиран да го поврзе Земун со Белградската тврдина, преку островт Голема војна. Интервалот на кабините бил поставен на 2 минути, а целата рута требало да трае 5 минути. Проектот никогаш не бил реализиран, но идејата за жичарницата била оживеана во 21 век.<ref>{{Наведување|last=Dejan Spalović|title=San o žičari od Bloka 44 do Košutnjaka|journal=Politika|language=sr|date=27 August 2012}}</ref> За време на посетата на [[Летни олимписки игри 1936|Олимписките игри во Берлин]] во 1936 година,на југословенскиот премиер [[Милан Стојадиновиќ]] бил фасциниран од објектите изградени за игрите, особено од грандиозниот Олимписки стадион. Тој го поттикнал Југословенскиот олимписки комитет да го номинира Белград за домаќин на Олимпијадата во 1948 година и го поканил Вернер Марч, архитект на стадионот во Берлин, да го посети Белград и да дизајнира предмети за игрите. Марч дошол во Белград во мај 1938 година и го предложил Долниот град на тврдината како локација за олимпискиот комплекс. Проектот бил завршен во 1939 година, а [[Архитектонски модели|архитектонскиот модел]] бил изложен во октомври 1940 година на „Изложбата на новата германска архитектура“. Во почетокот на 1940 година, Марч планирал и делумно преуредување на тврдината и надвор од спортскиот комплекс. Тој го поттикнал археолошкото истражување и го поканил германскиот историчар Даниел Кренкер да ги проучува ископувањата. Кренкер го пофалил проектот на Март како „уметнички сон, кој претставувал редок германски културен чин кој ќе придонесе за старата германска слава на Белград. Само неколку дена откако германските научници ја напуштиле тврдината, [[Априлска војна|Германија ја нападнала Југославија]] на 6 април 1941 година. Олимпискиот комплекс бил тргнат настрана, префрлајќи го фокусот на Германците на археолошкото истражување на тврдината за време на војната.<ref name="anenerbe">{{Наведени вести|last=Branko Bogdanović|date=29 March 2020|work=Politika-Magazin, No. 1174|pages=26–27|language=sr|script-title=sr: Шта је Аненербе тражио у Београду|trans-title=What Ahnenerbe searched for in Belgrade}}</ref> Тврдината претрпела дополнителни оштетувања за време на двете светски војни. По речиси два милениуми континуирани опсади, битки и освојувања, тврдината денес е позната како Белградска тврдина. ''Денешното'' име на паркот Калемегдан потекнува од два [[Турски јазик|турски]] збора, ''кале'' (тврдина) и ''мегдан'' (поле), што буквално значи „поле на тврдината“. По Втората светска војна, пред да се изградат скијачки објекти на планините подалеку од Белград, падините на Калемегдан белграѓани ги користеле за скијање.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.co.rs/sr/clanak/413234/Avala-izlazi-na-crtu-Kopaoniku|title=Avala izlazi na crtu Kopaoniku|last=Ana Vuković|date=14 October 2018|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Avala dares Kopaonik}}</ref> Во некои делови [[Југословенска народна армија|била стационирана новата ЈНА]], додека други биле затворени поради оставена муниција.<ref>{{Наведени вести|last=Dušan Milenković|date=27 November 2021|work=Politika|language=sr|script-title=sr: Сећање на стари Калемегдан|trans-title=Memories of old Kalemegdan}}</ref> == Археологија == === Втора светска војна === [[Податотека:Kapija_Karla_VI.jpg|мини|200x200пкс| Портата на [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] .]] Веќе во април 1941 година, професорот и мајор Јохан Вон Реисвиц бил назначен во Рефератот за заштита на културните вредности во Србија. Тој спасил бројни културни предмети во Србија, што му донело пофалби дури и од некои српски историчари по војната. На 20 октомври 1941 година Долниот град бил ограден по негова наредба да ја чува и заштити тврдината. Започнал и со археолошко копање. Сепак, правото да се копа во тврдината било побарано и од псевдонаучната организација Аненербе и од Главната работна група југоисточно од Работната група Рајхслајтер Розенберг . Под притисок на финансиски и политички план, фон Рајсвиц почувствувал дека мора да застане на страната на еден од нив, па го договорил учеството на Аненербе со раководителот на организацијата Валтер Вуст во октомври 1941 година. Врз основа на ова, колаборационистичкиот министер за образование и религија Велибор Јониќ му издал „дозвола за монопол“ на генералниот секретар на Аненербе, Волфрам Сиверс, во февруари 1942 година.<ref name="anenerbe" /> Австрискиот праисторичар Фридрих Холсте бил избран да го спроведе истражувањето, но тој бил убиен во мај 1942 година во близина на [[Харков]], [[Украина]], пред да стигне до Белград. Тој бил заменет со Вилхелм Унверзагт, директор на Берлинскиот музеј за праисторија и рана историја . Придружуван од Сиверс и Херберт Јанкун, близок соработник на [[Хајнрих Химлер]], Унверзагт започнал целно копање, барајќи материјален доказ за да ја потврди германската идеја за трансформирање на Белград во [[Белград|Принцеугенштад]]. Тој конкретно ја барал монументалната порта на влезот во Долниот град, изградена за време на обновата на Белград на Никола Доксат под наредба на принцот Јуџин од Савој во 1720-тите и 1730-тите. Портата го добила името по [[Цар на Светото Римско Царство|светиот римски цар]] од тој период, [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]]. Веќе на 15 јули 1941 година, секретарот во Министерството за внатрешни работи на Рајхот Вилхелм Штукарт испратил меморандум, барајќи Белград да се трансформира во „Тврдина на Рајх“. Таа требало да биде поврзана воено со рудниците за бакар и злато Бор и [[Ѓердапска Клисура|Ѓердапската Клисура]] на Дунав, за да се создаде заштитна зона Банат. Оваа зона требало да стане Евгенија, или округ на Принц Еуген, каде што Дунавските Шваби требало да се населат и да се прошират.<ref name="anenerbe" /> Копањето траело во текот на 1942 и 1943 година, кога било прекинато по започнувањето на сојузничките бомбардирања на Белград. До 1943 година, Германците целосно ја обновиле Портата на Карло VI, со најголеми детали. Реконструкцијата го вклучила картушот со иницијалите на императорот на главниот град од надворешната страна, и наводниот грб на никогаш постоечката Трибалија, на внатрешната страна (вепар со стрела прободена низ главата). Бидејќи мотивот на овој грб се појавил во средновековните српски печати и бил прифатен како дел од српскиот грб по Првото српско востание во 1804 година, тој требало да го прикаже инкорпорирањето на Србија во западната империја. Портата била оштетена веќе за време на тешкото бомбардирање за Велигден во Април 1944. Не е познато дали Аненербе барал нешто конкретно или само сакал да ја фалсификува рутата по која [[Ариевска раса|Аријците]] стигнале до Германија од Блискиот Исток. Некои сочувани документи покажуваат дека тие откриле остатоци од келтски и готски населби, ров од римскиот период и реликвии од австриското владеење по освојувањето на Јуџин Савојски. Некои извори тврдат дека по почетокот на бомбардирањето, документацијата и дел од артефактите биле пренесени во [[Лебус]], во Германија и се сметаат за изгубени. Други тврдат дека целиот материјал бил чуван во белградскиот градски музеј. Она што со сигурност се знае е дека за време на „чистењето на теренот“ во 1941-1942 година, Германците целосно ги уништиле темелите на австриската артилериска касарна изградена во периодот 1723-1736 година.<ref name="anenerbe" /> === По војната === На 29 февруари 1952 година градот ја усвоил „Одлуката за заштита, адаптација и одржување на народниот парк Калемегдан“ со која се определуваат границите на заштитените подрачја како реките [[Дунав]] и [[Сава]] и улиците Тадеуш Кошќушко и Париска. Во 1962 година, белградскиот Институт за заштита на спомениците на културата ја проширил зоната на неколку блокови преку улиците. Деталниот план на Калемегдан од 1965 година предвидувал дека, и покрај огромната археолошка вредност што се наоѓала под земјата на тврдината, во основа само она што било откриено до тоа време можело да се истражи, обнови или заштити. Тоа предизвикало проблем и за проширувањето на паркот, но уште повеќе за понатамошното истражување на подземјето на тврдината. Најдобар пример е Долниот град каде не се видливи ниту паркот целосно, ниту остатоците од поранешното пристаниште, кое се наоѓало таму.<ref>{{Наведување|last=Vladimir Bjelikov|title=U prilog Čodbrani beogradske tvrđave|journal=Politika|language=sr|date=September 2011}}</ref> Површината на тврдината е 66 хектари. До 2000 година, само 5% од таа област беше археолошки истражувана, а до 2010 година тој број се искачи на 12% или 8 хектари . Врз основа на досегашните наоди, се проценува дека за време на владеењето на деспотот [[Стефан Лазаревиќ]] во првата половина на 15 век, кога Белград станал главен град на Србија, градот во рамките на тврдината имал од 5.600 до 12.000 жители. Направени се археолошки испитувања на следните локации:<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Mapa zakopanog blaga Beogradske tvrđave|journal=[[Politika]]|language=sr|date=5 December 2010|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/158845/Beograd/Mapa-zakopanog-blaga-Beogradske-tvrdave}}</ref> * Горниот град во внатрешната тврдина; анкетирани 1948–2009 година; пронајдените остатоци припаѓаат на праисторијата, антика, среден век и турско-австрискиот период * бедем на брегот во Долниот град 1963–2010 година; среден век и турско-австрискиот период * [[Калемегдан|Парк Калемегдан]] 1973–2010; антиката, среден век и турско-австрискиот период * [[Бео зоолошката градина|Зоолошката градина во Белград]] 1988 година; антика, среден век и турско-австрискиот период Во септември 1969 година биле објавени големи откритија. Изгледот на Долниот град бил речиси целосно променет по ископувањето. Била откриена средновековната калдрма, како и старите бедеми и порти. Притоа, Долниот град бил попристапен за посетителите, вклучително и новото скалило и реконструкција на делот од средновековниот бедем. Во Горниот град се откриени четири големи, масивни столбови од периодот на деспотот Стефан Лазаревиќ (15 век). Тие се остатоци од средновековниот мост кој се наоѓал пред главниот влез во внатрешната тврдина на градот. Тврдината била опкружена со длабок ров. Претходно било познато дека внатре во тврдината постоел внатрешен, баскулен мост, кој опстанал до 17 век, но неговата точна локација и видот на градба не биле познати.<ref>{{Наведување|last=Vera Cvijić|trans_title=Remains of the despot Stevan Lazarević's fortress discovered|journal=Politika|language=sr|date=21 September 1969}}</ref> Истражуваните делови по 2000 година ја вклучуваат пристапната патека на спуст до Малите скалила во паркот Калемегдан, бастионот на падината Сава, портите на Кинг, Сава, Темно и Караѓорѓе, Големиот Равелин итн.<ref name="vrh" /> За време на реконструкцијата на фонтаната на Мехмед Паша Соколовиќ во 2017 година, покрај портата Дефтердар во Горњи Град, беа направени неколку археолошки откритија. Откриени се остатоци од римскиот каструм, две урни од бронзеното време и остатоци од неолитскиот објект. Наодите беа конзервирани и повторно закопани.<ref>{{Наведување|last=Milan Janković|title=Od jedan do pet – Nova otkrića|trans_title=From 1 to 5 – New discoveries|journal=Politika|language=sr|date=23 October 2017}}</ref> == Одлики == Белградската тврдина генерално е поделена на четири дела. Четирите делници, од кои две ја прават самата тврдина (Долен и Горен Град) и два го прават паркот Калемегдан денес, беа поделени со патот Цариград, на локацијата на модерната пешачка патека до уметничкиот павилјон Цвијета Зузориќ.<ref name="vrh" /> === Долниот град === [[Податотека:Kalemegdan_crkva.jpg|десно|мини|200x200пкс| [[црква Ружица]]]] Долен Град (Долен Град); го зазема наклонот кон бреговите на реките, од врвот (гребенот каде што е „Победникот“). Помеѓу најнискиот дел и Дунав се наоѓа Кула Небојша („Непробојна, бестрашна или смело кула“), која била претворена во музеј на [[Грци|грчкиот]] револуционер Ригас Фераиос, кој Турците го задавиле во оваа кула, а неговиот труп го фрлиле во Дунав. Доњи Град, како и соседната Савамала, често страда од поплави, а Кула Небојша претрпела голема штета за време на големите поплави во 2006 година . Православните цркви ''[[Црква Ружица|Ружица]]'' (поранешно австриско складиште за оружје) и ''Света Петка'' исто така се наоѓале во оваа област, како и белградскиот планетариум . Современата црква Света Петка е проектирана од архитектот Момир Коруновиќ. Изградбата започнала во првата половина на 1930-тите, на локацијата на стара капела. Била осветена на 27 октомври 1937 година, на празникот [[Света Петка]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.co.rs/sr/clanak/402400/Zaboravljeni-srpski-Gaudi|title=Zaboravljeni srpski Gaudi|last=Dejan Aleksić|date=22 April 2018|work=[[Politika]]|language=sr|trans-title=Forgotten Serbian Gaudi}}</ref> За време на мандатот на градоначалникот Драган Ѓилас (2008–13), идејата за проширување на зоолошката градина до Долни Град, која ја окупирале пред Втората светска војна, повторно се појавила, но експертите биле против тоа. Урбанистичкиот план за тврдината од 1965 година веќе предвидувал целосно преместување на зоолошката градина надвор од тврдината, на некои приградски локации, кои во подоцнежните планови ги вклучиле Велико Блато, Степин Луг или Јелезовац . Проширувањето на зоолошката градина ја прекинала пешачката комуникација помеѓу Дунав и Сава делови на тврдината, која веќе била пресечена во 1949 година, но била обновена во 2009 година со реконструкција и отворање на Сава порта. Исто така, тоа би го спречило истражувањето на Долен Град, кое сè уште е главно неистражено и ќе ја остави Портата на Карло VI, ремек-дело на Балтасар Нојман, во самата зоолошка градина. Од 2017 година, зоолошката градина не била преместена, но била отфрлена и идејата за проширување.<ref name="vrh" /> Покрај заштитата на тврдината како споменик на културата, делови на Долниот град, и наклонот што го одделува од Горен град се заштитени како [[споменик на природата]]. Областа била вклучена во првата заштита на тврдината во 1946 година. Во 1968 година биле посебно заштитени две области: „Поморски неогенски гребен - профил под споменикот Победник во Калемегдан“ и „Геолошко-географски слоеви кај локалитетот Калемегдан, кај споменикот Победник“. Српската агенција за животна средина подготви студија за областа и ја достави до Владата во 2017 година. Во февруари 2021 година, владата се приклучи на две претходно заштитени подрачја и го прошири заштитеното подрачје на 14,07 хектари, со што се воспоставува природен споменик на Калемегдановата порта. Областа е единствена геолошка одлика во Србија, бидејќи остатоците од морскиот гребен од најстарата етапа во историјата на [[Панонско Море|Панонското Море]]. Тие вклучуваат седименти кои потекнуваат од средната, баденска фаза од [[миоцен]]от.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/475557/%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D0%BA/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%80%D1%82#!|title=Kalemegdanski rt|last=Slavica Stuparušić|date=23 March 2021|work=Politika|page=30|language=sr|trans-title=Kalemegdan's Promontory}}</ref> ==== Црква Успение на Пресвета Богородица ==== Црквата Успение на Пресвета Богородица, која служела и како катедрална црква, била изградена понекогаш во 12 век, за време на обновеното византиско владеење. Во црквата имало чудотворна икона на Богородица. Забележано било дека византиската принцеза и српската кралица [[Симонида]] се поклонила на иконата во 1315 година кога го посетила Белград. Самата градба била голема, трикорабна црква со голема купола. Бидејќи Белград бил генерално запоставен во втората половина на 14 век, црквата исто така многу се влошила.<ref name="crkva">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=19 February 2021|work=Politika|page=18|language=sr|script-title=sr: Црква Успења Пресвете Богородице|trans-title=Church of the Dormition of the Most Holy Mother of God}}</ref> Кога Унгарците му го предале градот на српскиот деспот Стефан Лазаревиќ, тој започнал со масовна реконструкција на тврдината, вклучувајќи ја и црквата, која била обновена и проширена. Хроничарот Константин Филозоф ја опишал црквата, вклучувајќи ја познатата икона на Богородица, моштите на [[Света Петка]] и [[Теофана (сопруга на Лав VI)|света царица Теофана]] (била преселена во Белград по падот на Бугарија под Османлиите), икони на дванаесетте апостоли (шест од двете страни ), и реликвијарот кој содржи рака. Деспот ги додал хорите и манастирскиот комплекс околу него. Црквата станала седиште на белградскиот митрополит, овој пат на [[Пеќска патријаршија|Српската православна црква]], а тој бил прогласен за „ егзарх на сите српски земји“.<ref name="crkva" /> Повеќе од две децении подоцна, кога Белград им бил вратен на Унгарците, до него била изградена зградата на Митрополитот. Истиот ден кога Османлиите го освоиле Белград, 29 август 1521 година, црквата ја претвориле во џамија. Крстот бил отстранет од врвот на покривот, иконите биле насликани и црковните ѕвона повторно биле стопени. Османлискиот султан [[Сулејман Величествениот]] ја одржал главната исламска петочна молитва, џума намазот, во поранешната црква. Кога Сулејман ги преселил белградските христијани во Цариград, тие со себе ја понеле иконата на Богородица и моштите на Света Петка и Свети Теофан. Дел од нив биле населени во [[истанбул]]ската населба денес позната како Белградкапи, или Белградска порта, каде што ја изградиле црквата Богородица, а се претпоставува дека ги чувале иконите и моштите.<ref name="crkva" /> Ентериерите и сите мошти во оваа црква биле уништени за време на [[Септемвриски погром|погромот во Истанбул]] во 1955 година.<ref name="Politika3">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/456554/Drustvo/Beogradani-su-nekada-ziveli-u-Carigradu|title=Beograđani su nekada živeli u Carigradu|last=Višnja Aranđelović, Vladimir Božinović|date=19 June 2020|work=[[Politika]]|page=8|language=sr|trans-title=Belgraders used to live in Constantinople}}</ref> Во близина на црквата, Османлиите ископале во земјата голем барут. За време на австрискиот напад под Евгениј од Савој, австриската армија директно го погодила списанието на 17 август 1717 година, предизвикувајќи експлозија која ги уништила речиси сите структури во Долниот град, вклучувајќи ја и црквата. За време на нивната масовна реконструкција на тврдината и изградбата на барокниот Белград што следела во 1720-1739 година, Австријците никогаш не ја реконструирале црквата. Понатаму, за да го израмнат теренот во Долниот град, целосно ги урнале црковните урнатини. Денеска не се знае ниту каде точно се наоѓала црквата, ниту како изгледала нејзината надворешност.<ref name="crkva" /> Единствениот сочуван дел од црквата се остатоци од мермерната надвратница со нецелосниот ''кеторски'' натпис од деспотот Стефан Лазаревиќ: ''В Христа Бога благоверни деспот Стеф.'' ''.'' ''.'' ''Београдске обнови место сие и призидах певнице и.'' ''.'' ''.'' ''придржеш.'' ''.'' ''.'' Случајно е откриен во 1967 година. Поголеми остатоци од седиштето на Митрополитот биле откриени во 1977 година. Тие вклучуваат заоблени отворени ѕидови на поранешниот трем. Во февруари 2021 година, градот објави дека ќе ги финансира археолошките истражувања на локациите каде можеби била изградена црквата, со надеж дека барем темелите на црквата се зачувани и закопани под земја.<ref name="crkva" /> '''Јапонска фонтана''' Една од најсвежите градби е посветена на нашата благодарност до пријателскиот народ на Јапонија, во чиј дел е изградена фонтана, каде што „намерните патници“ можат да се опорават и да се запознаат со добротворните цели на овој народ на Далечниот Исток. Јапонската фонтана е зграда на крајот од големото шеталиште на Калемегдан. Подигнат е во 2010 година на иницијатива на еден од локалните дневни весници, како знак на благодарност до народот на Јапонија за донациите што претходните години ги проследуваа до Белград. Ви препорачуваме после ова да одите подолу кон Дунав по некои од многуте скриени патеки низ ѕидините на Калемегдан кои ве водат до шеталиштето на Дунав. === Горниот Град === [[Податотека:Kalemegdan_Belgrade2.jpg|десно|мини|269x269пкс| Деспот Стефанска кула]] Горен Град, горниот дел од тврдината, бил претворен во парк, со прекрасни шеталишта и статуата на „Победникот“, таканаречениот „римски бунар“. всушност изграден од Австријците, Народната опсерваторија (од 1963 година) во Деспот Стефанската кула, ''[[турбе]]то'' (гробот) на Дамад Али Паша, Фонтаната на Мехмед Паша Соколовиќ, тениските и кошаркарските терени итн. '''Надворешна порта на Истанбул''' Изградена е помеѓу 1750 и 1760 година од ситно делкан камен. Засводена е со полукружен свод, со масивна двокрилна врата засилена однадвор со масивни хоризонтални плочи од ковано железо. Внатре во портата има ниши, каземати и простории за наредниците. Преминот низ Стамболската порта, всушност, е приод пресечен во парапет и зајакнат со позадина од тули, со две странични столбови со тркалезни отвори за топовите на бранителите на преминот. Ја изградиле Австријците во 18 век. '''Внатрешна порта на Истанбул''' Оваа порта се наоѓа спроти зградата на стражата на Големиот Равелин (Галерија на Природонаучниот музеј), во средината на висок ѕид од тули. Изграден е во 18 век (1750) од ситно делкан камени блокови, засводен со полукружен свод, со исти масивни врати како надворешната Стамболска порта, со бројни простории, каземати, складишта и комуникации во масивот на ѕидот. До портата се пристапува преку насип што го замени поранешниот подвижен мост. Приодот го бранат два моќни испакнати бастиони од левата, односно западната страна (под зградата на Воениот музеј) и од десната, односно источната страна. '''Портата на Караѓорѓе''' Се наоѓа на западниот крај на Равелин и е пандан на портата Стабмол, преку која се влегува од страната на големиот Калемегдан (од Споменикот на благодарноста кон Франција). Изградена е во 18 век. Името го добило по водачот на Првото српско востание, кој преку неа влегол во тврдината во 1806 година. Турците ја заѕидале оваа порта во 1813 година и го урнале мостот до неа, за да ја закопаат трагата од овој за нив непријатен настан. портата била отворена дури по Втората светска војна. '''Саат порта и Саат кула''' Изградени се за време на австриската окупација во 18 век и се потпираат на средновековниот ѕид на Горниот град. Октогоналната барокна кула има часовник по кој и портата и кулата го добиле своето име. Портата на часовникот има слични елементи како и претходните порти од 18 век - каземати за складирање на стражари, оружје и разни други воени материјали. ==== Склад за барут (околу 1720-ти години) ==== Исто така, било прилагодено за посети големото австриско складиште за барут, создадено за време на австриската окупација на Белград 1718–1739, откако го уништиле старото за време на опсадата на Белград во 1717 година. Тие директно го погодиле спкладиштето со топовско ѓуле и експлозијата што следела им овозможила на Австријците да го заземат градот.<ref name="kamen" /> Објектот се наоѓал под 7 метри висок бедем.<ref name="ostecen">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/453993/Ostecena-skulptura-Herkulanke-predata-restauratorima|title=Oštećena skulptura Herkulanke predata restauratorima|last=Branka Vasiljević|date=12 May 2020|work=Politika|page=14|language=sr|trans-title=Damaged Herkulanka sculpture handed over to the restorers}}</ref> Складиштето денес е украсено со артефакти од римскиот период кои биле откриени околу тврдината: надгробни [[Стела|стели]], споменици, олтари и саркофагот на Јона, кои потекнуваат од 3 век од нашата ера.<ref name="kamen" /> Тој бил уреден и отворен за посетители во 2014 година.<ref name="vrh" /> Еден од римски мермерни споменици, изложени од 2012 година, бил т.н. ''Херкуланка'' (по [[Херкуланеум]], каде што прво како скулптури биле откриени во 18 век). Тие обично биле почесни претстави на важни жени. Се проценува дека е дело на некој локален вајар кој претставувал една од позначајните женски жители на Сингидунум, направен е во околу 300 година и е пронајден во близина на Воениот музеј. Претставената жена е богата, со силно обложен ''хитон'', со ''химатионска'' мантија обвиткана преку раката и главата. Во мај 2020 година ''Херкуланка'' била вандализирана и скршена.<ref name="ostecen" /> ==== Римски бунар (околу 1720-тите) ==== Сегашниот објект, наречен Римски бунар, не е ниту римски ниту (воден) бунар. Се наоѓа покрај југозападниот бедем на Горниот град, во близина на ''споменикот Победник'' и „Кралската порта“. Подземениот објект постоел во средновековниот период и се споменува од Константин Костенец за време на владеењето на деспотот Стефан Лазаревиќ, во првата половина на 15 век. Очигледно е зандана, како што било споменато за време на [[Опсада на Белград (1456)|опсадата на Белград]] во 1456 година, кога во неа загинале 30 унгарски заговорници, откако била спречена нивната шема да ги пуштат Турците во тврдината и да им го предадат градот. Тие требало да ги платат Турците, но биле откриени и со јажиња фрлени во јамата. Таму биле оставени без храна и откако почнале да се губат од глад, им биле фрлени ножеви за да се убијат. Турскиот патник [[Евлија Челебија]] во 1660 година пишувал за објектот како силос за жито.<ref name="bunar">{{Наведување|last=Aleksandra Mijalković, Miroslav Knežević|title=Tajna rimskog bunara u tri dimenzije|journal=Politika-Magazin, No. 1039|pages=26–27|language=sr|date=27 August 2017}}</ref><ref name="zabran">{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Rimski bunar više neće biti zabranjeni grad|trans_title=Roman Well will no Longer be a Forbidden Place|journal=Politika|page=16|language=sr|date=18 September 2013|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/270446/Beograd/Rimski-bunar-vise-nece-biti-zabranjeni-grad}}</ref> [[Податотека:Rimski_bunar.JPG|десно|мини|200x200пкс| Влез во римскиот бунар]] Откако Австријците ја окупирале северна Србија во 1717 година, било очигледно дека во рамките на тврдината имало проблем да се обезбеди вода за градот. Главните извори биле двете големи реки, Дунав и Сава, но бидејќи Белград бил доста често под опсада или бојно поле, тоа не било практично бидејќи реките ќе станувале недостапни за време на опсадите, па затоа барал алтернатива. Во рамките на масовната изградба и реконструкција на Белград на барокен начин, од 1717 до 1731 година бил ископан сегашниот објект и инсталиран сложен дрвен механизам за подигање на водата од јамата од 50 метри. Дизајниран е од [[Балтазар Нојман]]. Австријците првично имале намера да ископаат соодветен бунар за вода. Тие се спуштиле на 54 метри, кој бил под нивото на водата во Сава, но не нашле вода и всушност удриле во непропустливиот карпест слој. Потоа решиле да го прилагодат во цистерната и да ја спроведат целата површинска вода во неа. Механизмот бил рачно управуван, работел на принципот на лост и имал 12 сегменти, или клипови, кои сите работеа во исто време кога биле уклучени. Водата тогаш се „качувала“ и се истурала од еден сад во друг. Со оглед на тоа што бил направен од дрво, со текот на времето се расипал и целосно исчезнал, но понекогаш се споменувал како почеток на „индустрискиот период“ во Белград. Копијата од шемата сè уште се чува во библиотеката на [[Матица српска|Матица Српска]] во [[Нови Сад]]. Нојман конструирал и двојно спирално скалило кое се спуштало 35 метри надолу по вратилото и направено според скалите во бунарот Свети Петар во Орвјето, [[Италија]].<ref name="bunar" /> Пречникот на вратилото е 3,4 метри. Скалите имале 212 скалила, а на дното имало мал коридор кој поврзувал два дела од скалите, но најчесто бил поплавен. На австриските карти, тој го носи името Големиот бунар, но кога српските бунтовници го ослободиле Белград од Османлиите на почетокот на 19 век, тие постепено го нарекле Римски бунар бидејќи вообичаеното верување во тоа време било дека сите стари градби се римски.<ref name="zabran" /> Во 1940 година Југословенската кралска армија го испразнила бунарот, го измерила и го исчистила.<ref name="zabran" /> Поради тоа, во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] низ Белград се проширил урбан мит во кој се тврдело дека во бунарот е скриено златото од Народната банка на Кралството Југославија. Германските окупациски сили испратиле тројца нуркачи да го проверат дното на бунарот, но сите тројца исчезнале.<ref name="bunar" /> Некои од југословенските војници очигледно издлабиле број „1940“ во близина на дното на бунарот.<ref name="magazin">{{Наведување|last=Dragan Perić|title=Rimski bunar kao trezor Baje Patka|trans_title=Roman Well like a vault of Scrooge McDuck|journal=Politika-Magazin, No. 1054|page=23|language=sr|date=10 December 2017}}</ref> [[Податотека:Rimski_bunar,_Kalemegdan_004.jpg|лево|мини|200x200пкс| Римски бунар]] Во 1954 година еден човек ја фрлил љубовницата во бунарот. Полицијата сакала да докаже дека ја убил, па нуркачите биле испратени да го пронајдат телото, но не успеале. Сепак, нејзиното тело повторно се појавило десет дена подоцна. Оваа приказна послужила како инспирација за [[Душан Макавеев|Душан Макавејев]] кога го напишал и режирал филмот [[Љубовен случај или трагедијата на службеничката на ПТТ|Љубовна врска или случајот со исчезнатиот оператор на табла]] во 1967 година. Во 1964 година [[Алфред Хичкок|Алфред Хичкок го]] посетил бунарот и го пофалил „амбиентот“. Во 1967-1968 година, било спроведено ново истражување на објектот. Нуркачите откриле дека дното е полно со тиња и извлекле голем број скелети, неколку животински и два човечки. Во 1987 година нуркачите истражувале дали има врска помеѓу бунарот и Сава, но не пронашле тунел. Дното било рамно, имало една парковска клупа во водата и огромен број монети. Римскиот бунар послужил како инспирација за уште еден филм, кој бил номиниран од Србија за Оскар во 2002 година. За време на нуркањето во 2006 година, пронајдена е амфипода, претходно неоткриена во Србија. Затворен е во 2007 година, реконструиран и повторно отворен во март 2014 година, но од 2017 година горниот дел е отворен за посетители, а спуштањето е забрането поради безбедносни причини.<ref name="vrh" /><ref name="bunar" /><ref name="zabran" /><ref name="magazin" /> Нуркачите повторно го истражуваа во ноември 2017 година. Дното повеќе не беше рамно бидејќи клупата и монетите беа покриени со дебел слој од околу 15 кубни метри градежен отпад, железни шипки, рефлекторски светла, жичени корпи за отпадоци, итн, кои сите го направиле бунарот 1,5 метри поплиток. Конзерви, пластични шишиња и капаци лебделе по водата, како и купишта од монети. Нуркачите предложиле бунарот да се чисти најмалку еднаш годишно. Сепак, водата е невообичаено чиста, со вештачка светлина од рефлектор проѕирна е сè до дното, или 14 метри и има температура од 12 степени Целзиусови. По 300 години, почнале да се формираат [[капник|капници]] во близина на дното на бунарот.<ref name="magazin" /> Постои друг бунар за вода, еден вид „близнак“ на римскиот бунар, изграден на истиот принцип и со иста длабочина, кој се наоѓа подалеку од тврдината, под современиот споменик на Вук Караџиќ во населбата Вуков Споменик.<ref>{{Наведување|last=Nada Kovačević|title=Beograd ispod Beograda|trans_title=Belgrad beneath Belgrade|journal=Politika|language=sr|date=2014}}</ref> ==== Турбето на Дамад Али Паша (1784) ==== [[Податотека:Turbe_of_Damad_Ali-Pasha_in_Belgrade's_Kalemegdan.jpg|десно|мини|206x206пкс| Турбето на Дамад Али Паша]] Турбето се наоѓа на централното плато на Горниот град и е еден од ретките преостанати споменици на исламската архитектура во Белград. Името го добило по Дамад Али Паша, голем [[Список на големи везири на Отоманското Царство|везир на Отоманското Царство]] 1713–1716 година, за време на владеењето на султанот [[Ахмед III]]. Мавзолејот, сепак, е помлад. Изграден е во 1784 година над гробот на Изет Мехмед-паша, друг голем везир и ''мухафиз'', или гувернер на Белград. Турбето било тешко оштетено за време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]], па османлискиот гувернер на Србија, Марашли Али Паша, го реконструирал во 1818–1919 година и му го посветил на Дамад Али Паша. Други двајца ''мухафисти'', овојпат управувајќи само со тврдината бидејќи Србија доби автономија, биле погребани во турбето: Селим Сири Паша во 1847 година и Хасан Паша во 1850 година.<ref name="Politika2">{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Pri kraju radovi na česmi i turbetu|trans_title=Work Completed on Fountain and Turbine|journal=[[Politika]]|page=19|language=sr|date=2 October 2017|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/389950/Pri-kraju-radovi-na-cesmi-i-turbetu}}</ref> Мавзолејот е од камен, со правилна [[Шестаголник|шестаголна]] основа. Страните се {{Convert|4|m}} долго, тоа е {{Convert|7|m}} висок со пречник од 8 метри. Темелното реновирање започнало во мај 2017 година и требало да заврши до октомври. Сменети се жиците и покривот, подот е исцеден и направена е внатрешна и надворешна конзервација. Искршени се старите ќерамиди, па водата се излева внатре. Ќерамидите, кои не беа првобитната покривка, беа заменети со оловниот капак и нови, модерни ќерамиди, скапаниот дрвен под беше заменет со тули, а беше заменета и дрвената покривка на гробницата.<ref name="Politika2" /> ==== Природонаучен музеј (1830-1840) ==== Местото се наоѓа на Големиот Равелин. Изграден е во 1830-тите или 1840-тите. Првично служел за сместување на отомански гардисти, па затоа не е простран објект, кој опфаќа 100 метри квадратни. Во 1957 година, Музејот за шумарство и лов беше преместен од резиденцијата на принцот Милош во Топчидер во зградата. Во 1973 година, музејот бил припоен кон Природонаучниот музеј. Откако Музејот за шумарство и лов беше официјално укинат во 1994 година, зградата стана галерија на Природонаучниот музеј. Годишно има 35.000 посетители.<ref>{{Наведени вести|last=Branka Vasiljević|date=20 December 2020|work=Politika|language=sr|script-title=sr: Природњачки музеј - 125 година рада беѕ предаха|trans-title=Museum of Natural History - 125 years of non-stop work}}</ref> ==== Завод за заштита на спомениците на културата (1904) ==== Оригиналната зграда била изградена од 1902 до 1904 година, за да служи како штаб на српскиот Генералштаб. Беше урнат за време на австроунгарското бомбардирање на Белград преку Сава во октомври 1915 година. На истата локација беше одлучено да се изгради новото седиште. Во повоената ситуација, кога средствата биле мали и била потребна итност за санирање на штетите, било одлучено да се подигнат две времени објекти. Едната зграда била изградена на локацијата на бастионот на Првиот југозападен бедем, додека другата била изградена на темелите на зградата од 1904 година.<ref name="zavod">{{Наведени вести|last=Branka Vasiljević|date=25 September 2021|work=Politika|page=15|language=sr|script-title=sr: Освежава се изглед зграде Завода на Калемегдану|trans-title=Appearance of the Institute's building in Kalemegdan is bein refreshed}}</ref> Обновената зграда е дизајнирана од Јанко Шафарик, на типичен начин на српската урбана архитектура од 19 век. Фасадните и околните одлики вклучуваат ѓон од природен камен, странични скали од вештачки камен и ограда и канделабри од леано железо. Кога генералштабот бил преместен во новата зграда на улицата Кнежа Милоша во 1928 година, зградата во тврдината била претворена во Воен музеј. Во 1956 година, музејот бил преместен во блиската, многу поголема зграда на Воено-географскиот завод, помошната зграда на бедемот била урната, а Заводот за заштита на спомениците на културата бил преместен во преостанатиот објект во 1961 година. Фасадата на зградата била целосно реновирана есента 2021 година.<ref name="zavod" /> ==== Бункер (1948-1949) ==== Во 1948 година, по резолуцијата на Информбиро и понатамошната поделба Тито-Сталин, започнала изградбата на одбранбениот бункер на тврдината. Во тој процес, 5 m дебел бедем на првобитната кула бил уништен, и до 1949 година бил завршен бункерот кој опфаќа 200 метри квадратни. Највисоката точка на бункерот е топовската купола која се користела за артилериски и воени единици. Подоцна напуштен, адаптиран за туристите и отворен во декември 2012 година. Има делови од автентичниот инвентар од 1950-тите: сигурносни врати, кревети, вентилација, резервоари за вода итн.<ref name="kamen" /> ==== Споменик на кошарката (2018) ==== На 12 декември 2018 година официјално беше посветен споменикот наречен „Споменик на татковците-основачи на српската и југословенската кошаркарска школа“. Датумот беше симболичен, бидејќи беа одбележани и 95 години од доаѓањето на првата кошарка во Србија и 70 години од основањето на кошаркарскиот сојуз. Споменикот се наоѓа во мал парк, помеѓу кошаркарските терени на „[[КК Партизан|Партизан]]“ и „[[КК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]]“.<ref name="kosarka">{{Наведени вести|title=Откривен споменик очевима српске кошарке|last=S.M.|date=13 December 2018|work=Politika|page=12|language=sr|trans-title=Dedicated monument to the founding fathers of Serbian basketball}}</ref> Како што е напишано на натписот, споменикот е посветен на членовите на [[Машка кошаркарска репрезентација на Југославија|кошаркарската репрезентација]] на Југославија која се квалификуваше за [[Светско првенство во кошарка 1950|Светското првенство на ФИБА]] во Аргентина во 1950 година. Четворица играчи од овој тим станаа членови на Куќата на славните на ФИБА: Небојша Поповиќ, [[Александар Николиќ (тренер)|Александар Николиќ]], Радомир Шапер и Борислав Станковиќ . Скулптурата е изградена на иницијатива на поранешната кошаркарка Наташа Ковачевиќ . Споменикот е дизајниран од вајарот Радош Раденковиќ, симболизира „борба за глобална афирмација“ и претставува три стилизирани раце кои посегнуваат по кошарка.<ref name="kosarka" /> === Голем парк Калемегдан === [[Податотека:Калемегдан_парк_-_Београд_(Military_museum)_-_panoramio.jpg|мини|244x244пкс| [[Воен музеј (Белград)|Воен музеј]]]] Паркот Голем Калемегдански Парк го зазема јужниот агол на тврдината, со геометриски шеталишта, [[Воен музеј (Белград)|Воениот музеј]], Музејот за шумарство и лов и Споменикот на благодарноста кон Франција. На локацијата на Споменикот на благодарноста на Франција имало споменик на Караѓорѓе кој бил посветен на 21 август 1913 година, дело на Пашко Вучетиќ. На страните на пиедесталот имало релјеф со различни фигури, а на посветата присуствуваше [[Петар I Караѓорѓевиќ|и внукот на Караѓорѓе, српскиот крал Петар I.]] За време на австроунгарската окупација на Белград во Првата светска војна, Австријците планирале да го подигнат бронзениот споменик на нивниот цар [[Франц Јосиф|Франц Јосиф I]] токму на тоа место, па го стопиле споменикот на Караѓорѓе за повторно да ја искористат бронзата. Кога споменикот на Франц Џозеф бил испорачан во Белград во 1918 година, српските сили го зазеле бродот и ја конфискувале статуата. Подоцна бил претопен во три црковни ѕвона, од кои најголемите и денес се слушаат од [[камбанарија]]та на црквата Ружица.<ref name="kamen" /><ref>{{Наведени вести|title=Политикин времеплов: Калемегдански цветњак за Карађорђа|last=Dragan Perić|date=18 February 2018|work=Politika-Magazin, No. 1064|pages=28|language=sr|trans-title=Politika's chronicle: Kalemegdan's flower garden for Karađorđe}}</ref> ==== Гондола лифт ==== Во август 2017 година, градската власт ја најави изградбата на гондола-лифтот, кој ќе го поврзе Калемегдан со Ушче за 2018 година.<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Srpski Central park na Ušću|trans_title=Serbian [[Ušće, Belgrade#Park Ušće|central park]] in Ušće|journal=Politika|page=16|language=sr|date=25 August 2017}}</ref> Изградбата беше потврдена во март 2018 година, кога идејата за пешачки мост беше отфрлена откако беше опишан како „комплициран“ и „нестабилен“. На страната Калемегдан, станицата ќе биде вкопана во ридот, 1 метар под шеталиштето на тврдината Сава. Има 7 метарска пештера под проектираната станица, така што постои можност пештерата да биде приспособена за посети и да се поврзе со идната гондола со лифт. На страната Ушќе, почетната точка ќе биде веднаш до Скејт паркот, преку кулата Ушче. Целата рута е 1 километар долга, од кои 300 метри ќе биде над самата река Сава. Проценетата цена е 10 милиони евра и времетраењето на работите 18 месеци.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/399798/Gondolom-od-skejt-parka-do-Kalemegdana|title=Gondolom od skejt parka do Kalemegdana|last=Daliborka Mučibabić|date=10 March 2018|work=Politika|language=sr|trans-title=From Skate Park to Kalemegdan by gondola lift}}</ref> Веќе постоечката критика на проектот продолжи, од официјално користеното име (''гондола'' наместо традиционална српска ''жичара'') и избраната локација, до трасата, особено станицата Калемегдан која е склоплив локалитет над пештерата, во областа веќе подложна на масовност. трошење . Како подобро решение беше предложен Паркот на неврзаните земји во населбата Косанчиќев Венац.<ref>{{Наведени вести|title=Žičara gde joj mesto nije|last=Vlastimir Matić, architect|date=16 March 2018|work=Politika|page=10|language=sr|trans-title=Cable car out of place}}</ref> Сечењето на 47 дрвја во паркот поради гондола-лифтот започна во март 2019 година. Боровите биле стари од 50 до 60 години. Со зголемена цена од 15 милиони евра и обединето противење на проектот од страна на екологистите, архитектите и урбанистите, со дополнително сечење на над 100 дрвја во паркот Ушќе преку реката, ова поттикна народни протести. Граѓаните се организираа и додека градот ги сечеше дрвјата, тие садеа нови садници. Започна и дупчењето и беше најавено дека делумно ќе се урне и камениот ѕид. Општина Стари Град, исто така, организираше протести, уривајќи огради на градилиштето, поднесувајќи жалби и казни против градските и владините функционери и најави 24-часовна стража на терен и уривање на која било градба изградена во меѓувреме.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/424853/Zbog-gondole-Kalemegdan-Usce-seku-155-stabala|title=Zbog gondola Kalemegdan – Ušće seku 155 stabala|last=Branka Vasiljević, Daliborka Mučibabić|date=13 March 2019|work=Politika|page=16|language=sr|trans-title=Because of the Kalemegdan-Ušće gondola lift, they are cutting 155 trees}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/424915/Seca-stabala-na-Uscu-i-Kalemegdanu|title=Seča stabala na Ušću i Kalemegdana|last=Dejan Aleksić|date=14 March 2019|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Cutting of the trees in Ušće and Kalemegdan}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a468201/Nakon-sece-zbog-gondole-nicu-nova-stabla-ali-i-opravdanja.html|title=Sećanje Nakon seče zbog gondole, niču nova stabla i opravdanja|last=Jelena D. Petrović|date=14 March 2019|publisher=N1|language=sr|trans-title=After cutting because of the gondola, new trees and justifications|accessdate=2022-01-24|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127222156/http://rs.n1info.com/Vesti/a468201/Nakon-sece-zbog-gondole-nicu-nova-stabla-ali-i-opravdanja.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a468645/Gradjani-sadili-drvece-na-mestu-posecenog-u-parku-Usce.html|title=Građani sadili drveće na mestu posečenog u parku Ušće|last=FoNet|date=16 March 2019|publisher=N1|language=sr|trans-title=Citizens were planting trees on the places of the cut ones in the Ušće Park|accessdate=2022-01-24|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221022815/http://rs.n1info.com/Vesti/a468645/Gradjani-sadili-drvece-na-mestu-posecenog-u-parku-Usce.html|url-status=dead}}</ref> Изградбата на гондола лифтот е забранета со актуелниот Генерален регулаторен план на Белград од 2016 година, кој предвидува дека изградбата на „кабли за алтернативен превоз и рекреација“ е забранета во областа на Белградската тврдина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a468499/Rekonstrukcija-Velikog-stepenista-na-Kalemegdanu-pocela-njegovim-razbijanjem.html|title=Rekonstrukcija Velikog stepeništa na Kalemegdanu počela njegovim razbijanjem|last=Jelena Mirković|date=15 March 2019|publisher=N1|language=sr|trans-title=Reconstruction of the Great Staircase began with its smashing|accessdate=2022-01-24|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116160200/http://rs.n1info.com/Vesti/a468499/Rekonstrukcija-Velikog-stepenista-na-Kalemegdanu-pocela-njegovim-razbijanjem.html|url-status=dead}}</ref> Во март 2020 година, тврдината беше избрана за една од 7-те најзагрозени места на наследство во Европа, особено поради планираната изградба на гондола-лифт.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.co.rs/sr/clanak/443686/Beograd/Kalemegdan-medu-14-ugrozenih-lokaliteta-kulturnog-nasleda-Evrope|title=Kalemegdan među 14 ugroženih lokaliteta kulturnog nasleđa Evrope|date=11 December 2019|work=Politika|language=sr|trans-title=Kalemegdan among the 14 endangered cultural heritage localities in Europe}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.europanostra.org/europe-7-most-endangered-heritage-sites-2020-announced/|title=Europe's 7 Most Endangered heritage sites 2020 announced|date=24 March 2020|work=[[Europa Nostra]]}}</ref> === Малиот парк Калемегдан === Паркот Мал Калемегдан (Мали Калемегдански парк) го зафаќа просторот во источниот дел, кој се граничи со урбаниот дел на Белград. Северниот дел од паркот Мал Калемегдан е окупиран од белградската зоолошка градина, отворена во 1936 година. Тука се наоѓа и [[Уметнички павилјон „Цвијета Зузориќ“|уметничкиот павилјон Цвијета Зузориќ.]] == Преглед == Калемегдан е најпопуларниот парк меѓу белграѓаните и за многу туристи кои го посетуваат Белград поради бројните кривулести пешачки патеки во паркот, засенчените клупи, живописните фонтани, статуите, историската архитектура и живописните погледи на реката (''Сахат кула'' - саат кулата; затворена во 2007 година за реконструкција, повторно отворена во април 2014 година,<ref name="vrh" /> ''Зиндан капија'' – Зиндан порта, итн.). Поранешниот канал кој се користел за снабдување на градот во средниот век е целосно покриен со земја, но идејата за негово повторно создавање повторно се појавила во раните 2000-ти. Белградската тврдина е позната по километарските тунели, подземните коридори и [[Катакомба|катакомбите]], кои сè уште се главно неистражени. Во вистинска смисла, тврдината денес е зелена оаза во градското подрачје на Белград. Како комбинација од неколку живеалишта (парк со стари дрвја, тврдина, пејзажен поглед на реките и шумското Велико Воено Острово), Калемегдан може да биде интересен за странските туристи-набљудувачи на птици бидејќи дава слика од локалната птичја фауна. Исто така, важно е како место за одмор за малите птици минувачи кои се преселуваат, пред или по преминувањето на реките Сава и Дунав. Белградската трка низ историјата, годишната 6 км пешачка трка, се одржува во паркот и тврдината како начин за истакнување на историјата и културата на областа. Тврдината Белград била номинирана од страна на српската влада за [[УНЕСКО]] како [[Светско наследство на УНЕСКО|светско културно наследство]]. Архитектите и урбанистите сметаат дека евентуалното вклучување на списокот ќе ја заштити тврдината од „агресивна преодна градба“. Во тој случај ќе треба да се зачуваат контурите на тврдината и панорамскиот поглед на неа. Вооченото визуелно загадување опфаќа неколку објекти. Гигантски објект, проект од крајот на 2000-тите [[Заха Хадид|на студиото на Заха Хадид]], на северната страна на тврдината, по падината на Дунав. Проектот, и покрај некои подготвителни работи, сепак не започна. Другиот беше спиралниот проект „Облак“ на Соу Фуџимото, кој требаше да го поврзе пристаништето Сава со тврдината, но проектот беше укинат по 2013 година кога заврши градоначалничкиот мандат на Ѓилас.<ref name="vrh" /> Третиот проект е контроверзниот проект Белградскиот брег.{{Панорама|Kalemegdan_-_panorama_Apr-2011wtmk.jpg|800px|Белградската Тврдина - панорамски поглед од реката}}Тврдината воопшто функционира како голема археолошка, уметничка и историска ризница. Почнувајќи од 2014 година, таа содржеше:<ref name="vrh" /> * 19 спомен-бисти на значајни личности од српската историја, наука и уметност (Јован Скерлиќ, [[Милош Црњански]], [[Јован Дучиќ]], Ѓура Даничиќ, [[Стеван Мокрањац]]) * 18 регистрирани археолошки ископувања (кули со потковица, остатоци од палатата на Митрополитот, Римски Каструм, зграда на главната стража) * 6 споменици и споменици (Победник, Споменик на благодарноста на Франција, Споменик на деспотот Стефан Лазаревиќ) * 4 ресторани и кафулиња * 4 спортски терени * 3 скулптури („Гениј на смртта“, „Уморен борец“, „Партизан со деца“) * 2 фонтани („Будење“, „Рибар“) * 2 фонтани за пиење („Јапонски“, „ [[Мехмед-паша Соколовиќ|Мехмед Паша Соколовиќ]] “) * 2 цркви ([[Црква Ружица|Ружица]], Света Петка) * 2 галерии (на Природниот музеј, Внатрешна порта Стамбол) * 2 музеи (Воен музеј, кула Небојша ) * [[Уметнички павилјон „Цвијета Зузориќ“|Уметнички павилјон Цвијета Зузориќ]], Градски институт за заштита на спомениците на културата, белградски планетариум, [[Калемегдан|Луна парк]], [[Бео зоолошката градина|белградска зоолошка градина]], народна опсерваторија, музички павилјон, [[Српска академија на науките и уметностите|научно-истражувачки центар на Српската академија на науките и уметностите]] за тврдината, Спомен костурница за бранителите на Белград од 1914–1915 година * Гробница на народните херои, со посмртните останки на членовите на Комунистичката партија и воените херои Иван Милутиновиќ, [[Ѓуро Ѓаковиќ]], Иво Лола Рибар и Моша Пијаде . Гробницата е изградена за првите три во 1948 година, со употреба на гранитни плочи наменети за изградба на [[Црква „Св. Сава“ - Белград|црквата Свети Сава]] . Стеван Боднаров ги извајал нивните бисти во 1949 година. По неговата смрт во 1957 година, во гробницата бил погребан и Пијаде, а неговата биста, дело на Славољуб Станковиќ, била додадена во 1959 година. Комплексот е прогласен за споменик на културата во 1983 година. Од 1990-тите, гробницата често била вандализирана.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.co.rs/sr/clanak/443657/Krivicna-prijava-zbog-skrnavljenja-Grobnice-narodnih-heroja|title=Krivična prijava zbog skrnavljenja Grobnice narodnih heroja|last=Branka Vasiljević|date=10 December 2019|work=Politika|page=14|language=sr|trans-title=Criminal charges for the vandalization of the Tomb of People's Heroes}}</ref><ref>{{Наведени вести|last=Branka Vasiljević|date=11 December 2019|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Гробница народних хероја на Калемегдану поново чиста|trans-title=Tomb of People's Heroes in Kalemegdan is clean again}}</ref> Откако беа вандализирани трипати во една година, членовите на организациите кои тврдат дека е комунистичко наследство организираа граѓански стражи за да ги чуваат гробниците во декември 2020 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/469065/Narodne-straze-cuvaju-Grobnicu-narodnih-heroja|title="Narodne straže" čuvaju Grobnicu narodnih heroja|last=Branka Vasiljević|date=18 December 2020|work=Politika|page=19|language=sr|trans-title="People's watches" guard Tomb of National heroes}}</ref> но сквернавењето продолжило.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/493359/Opet-oskrnavljena-Grobnica-narodnih-heroja-na-Kalemegdanu|title=Opet oskrnavljena Grobnica narodnih heroja na Kalemegdanu|last=Branka Vasiljević|date=30 November 2021|work=Politika|page=17|language=sr|trans-title=Tomb of People's Heroes in Kalemegdan desecrated again}}</ref> == Концерти и емисии == Рамниот терен под тврдината повремено се користи како локација за концерти на отворено во доцна пролет и лето: * 3 септември 1997 година: Партибрејкерс * Belgrade Beer Fest, годишно од 2003 до 2007 година <ref name="vrh" /> * 18 јуни 2011: [[Ејми Вајнхаус]] и [[Моби]] * 15 септември 2012: Фестивал на танцот воини (The Prodigy, Skrillex) * 24 мај 2013: [[Ѓорѓе Балашевиќ]] * 27 мај 2013: [[Green Day|Грин деј]] <small>(Белград колинг фестивал, други: Атеист рап, [[Суперхикс]], Хладно Пиво)</small> * 14 јуни 2013: [[Whitesnake]] * 22 јуни 2013: [[Бајага и инструктори]] * 17 јуни 2014: [[Iron Maiden]] <small>(Светска турнеја во Англија Maiden, отворање: Ghost)</small> <ref name="vrh" /> * 13 август 2017 година: Интерпол * 27 август 2018 година: Џеси Вер * 8 септември 2018 година: 2 [[2Cellos|виолончело]] Понатаму, за концерти се користени кошаркарските терени на КК Партизан и Црвена звезда на тврдината: * 26 јуни 2009: [[Simply Red (музичка група)|Simply Red]] * 11 јули 2011: МТВ бесплатен концерт * 26 мај 2018: Хладно Пиво Дополнително, мал заграден дел од тврдината близу до нејзиното дно е познат како Барутана. Функционира како клуб на отворено за време на доцна пролет, лето и рана есен. Меѓу настаните одржани во Барутана се: * 31 јули 2016: Таламаска * 8 јуни 2018: Ернан Катанео и Ник Ворен == Галерија == <gallery> Beogradska tvrdjava 1.jpg| Beogradska tvrdjava 3.jpg| Beogradska tvrdjava 4.JPG| Beogradska tvrdjava 5.JPG| Beogradska tvrdjava 6 Defterdareva kapija.jpg| Beogradska tvrdjava 7 Defterdareva kapija.JPG| Beogradska tvrdjava 8 Sahat kula.JPG| Beogradska tvrdjava 9 Vojni muzej.JPG| Beogradska tvrdjava 10 crkva Svete Petke.jpg| Beogradska tvrdjava 11.JPG| Beogradska tvrdjava 38 Sahat kula.JPG| Beogradska tvrđava 00101 45.JPG| Beogradska tvrđava 0051 27.JPG| Beogradska tvrđava 02500 24.JPG| </gallery> == Поврзано == * [[Туризам во Србија]] * [[Воен музеј (Белград)|Воен музеј]] * [[Црква Ружица]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.beogradskatvrdjava.co.rs}} * [https://web.archive.org/web/20120426062428/http://www.belgrade-xv.com/index.htm 3Дигитална реконструкција на Белградската тврдина како што изгледала во 15 век] * [http://razgledanje.tripod.com/tvrdjava/english.htm Кратка историја на Белградската тврдина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150910052943/http://razgledanje.tripod.com/tvrdjava/english.htm |date=2015-09-10 }} * [http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=228351 Калемегдан и белградската тврдина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303205314/http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=228351 |date=2016-03-03 }} * [https://archive.today/20130801123527/http://www.translatum.gr/gallery/thumbnails-128-page-2.html Слики на Калемегдан (дневни и ноќни снимки, септември 2009 година)] * [https://web.archive.org/web/20090807064217/http://www.belgradenet.com/belgrade_fortress.html Историјата на Белградската тврдина] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Паркови во Белград]] [[Категорија:Згради и градби во Белград]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Србија]] [[Категорија:Калемегдан]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 5evv3sckrbru9bs3nuj7658k8adoczr Скадарлија 0 1288904 5579138 5356346 2026-06-20T06:12:50Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579138 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Skadarska street.jpg|мини|Улица Скадарлија]] [[Податотека:Location map Belgrade Central.png|мини|Карта на локација Белград Центaр]] '''Скадарлија''' е стара улица, урбано соседство и поранешно соседство на [[Белград]], [[Србија]]. Скадарлија е сместена во Белградското прдградие на Стар Град.Скадарлија делумно го зачувала амбиентот на старата традиционална градска архитектура,вклучувајќи ја архаичната урбана организација,и е позната како бохемиска четврт на Белград,слично на парискиот Монмартр.Скадарлија е заштитена со закон како загрозена културна-историска четврт уште од 1967 година. По Калемегдан,Скадарлија е втората најпосетувана туристичка атракција во Белград,и придонесува за една третина од туристичкиот приход во земјата. == Локација == Скадарлија се наоѓа на помалку од 300 метри северозападно од Теразије, во централен Белград. Улицата започнувала веднаш под плоштадот на Републиката и се протегала по кратката кривулеста улица Скадарска и околните улици Зетска и Цетињска. Една од најпознатите улици во Белград, Скадарска е помала од 400 метри должина. Скадарлија го поврзувала булеварот Деспот Стефан со улицата Душанова, во близина на отворениот зелен пазар Бајлони и плоштадот Мира Траиловиќ, каде што се протегала до населбата Дорчол . На исток се населбите Копитарева Градина и [[Ботаничка градина „Јевремовац“|Јевремовац]].<ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan i vodič|last=Tamara Marinković-Radošević|date=2007|publisher=Geokarta|isbn=978-86-459-0006-0|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan grada|date=2006|publisher=M@gic M@p|isbn=86-83501-53-1|location=Smedrevska Palanka}}</ref> Скадарлија всушност била поранешна општина во Белград и поширок кварт кој опфаќа 20-тина соседни улици.<ref name="dusa">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/402862/Dusa-i-gostoljublje-Skadarlije|title=Duša i gostoljublje Skadarlije|last=Branka Vasiljević, Ana Vuković|date=30 April 2018|work=Politika|page=18|language=sr|trans-title=Soul and hospitality of Skadarlija}}</ref> == Администрација == Скадарлија станува посебна општина на Белград во 1952 година, по завршувањето на претходната поделба на Белград по [[Втората светска војна]] на реони од 1945 до 1952 година. Оваа општина опфаќала голем дел од урбаниот Белград, главно дунавските населби <ref>{{Наведена книга|title=Mala enciklopedija Prosveta|publisher=[[Prosveta Publishing House]]|year=1959|edition=I|volume=Vol. II|location=Belgrade|page=562}}</ref> како Дорчол, Јалија, Стари Град итн. Според пописот од 1953 година, општина Скадарлија броела 31.281 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Popis stanovništva 1953, Stanovništvo po narodnosti (pdf)|publisher=Savezni zavod za statistiku, Beograd}}</ref> На 1 јануари 1957 година се споила во новата општина Стари Град и Скадарлија станала „месна заедница“ ( ''mesna zajednica'' ), подопштинска административна единица, во рамките на општината. Според пописите, месната заедница Скадарлија броела 7.399 жители во 1981 година,<ref>{{Наведена книга|title=Osnovni skupovi stanovništva u zemlji – SFRJ, SR i SAP, opštine i mesne zajednice 31.03.1981, tabela 018|date=1983|publisher=Savezni zavod za statistiku (txt file)}}</ref> 7.074 во 1991 година <ref>{{Наведена книга|title=Stanovništvo prema migracionim obeležjima – SFRJ, SR i SAP, opštine i mesne zajednice 31.03.1991, tabela 018|date=1983|publisher=Savezni zavod za statistiku (txt file)}}</ref> и 5.942 во 2002 година <ref>{{Наведена книга|title=Popis stanovništva po mesnim zajednicama, Saopštenje 40/2002, page 4|date=26 July 2002|publisher=Zavod za informatiku i statistiku grada Beograda}}</ref> Општина Стари Град подоцна ги укина месните заедници. == Историја == === Потекло === Првите куќи во близина на областа биле изградени во околу 1717 година.<ref name="vremeplov">{{Наведени вести|last=Miroslav Stefanović|date=3 January 2022|work=Politika-Magazin, No. 1286|pages=28–29|language=sr|script-title=sr: Београдски времеплов - кафане, музика, боеми и добра храна|trans-title=Belgrade chronicles - kafanas, music, bohemians and good food}}</ref> Историјата на Скадарлија започнува во 1830 година со населувањето на Циганите во напуштените ровови пред бедемите .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://turizam.bg-info.org/ulice-trgovi/skadarska-ulica-d1713|title=Skadarlija|date=2014|publisher=www.bg-info.org|accessdate=2015-09-12|archive-date=2015-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705223353/http://turizam.bg-info.org/ulice-trgovi/skadarska-ulica-d1713|url-status=dead}}</ref> Србите и Турците почнале да се населуваат во 1835 година, градејќи ги првите соодветни куќи со градини, па улицата се протегала помеѓу двете порти на Белградската тврдина: Стамбол и Видинска порта.<ref name="sokak">{{Наведени вести|title=Скадарлија - најлепши сокак старе боемије|last=Miroslav Stefanović|date=20 January 2019|work=Politika-Magazin, No. 1112|pages=27–29|language=sr|trans-title=Skadarlija - most beautiful alley of the old Bohemian ways}}</ref> Градскиот план на Белград од 1854 година открива дека циганските куќи биле заменети со згради од тули во кои се преселиле занаетчии, угостители, ситни службеници и други. Целиот локалитет бил означен како Цигански кварт, Циганска уличка или Шиќан Маала и останала ромска населба до 1870 година. Во тој период, потокот наречен Бибин Поток, која извира под модерната Политика зграда на улица ''Македонска,'' течел надолу на улица. Поточето го добило името по Бибија, ромското божество на спасението.<ref name="obnova">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/380450/Pocinje-obnova-cesme-i-platoa-u-Skadarliji|title=Počinje obnova česme i platoa u Skadarliji|last=Branka Vasiljević|date=13 May 2017|publisher=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Reconstruction of the drinking fountain and the plateau in Skadarlija begins}}</ref><ref name="sican">{{Наведување|last=Ana Vuković|title=Očuvanje tradicije i duha boemske četvrti|trans_title=Preservation of the tradition and spirit of the bohemian quarter|journal=Politika|language=sr|date=23 July 2017|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/385374/Ocuvanje-tradicije-i-duha-boemske-cetvrti}}</ref> Потокот претставувал административна граница помеѓу квартовите Палилула и Дорќол (Стари Град). Иако Палилула го ограничувала пуштањето музика на полноќ, луѓето скокале преку потокот во делот Дорќол за да продолжат со веселбите.<ref name="dusa" /> Подоцна бил изграден аквадуктот кој го водел потокот под земја, кој сè уште тече под улицата. Аквадуктот во суштина бил ѕид низ центарот на улицата, а исто така носел вода до локалните домаќинства од централната пумпа во Теразије. Сепак, за време на обилни дождови или топење на снегот, потокот течел по средината на улицата.<ref name="sokak" /> Најголемиот лак на аквадуктот го добил името [[Скадар]], по градот (денес во Албанија), па во 1872 година улицата го добила името Скадарска улица. Од 2018 година, Скадарска е меѓу 29-те во Белград кои никогаш не ги смениле имињата од првото именување на градските улици во 1872 година.<ref>{{Наведување|last=Dejan Spalović|title=Knez Mihailova kroz vekove|trans_title=Knez Mihailova through centuries|journal=Politika|language=sr|date=21 February 2009|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/76168/Beograd/Knez-Mihailova-kroz-vekove}}</ref> === Боемски кварт === Веднаш по изградбата на аквадуктот, долж подножјето на ѕидот биле изградени првите ханови. Скадарлија почнала да го стекнува својот боемски карактер во последните неколку децении на 19 век, а особено по 1901 година, кога е урната познатата гостилница Дарданели, која се наоѓала таму каде што денес се наоѓа [[Народен музеј на Србија|Народниот музеј на Србија]], а нејзините гости, истакнати писатели и глумци, се преселиле во скадарлиските анови или [[Кафеана|кафеани]].<ref name="Politika">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/72010/Beograd/Skadarlija-vraca-izgubljeni-boemski-duh|title=Skadarlija vraća izgubljeni boemski duh|last=Daliborka Mučibabić|date=21 January 2010|publisher=[[Politika]]|language=sr}}</ref> Во почетокот на 20 век во Скадарлија имало 15 кафани, меѓу кои: ''Три шешира'', ''Два Јелена'', ''Златни бокал'', ''Исток'', ''Еснаф'', ''Вук Караџиќ'', ''Бумс келер'', ''Милош Обилиќ и двајцата наредници'', ''Мала Пијаца''. Првите три од нив опстојуваат и денес, придружени со некои нови ресторани како ''Има дана'', ''Скадарлија'' (урната во 2006 година), ''Два бела голуба''. Кон крајот на 19 век, почетокот на улицата беше локација на „Пашонин булевар“, првата белградска музичка сала.<ref name="mjuzikhol">{{Наведување|last=M.Janković|title=Otvara se letnja sezona u Skadarliji|journal=[[Politika]]|pages=16|language=sr|date=29 April 2017}}</ref> Од 2019 година, Три капи, основана во 1864 година, е најстарата, сè уште оперативна кафана во Скадарлија. Крајниот дел на Скадарлија е познат како [[Атриум (архитектура)|атриум]] Скадарлија. Овој дел е окупиран претежно од пиварницата што му припаѓа на едно од најистакнатите семејства на Белград пред Втората светска војна, семејството Балјони. Оваа пиварница го произведувала пивото „Александар“, направено од термалните води кои извирале во дворот на пиварницата. Кога Бајлони почнал да ги копа темелите на својата пиварница во 1892 година, ги открил коските на мамутите и черепите на човекот неандерталец од Крапина.<ref>{{Наведување|last=Nikola Bilić|title=Putovanje kroz istoriju beogradskim metroom|journal=Politika|language=sr|date=30 October 2011|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/196102/Putovanje-kroz-istoriju-beogradskim-metroom}}</ref> Бунарот се наоѓа на 80 до 300 метри (250 до 1000 стапки) под површината. По 1945 година, пиварницата станала дел од пиварницата „БИП“, но подоцна била затворена. Изворската вода била флаширана за пиење до почетокот на 2000-тите. Под пиварницата се наоѓа комплекс од ''лагуми'' (подземни галерии или [[Катакомба|катакомби]] ), кои се користеле како складишта за бурињата со пиво. До 2008 година, целиот внатрешен комплекс е напуштен и предвиден за уривање. Меѓутоа, бидејќи проектот за масовна реконструкција пропадна, пиварницата стана дом за многу кафулиња и клубови.<ref name="novosti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/beograd.74.html:593517-Od-Skadarlije-prave-Savamalu|title=Od Skadarlije prave Savamalu|last=M.V.|date=1 March 2016|publisher=[[Večernje Novosti]]|language=sr}}</ref> Куќите на улицата биле мали, со ѕидови од кал и покриви покриени со рамни ќерамиди . Куќите имале мали дворови со градини и чешми за вода и дрвени огради (''тараби''). Само некои куќи имале трем. До 1930-тите, многу куќи преживеале додека помал број куќи биле урнати и наместо тоа биле изградени новите згради. Самата улица била поплочена со груба калдрма.<ref name="sokak" /> === Ревитализација од 20 век === Скадарлија била заштитена со закон во 1967 година, кога била објавена и одлуката за нејзина реконструкција.<ref name="vremeplov" /> Реновирањето и реставрацијата започнале во 1968 година <ref name="Politika" /> во согласност со дизајните направени од група истакнати уметници: архитект Углеша Богуновиќ(раководител на проектот), писател и сликар [[Зуко Џумхур]], сликар Марио Маскарели, вајар Милица Рибникар, сликарот и писател [[Момо Капор]], меѓу другите. Овие уметници успеале да ги зачуваат нејзините постојни вредности и да воведат современи капацитети без да се мешаат во неговите историски одлики. Во доцните 1960-ти, Скадарлија ја вратила славата како центар на младите и боемските уметници на Белгад.<ref>{{Наведена книга|title=Mala enciklopedija Prosveta|publisher=Prosveta|year=1986|edition=IV|volume=Vol. III|location=Belgrade|page=400}}</ref> Плановите за понатамошни адаптации биле направени во 1977 година, но останаале на хартија сè до 2008 година. Еден од првите модерни клубови во соседството беше „Монокл“, отворен преку „Три шешира“ во 1970-тите. На отворањето настапи познатата фолк пејачка Силвана Арменулиќ.<ref>{{Наведување|last=Katarina Đorđević|title=Pola veka beogradskih diskoteka|trans_title=Half a century of Belgrade disco clubs|journal=[[Politika]]|page=09|language=sr|date=5 November 2017|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/392024/Po-la-ve-ka-be-o-grad-skih-di-sko-te-ka}}</ref> Во 1985 година, театарската директорка [[Зорица Јевремовиќ]] го формирала Детскиот уличен театар во Скадарлија. Јадрото на трупата го сочинувале деца Роми кои живееле во Скадарлија, „бели“ деца“ од Дорчол (блиската престижна белградска населба), деца Роми од фавелите на белградското предградие Мириево (кои продаваат цвеќиња во Скадарлија), професионални глумци и сликари кои живеале во Скадарлија, скадарлиска гатачка, кловнови, јадачи на оган и алтернативни уметници (музичари, сликари). Куќата на [[Ѓура Јакшиќ]], познат писател и сликар кој живеел и умрел во Скадарлија, по целосно реновирање во 1986 година е претворена во место за средба на поетите учесници на манифестацијата Скадарлиски вечери. Стана културен центар на квартот.<ref name="vremeplov" /> === 21 век === Во февруари 2008 година биле објавени плановите за целосна реконструкција на најниската делница на Скадарлија (Атриум Скадарлија, површина од околу 1,5 хектари) ограничена со улиците Скадарска, Зедска, Цетињска и Душанова.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/rubrike/Beograd/Skadarlija-2010-novi-zivot-boemske-chetvrti.lt.html|title=Skadarlija 2010 - novi život boemske četvrti|date=2008-02-20|work=Politika|language=sr}}</ref> Новиот мултифункционален центар ќе опфати два хотели, подземна гаража, ресторани, музеј и нова пешачка зона која ќе опфаќа широко шеталиште помеѓу улиците Скадарска и Цетињска''.'' Ресторанот Стара Скадарлија, два автентични ѕида на пиварницата, старата кула и трговскиот центар, котларата и Легумите ќе бидат зачувани, но со дополнителни функции. Кулата ќе биде осветлена и видлива од градските населби долу. Најконтроверзниот аспект во моментов се чини дека е концептот на мембрана во облик на стаклена кутија, осветлена одвнатре, која би требало да го проголта ресторанот Стара Скадарлија''.'' На идејата се протививело месното население.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=14&status=jedna&vest=116681&datum=2008-02-23|title=Zasijaće Skadarlija|date=2008-02-23|work=[[Večernje Novosti]]|language=sr}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Освен за Стара Скадарлија, главни промени имало на страната од улицата Цетињска која важи за ниско зачувано урбано подрачје, за разлика од страната Скадарлија која е заштитена со закон и нема да се дозволуваат нови градежни работи. Проектот бил укинат во подоцнежните години поради нерешените прашања поврзани со сопственоста,<ref name="novosti" /> бидејќи БИП ја продал пиварницата на италијанската компанија „Стар Имобилиаре“ во 2006 година, која пак ја продал на британската „Инвест Балкан пропертис ПЛЦ“ во 2007 година. Компанијата „Елгин“ ја купила зградата во 2010 година. Тврделе дека до крајот на 2011 година ќе соопштат кој од светски познатите [[Хотел|синџири на хотели]] ќе изгради хотел но ништо не се случило.<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Treća sreća za BIP-ovu Skadarliju|journal=Politika|language=sr|date=31 October 2011|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/196258/Beograd/Treca-sreca-za-BIP-ovu-Skadarliju}}</ref> === 2017–2021 реконструкција === Наместо тоа, градската власт најавила реконструкција на улицата во октомври 2016 година, бидејќи калдрмата и фасадите биле оштетени. Работите биле закажани за пролетта 2017 година, но биле преместени во октомври 2017 година,<ref name="mjuzikhol" /> бидејќи градот одлучил да го прифати предлогот на сопствениците на кафаните да го одложи до завршувањето на туристичката сезона. Сепак, тие одлучиле да ја реновираат фонтаната за пиење, која требала да биде завршена во јули 2017 година. Бидејќи фонтаната се наоѓала почетокот на улицата, туристите рутински ја избегнувале улицата мислејќи дека е целосно затворена, додека оние кои влегувале во терасите и градините на рестораните често ја напуштале бидејќи прашината била насекаде, особено во почетниот дел од улицата. Бројот на посетители се намали, а рестораните ја обвинија градската управа дека „ја уништила сезоната 2017 година“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2017&mm=06&dd=14&nav_id=1271802|title=Ko je ovo odlučio - uništio nas u Skadarliji|last=Večernje Novosti|date=14 June 2017|publisher=B92|language=sr}}</ref> Фонтаната била обновена според оригиналниот проект на Богуновиќ и Рибникар од 1966 година, а работите биле завршени на 7 јули 2017 година, 10 дена пред предвиденото.<ref>{{Наведување|title=Završena pre roka: Obnovljena česma na Skadarliji puštena u rad|journal=[[Blic]]|language=sr|date=7 July 2017|url=http://www.blic.rs/vesti/beograd/zavrsena-pre-roka-obnovljena-cesma-na-skadarliji-pustena-u-rad/ckgk64y}}</ref> Камената фонтана, која била изградена на старата локацијата , едноцевната фонтана од [[Отоманско Царство|османлискиот]] период, била целосно реновирана и конечно била изградена камената клупа од жолтиот песочник Љиг, која била проектирана во 1966 година.<ref>{{Наведување|last=Branka Vasiljević|title=Obnovljena Skadarlijska česma|journal=Politika|pages=14|language=sr|date=8 July 2017}}</ref> Понатамошната реконструкција започнала на 16 октомври 2017 година и се предвидувало да трае до пролетта 2018 година.<ref>{{Наведување|last=Milan Janković|title=Od danas radovi u Skadarliji|trans_title=Works in Skadarlija start today|journal=Politika|page=14|language=sr|date=16 October 2017}}</ref> Во ноември 2017 година се појавиле фотографии на кои се гледало дека заштитниот камен калдрма е отстранет и таа улица е поплочена со асфалтен бетон. Тоа предизвикало голем јавен изблик и протести, па градските власти објасниле дека асфалтот е само подлогата и дека камењата ќе се мијат и ќе се стават на врвот на асфалтот. Бидејќи оттогаш работите биле под построга лупа на јавноста, очигледно било дека стариот камен е заменет со нов, увезен, произведен во Грција во 2016 година. Градот објави дека старите и новите камења ќе се измешаат, но наместо шарени камења од старата калдрма, новиот бил униформно сив, опишан како „темна обвивка, за разлика од претходната разиграна и разновидна. Во долната половина, што била направена до декември, биле користени само новите камења. Од царинските документи се гледало дека каменот е увезен дури по завршувањето на асфалтниот коловоз и протестите на јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/vesti/beograd/fotografije-beogradske-boemske-cetvrti-pre-nekoliko-dana-digle-buru-na-internetu-a/eptjzmq|title=Fotografije beogradske boemske četvrti pre nekoliko dana digle buru na internetu, a evo kako će Skadarlija od sada izgledati|last=S.Luković|date=13 November 2017|publisher=Blic|language=sr|trans-title=Photos of the Belgrade's Bohemian quarter raised a tempest on the internet few days ago - this is how the Skadarlija is going to look like}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2017&mm=11&dd=13&nav_category=12&nav_id=1324799|title="Slučaj Skadarlija": kaldrma se vraća, čista i oprana|date=13 November 2017|publisher=B92|language=sr|trans-title=Case of Skadarlija: kaldrma is being returned, clean and washed}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/a344707/Vesti/Vesti/Protest-u-Skadarliji.html|title=Protest u Skadarliji: Umesto iz turskog doba, kamen iz Grčke|last=Adam Santovac|date=25 November 2017|publisher=Blic|language=sr|trans-title=Protest in Skadarlija: instead from the Turkish period, stone is from Greece|accessdate=2022-01-25|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221102936/http://rs.n1info.com/a344707/Vesti/Vesti/Protest-u-Skadarliji.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/drustvo/2935647/vesic-asfalt-u-skadarliji-je-podloga-za-vracanje-kaldrme.html|title=Vesić: Asfalt u Skadarliji je podloga za vraćanje kaldrme|date=10 November 2017|publisher=Radio Television Serbia|language=sr|trans-title=Vesić: the asphalt in Skadarlija is a substrate for the return of kaldrma}}</ref><ref>{{Наведување|last=Slobodan Giša Bogunović|title=Skadarlijska kaldrma - siva i trezna|trans_title=Skadarlija's kaldrma - gray and sober|journal=Politika-Kulturni dodatak|page=07|language=sr|date=2 December 2017|url=https://gisabogunovic.yolasite.com/sru%C5%A1ena-kula-skadarlije.php}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraf.rs/vesti/beograd/2914351-skadarlija-zadrzala-staru-kaldrmu-tamo-gde-je-bila-potrebna-nova-ona-je-doneta-iz-grcke-evo-dokaza-foto|title=Skadarlija zadržala staru kaldrmu, tamo gde je bila potrebna nova, ona je doneta iz Grčke|last=I.Vlajković|date=24 November 2017|publisher=Telegraf.rs|language=sr|trans-title=Skadarlija kept the old kaldrma, where the new one was needed it was brought from Greece}}</ref> Реконструкцијата била повторно запрена во пролетта 2018 година поради отворањето на туристичката сезона, а продолжила во октомври 2018 година.<ref name="dusa" /><ref>{{Наведени вести|title=Наставак обнове Скадарлије|last=Ana Vuković|date=20 October 2018|work=Politika|page=13|language=sr|trans-title=Reconstruction of Skadarlija continued}}</ref> Рокот за оваа фаза била средината на декември 2018 година, но кога се приближил крајниот рок, било очигледно дека работите нема да завршат. И покрај празничната сезона, работите го оставле поголемиот дел од кварталот дури и без основните улични светилки. Дополнително, работите на речиси сите попречни улици почнала во април и требало да заврши до октомври, но и тоа не било завршено, па здружението на сопствениците на локални ресторани и кафулиња повторно пријавило пад на приходите поради ископаните улици. Тие преговарале со градската управа за привремен прекин на работите за време на зимскиот распуст.<ref>{{Наведени вести|title=Радови у прекиду од католичког Божића, до Српске нове године|last=Dejan Aleksić|date=15 December 2018|work=Politika|page=13|language=sr|trans-title=Works stopped from the Catholic Christmas to the Serbian New Year}}</ref><ref>{{Наведени вести|title=Од један до пет - Капија Сkадарлије|last=Milan Janković|date=17 December 2018|work=Politika|language=sr|trans-title=1 to 5 - Gate of Skadarlija}}</ref><ref>{{Наведени вести|title=Скадарлија без осветљења|last=Aleksandra Kurteš|date=29 December 2018|work=Politika|page=13|language=sr|trans-title=Skadarlija without lights}}</ref> До септември 2019 година, помалку од една година од завршувањето на работите, улицата јасно се распаѓала, што го покажувала нискиот квалитет на работите и увезениот грчки камен.<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a530772/Godinu-dana-nakon-rekonstrukcije-kaldrma-u-Skadarliji-zrela-za-popravku.html|title=Godinu dana nakon rekonstrukcije, građani nezadovoljni kaldrmom u Skadarliji|last=Mladen Savatović|date=1 October 2019|publisher=N1|language=sr|trans-title=Year after reconstruction, citizens are not satisfied with cobblestone in Skadarlija|access-date=2022-01-25|archive-date=2020-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204061101/http://rs.n1info.com/Vesti/a530772/Godinu-dana-nakon-rekonstrukcije-kaldrma-u-Skadarliji-zrela-za-popravku.html|url-status=dead}}</ref> Откако и традиционалните и социјалните мрежи го објавиле ова, и покрај тоа што заменик-градоначалникот Горан Весиќ изјавил во март 2018 година дека последната, трета фаза започнувала во октомври 2018 година, градот сега тврди дека целата реконструкција ќе има фази 4 и 5, иако тие не биле споменати претходно и ништо не се знае за нив.<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a531432/Napadi-na-N1-zbog-priloga-o-Skadarliji.html|title=Godinu Nakon priloga N1 o Skadarliji iznenada isplivale još dve faze rekonstrukcije|last=Mladen Savatović|date=3 October 2019|publisher=N1|language=sr|trans-title=After reporting by N1, two additional phases of reconstruction suddenly appeared|access-date=2022-01-25|archive-date=2020-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203222129/http://rs.n1info.com/Vesti/a531432/Napadi-na-N1-zbog-priloga-o-Skadarliji.html|url-status=dead}}</ref> Работите никогаш не биле завршени и до декември 2020 година улицата уште повеќе се влошила.<ref>{{Наведени вести|last=Milan Janković|date=28 December 2020|work=Politika|page=15|language=sr|script-title=sr: Пропала Скадарлија|trans-title=Deteriorated Skadarlija}}</ref> Улицата била повторно ископана во јануари 2021 година, со тврдења дека ова е завршната фаза, која ќе биде завршена до мај/јуни 2021 година.<ref>{{Наведени вести|last=Milan Janković|date=8 February 2021|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Није то Скадарлија|trans-title=This is not Skadarlija}}</ref> Засега, новинарите објавиле дека не се знае што е планирано, колку е направено, што е вклучено подоцна, колку „завршни фази“ има и дека нема крај во догледно време. Новинарот на Дејли [[Политика (весник)|Политика]] и белградски хроничар Милан Јанковиќ иронично напишале: Ве молиме престанете. Оставете ја Скадарлија да биде грда и неприфатлива како што била претходно, затоа што почнавте да ја средувате е многу полошо. Или експериментот Скадарлија ќе продолжи.<ref name="Politika2">{{Наведени вести|last=Milan Janković|date=22 February 2021|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Од један до пет - Експеримент "Скадарлија"|trans-title=1 to 5 - Experiment "Skadarlija"}}</ref> Во октомври 2021 година, градската комисија за споменици усвоила предлог за изградба на споменик на пејачот [[Тома Здравковиќ]], на бр. 26.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/490137/Beograd/Spomen-ploca-Mileni-Dravic-i-Draganu-Nikolicu|title=Spomen-ploča Mileni Dravić i Draganu Nikoliću|date=20 October 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Memorial plaque for Milena Dravić and Dragan Nikolić}}</ref> == Одлики == [[Податотека:Trisesira_Skadarlija.jpg|десно|мини|250x250пкс| Ресторан „Три Шешира“]] Денешната Скадарлија,е кратка и крива улица, која е извонредна белградска туристичка атракција. Која што вклучува добро познати ресторани, хотели, уметнички галерии, продавници за антиквитети и сувенири. На крајот од улицата се наоѓа фонтаната Себиљ. Станува збор за орнаментирана фонтана за пиење, копија на фонтаната Себиљ во [[Сараево|Башчаршија во Сараево]] и подарок од Сараево за Белград.<ref>{{Наведени вести|title=Ругло и брука у центру Београда|last=Borislav Stojkov|date=24 September 2018|work=Politika|page=23|language=sr|trans-title=Eyesore and disgrace in downtown Belgrade}}</ref> По улицата настапувале групи кои свират српска блех или традиционална урбана музика и глумци облечени во традиционални српски носии. За разлика од другите слични и популарни места во Белград кои се сметаат за [[wiktionary:posh|луксузни]], Скадарлија била позната како место што го посетуваат млади парови и цели семејства со деца. Рестораните нуделе [[Српска кујна|типична национална кујна]], особено роштиљ (месо на скара) со пиво. Скадарлија во кафулиња, ресторани, уметнички изложби и калдрма шеталиштето привлекуваат до 20,000 луѓе дневно. Улицата била [[пешачка зона]], но и онака би била непогодна за сообраќај, бидејќи е претесна и со трнлива калдрма. === Боемски живот === [[Податотека:Skadarlija_Belgrade.jpg|десно|мини|250x250пкс| Ресторан „Патувачки глумец“ покрај улицата Скадарска.]] Познати, но главно сиромашни поети и писатели станале редовни посетители на Скадарлија на почетокот на 20 век, не само од Србија, туку и од пошироките [[Југословени|југословенски]] простори, уште пред да се формира југословенската држава како таква во 1918 година. Најистакнатите жители и посетители во боемски историја Скадарлијаги вклучуваат Ѓура Јакшиќ, Добрица Милутиновиќ, Жанка Стокиќ,<ref name="obnova" /> Илија Станојевиќ,<ref name="obnova" /> [[Тин Уевиќ]], [[Густав Крклец]], [[Стеван Сремац]], [[Антун Густав Матош]], [[Зуко Џумхур]], [[Момо Капор]] и [[Силвана Арменулиќ]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=H6XtL6XNO9oC&q=silvana+armenulic&pg=PA73|title=Newly Composed Folk Music of Yugoslavia; page 74|last=Rasmussen|first=Ljerka V.|date=2002|isbn=9780415939669|access-date=2012-12-20}}</ref> По неколку децении на настап во ресторани и на отворено Скадарлија, некои пејачи и изведувачи станале синоним за Скадарлија: пејачите [[Шабан Шаулиќ]], [[Тома Здравковиќ]], Олга Јанчевецка, Дивна Ѓокиќ, Софка Васиљковиќ, Мила Матиќ, глумицата Љубица Јаниќијевиќ, и Радомир Шобота како тапанар.<ref>''Skadarlija - duh boemije koji iščezava'';RTS documentary on Skadarlija; 2008</ref> Рестораните се горди на своите списоци на светски познати личности и епикуристи кои ги посетувале во текот на децениите. Дури и [[Алфред Хичкок]] ја прекинал својата диета во Скадарлија.<ref>[http://www.blic.rs/Vesti/Reportaza/229543/Hickok-u-Skadarliji--prekinuo-dijetu]</ref> Често, тие објавувале фотографии од нивните посети на ѕидовите. На пример, во текот на годините, Три капи ѓи поздрави бројните познати гости како гитарист [[Џими Хендрикс]], политичари Џорџ Буш, [[Јосип Броз-Тито]], кралот [[Хуан Карлос I]], Сандро Пертини, и [[шах]]истот [[Анатолиј Карпов]]. Други познати личности кои го посетиле Скадарлија вклучуваат кралица [[Елизабета II]], политичари [[Вили Брант]], Џани де MICHELIS, [[Хелмут Кол]], Ханс Дитрих Геншер, [[Евгениј Примаков]], Игор Иванов и [[Маргарет Тачер]], писателот [[Алберто Моравија]], глумците [[Берт Ланкастер]], [[Владимир Висоцки]], [[Џина Лолобриџида]], [[Ален Делон]], филмскиот режисер [[Никита Михалков]] и др.<ref name="dusa" /><ref name="sican" /><ref name="mjuzikhol" /> Меѓу посетителите од подоцнежниот период се [[Џо Бајден]] и Јоханес Хан.<ref name="obnova" /> Како слични боемски квартови, Скадарлија и париски [[Монмартр]] се [[Збратимени градови|збратимиле]] на 22 октомври 1977 година. Група француски уметници го посетиле Белград за да ја одбележат оваа пригода. Ним им се придружила голема толпа белграѓани и формирале заедничка поворка која пешачешела од Споменикот на благодарноста кон Франција во [[Калемегдан|паркот Калемегдан]], преку [[Кнез Михаилова (Белград)|улицата Кнез Михаилова]] и плоштадот на Републиката, до Скадарлија. Фотографиите од настанот се чувале во архивата на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]].<ref>{{Наведени вести|title=Мајстор фотографије се не предаје|last=Miroslav Stefanović|date=11 November 2018|work=Politika-Magazin, No. 1102|pages=24–25|language=sr|trans-title=The master of photography is not giving up}}</ref> Две идентични плочи, во знак на сеќавање на настанот, се поставени во мај 1978 година. Во Монмартр, плочата била поставена на зградата на Слободната комуна Монмартр, додека уметникот Бранимир Бане Миниќ, кој е автор на плочата, бил наречен Витез на Монмартр. Во Белград плочата била поставена на куќата на Ѓура Јакшиќ.<ref>{{Наведување|last=Branimir Bane Minić|title=Među nama – Plaketa na Monmartru|journal=[[Politika]]|language=sr|date=January 2012}}</ref> Од 1993 година, било официјалното отворање на летната сезона во Скадарлија (рестораните се отворени цела година) се одбележува со подигање на „боемското знаме“.<ref>{{Наведени вести|title=Boemski barjak u Skadarskoj ulici|date=2008-04-23|work=Politika|pages=23|language=sr}}</ref> [[Знаме]]то се наоѓа пред ресторанот ''Златни бокал.'' На церемонијата секогаш присуствувале познати личности, вклучувајќи популарни и оперски пејачи, глумци и уметници. Сезоната обично започнувла кон крајот на април/почетокот на мај. Постоел посебен кодекс на однесување за рестораните и нивните вработени. Кодот бил укинат во 1975 година, но бил повторно воведен во 2010 година. Целата сезона се состоела од низа свечености и прослави: Летен празник на Свети Никола, Скадарлија фест, Цветен фестивал, Фестивал на шешири (Шеширијада), [[Тамбурица]] фест, Мис Скадарлија Паегент, детски фестивал за готвење ''Варјачиќи'' (посетен од [[Џејми Оливер]]), вински изложби, вечери на сликарство и поезија, театарски претстави, трка со полжави за избор на најбавен велосипедист, танцови претстави за танци во стар стил итн.<ref name="dusa" /> Симболот на Скадарлија е капа од типот Федора. Имало многу народни песни во кои се споменувала капата, посветени на неа или именувани по неа. Ова особено важи за песните во стилот на староградската музика, што е уште една амблематска одлика на Скадарлија.<ref name="dusa" /> === Зелен пазар === Преку улицата Душанова, имало отворен пазар за фармери, официјално именуван пазар Скадарлија. До 19 век тоа било водено место, каде што два потоци, кои се слевале по двете улици на Скадарлија (Бибин Поток и Цетињска), носеле вода од изворите блиску до модерната зграда „Политика“. Областа во тоа време била позната како Видинско Полјаче. Со текот на времето, источниот дел од населбата Скадарлија, покрај улицата Цетињска, бил урбанизиран. Се состоел од мали куќички, со дворови и „задолжителни“ јорговани.<ref name="tragom">{{Наведени вести|last=Dimitrije Janičić|date=17 August 2019|work=Politika-Kulturni dodatak, year LXIII, No. 18|page=7|language=sr|script-title=sr: Посвета улици: Цетињска - Трагом Милана Ракића|trans-title=Dedication to the street: Cetinjska - Trail of Milan Rakić}}</ref> Пред пазарот била кафаната „Бајлонов кладенац“.<ref>{{Наведени вести|last=Miloš Lazić|date=24 November 2019|work=Politika-Magazin, No. 1156|page=23|language=sr|script-title=sr: Пијаце - Село међу тезгама|trans-title=Farmers markets - Village among market stalls}}</ref> Пазарот се развивал спонтано во 19 век за муштериите од долната населба Дорќол, на кои централниот градски пазар, Големиот пазар, им бил премногу далечен и нагорен. Основана била на празен терен пред пиварницата Филип, која подоцна била преименувана во Пивара Бајлони.<ref name="pijaca">{{Наведување|last=Dragan Perić|title=Beogradski vremeplov - Pijace: mesto gde grad hrani selo|trans_title=Belgrade chronicles - greenmarkets: a place where village feeds the city|journal=Politika-Magazin, No. 1047|pages=26–27|language=sr|date=22 October 2017}}</ref> Поради неговата пиварница и фактот дека тој го организирал исушувањето на мочуриштето, по Првата светска војна пазарот станал познат како Бајлони пазар.<ref name="tragom" /> Во 1926 година Големиот пазар бил конечно затворен и градот основал неколку нови пазари низ градот, подалеку од центарот на градот: Зелени Венац, Калениќ и пазар Јованова.<ref>{{Наведување|last=Dragana Jokić Stamenković|title=Pijace slave Svetog Andreja Prvozvanog|journal=[[Politika]]|pages=15|language=sr|date=13 December 2014}}</ref><ref>{{Наведување|last=Dragan Perić|title=Šetnja pijacama i parkovima|journal=[[Politika]]-Magazin No 1021|pages=28–29|language=sr|date=23 April 2017}}</ref> Во тој процес, таа година била адаптиран и маркетот Бајлони: добил нови тезги, ограда, квалитетни продавници за месо, јајца и млечни производи и подобрена хигиена.<ref name="pijaca" /> Иако по Втората светска војна официјално бил именуван како пазар Скадарлија, во 1946 година граѓаните продолжиле да го нарекуваат пазарот само како Бајлони, не прифаќајќи го новото име.<ref name="tragom" /><ref name="pijaca" /><ref>{{Наведени вести|last=Stanko Kostić|date=31 October 2021|work=Politika-Magazin, No. 1257|page=21|language=sr|script-title=sr: Заблистала капела породице Бајлони|trans-title=Bajloni family's chapel shines again}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}  == Надворешни врски == * [http://www.facebook.com/group.php?v=photos&ref=ts&gid=67177999040 Сликите на Скадарлија] * [http://www.360vr.rs/bg-vodic/skadarlija.php Виртуелна тура во Скадарлија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110113123340/http://www.360vr.rs/bg-vodic/skadarlija.php |date=2011-01-13 }} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Култура на Белград]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] k0nbxm0ebpoykh42ri17rcnqqcmhc69 Дамјан Даласин 0 1289411 5579172 5255961 2026-06-20T08:40:55Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Византиски управители на Антиохија]] → [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] 5579172 wikitext text/x-wiki '''Дамјан Даласин''' (11 век) ― [[Византија|византиски]] [[Благородништво|благородник]] и војсководец, дукс на [[Скопје]], назначен во [[1072]] година по избувнувањето на востанието на [[Ѓорѓи Војтех]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=140}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/499142958|title=Македонска енциклопедија|last=Ристовски, Блаже|first=|last2=|date=2009|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=Скопје|pages=423|oclc=499142958}}</ref> == Животопис == Се смета дека тој бил во сродство со [[Константин Даласен|Константин Даласин]] и дека потекнувале од угледно семејство од познатото село Даласин. Во [[11 век]] нивното фамилијарно име се поврзува со темата [[Арменијака]], но и [[Антиохија]]. Во изворите, нивното фамилијарно име се сретнува во времето на владеењето на [[Василиј II]], кога во царската служба имало неколку членови на родот Даласин.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=z-00AAAAMAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%98%D0%B0%D0%BD+%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BD&source=bl&ots=1dKDkPA8e9&sig=ACfU3U3LTLrnB93O1APd5BdVij7DuGuHFQ&hl=mk&sa=X&ved=2ahUKEwjBt-eIx9f1AhW1QvEDHQLFChsQ6AF6BAgTEAM#v=onepage&q=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%98%D0%B0%D0%BD%20%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BD&f=false|title=Успон војног племства у Византији XI века|last=Krsmanović|first=Bojana|last2=Крсмановић|first2=Бојана|date=2001|publisher=Византолошки институт САНУ|isbn=978-86-7025-315-5|pages=64-65|language=sr}}</ref> За време на востанието на [[Ѓорѓи Војтех]], дукс на [[Скопје]] бил [[Никифор Карантин]], кој бил сменет од страна на императорот [[Михаил VII Дука]], поради неговата неспособност да го спречи истото. За нов дукс на Скопје, бил назначен Дамјан Даласин, кој откако се соединил со војската на Карантин, се однесувал потценувачки спрема него и другите стратези, навредувајќи ги дека биле „плашливци". Битката која се водела кај Присдијана ([[Призрен]]) била жестока. Визинтиските војски биле страшно поразени.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Историја на макеоднскиот народ|last=Михајло Апостолски|first=Бранко Панов|publisher=Институт за национална историја|year=1969|location=Скопје|pages=165-166}}</ref> Мнозина [[Византијци]] биле убиени, а не бил мал и бројот на заробениците, меѓу кои се наоѓал и самиот дукс Дамјан Даласин. Бил заробен и целиот византиски логор.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> == Поврзано == * [[Ѓорѓи Војтех]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mn.mk/index.php/kultura/video/komentari/7242-Neuspesen-obid-na-Gorgi-Vojteh-za-obnova-na-makedonskoto-carstvo Неуспешен обид на Ѓорѓи Војтех за обнова на македонското царство] [[Категорија:Византијци од 11 век]] [[Категорија:Македонија во средниот век]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 998 година]] [[Категорија:Византиски управници на Антиохија]] j5j9ulxn5t6083prpyjoja8oty6dfpf Пристаниште Белград 0 1290240 5579137 5457326 2026-06-20T06:12:46Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579137 wikitext text/x-wiki '''Пристаништето во Белград''' е товарно и патничко [[пристаниште]] сместено на [[Дунав|реката Дунав]] во [[Белград]], Србија. Пристаништето се наоѓа во центарот на Белград, во близина на Панчевскиот мост. Исто така, управува со патничкиот терминал на блиската река [[Сава]].<ref name="history">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukabeograd.com/en/about-us/history.html|title=History|work=lukabeograd.com|accessdate=23 March 2019}}</ref> Капацитетот за пренос на пристаништето е три милиони тони годишно. Има и 300.000 квадратни метри магацини и 650.000 метри квадратни простори за складирање на отворено. Најчестите стоки за товар се сол, шеќер, бетонско железо, хартија, цевки и вештачки ѓубрива Пристаништето било приватизирано во 2005 година, во процес кој покрена прашања за корупција кои сè уште не се решени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/01/10/serbian-ex-minister-awaits-corruption-retrial-verdict/|title=Serbian Ex-Minister Awaits Corruption Retrial Verdict|date=2020-01-10|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2021-07-21}}</ref> == Историја == Новото градско пристаниште било замислено на сегашната локација веќе во 1923 година кога бил изготвен првиот генерален урбанистички план на Белград. Иако мнозинството од предлозите биле прифатени од Министерството за градежништво, планот бил усвоен во 1924 година и биле потребни децении пред пристаништето навистина да биде изградено.<ref>{{Наведени вести|last=Mirjana Nikić|date=9 April 2021|work=Politika-Moja kuća|page=1|language=sr|script-title=sr: Изложба првог генералног плана Београда|trans-title=Exhibition of the first Belgrade's general (urban) plan}}</ref> Пристаништето работи од 1961 година.<ref name="history" /> Во 2005 година, луксембуршката компанија „Ворлдфин“ во сопственост на [[Делта Холдинг]] и Милан Беко, го купила белградското пристаниште од градот Белград за сума од 40 милиони [[Евро|евра]].<ref name="poslovni2007">{{Наведени вести|url=http://www.poslovni.hr/hrvatska/miskovic-kupio-luku-beograd-za-gradnju-stanova-31739|title=Mišković kupio luku Beograd za gradnju stanova|last=Petković|first=Rato|date=22 January 2007|work=poslovni.hr|access-date=23 March 2019|language=hr}}</ref> Трансакцијата во подоцнежните години била поништена и оттогаш е предмет на судска постапка меѓу „Ворлдфин“ и државните органи.<ref name="trial2016">{{Наведени вести|url=https://insajder.net/sr/sajt/tema/2178/|title=Privatizacija Luke Beograd: Kupovinom preduzeća do ekskluzivnog zemljišta|date=26 November 2016|work=insajder.net|access-date=23 March 2019|language=sr|archive-date=2019-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204859/https://insajder.net/sr/sajt/tema/2178/|url-status=dead}}</ref> Од 2018 година, пристаништето во Белград е најразвиеното пристаниште во Србија.<ref name="statusjune2018">{{Наведени вести|url=https://www.ekapija.com/news/2148250/stotine-miliona-evra-od-ladja-na-dunavu-luke-u-srbiji-cekaju-velika|title=Stotine miliona evra od lađa na Dunavu - Luke u Srbiji čekaju velika ulaganja|date=4 June 2018|work=ekapija.com|access-date=24 March 2019|language=sr}}</ref> Најчести стоки за оптоварување се сол, шеќер, бетонско железо, хартија, цевки и вештачки ѓубрива.<ref name="statusjune2018" /> == Галерија == <gallery> Na savi - panoramio.jpg|Товарен брод закотвен во пристаништето Savski venac - panoramio.jpg|Закотвени товарни бродови Riverboats Belgrade.jpg|Речни чамци закотвени во пристаништето Old port buildings on the Sava river banks. Belgrade (Београд), Serbia - panoramio.jpg|Стари пристанишни згради Sava River with Kalemegdan Fortress.jpg|Патнички бродови Baza ronilačkog centra rečne policije - panoramio.jpg|База на полицискиот речен нуркачки центар </gallery> == Поврзано == * [[Сообраќај во Србија]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.lukabeograd.com}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Сообраќајот во Белград]] [[Категорија:Географија на Белград]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 962ybc5869k695criceb22h4bv2xy3y Копитарева Градина 0 1290723 5579134 5240391 2026-06-20T06:12:36Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579134 wikitext text/x-wiki '''Копитарева Градина''' е плоштад и урбана населба на [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Се наоѓа во белградската општина Стари Град. == Локација == Копитарева Градина се наоѓа во источно-централниот дел на општината. Се наоѓа помеѓу улиците ''Џорџа Вашингтона'', ''[[Хиландар]]ска'', ''Шафарикова'', ''Ѓуре Даничица'', ''Булевар деспота Стефана'', ''Јелене Ќетковиќ'' и самиот плоштад Копитарева Градина. На исток се протега во соседството [[Ботаничка градина „Јевремовац“|Јевремовац]], на југоисток во Палилула, во [[Плоштад на Републиката (Белград)|Трг Република]] на запад и во Дорќол на север.<ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan i vodič|last=Tamara Marinković-Radošević|date=2007|publisher=Geokarta|isbn=978-86-459-0297-2|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan grada|date=2006|publisher=M@gic M@p|isbn=86-83501-53-1|location=Smedrevska Palanka}}</ref> == Историја == Првично, областа била под лозјата и била позната како ''Митрополитова башта'' („градината на [[митрополит]]от “),<ref>[[Politika]] daily, August 20, 2007, p. 9</ref> по градината што ја изградил и чувал митрополитот на [[Српска православна црква|Српската православна црква]], Михаило Јовановиќ. Областа почна да се развива во 1860-тите, по изградбата на Првата градска болница во ''улицата Џорџа Вашингтона'' во 1868 година. Првите куќи биле изградени кон крајот на 19 век, а градската управа изградила план за населбата во раните 1900-ти, така што во најголем дел, областа била урбанизирана во периодот 1900-1914 година. Градскиот план за создавање на парцели бил завршен до 1905 година и во 1907 година бил изграден зелен плоштад на местото на ''Баштата Митрополитова'' и во 1924 година името на населбата се менува во Копитарева Градина („градина на Копитар“), по [[Јернеј Копитар]], [[Словенци|словенечки]] филолог. и соработник на [[Вук Караџиќ]], главен реформатор на српската азбука.<ref name="Politika">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/214531/Kopitareva-gradina-pod-zastitom-drzave-a-u-rukama-stanara|title=Kopitareva gradina – pod zaštitom države, a prepuštena rukama stanara|last=D.M.-LJ.P.|date=8 April 2012|publisher=[[Politika]]|language=sr}}</ref> == Одлики == Копитарева Градина е уникатна амбиентална и архитектонска населба во Белград. Иако урбанизиран во 1910-тите, доминантните одлики во неговиот хоризонт се во најголем дел зачувани до денес.<ref>[http://www.kcb.org.yu/srpski/arhiva/00/bg_03.html Exhibition on Kopitareva Gradina] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030904020244/http://www.kcb.org.yu/srpski/arhiva/00/bg_03.html|date=2003-09-04}}</ref> Изградени се низа ниски, станбени куќи со задни дворови. Соседството е изградено во два различни архитектонски стила: [[класицизам]] (и академизам) и сецесија. Примери за првите се куќите изградени од архитектот Сретен Стојановиќ, а за вториот делото на Милан Антоновиќ . Во тоа време, Копитарева Градина беше место каде што многу политичари и јавни личности изградија свои куќи. Самиот плоштад е донекаде затскриен и нема сообраќајно значење. На улица ''Хиландарска'' се наоѓа музејот, Спомен куќата на Лаза К. Лазаревиќ. Освен Лазаревиќ, други значајни жители ги вклучуваат [[Јован Цвииќ|Јован Цвијиќ]], Љубомир Стојановиќ, Петар Палавичини и самиот архитект Антоновиќ, а куќите ги дизајнирале архитекти како Стојан Тителбах, Данило Владисављевиќ и првата српска архитектка Јелисавета.<ref name="Politika" /> Како важен културно-историски комплекс, тој е прогласен за културно-историска сопственост и заштитен со закон на 27 декември 1968 година како просторна културно-историска целина.<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=22 May 2021|work=Politika|page=14|language=sr|script-title=sr: Крунски венац и Светосавски плато - културна добра|trans-title=Krunski Venac and Saint Sava Plateau - cultural monuments}}</ref> == Одлики == === Зграда на Петар Путник === На ''улица Ѓуре Даничиќа бр''. 10, на аголот со ''Џорџа Вашингтона'', се наоѓа Зградата на Петар Путник. Станбена зграда, изградена е во 1910 година од самиот Путник, кој бил инженер, за своето семејство. Освен тули и челични греди, користен е и армиран бетон, што ја прави оваа зграда, заедно со Белградската задруга во населбата Савамала, една од најстарите градби изградени со овој материјал во Белград. Во 1926 година беа додадени два дополнителни ката и [[Мансарда|мансардниот покрив]], целосно задржувајќи ги архитектонските одлики и стилот на оригиналната зграда.<ref name="Politika1">{{Наведени вести|title=Бољи живот за сестру "Београдске задруге"|last=Branka Vasiljević|date=20 September 2018|work=Politika|page=14|language=sr|trans-title=Better life for the sister of "Belgrade Cooperative"}}</ref> Зградата е дизајнирана во стилот на виенската сецесија, а главната одлика е богатата сецесионистичка фасада, која се смета за „уникатно убава“ во Белград. Доминантни мотиви на раскошната декорација се женските {{Јаз|sr|maskeroni}} (резбани маскирани лица), кои формираат венец во областа на третиот кат. Првично, целата зграда била опкружена со венци од [[триглиф]]и и [[Метопа|метопи]] (украсни вдлабнатини и простори меѓу нив), имало врежани украси меѓу прозорците и имитација на камени плочи на долните нивоа. Меѓутоа, со текот на времето, повеќето од овие украси исчезнале.<ref name="Politika1" /> Во 2018 година започна реновирањето на фасадата. Одлучено е да се зачуваат само орнаментите што беа видливи пред почетокот на реновирањето, иако локалните жители се одлучија за целосна реконструкција на првобитната фасада. Изведувачот ги открил оригиналните украси од 1910 година откако бил отстранет стариот малтер, но тие повторно биле малтерисани. Заводот за заштита на спомениците на културата тогаш му „предложи“ на изведувачот да ги направи старите украси видливи секаде каде што е можно. Иако беше запоставен со децении, зградата и нејзината околина беа користени како локација за бројни филмови и ТВ серии, меѓу ''[[Собирачи на перја (филм)|кои и ги запознав среќните цигани]]'' (1967), ''Отписани'' (1974), ''Нешто измеѓу'' (1983) и ''Бољи живот'' (1987).<ref name="Politika1" /><ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/413059/Otkriveni-ornamenti-na-zgradi-iz-1910-godine|title=Otkriveni ornamenti na zgradi iz 1910. godine|last=Branka Vasiljević|date=11 October 2018|work=Politika|page=13|language=sr|trans-title=Ornamnents on the 1910 building discovered}}</ref> === Споменик на Јернеј Копитар === Во 2017 година била најавена реконструкција на плоштадот на југозападниот раб на населбата. Иако мали, на плоштадот се спојуваат шест улици (два крака Џорџа Вашингтона, Палмотиќева, Милана Кашанина, Далматинска и Хиландарска). Најавено е и дека на пешачкиот дел на плоштадот ќе биде поставен и споменикот на Јернеј Копитар, по кој го доби името населбата. Тоа беше резултат на соработката на Белград и [[Љубљана]], главниот град на [[Словенија]], бидејќи Белград го донираше споменикот на Вук Караџиќ на Љубљана во 2016 година. Љубљана го организирала конкурсот за дизајн и меѓу 11 дизајни го одбра оној на Матјаж Почивавшек.<ref name="spomenik">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/452673/Nastavljaju-se-radovi-u-Ulici-Dzordza-Vasingtona|title=Nastavljaju se radovi u Ulici Džordža Vašingtona|last=Dejan Aleksić, Daliborka Mučibabić|date=21 April 2020|work=Politika|page=17|language=sr|trans-title=Works in Džordža Vašingtona Street continues}}</ref> Околниот плоштад го проектирал и словенечкиот архитект Роко Жнидаршич. Централниот дел ќе биде поплочен со тробојни гранитни коцки и ќе остане празен за да служи како повеќенаменски простор за разни јавни настани. Ќе има и нови дрвја, клупи, ѕид за качување и канделабри со улично светло. Работата на плоштадот и подготовките за споменикот започнаа во април 2020 година<ref name="Politika" /> Проектот предизвикал контроверзии, како за начинот на кој е направен, така и за продолжените рокови. Архитектот Борислав Стојков го опиша како „неверојатно промашување, прескапо, аматерски дизајнирано и бедно реализирано“.<ref>{{Наведени вести|last=Borislav Stojkov|date=10 July 2021|work=Politika-Kulturni dodatak|pages=6-7|language=sr|script-title=sr: Град с две душе|trans-title=City with two souls}}</ref> Роковите продолжија да се продолжуваат (јули, помеѓу јули и декември, крајот на декември). До август 2021 година, плоштадот сè уште не беше завршен и беше најавено дека споменикот најверојатно нема да биде поставен пред 2022 година<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=13 September 2021|work=Politika|page=15|language=sr|script-title=sr: Споменик Копитару не стиже пре краја године|trans-title=Kopitar's monument will not arrive before the end of the year}}</ref> Постаментот бил поставен, но беше урнат поради изменетиот дизајн, а потоа работниците си заминаа. До декември 2021 година, платото било повторно ископано.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/494015/Plato-ponovo-raskopan-Kopitar-se-jos-ceka|last=Daliborka Mučibabić|date=8 December 2021|work=Politika|page=17|language=sr|script-title=sr: Плато поново раскопан, споменик Копитару се још чека|trans-title=Plateau dug out again, awaiting Kopitar's monument}}</ref> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080222085542/http://www.urbansquares.com/srb06.html Фотографии на Копитарева Градина] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] h4r0d84l830ldpq083c413pe4110klw Археолошко наоѓалиште „Пионирски парк“ 0 1291400 5579130 5550007 2026-06-20T06:12:21Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579130 wikitext text/x-wiki '''Пионирски парк''' — едно од најважните [[археолошки наоѓалишта]] во Србија. Заштитните и систематски истражувања на античкиот Сингидунум траат повеќе од сто години. За жал, на почетокот на 21 век, знаењето за овој град е сè уште мало во споредба со познавањето на историјата на другите антички градови кои биле истражувани толку долго. Една од причините за тоа е фактот што над античкиот Сингидунум израснал модерен [[Белград]] чија изградба ги уништила претходните културни слоеви. == Вовед == Античкиот Сингидунум кој опфаќал каструм, граѓански живеалишта и некропола е прогласен за археолошко наоѓалиште-културен споменик со Одлуката на Институтот за заштита на културното наследство од Белград бр.176/8 од 30 јуни 1964 година. Овој град бил важен урбан центар во провинцијата Горна Мизија во 1 век од нашата ера. Сместен на патот помеѓу двата главни археолошки наоѓалишта Парк Пионирски 7 града, Сирмиум и Виминациум, Сингидунум се развивал како нивна важна врска. Специфичната стратешка положба претставувала предуслов за појава на урбана структура на градот, која се состоела од легионски камп, некропола и занаетчиски активности. '''Камено утврдување''' со трапезоидна форма, на рид над сливот на реките Сава и Дунав било седиштето на легијата IIII FLAVIAE. Одбранбениот ров околу областа на [[Кнез Михаилова (Белград)|улицата Кнез Михаилова]] беше дел од копнената тврдина на првобитниот логор, за која се претпоставува дека е со големина од 200 m x 400 m. '''Населбата''' со текот на времето се ширела и стеснувала, но во периодот на својот најголем развој се проширила на просторот на денешен Косанчиќев Венац, преку улиците Краља Петра, Узун-Миркова, Студентскиот плоштад и просторот околу Филозофскиот факултет, одејќи до север и североисток. '''Античките некрополи''' се откриени и на територијата на денешен Белград. Имало три од нив: едната мала, која го зафаќала просторот околу денешната улица Поп Лукина, [[Бранков мост]] и Зелени Венац, 8 9 другата, која е означена како сесевероисточна, вклучувајќи ја зоната од улицата Тадеуша Кошќушког и падините на Дунав до [[Плоштад на Републиката (Белград)|Плоштадот на Републиката]] . Југоисточна некропола се простира од Плоштадот на Републиката преку улицата Дечанска, булеварот крал Александар до Техничкиот факултет и до споменикот на Вук Караџиќ, каде што се најдени најголем број гробови. == Заштитни археолошки истражувања == Во 2003 година, при изградбата на подземната паркинг гаража во Пионирски парк, биле извршени заштитни археолошки истражувања и во оваа прилика беа откриени и ископани 15 римски гробници, 4 слободно закопани гробови без можност за датирање и 1 камен саркофаг. Овие наоди потврдија дека наоѓалиштето „Пионирски парк“ било дел од '''југоисточната некропола на Антички Сингидунум''', каде што погребувањето на покојникот се вршело во 3 и 4 век од нашата ера. Претставени се повеќе видови гробни конструкции: * гробови изградени од тули поставени хоризонтално * гробови од тули поставени странично * погребни јами без ѕидарски конструкции, во чија близина се забележани остатоци од железни клинци, што укажува на употреба на дрвени конструкции за погребување на покојникот. Сите погребни конструкции се изградени од римски тули, фиксирани со варов малтер, додека внатрешноста е малтерисана со хидростатички малтер. Некои од нив беа украсени со зајачка шепа или исечени на латински S, а многумина имаат печат '''LEG IIII FF''' што покажува дека тулите биле направени во локалната работилница на Четвртата легија на Флавија која била стационирана во Сингидунум. Повеќето од погребните структури биле ограбени, веројатно за време на инвазијата на варварските племиња. Само еден гроб (девојче на околу 14 години) не бил ограбен и бил основа за последователно прикажување на археолошките наоди. Во овој гроб, покрај остатоците од скелетот, откриени се гробни наоди, положени при погребувањето: глазирана [[стомна]], два бронзени прстени, златен прстен со затворач со тока. Меѓу другите движни археолошки наоди откриени на наоѓалиштето „Пионирски парк“ треба да се споменат: стаклен бисер откриен во саркофагот, бронзена монета со ликот на [[Константин II (владетел)|Константин II]] како Цезар (324-337) на аверсот и двајца војници со два стандарда – на задната страна и еден [[Угвентариум|балсамариум]] со сино-зелена боја. == Презентација на движниот археолошки материјал == Во 2010 година, Институтот за зачувување на културното наследство од Белград покренал иницијатива за обележување на просторот каде што се откриени археолошките наоди и остатоци преку презентирање на постојана изложба на копии од откриените наоди во подземната гаража за паркирање. Оваа идеја била реализирана на 17 март 2011 година кога во салата беше поставена изложба со копии од движниот археолошки материјал не само од локалитетот „Пионски парк“, туку и од другите локалитети кои припаѓаат на југоисточната некропола на Античкиот Сингидунум. гаражата, пред патарина. Оваа изложба е постојана и во мај 2011 година била дополнета со оригиналите - движен археолошки материјал што беше откриен на локалитетот „Пионирски парк“. Во моментов, во витрината има: копии од стомната, неколку чинии и лампи со масло, а '''оригиналите''': античка тула, која припаѓа на најстариот културен слој на овој локалитет и неколку парчиња „турски“ цевки, кои припаѓаат до најмладиот културен хоризонт во „Пионирски парк“. Ова е '''прва постојана изложба''' на археолошки материјал на локалитетот каде што е откриен, при што била извршена задачата на археологот-конзерватор да ги претстави своите наоди на јавноста и да претстави мал сегмент од богатата историја на Белград. == Галерија == <gallery> Decijigrob.jpg|Римски гроб Rimopeka.jpg|Римски тули со печат на Легијата Unutrasnjostantičkoggroba.jpg|Внатрешноста на античка гробница Krc.jpg|Бокал Bronzanealke.jpg|Бронзен накит Balsm.jpg|Балсамариум Lule_Pionirskog_Parka.JPG|Цевки Stalna_postavka_arheološkog_materijala.JPG|Редовна изложба на археолошки материјали Sculpture_%27Devojka_sa_krčagom%27_in_Pionirski_Park_in_Beograd,_October_13,_2012.jpg|Девојка со пехар An_entrance_to_an_underground_facility_in_Pionirski_Park_in_Beograd,_October_13,_2012.jpg|Подземен премин на Пионирски парк A_public_drinking_fountain_in_Pionirski_Park_in_Beograd,_October_13,_2012.jpg|Фонтаната во Пионирски парк </gallery> == Извори == * Археолошки локалитет Парк Пионирски, Институт за природно наследство од Белград * Zoran Simić, Rezultati zaštitnih arheoloških iskopavanja na prostoru jugoistočne nekropole Singidunuma, Singidunum 1, Beograd 1997, 21-56. * М.Поповиќ, Антички Сингидунум: Досадашња откриќа и могуќност даљих стражување, Сингидвнвм 1, (1997), 1-20. * Stefan Pop-Lazić, Nekropole rimskog Singidunuma, Singidvnvm 3, Beograd 2002, 7-101. * Александар Јовановиќ, Римске некрополе на територијата Југославија, Белград 1984 година. * Соња Петру, Емонске некрополе, Љубљана 1972 г. == Надворешни врски == * [http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/pionirski_park.pdf Археолошки локалитет Парк Пионирски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130927152348/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/pionirski_park.pdf |date=2013-09-27 }} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Паркови во Србија]] [[Категорија:Културно наследство на Србија]] [[Категорија:Историја на Белград]] hm0qrer080f5w5ns4wnoikitmxz8pbn Плоштад Никола Пашиќ 0 1291402 5579136 5348148 2026-06-20T06:12:42Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579136 wikitext text/x-wiki '''Плоштад Никола Пашиќ''' — еден од централните [[Пјаца|градски плоштади]] и урбана населба на [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Плоштадот го носи името на [[Никола Пашиќ]], кој беше градоначалник на Белград, премиер на Србија и премиер на [[Југославија]]. До 1992 година, плоштадот бил именуван како '''Плоштад на Маркс и Енгелс.''' == Локација == Сместено во општина Стари Град, плоштадот Никола Пашиќ се наоѓа во центарот на Белград како директно продолжение на [[Теразије (Белград)|Теразије]]. Именуван по [[Никола Пашиќ]], познатиот српски политичар и премиер од почетокот на 20 век, плоштадот гледа на монументалната зграда на [[Дом на Народното собрание на Република Србија|Домот на Народното собрание на Република Србија]] и самиот се протега во најдолгата улица во Белград, Булевар краља Александра, додека улицата Дечанска ја поврзува до [[Плоштад на Републиката (Белград)|Плоштадот на Републиката]].<ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan i vodič|last=Tamara Marinković-Radošević|date=2007|publisher=Geokarta|isbn=978-86-459-0006-0|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan grada|date=2006|publisher=M@gic M@p|isbn=86-83501-53-1|location=Smedrevska Palanka}}</ref> == Историја == На аголот од Булевар Краља Александра и улица Дечанска, кај поранешната ''[[кафеана]]'' „Топола“, беше отворена првата бензинска пумпа во Белград. Се наоѓаше на местото блиску до модерната фонтана, каде што денес се наоѓаат ''жардињерите'' свртени кон Народното собрание.<ref>{{Наведени вести|title=Политикин времеплов - Прве бензинске пумпе|last=Dragan Perić|date=23 December 2018|work=Politika-Magazin, No. 1108|pages=28–29|language=sr|trans-title=Politika chronicles - First gas stations}}</ref> Со цел да се направи простор за „современите дела во стилот на [[Социјалистички реализам|социјалистичкиот реализам]]“, новиот урбан концепт на Белград по 1945 година „безмилосно ги урна сите пречки“. Со цел да се создаде новото, широко плато на плоштадот именувано по Маркс и Енгелс и делотворно да се трансформира во паркинг подоцна, неколку згради беа урнати пред почетокот на изградбата на Дом Синдиката во 1947 година.<ref>{{Наведени вести|title=Велика илузија на Тргу Николе Пашића|last=Nenad Novak Stefanović|date=1 March 2019|work=Politika-Moja kuća|page=1|language=sr|trans-title=Grand illusion on the Nikola Pašić Square}}</ref> Плоштадот е изграден во текот на 1950-тите како дел од масовниот проект за реорганизација на Теразије. Инаугуриран како плоштад [[Карл Маркс|Маркс]] и [[Фридрих Енгелс|Енгелс]] во чест на познатите комунистички теоретичари, неговиот оригинален терен беше толку ридест што мораше да се отстрани многу земја за да се овозможи неговата изградба. Дизајнерскиот концепт од 1950-тите, дело на Хранислав Стојановиќ, предвидуваше пешачко плато во форма на вентилатор со висок споменик посветен на Маркс и Енгелс, кој ќе се рефлектира во издолжена каскада базен-фонтана. Фонтаната е изградена во 1959 година, но споменикот не.<ref name="fontana">{{Наведени вести|title=Симбол по коме се Београд препознаје|last=Dejan Aleksić|date=29 April 2019|work=Politika|language=sr|trans-title=Symbol that Belgrade is recognizable for}}</ref> Во 1961 година недалеку од фонтаната е поставен обелиск. Беше украсен со неонски светла и беше комеморација на првиот самит на [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]] што се одржа во Белград таа година. Обелиск се покажа како привремен, бидејќи беше отстранет извесно време по завршувањето на самитот. Платото беше поплочено со црвени гранитни плочи, додека мермерни плочи кои формираа ленти. Во првите две децении платото не беше лесно достапно за пешаците бидејќи се користел како неофицијален паркинг.<ref name="fontana" /> Во март 1970 година, градот најави изградба на три подземни гаражи под плоштадот, со по 500 паркинг места. Дизајнирани се од архитектот Стојан Максимовиќ. Едната беше планирана под модерното плато на фонтаната, другата требала да биде под улицата Влајковиќева, до зградата на парламентот, додека третата беше планирана на локацијата на Паркот на пионерите. Работите на она под платото требале да започнат во втората половина на годината. И гаражата во Влајковиќева требаше да има кружен, надземен, повеќестепен паркинг. Овие две гаражи требаше да се поврзат под земја.<ref>{{Наведени вести|last=Bogdan Trbojević|date=20 March 1970|work=Politika (reprint on 20 March 2020|language=sr|script-title=sr: Пет стотина аутомобила испод Трга Маркса и Енгелса|trans-title=Five hundred cars below Marx and Engels Square}}</ref> На крајот беше завршена само гаражата под Пионерскиот парк, па дури и тоа дури во 2005 година.<ref>{{Наведени вести|title=Обновљена гаража "Пионирски парк"|last=Dejan Aleksić|date=8 February 2019|work=Politika|page=14|language=sr|trans-title="Pioneers Park" garage renovated}}</ref> Во 1970-тите, градската администрација одлучи да го реконструира плоштадот и да го направи попријателски за пешаците. Беа дадени различни идеи, вклучително и создавање на рид. Сепак, ништо не е направено до 1980-тите. На иницијатива на Ѓоко Вјештица, познатиот белградски радио водител, на плоштадот беше засадено зеленило, вклучително и чинари . Плоштадот беше повторно поплочен со бетонски плочи од шест квадрати, а фонтаната беше преуредена и во 1987 година.<ref name="fontana" /> [[Податотека:NikolaPasicStatue.jpg|мини|333x333пкс| Статуа [[Никола Пашиќ|на Никола Пашиќ]]]] Потоа, во раните 1990-ти, тој бил еден од првите [[топоним]]и на Белград што го промени своето име со крајот на ерата на Социјалистичка Југославија. Бил преименуван од плоштадот Маркс и Енгелс во плоштадот Никола Пашиќ во 1992 година. Споменикот на [[Никола Пашиќ]] е поставен во 1998 година. Кога статуата требаше да биде подигната, идеите за враќање на земјата на плоштадот со цел да се создаде вештачки рид како постамент за споменикот повторно се појавија, но на крајот повторно беа напуштени.<ref name="fontana" /> Во 2015 година, градот организираше конкурс за дизајн на три централни плоштади, Плоштад Република, Теразие и плоштадот Никола Пашиќ. Избран е дизајн на Зорица Савичиќ и Зоран Дмитровиќ. Во 2017 година, градската власт најавила реконструкција на плоштадот што ќе опфати уривање на фонтаната и изградба на нова, помала.<ref name="fontana" /> Во август 2020 година градот потврди дека работите може да започнат во 2021 година. Дизајнот, особено ракувањето со неговото централно парче, фонтаната, наиде на негативни реакции во јавноста, па градот потврди дека фонтаната ќе остане иста.<ref name="ista">{{Наведени вести|url=http://www.politika.co.rs/sr/clanak/460164/Ista-fontana-na-istom-mestu|title=Ista fontana na istom mestu|last=Daliborka Mučibabić|date=11 August 2020|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Same fountain on the same location}}</ref> == Одлики == Доминантни архитектонски одлики на плоштадот се масивната зграда „Дом синдиката“ и една од најголемите фонтани во Белград. Наспроти фонтаната се наоѓа музеј на југословенска историја. Во непосредна близина на плоштадот се наоѓа Паркот на пионерите како и зградите на градското собрание на Белград и на Претседателството на Републиката. Пешачкиот дел на плоштадот се користи за разни јавни настани, особено за отворени цвеќиња, мед и продажба на книги. Повремено, лизгалиштето за вештачки мраз или терените за песок од волеј на плажа се поставуваат како сезонски атракции во зима и лето, соодветно. Вкупната површина на платото на плоштадот зафаќа 8,000 метри квадратни.<ref name="ista" /> == Одлики == === Дом Синдиката === Дом Синдиката („Синдикалната сала“) е масивна зграда, изградена во стилот на [[Социјалистички реализам|социјалистичкиот реализам]]. Го проектирал Бранко Петричиќ, а изградбата започнала во 1947 година. Завршена е од руските градежни работници од 1953 до 1957 година. Таа година се одржа првиот семинар, а на 18 ноември 1957 година првото музичко шоу. Големата сала со 1.600 седишта стана едно од централните повеќенаменски места за забава во Белград (концерти, претстави, кино). Диригентот Младен Јагушт изјави дека салата е една од петте во Европа со најдобра акустика. Во 1970-тите и 1980-тите години стана престижна сцена, белградската верзија на Paris Olympia. Следеше масовна реконструкција во 1978 година кога беше реконструирана внатрешноста на влезната сала. Со текот на времето стана мултиплекс, со дополнителни сали 2 (305 седишта), 3 (105) и 4 (101). Во 2013 година објектот е прогласен за споменик на културата. Во јули 2017 година, објектот беше затворен поради претстојната целосна реконструкција, која беше предвидено да трае до 8 месеци. Поради заштитениот статус, целокупниот изглед мора да се зачува. Ќе се санираат уникатните мермерни подови, загради и огради и со негова помош на винтиџ фотографиите ќе се задржи „старото чувство“. По реконструкцијата ќе има пет сали со дополнителни места, додека Големата сала ќе биде намалена на 1.300 седишта и сепак ќе биде најголемата концертна сала во Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/383878/Spektar/Ritam/Rekonstrukcija-za-novi-pocetak|title=Rekonstrukcija za novi početak ruku|last=S.Čikarić|date=29 June 2017|publisher=[[Politika]]|language=sr}}</ref><ref>{{Наведување|last=Milan Janković|title=Direktor "dvorane zvezda" više od dve decenije|journal=[[Politika]]|language=sr|date=30 April 2012|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/217012/Direktor-dvorane-zvezda-vise-od-dve-decenije}}</ref> Зградата е проектирана во стилот на [[Социјалистички реализам|социјалистичкиот реализам]], со влијанијата на доцниот [[модернизам]]. Архитектонски тој е симбол на градбата веднаш по војната, а со својата положба и волумен трајно го постави контурите на плоштадот, кој сам по себе е еден од најважните јавни простори во Белград. Покрај архитектонските вредности, објектот е важен и од културно-историска гледна точка, бидејќи во Дом Синдиката се случија многу значајни политички и културни настани. За сето тоа е прогласен за споменик на културата во април 2013 година.<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Prestonica bogatija za šest spomenika culture|journal=Politika|language=sr|date=21 April 2013|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/255549/Prestonica-bogatija-za-sest-spomenika-kulture}}</ref> === Безистен === Безистен е шопинг област во затворен премин што ги поврзува Теразије и плоштадот Никола Пашиќ. Првично, тоа беше локација на хотел „Париз“, кој е изграден во 1870 година, а срушен во 1948 година при реконструкцијата на Теразије. Преминот е заштитен од државата како „културна сопственост“, иако сè уште е под „прелиминарна заштита“, а архитектите го нарекоа „папок на Белград“.<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Bezistan - Pepeljuga ili princeza|trans_title=Bezistan - Cinderella or princess|journal=Politika|pages=23|language=sr|date=26 March 2008}}</ref> Тој е дел од пошироката заштитена Просторно-културно-историска целина Стари Град.<ref name="bezistan">{{Наведени вести|title=Novi rok za lepši Bezistan|last=Daliborka Mučibabić|date=24 March 2018|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=New deadline for nicer Bezistan}}</ref> Од 1950-тите, покриениот плоштад беше мирно катче во центарот на градот, со мини градини и кафулиња и популарна дестинација на многу белграѓани, но во последните децении главно ја изгуби таа функција. Во 1959 година тркалезно плато со фонтаната и бронзена скулптура наречена „Девојка со морска школка“, извајана од Александар Жарин. За покривање на платото и фонтаната е изграден мрежест покрив, во облик на полуотворена купола, направен од бетон и проектиран од Владета Максимовиќ. Поради таа одлика и малите дуќани сместени во него, го добил името „Безистен“, иако никогаш не функционирал како [[Безистен]] во неговата вистинска, ориентална смисла на поимот. Ревитализацијата и реконструкцијата беше предвидена за втората половина на 2008 година, но единствената работа што беше направена беше реконструкцијата на платото и фонтаната во 2011 година.<ref name="bezistan" /><ref name="Politika">{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Bezistan bez kioska, a dobija klupe|trans_title=Bezistan without kiosk, new benches will be placed|journal=Politika|pages=17|language=sr|date=20 April 2017}}</ref> Популарниот диско клуб „Безистен“ бил отворен во 1980-тите. Сместено е во подрумот на местото кое подоцна беше приспособено во ресторанот Мекдоналд. Се разликуваше од другите дискотеки од тоа време и беше единствениот „танцувачки клуб“ во градот. Кога популарноста на дискотеката Итало стигна до Белград, клубот организирал танцови натпревари за учесници од цела Југославија. Бендот Зана бил промовиран за прв пат овде, додека бендот Аска ја вежбаше својата кореографија за нивниот настап на изборот [[Евровизија|за песна на Евровизија]] во 1982 година. Местото било затворено во 1989 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/mobilni/putovanja/606998|title=Putovanje u '80-e, noćni život Beograda|date=7 May 2012|publisher=[[B92]]|language=sr|trans-title=Journey into the '80s, night life of Belgrade}}</ref> Безистен зафаќа површина од 13, 667 метри квадратни.<ref name="Politika" /> Главната одлика во Безистен било киното „Козара“, едно од најпопуларните во Белград со децении. Беше затворен во 2003 година, купен од хрватскиот тајкун Ивица Тодориќ и наводно планиран како супермаркет за српскиот бренд „Идеја“ на Тодориќ пред да биде уништен од пожар на 25 мај 2012 година.<ref>{{Наведување|last=B.Hadžić|title=Bioskop Kozara izgoreo do temelja|trans_title=Cinema Kozara burned to the ground|journal=[[Večernje Novosti]]|language=sr|date=25 May 2012}}</ref><ref name="24sata">{{Наведување|last=S.Šulović|title=Beograd spao na 9 bioskopa|trans_title=Belgrade came down to only 9 cinemas|journal=24 sata|pages=3|language=sr|date=27 September 2013}}</ref> Оттогаш е оставен во таква состојба. Безистен имал слаткарници и сувенири од едната страна, а модернистичкиот дел од другата страна, со ресторанот Мекдоналдс, модерното кафуле и „Рајфајзен банка“, но од 2018 година изгледа како ништо повеќе од запуштен, празен премин. Новата можна реконструкција беше објавена во април 2017 година,<ref name="Politika" /> проследено со серија одложувања: за октомври 2017 година, јануари, март и мај 2018 година. Проектот опфаќа ново поплочување на просторот и повторно воведување на зеленилото.<ref name="bezistan" /> Но, ништо не е направено, а во мај 2019 година се урнал дел од бетонскиот таван, па градот повторно ветил дека ќе го реновира преминот, некаде во 2019 година.<ref>{{Наведување|last=Daliborka Mučibabić|title=Обнова Безиостана највероватније ове године|trans_title=Renovation of Bezistan most likely this year|journal=Politika|page=14|language=sr|date=31 May 2019}}</ref><ref>{{Наведување|last=Milan Janković|title=Пропаст Безистана|trans_title=Ruining of Bezistan|journal=Politika|page=14|language=sr|date=3 June 2019}}</ref> === Фонтана === [[Податотека:Nikola_Pasic_Square_2.JPG|мини|250x250пкс| Фонтана на плоштадот]] Оригиналната фонтана била изградена во 1959 година. Дизајниран е од Хранислав Стојановиќ. Фонтаната е реконструирана во 1987 година. Тој е реконструиран во форма на вештачки каскаден поток, со „извор“ во делот блиску до зградата на парламентот и „уста“ во новододадениот дел од високата млаз вода. На чело на фонтаната има и две фонтани за пиење.<ref name="fontana" /> Фонтаната стана еден од симболите на Белград, претставена во бројни музички и промотивни видеа и испечатена на поштенските картички, особено користејќи го аголот со зградата на парламентот зад фонтаната. Со текот на времето, околу него се разви обичај на прослава на дипломирање. Секоја година матурантите и од основните и од средните училишта го слават последниот училиштен ден со скокање облечени во фонтаната.<ref name="fontana" /> Во 2017 година, градската власт најави дека во рамки на реконструкцијата на плоштадот ќе ја урне фонтаната и ќе изгради нова помала, со прскалки на приземје. Уривањето на „една од најпрепознатливите градски фонтани“ поттикна јавно противење на проектот.<ref name="fontana" /> Главниот градски урбанист Марко Стојчич во јули 2019 година изјавил дека фонтаната воопшто не е предвидена со новиот проект, додавајќи дека „ќе инсистира да се задржи водата во некоја форма“. Во август 2019 година, заменик-градоначалникот Андреја Младеновиќ изјави дека фонтаната нема да биде отстранета, не прецизирајќи дали ќе се задржи старата или наместо тоа ќе се гради новата.<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a508294/Mladenovic-Fontana-i-spomenik-nece-biti-uklonjeni-sa-Trga-Nikole-Pasica.html|title=Mladenović: Fontana i spomenik neće biti uklonjeni sa Trga Nikole Pašića|date=16 August 2019|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|language=sr|trans-title=Mladenović: Fountain and monument will not be removed from the Nikola Pašić Square|access-date=2022-02-16|archive-date=2020-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154441/http://rs.n1info.com/Vesti/a508294/Mladenovic-Fontana-i-spomenik-nece-biti-uklonjeni-sa-Trga-Nikole-Pasica.html|url-status=dead}}</ref> Како што продолжи опозицијата меѓу граѓаните, Стојчиќ изјави дека новата фонтана ќе биде слична на постоечката „до екстремен степен“. Политичката опозиција во градското собрание се закани дека физички ќе ги спречи работите на плоштадот доколку се тргне фонтаната.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/436152/Beograd/Slicna-fontana-krasice-Trg-Nikole-Pasica|title=Slična fontana krasiće Trg Nikole Pašića|last=Dejan Aleksić|date=20 August 2019|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Similar fountain to grace the Nikola Pašić Square}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a508879/Stojcic-Fontana-na-Trgu-Nikole-Pasica-bice-u-najvecoj-meri-slicna-sadasnjoj.html|title=Stojčić: Fontana na Trgu Nikole Pašića biće u najvećoj meri slična sadašnjoj|date=19 August 2019|work=N1|language=sr|trans-title=Stojčić: Fountain in the Nikola Pašić Square will be the extreme degree similar to the existing one|access-date=2022-02-16|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230060816/http://rs.n1info.com/Vesti/a508879/Stojcic-Fontana-na-Trgu-Nikole-Pasica-bice-u-najvecoj-meri-slicna-sadasnjoj.html|url-status=dead}}</ref> Во август 2020 година, градот потврдил дека фонтаната ќе ја задржи својата локација и изглед и дека само нејзиниот раб може да се модернизира. Сити, исто така, сакаше фонтаната да биде оперативна во текот на зимата, но архитектите кои го дизајнираа проектот беа против тоа. Архитектот Савичиќ, ко-дизајнер, прифати дека нивниот предлог за фонтаната ќе биде отфрлен, но предложи фонтаната барем да се намали на нејзината големина од 1987 година.<ref name="ista" /> == Птици == Отворениот простор на плоштадот привлекува различни видови птици, меѓу кои: див гулаб, [[градско врапче]], [[сива врана]], [[ветрушка]] и [[мала пиштарка]]. Понатаму, шетајќи по плоштадот, можно е да се слушне [[голема сипка]] и звуци на [[гулаб гривнаш]] кои произлегуваат од блискиот Пионирски парк. Над плоштадот на поголема надморска височина редовно летаат големи галеби.<ref>[http://ebird.org/ebird/GuideMe?cmd=decisionPage&getLocations=hotspots&hotspots=L2213948&yr=all&m= Ebird Hotspots]</ref> == Место за собирање == === Палестински митинг за солидарност во 1982 година === На 9 јули 1982 година, плоштадот, тогаш именуван по Маркс и Енгелс, било место на собир на палестинска солидарност. Наречен „Митингот на солидарност со маките на палестинскиот народ“ и одржан под мантрата „[[Смрт на фашизмот, слобода на народот!]]“, настанот беше протест на југословенската младина против [[Израелско-либанска војна (1982)|инвазијата]] на [[Израел]] на [[Либан]], како и израелската опсада на [[Бејрут]]. Организиран од [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Југословенската социјалистичка младинска лига]] (ССОЈ), младинско крило на владејачката политичка партија на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] - [[Сојуз на комунистите на Југославија|Југословенската комунистичка лига]] (СКЈ), митингот се одржа пред 30.000 луѓе. Во него имаше говори на генерал-потполковник на [[Југословенска народна армија|ЈНА]] и носител [[Орден на народен херој|на Орденот на народниот херој]] Душан Корач, како и претставникот на [[Палестинска ослободителна организација|Палестинската ослободителна организација]] (ПЛО) во Југославија, Мохамед Набхан. Исто така, имаше музички изведби на [[Рибља чорба]], [[Електрични оргазам]], [[Радомир Михајловиќ - Точак]] и Аки Рахимовски.<ref name="vice-dzuboks-2017">{{Наведени вести|url=http://www.yugopapir.com/2017/11/rock-koncert-za-palestinu-beograd-trg.html|title=Rock koncert za Palestinu|last=P.|first=B.|date=July 1982|access-date=23 November 2017|agency=[[Džuboks]]}}</ref> === 1984 === На 25 мај 1984 година, Денот на младоста во СФР Југославија по роденденот на [[Јосип Броз-Тито]], на плоштадот бил одржан голем рок концерт на отворено, кој бил бесплатен, со дванаесет југословенски рок-акти кои излегоа на сцената пред, наводно, 90.000 гледачи.<ref name="rock-may-1984">{{Наведени вести|url=http://www.yugopapir.com/2019/05/dan-mladosti-84-na-trgu-marksa-i.html|title=Dogadjaji: Maj Rok 1984|last=R.|first=D.|date=May 1984|access-date=15 December 2019|agency=[[Rock (magazine)|Rock]]}}</ref> Актите што учествувале по редослед на појавување биле: Делта 9, Бета Кентаури, Доријан Греј, У Шкрипцу, [[Електрични оргазам]], Филм, [[Дивље јагоде]], Забрањено Пушење, Д' Бојс, [[Дисциплина кичме]], Кербер и Други Начин.<ref name="rock-may-1984" /> === 1986 === На 24 мај 1986 година, на плоштадот Маркс и Енгелс била закажана уште една прослава на Денот на младоста со резервирани мноштво југословенски рок-акти и над 100.000 присутни. Сепак, концертот рано беше прекинат кога почна огромен дожд и почна да ја загрозува безбедноста на насобраната толпа.<ref name="rock-may-1986">{{Наведени вести|url=http://www.yugopapir.com/2016/05/beograd-trg-marksa-i-engelsa-25-maj.html|title=Zasto baš moju majku|last=Popović|first=Peca|date=June 1986|access-date=17 March 2020|agency=[[Rock (magazine)|Rock]]}}</ref> Настанот бил преместен за 6 септември 1986 година. И иако повторно врнело дожд, овојпат прославата се одржа во целост. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] h48vwqapjpp48a192f60wbr7jsg2vb8 Меморијал за предавање на клучевите 0 1291936 5579135 5107810 2026-06-20T06:12:39Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Стари град (Белград)]] → [[Категорија:Стари Град (Белград)]] 5579135 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Turci_predaju_Kalemegdan.jpg|мини| Меморијал за предавање на клучевите во [[Калемегдан]], [[Белград]], [[Србија]].]] '''Меморијал за предавање на клучевите''' во [[Белград]], [[Србија]], го означува местото каде што на 6 април 1867 година, клучевите на градот од неколкуте српски тврдини му биле дадени на кнезот [[Михајло Обреновиќ III|Михаило Обреновиќ]] од страна на [[Османлии|Турците Османлии]]. Тој момент бил важен чекор кон српското меѓународно признавање со [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот конгрес]] во 1878 година. Меморијалот бил прогласен за заштитено историско обележје во 1991 година, а го штити [[Србија|Република Србија]]. == Историја == Меморијалот за примопредавање на клучевите го означува местото на [[Калемегдан]] каде што е направено свеченото, симболично, предавање на клучевите на тврдините [[Белградска Тврдина|Белград]], [[Смедеревска тврдина|Смедерево]], [[Шабачки Град|Шабац]] и Кладово, претставувал материјален доказ кој индиректно ја изразува важноста на настанот во српската историја. Симболичното предавање на клучевите на овие градови, од десната страна на главниот влез на Калемегдан, проследено со принцот [[Михајло Обреновиќ III|Михаило Обреновиќ]] примен во [[Цариград]], на 30 март 1867 година. Указот на [[Список на султани на Османлиското Царство|турскиот султан]] [[Абдул Азис|Абдулазиз]] од првиот, што кнезот на српскиот народ и градови ги доставил на грижа и управување. Враќањето на градовите, иако останаа другите српски вазални обврски, како што се оддавањето почит на [[Висока порта|возвишената порта]] и држењето турски знамиња, значеше надминување на уште една пречка за добивање целосна независност; со тоа започна нова фаза во животот на Србите. == Спомен == За стогодишнината од настанот бил создаден споменик со цел да се одбележи местото за идните генерации. Бел [[мермер]]ен блок, создаден од Михаило Паоновиќ, бил поставен во 1967 година, со резбарен цртеж на А. Срефановиќ. Прославата ја придружувала оваа прилика.<ref>[http://rollmaps.com/Srbija/Beograd/Kalemegdan.8.html?ltype=mesta&id=1&gid=1 Kalemegdan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304061301/http://rollmaps.com/Srbija/Beograd/Kalemegdan.8.html?ltype=mesta&id=1&gid=1 |date=2016-03-04 }}.</ref> == Поврзано == * Заштитени историски знаменитости * [[Туризам во Србија]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Keys Handover Memorial}} [[Категорија:Стари Град (Белград)]] [[Категорија:Култура на Белград]] [[Категорија:Споменици во Србија]] svfup0iza5w8mkvidd1s1ub9juo5xm7 Дометијан 0 1297281 5579171 4754313 2026-06-20T08:40:54Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579171 wikitext text/x-wiki '''Дометијан''' (10-11 век) ― кавхан, моќен великодостојник во [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]], близок на царот [[Гаврил Радомир]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=162}}</ref> Во пролетта [[1015]] година, во борбите околу [[Мегленска тврдина|тврдината Меглен]], бил заробен од страна на [[Византијци]]те.<ref name=":0" /> {{Македонија-никулец}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Самоилово Царство]] [[Категорија:Македонија во средниот век]] iemlxb5ztp4r6x1cc88dpnvq655di27 Википедија:Уредувачки денови 2022/5 мај 4 1297886 5579088 4756214 2026-06-20T01:49:00Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Caf_llogo.png]] со [[File:Caf_llogo.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: png > svg). 5579088 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Caf llogo.svg|лево|35п|Уредувачки ден „Африкански фудбалски репрезентации“]] Се известуваат сите заинтересирани уредници на Википедија на македонски јазик дека на 5 мај 2022 година ќе се одржи [[Википедија:Уредувачки денови|уредувачки ден]] на тема „'''[[Википедија:Уредувачки денови 2022#Африкански фудбалски репрезентации|Африкански фудбалски репрезентации]]'''“. 94y8n7xejm8he9mplrj3dbrz2gawdz6 Влегување на крстоносците во Цариград 0 1302863 5579034 5571446 2026-06-19T19:50:35Z Shonagon 55957 5579034 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} {{Инфокутија Уметничко дело|image_file=Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|image_size=300px|title=Влегување на крстоносците во Цариград|artist=[[Ежен Делакроа]]|year=[[1840 во уметноста|1840]]|type=[[Маслено сликарство|Маслена слика]]|height_metric=498|width_metric=410|metric_unit=cm|imperial_unit=in|museum=[[Лувр]]|city=[[Париз]]}} '''''Влегување на крстоносците во Цариград''''' ([[француски]]: ''Entrée des Croisés à Constantinople'') или '''''Крстоносците влегуваjќи во Цариград''''' ― голема [[Уметничка слика|слика]] на [[Ежен Делакроа]]. Била нарачана од [[Луј-Филип]] во 1838 година, а завршена во 1840 година. Насликана со [[Маслено сликарство|масло на платно]], таа е во збирката на [[Лувр|Музејот Лувр]] во [[Париз]]. Сликата на Делакроа прикажува позната епизода од [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] (12 април 1204 година), во која крстоносците се откажале од нивниот план да го нападнат муслиманскиот Египет и Ерусалим и наместо тоа го ограбиле христијанскиот ([[православен]]) град [[Цариград]], главниот град на [[Римската Империја]]. Сликата го прикажува Балдвин I на чело на поворка низ улиците на градот по нападот; на сите страни се жителите на градот кои молат за милост.<ref name="Pool36">Pool, p. 36.</ref> Сјајноста на сликата и употребата на бои се должи на студијата на Делакроа за [[Стар мајстор|старите мајстори]], како што е [[Паоло Веронезе]].<ref name="Pool36">Pool, p. 36.</ref> Сликата била изложена во Салонот од 1841 година, каде што сликарскиот [[романтизам]] на нејзиниот стил бил контроверзен; весникот ''Le Constitutionnel'' изразил жалење за „збунетата и задавена композиција, досадните земјени бои и недостатокот на дефинитивни контури“, но [[Шарл Бодлер|Бодлер]] ја ценел „апстракционата намера“ на делото.<ref name="Pool36" /> == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == * Пул (Pool), Фиби (Phoebe) (1969). ''Delacroix''. Лондон: Hamlyn. {{ISBN|0-600-03796-7}} {{Ежен Делакроа}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Четврта крстоносна војна]] [[Категорија:Слики од Ежен Делакроа]] [[Категорија:Коњи во уметноста]] [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Уметнички слики од 1840 година]] 9e0z6o2zjlod0hm893sqnz5dkbhrkpy Црква „Пресвета Богородица Лагудјани“ 0 1304408 5578967 5426088 2026-06-19T16:58:59Z SpectralWiz 106165 5578967 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Пресвета Богородица Лагудјани | fullname = | other name = | native_name = Παναγίας Λαγουδιανής | native_name_lang = el | image = Church Panagia Lagoudiani, Thessaloniki.jpg | image_size = | alt = | caption = Поглед на црквата | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40|38|15.06|N|22|57|11.85|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Солун]] | country = [[Егејска Македонија]], [[Грција]] | denomination = [[Цариградска патријаршија]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = трикорабна базилика | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = 1802 | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Солунска епархија|Солунска]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''Пресвета Богородица Живоносен Извор''' ({{langx|el|Ζωοδόχος Πηγή}}) или '''Народоводителка''' (''Λαοδηγήτρια''), позната и како '''„Пресвета Богородица Лагудјани“''' или '''„Лагудату“''' (''Παναγία Λαγουδιανή, Λαγουδάτου'') — [[црква (градба)|црква]] во градот [[Солун]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Солунска епархија|Солунската епархија]] на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]].<ref name="Thessaloniki 4 all">{{нмс | url = http://thessaloniki4all.gr/el/places/%CE%B2%CF%85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CE%AE-%CE%B5%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%AE/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1-%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%85%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%AE-%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CE%B4%CE%B7%CE%B3%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B1 | title = Παναγία Λαγουδιανή - Λαοδηγήτρια | access-date = 7 јули 2016 | publisher = Thessaloniki 4 all | 5 = Your Thessaloniki | archive-date = 2022-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220724103045/https://thessaloniki4all.gr/el/places/%CE%B2%CF%85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CE%AE-%CE%B5%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%AE/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1-%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%85%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%AE-%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CE%B4%CE%B7%CE%B3%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B1 | url-status = dead }}</ref> [[Податотека:Άγιος Ιωάννης και προφήτης Ηλίας - άγιοι Αντώνιος και Χαράλαμπος - άγιοι Γεώργιος και Δημήτριος, Παναγία Λαγουδιανή, Θεσσαλονίκη.jpg|мини|лево|200п|„Свети Јован и Свети Илија, Свети Антониј и Свети Харалампиј и Свети Ѓорѓи и Свети Димитриј“, икона од храмот]] Црквата се наоѓа во Горниот Град, на раскрсницата на улиците „Олимпиада“ и „Јулијанос“. Изградена е на местото на [[Византија|византиски]] женски манастир со истото име, веројатно основан во XIV век како метох на манастирот [[Влатадон]]. Името веројатно се должи на ктиторот Лагудјатис или Лагудатис. Во османлиско време се нарекувал ''Тавшан-манастир'' (''Tavşan Manastır''), што значи ''Зајачки манастир''. Храмот го добил денешниот изглед со целосна реконструкција на почетокот на XIX век, финансирана од трговецот Јоанис Кафтанѕоглу. Градбата претставува [[трикорабна]] [[базилика]] со женска црква, типична за своето време. Од југ има прилепен [[параклис]] со аркаден покрив, во кој има свет извор.<ref name="Thessaloniki 4 all"/> Царските икони „Христос Седржител“ (1806), „Богородица Сеецарица“ (1806), „Свети Јован Богослов“ (1806), „Свети Давид Олимписки“ (1806), „Свети Никола на престол“ (1809) и „Свети Атанасиј“ (1809) се дело на [[Давид Зограф]].<ref name="Δρακοπούλου 230">{{наведена книга |title= Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1850), τόμος 3, Αβέρκιος - Ιωσήφ (Συμπληρώσεις-Διορθώσεις) |last= Δρακοπούλου |first= Ευγενία |authorlink= |coauthors= |year= 2010 |publisher= Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών |location= Αθήνα |isbn= 978-960-7916-94-5 |pages= 230 |url= https://www.scribd.com/doc/314573545/%CE%88%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%96%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CE%A4%CE%B7%CE%BD-%CE%86%CE%BB%CF%89%CF%83%CE%B7-3 |accessdate= |archive-date= 2021-10-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211029061714/https://www.scribd.com/doc/314573545/%CE%88%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%96%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CE%A4%CE%B7%CE%BD-%CE%86%CE%BB%CF%89%CF%83%CE%B7-3 |url-status= dead }}</ref> == Поврзано == * [[Солунска епархија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Saint Mary Lagoudiani}} [[Категорија:Цркви во Солун|Богородица Лагудјани]] [[Категорија:Цркви во Солунската епархија|Богородица Лагудјани, Солун]] [[Категорија:Појавено во 1802 година]] 6dlcup7gvvmx8of30y5szltjieyyouv Предлошка:Жак-Луј Давид 10 1305906 5579099 5575044 2026-06-20T04:12:12Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5579099 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Жак-Луј Давид |title = [[Жак-Луј Давид]] |listclass = hlist |image = [[Слика:David Self Portrait.jpg|80px]] | state = {{{state|autocollapse}}} |group1= [[Историски теми во сликарството|Историски]] и [[Митолошки теми во сликарството|митолошки теми]] |list1= * ''[[Борба меѓу Марс и Минерва]]'' * ''[[Дијана и Аполон ги убиваат децата на Ниобе]]'' * ''[[Смртта на Сенека]]'' * ''[[Еразистрат ја открива причината на болеста на Антиох]]'' * ''[[Погребот на Патрокле]]'' * ''[[Велизар бара милостина]]'' * ''[[Андромаха го оплакува Хектора]]'' * ''[[Заклетвата на Хорациеви]]'' * ''[[Смртта на Сократ (Давид)|Смртта на Сократ]]'' * ''[[Љубовта на Парис и Елена]]'' * ''[[Ликторите му ги носат на Брут телата на неговите синови]]'' * ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' * ''[[Сафо и Фаон]]'' * ''[[Леонидас на Термопилите]]'' * ''[[Купидон и Психа (Давид)|Купидон и Психа]]'' * ''[[Збогувањето на Телемах и Евхарис]]'' * ''[[Гневот на Ахил]]'' * ''[[Марс обезоружен од Венера]]'' | group2 = Современи теми | list2 = * ''[[Заклетва во Же де пом]]'' * ''[[Смртта на Мара]]'' * ''[[Наполеон ги преминува Алпите]]'' * ''[[Крунисувањето на Наполеон]]'' * ''[[Делење на орли]]'' | group3 = [[Портрет|Портрети]] | list3 = * ''[[Мари-Франсоаз Бирон]]'' * ''[[Портрет на Франсоа Бирон]]'' * ''[[Мари-Жозеф Бирон]]'' * ''[[Мишел-Жан Седен (Давид)|Мишел-Жан Седен]]'' * ''[[Госпоѓица Гимар]]'' * ''[[Портрет на грофот Станислав Потоцки]]'' * ''[[Жак-Франсоа Демезон]]'' * ''[[Портрет на лекарот Алфонс Лероа]]'' * ''[[Портрет на Шарл-Пјер Пекул]]'' * ''[[Портрет на госпоѓа Шарл-Пјер Пекул]]'' * ''[[Портрет на Антоан-Лоран Лавоазје и неговата жена]]'' * ''[[Портрет на грофицата Сорси-Телисон]]'' * ''[[Портрет на маркизата Д’Орвилје]]'' * ''[[Автопортрет со три јаки]]'' * ''[[Автопортрет (Давид)|Автопортрет]]'' * ''[[Портрет на Емили Серизиа и нејзиниот син]]'' * ''[[Портрет на Пјер Серизиа]]'' * ''[[Портрет на Јакобус Блаув]]'' * ''[[Портрет на Гаспар Мејер]]'' * ''[[Портрет на госпоѓа Де Вернинак]]'' * ''[[Наполеон ги преминува Алпите]]'' * ''[[Портрет на Купер Пенроуз]]'' * ''[[Сузан ле Пелетје де Сен-Фаржо]]'' * ''[[Портрет на папата Пиј VII]]'' * ''[[Портрет на грофицата Дари]]'' * ''[[Портрет на грофот Антоан Франсе де Нант]]'' * ''[[Наполеон во својот работен кабинет]]'' * ''[[Портрет на Антоан Монжез и неговата жена]]'' * ''[[Портрет на Шарлот Давид]]'' * ''[[Портрет на генералот Етјен-Морис Жерар]]'' * ''[[Портрет на Жан-Пјер Делае]]'' * ''[[Грофица Вилен XIIII и нејзината ќерка]]'' * ''[[Портрет на Сјес]]'' * ''[[Портрет на Александар Леноар]]'' * ''[[Шарлота и Зенаида Бонапарт]]'' * ''[[Жилиет де Вилнев]]'' * ''[[Портрет на Клод-Мари Мение]]'' | group4 = Религиозни слики | list4 = * ''[[Свети Јероним (Давид)|Свети Јероним]]'' * ''[[Свети Рох се залага кај Богородица за погодените од чума]]'' * ''[[Исус на крст (Давид)|Исус на крст]]'' | group5 = Студии | list5 = * ''[[Хектор (Давид)|Хектор]]'' * ''[[Патрокле (Давид)|Патрокле]]'' * ''[[Весталка (Давид)|Весталка]]'' * ''[[Психа напуштена]]'' | group6 = Предели | list6 = ''[[Поглед на Луксембуршките градини]]'' | group7 = Незавршени и изгубени слики | list7 = * ''[[Последните мигови на Мишел Лепелтие]]'' * ''[[Заклетвва на же де пом]]'' * ''[[Смртта на младиот Бара]]'' * ''[[Портрет на Филип-Лоран де Жубер]]'' * ''[[Портрет на мадам Триден]]'' * ''[[Портрет на мадам Пасторе]]'' * ''[[Незавршен портрет на Бонапарт]]'' * ''[[Портрет на мадам Рекамје]]'' * ''[[Портрет на Наполеон во империјален костум]]'' * ''[[Апел ја слика Кампаспа во присуство на Александар]]'' }}<noinclude> {{collapsible option}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Давид, Жак-Луј}} [[Категорија:Предлошки за сликари]] [[Категорија:Предлошка за француски уметници]] </noinclude> r8zcztnscvvqzn8zj2otdk2rnkm2pqv Љубовта на Парис и Елена 0 1305938 5579097 5352977 2026-06-20T03:58:42Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5579097 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file = Les amours de Pâris et d'Hélène - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3696 ; MR 1439.jpg | painting_alignment = | image_size = 220п | title =Љубовта на Парис и Елена | alt = | other_language_1 =[[француски]] | other_title_1 =Les Amours de Pâris et d’Hélène | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[Жак-Луј Давид]] | year = {{почетен датум|1788}} | type = Масло на платно | height_metric = 147 | width_metric = 180 | length_metric = | height_imperial = | width_imperial = | length_imperial = | diameter_metric = | diameter_imperial = | dimensions = | metric_unit = cm | imperial_unit = in | city = [[Париз]] | museum = [[Лувр]] | coordinates = | owner = }} '''''Љубовта на Парис и Хелена''''' ― [[Уметничка слика|слика]] насликана од [[Жак-Луј Давид]] во 1788 година. Таа е резултат на наредба од кралот [[Шарл X]] кон сликарот. Во кариерата на Давид, делото го наследува „''[[Смртта на Сократ (Давид)|Смртта на Сократ]]''“ и му претходи на „''[[Ликторите му ги носат на Брут телата на неговите синови]]''“. Од [[Старогрчка митологија|митолошко]] вдаховение со претставување на две од главните фигури на „''[[Илијада]]“'', [[Елена Тројанска]] и [[Парис (митологија)|Парис]], сликата го прикажува стилот на Давид во жанрот на галантно сликарство и се толкува како сатира на манирите на кралот Шарл. == Вдаховение == [[Податотека:Salle des Cariatides in Paris-Louvre.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Caryatids_in_Paris-Louvre.jpg/220px-Caryatids_in_Paris-Louvre.jpg|лево|мини| Група каријатиди во собата „Жан Гужон“ (музеј Лувр) како моделите на сликата на Давид.]] [[Каријатида|Каријатидите]] кои се појавуваат во позадината на сцената, се копирани од трибината на каријатидите од „Жан Гужон“ (музејот Лувр) и се од раката на Жан-Батист Исабеј.<ref>in Auguste Lacaussade, Revue européenne : lettres, sciences, arts, voyages, politique, 1859 p.356</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * Етјен Коше де Ла Ферте и Жилиен Геј, Археолошка и психолошка анализа на слика од Давид : ''Les Amours de Pâris et d'Hélène'' », ''Revue archéologique'', том XL, 1952, {{P.}}129-61 == Надворешни врски == *[http://cartelfr.louvre.fr/cartelfr/visite?srv=car_not_frame&idNotice=22499 Cartelfr.louvre.fr] {{Жак-Луј Давид}} [[Категорија:Уметнички слики од 1780-тите]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Митолошки слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Уметнички слики од 1788 година]] [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики кои прикажуваат грчки митови]] [[Категорија:Музички инструменти во уметноста]] [[Категорија:Слики засновани на Илијада]] gzuf28txbq7h2u3lwb194hi1fuef6al Грб на Општина Охрид 0 1308727 5579168 5565997 2026-06-20T08:40:43Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Правописна исправка, replaced: Самоиловото царство → Самоиловото Царство 5579168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Општина Охрид |image = Coat of arms of Ohrid Municipality (2014).png| |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = н/п |crest = |torse = |shield = круна |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''Грб на Општина Охрид ''' — официјален грб на Општина Охрид == Опис == Претставува основна хералдичка форма на која се наоѓа само штитот со хералдичката композиција. Основната хералдичка композиција се состои од следниве елементи: На сино поле се наоѓа зелен рид на кој е поставена сребрена ѕидина со две кули и со порта. Во подножјето на ридот е претставена вода во која се наоѓа златен [[едреник]] со сребрено [[едро]] и [[јарбол]] на едреникот, кој завршува во тролисен крст. На блазанот на малиот грб се додава: Штитот е крунисан со златна бедемска круна со три кули, средната од нив со порта. Дијадемата е украсена со македонски рубини и охридски бисери. Најсвечената форма, односно претстава на грбот е во средниот грб со додаден дабов венец со лента.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://ohrid.gov.mk/%D0%B3%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5/ |title=ГРБ И ЗНАМЕ |accessdate=2022-10-29 |archive-date=2022-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007100546/https://ohrid.gov.mk/%D0%B3%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5/ |url-status=dead }}</ref>. Општина Охрид користи грб во три хералдички форми: мал (основен), среден и голем грб. Малиот хералдички грб е опишан во Статутот на Општината. Средниот грб е истоветен со малиот, со тоа што штитот е крунисан со златна бедемск круна со три кули, ѕидана златно, на средишната кула порта; сета украсена со рубини и бисери. Големиот грб е истоветен со средниот, со тоа што штитот со круната е овенчан со две зелени дабови гранчиња со златни желади, соединети со црвена лента. Симболите искористени за блазонот и емблазонот на грбот на Општина Охрид се засновани на претходно постоечкиот амблем на општината. Тоа, пред сѐ, се должи на историското значење на амблемот како еден од најстарите месни грбови во Република Македонија. Потекнува од 1950-тите години, а регистриран е во Регистарот на локални знаци во Обединетите нации како официјален општински симбол во 1967 година, што претставува вистинска реткост за еден македонски општински грб. Ѕидината ја претставува Самоиловата тврдина, која е еден безвеменски и препознатлив дел од охридското и македонското културно-историско наследство. Таа не може да се поврзе со ниту еден друг град. Дополнително, со неа се нагласува битот на средновековната македонска држава. Езерото како природно богатство е уникатно и препознатливо во светски рамки. Неговата старост и изобилството со ендемски видови го прават неодминливо како симбол. [[Едреник]]от е асоцијација за туризмот кој е и основната стопанска гранка на општината. Но, едреникот е и асоцијација на крстопат од огромно значење. Имено, преку него се потенцира положбата на Охрид на Виа Игнација. Секако, не помалку важна е и неговата симболика како средство за распространување на просветата и верата, две основни нешта по кои Охрид се издига високо над останатите градови. Како историска македонска престолнина, според месно-хералдичкиот систем круната на Општина Охрид е украсена со македонски рубини и охридски бисери, додека венецот е дабов. Круната треба да послужи како симбол кој го истакнува и слави Самоиловото Царство, а воедно треба дополнително да ја вреже Општина Охрид во нашата свест како меѓник на македонската душа и свест. Рубинот е најскапоцениот македонски камен и практично национален камен. Охридскиот бисер е уште еден типичен симбол по кој Охрид е надалеку познат. Дабот е недвосмислен и незаменлив македонски симбол од памтивек. Имено, еден цел вид од родот даб носи назив Quercus macedonica т.е. Македонски даб. Тука треба да се напомене и дека древномакедонските владетели се окитувале со венци направени од златни дабови ливчиња, наспроти грчките примери од маслинови, палмови или ловорови. Ова е непобитно посведочено и со наодите во гробницата на Филип II. Фактот што Охрид е еден од неколкуте македонски градови кои непрестајно живееат од своето основање па сѐ до денешен ден, а воедно е и град каде што древномакедонските артефакти се во изобилство, само го поддржува погорното становиште. Поточно, престолнината на македонскиот дух и непрегор заслужува чист и непобитен македонски симбол како дабот. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Знаме на Општина Охрид]] * [[Грбови на општините во Македонија]] * [[Општина Охрид]] {{Грбови на македонските општини}} [[Категорија:Општина Охрид]] [[Категорија:Грбови на општините во Македонија|Охрид]] o8988rnuxu8g0gab6l6f0415ccb1s5i Момчил 0 1309099 5579255 5235723 2026-06-20T10:10:24Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Византиски управници]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579255 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Тврђава Кале, град Пирот.jpg|мини|десно|[[Пирот (тврдина)|Момчилов град]]]] '''Момчил војвода''' (почетокот на 14 в. – крепоста Перитеорион, 7 јули 1345) – феудален витез и деспот. Бил независен владетел во [[Родопи]]те, од каде што ја проширил својата територија на исток и на југ до Егејското Море. Соработувал и се судирал со соседните владетели и меѓу првите се нашол на удар на османлиските навлегувања. Загинал во борба со Османлиите предводени од смирненскиот паша Умур. Во народните песни за него, кралот Волкашин и кралот Марко се испреплетени мотиви што се далеку од историската вистина. Градот [[Момчилград]] во областа Крџали е наречен по него. Името е дадено во 1934 г. кога е сменето неговото претхдно име Мастанли . [[Категорија:Севастократори]] [[Категорија:Починати во 1345 година]] [[Категорија:Византиски управници]] t6qg444q6y4gw8clalre5sfv200f3ud 5579257 5579255 2026-06-20T10:10:51Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Момчил војвода]] на [[Момчил]] 5579255 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Тврђава Кале, град Пирот.jpg|мини|десно|[[Пирот (тврдина)|Момчилов град]]]] '''Момчил војвода''' (почетокот на 14 в. – крепоста Перитеорион, 7 јули 1345) – феудален витез и деспот. Бил независен владетел во [[Родопи]]те, од каде што ја проширил својата територија на исток и на југ до Егејското Море. Соработувал и се судирал со соседните владетели и меѓу првите се нашол на удар на османлиските навлегувања. Загинал во борба со Османлиите предводени од смирненскиот паша Умур. Во народните песни за него, кралот Волкашин и кралот Марко се испреплетени мотиви што се далеку од историската вистина. Градот [[Момчилград]] во областа Крџали е наречен по него. Името е дадено во 1934 г. кога е сменето неговото претхдно име Мастанли . [[Категорија:Севастократори]] [[Категорија:Починати во 1345 година]] [[Категорија:Византиски управници]] t6qg444q6y4gw8clalre5sfv200f3ud Бушерон 0 1318944 5579082 5221851 2026-06-20T01:35:03Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Frédéric_Boucheron00.jpg]] со [[File:Aimé_Morot,_Portrait_of_the_jeweller_Frédéric_Boucheron_(1895)._Private_collection.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Cri 5579082 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Претпријатие|name=Бушерон}} [[Податотека:Boucheron_Store.jpg|мини|Типичен бутик Бушерон]] '''Бушерон''' е француска луксузна куќа за накит и часовници која се наоѓа во Париз во сопственост на Керинг. == Историја == [[Податотека:Aimé Morot, Portrait of the jeweller Frédéric Boucheron (1895). Private collection.jpg|мини|{{center|Frédéric Boucheron}}Фредерик Бушерон]] === На почетоците === Куќата на Бушерон е француска семејна династија основана од Фредерик Бушерон со отворањето на неговиот прв дуќан во Галерија де Валоа, во Палатата Ројал. Пол Легранд (1840-1910) работел како главен дизајнер за куќата на Бушерон од 1863-1867 година. Нему му се припишувала идејата за комбинирање на бисери со дијамантски рондели, кои за првпат биле видени во производите на Бушерон во 1889 година. Додека Легранд бил главен дизајнер, во 1879 година, Бушерон развил ѓердан без затворач, кој бил дел од неговото шоу кое освоило Гран-при за исклучителни иновации во колекција на накит на Светскиот саем во 1889 година . Легран имал влијание и во дизајнот ,,Пауново перо", кое се појавувало во колекциите на Бушерон. Во 1893 година, Фредерик Бушерон станал првиот златар што се преселил на Плас Вандом. Во 1893 година, Бушерон отворил продавница во Москва, подоцна префрлена во Санкт Петербург во 1911 година; во 1903 година продавница во Лондон и канцеларија во Њујорк. Следеле повеќе отворања на продавници во Јапонија во 1973 година, Шангај, Дубаи во 2005 година и конечно Хонгконг и Куала Лумпур во 2006 година. === Кралските години === Во 1878 година, рускиот принц Феликс Јусупоф купил корсаж украсен со 6 дијамантски лакови за време на една од неговите посети во [[Париз]]. Во 1921 година, Бушерон добил задача да направи дијадема за Лејди Гревил, која подоцна и била дадена на [[Елизабета Боуз-Лајон|кралицата Елизабета, Мајката кралица]]. Нејзиниот внук [[Чарлс III|принцот Чарлс]] ѝ ја предадал тијарата на неговата сопруга Камила, војвотката од Корнвол. [[Елизабета II|Кралицата Елизабета Втора]] имала колекција на накит од Бушерон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vogue.com.au/fashion/accessories/queen-elizabeth-iis-life-in-jewellery/image-gallery/5d6ff880a0d7958ee5f6488ca5e385ca|title=A look at Queen Elizabeth II’s most beautiful pieces of jewellery|last=Aston|first=Ross|date=2020-10-20|work=Vogue Australia|language=en|accessdate=2021-03-26}}</ref> === Колекции === Една од првите создадени линии била симболичната змиска линија во 1970-тите. Соланж Азагури-Партриџ била назначена за креативена директорка во 2001 година, таа била на функцијата три години. === Соработки === Во 1996 година, Бушерон соработувал со Ватермен Парис за да го произведе ограниченото издание, ''Edson signe Boucheron.'' Врвот на пенкалото е изработен од 18К цврсто злато, а телото на пенкалото е од сина проѕирна смола. Малопродажната цена била 2000 евра / 2700 долари / 1700 фунти и била ограничена на само 3471 парчиња (оваа бројка претставувала збир од годините на основање на Ватерман, 1883 година и Бушерон, 1858 година). Пенкалото е едно од најбараните парчиња. Во 2006 година, Бушерон соработувал со [[Александар Меквин]] при создавањето на чантата Новак во ограничено издание, која го вклучувала мотивот на змија од линијата Проблемот на Бушерон. Почетокот на соработката помеѓу Бушерон и швајцарскиот производител на часовници Жирар-Перего започнала една година подоцна во 2007 година, меѓу кои се и LadyHawk Tourbillon и ограничениот часовник Бушерон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luxury-insider.com/luxury-news/2010/10/girard-perregaux-limited-edition-boucheron-tribute|title=Girard-Perregaux Limited Edition Boucheron Tribute - Luxury News from|date=2010-10-15|publisher=Luxury Insider|accessdate=2012-08-07|archive-date=2012-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120123214127/http://www.luxury-insider.com/luxury-news/2010/10/girard-perregaux-limited-edition-boucheron-tribute|url-status=dead}}</ref>  === Бушерон денес === Бушерон бил семеен бизнис; по смртта на нејзиниот основач Фредерик Бушерон во 1902 година, неговите потомци го презеле бизнисот. Во 1994 година, семејниот бизнис се префрлил на поглобален пристап со продажба на Швајцерхалl. Куќата на Бушерон потоа била купена од поранешниот [[Gucci|Гучи]] во 2000 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.professionaljeweler.com/archives/news/2000/052400story.html|title=Gucci Buys Boucheron|date=2000-05-24|publisher=Professionaljeweler.com|accessdate=2012-08-07|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713052727/http://www.professionaljeweler.com/archives/news/2000/052400story.html|url-status=dead}}</ref> која била купена од ППР во 2004 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/2881950/Confident-Gucci-holds-attraction-for-PPR.html|title=Confident Gucci holds attraction for PPR|last=Finance|publisher=Telegraph|accessdate=2012-08-07}}</ref> Пјер Буасу бил назначен за извршен директор во април 2011 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.professionaljeweller.com/article-9456-new-president-and-ceo-appointed-at-boucheron/|title=New president and CEO appointed at Boucheron|last=Bishop|first=Kathryn|date=2011-05-26|publisher=ProfessionalJeweller.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822220103/http://www.professionaljeweller.com/article-9456-new-president-and-ceo-appointed-at-boucheron/|archive-date=2012-08-22|accessdate=2012-08-07}}</ref> и бил заменет од Хелен Пулит-Дукесне во јули 2015 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/anthonydemarco/2015/07/09/cartier-executive-named-ceo-of-boucheron/|title=Cartier Executive Named CEO Of Boucheron|date=2015-07-09|work=forbes.com}}</ref> Има 34 бутици ширум светот и веб-страница за онлајн е-трговија започната во 2007 година. Клер Шусн била назначена за креативен директор во 2011 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lexpress.fr/styles/createurs/claire-choisne-reenchante-boucheron_1154439.html|title=Claire Choisne réenchante Boucheron|last=Brunel|first=Charlotte|date=30 August 2012|publisher=www.lexpress.fr|accessdate=3 October 2012}}</ref> Проценетата продажба на компанијата (во 2010/2011) била 50 милиони евра во вкупната продажба и 5 милиони евра во часовници.<ref name="Luxury">{{Наведена книга|title=Luxury Brand Management|last=Chevalier, Michel|publisher=John Wiley & Sons|year=2012|isbn=978-1-118-17176-9|location=Singapore}}</ref> == Производи == Бушерон изработува часовници и накит, а има и лиценцирана сопствена марка за парфеми. Сегментите за изработка на часовници и накит постојат повеќе од 150 години. Првиот мирис, "Бушерон", бил лансиран во 1988 година. Објавени се над 22 машки и женски мириси. Од 2011 година, мирисите на Бушерон се создавале, произведувале и дистрибуирале под лиценца од [[:fr:Interparfums|Интерпарфумс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://uk.fashionmag.com/news/Boucheron-and-Inter-Parfums-sign-15-year-exclusive-license-agreement-for-fragrances,141780.html|title=Boucheron and Interparfums sign 15-year exclusive license agreement for fragrances|date=22 December 2010|publisher=FashionMag.com|accessdate=23 September 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090444/http://uk.fashionmag.com/news/Boucheron-and-Inter-Parfums-sign-15-year-exclusive-license-agreement-for-fragrances,141780.html|url-status=dead}}</ref> == Boucheron меѓународен рејтинг на дијаманти == Бушерон составил систем за класификација со кој се одредува вредноста на дијамантот, развиен врз основа на меѓународната валута на дијамантот. Бушеронметодот е регистриран под името BIRD (Boucheron International Rating of [[Дијамант|Diamonds]]). Овој оригинален систем на класификација се заснова на евалуација на квалитетот на дијамантот и се потпира на комбинирана анализа на два критериуми: прво, степенот на јасност и второ, бојата на каменот. Точката во која се вкрстуваат овие две променливи, „јасност“ и „боја“ дава знак на вреднување помеѓу 90/100 и 99/100 за квалитетот на дијамантот. Ознаката од 100/100 би укажала дека каменот го поседува врвниот степен на совршенство, според критериумите на Бушерон. == Мобилен телефон Веру == Во заедничко вложување со брендот за мобилни телефони Верту, Бушерон ги создал првите мобилни телефони од злато и скапоцени камења кои се со ограничено издание во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luxist.com/2006/10/07/boucheron-for-vertu-phones/|title=Boucheron for Vertu Phones|last=Woollard|first=Deidre|date=2006-10-07|publisher=Luxist.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130423060555/http://www.luxist.com/2006/10/07/boucheron-for-vertu-phones|archive-date=2013-04-23|accessdate=2012-08-07}}</ref> Оваа соработка продолжила со нова линија од 7 мобилни телефони Верту за прославата на 150-годишнината. Има само осум парчиња од моделот Кобра во розово злато, комплет со рубини и дијамант исечен во круша и смарагдни очи. Испреплетена околу кутија од розово злато, моделот Пајтон, змија со разнобојни сафири, дијаманти и два сафири, ќе биде претставен во 26 парчиња, како референца на адресата на познатиот златар, Вандом број 26. == Малопродажба == Бушерон работи со 34 продавници ширум светот, вклучувајќи ги Париз, [[Кан (Азурен Брег)|Кан]], [[Сен Тропе]], [[Монако]], Бејрут, Лондон, Сан [[Тајпеј|Франциско]], Токио, Саитама, [[Јокохама]], Фукуока, [[Кјото]], [[Осака]], [[Хирошима]], [[Окајама]], [[Нагоја]], [[Сеул|Тајпеј]], [[Шангај|Хонг]] [[Хонгконг|Конг]], [[Куала Лумпур]], [[Дубаи]], [[Баку]], Москва, [[Торонто]], [[Алмати]] и [[Кувајт]]. Марката се продава и кај 100 сертифицирани трговци на мало. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична}} * Boucheron – brand and company profile at Fashion Model Directory * {{In lang|fr}} [http://www.montres-de-luxe.com/Boucheron-ou-l-histoire-du-bijoutier-du-temps_a537.html Boucheron ou l'histoire du « bijoutier du temps »] [[Категорија:Француски марки]] bdn1jj24ewf48mg9z64dind3lveu8a5 Кралство Хрватска и Славонија 0 1330552 5579033 5417437 2026-06-19T19:45:24Z EUPBR 119386 /* Грб */ 5579033 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country||||native_name={{native name|hr|Kraljevina Hrvatska i Slavonija}}<br />{{native name|sr|Краљевина Хрватска и Славонија}}<br />{{native name|hu|Horvát–Szlavón Királyság}}<br />{{native name|de|Königreich Kroatien und Slawonien}}|conventional_long_name=Кралство Хрватска и Славонија|status=Автономно кралство|empire=Австроунгарија|status_text=Конститутивно кралство {{nowrap|со [[Австроунгарија]]}}<br/><small>(дел од [[Земји на круната на Свети Стефан|Земјите на круната на Свети Стефан]])</small>|era={{nowrap|[[Нов Империјализам]]{{*}}[[Прва светска војна]]}}|event_start=[[Хрватско-унгарски договор (1868)|Договор од 1868]]|year_start=1868|date_start=26 септември|event_end=[[Држава на Словенците, Хрватите и Србите|Независност]]|year_end=1918|date_end=29 октомври|event1=Вклучување на делови од [[Воена Краина]]|date_event1=15 јули 1881|p1=Кралство Хрватска (1526–1867){{!}}Кралство Хрватска (1526–1867)|flag_p1=Flag of Croatia-Slavonia.svg|p2=Кралство Славонија{{!}} Кралство Славонија|flag_p2=Colours of Slavonia.svg|s1=Држава на Словенците, Хрватите и Србите{{!}}Држава на Словенците, Хрватите и Србите|flag_s1=Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg|image_flag=Flag of Croatia-Slavonia with CoA.svg|flag_size=|flag_type=Flag {{efn|Знамето со грбот се користело внатрешно „за употреба во автономни работи“ и официјално било пропишано да ја прикажува унгарската [[Светата круна на Унгарија|Круната на Свети Стефан]] над штитот, но неофицијален дизајн користел наместо тоа најчесто се користел друг вид круна. Истото знаме без грб се користело како граѓанско знаме.|name="Flag"}}|image_coat=Coat of Arms of the Kingdom of Croatia-Slavonia.svg|coa_size=|symbol_type=Грб|image_map=Austria-Hungary map.svg|image_map_caption=Хрватска-Славонија (број 17) во рамките на Австроунгарија|official_languages=[[хрватски]]<ref>Погледнете §. 2. 57. 58. 59. 60. [http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=lks&datum=1868&page=132&size=45 Законски член čl. XII. 1868. (Хрватско-унгарски договор)] (на хрватски) "''§. 57. Za organe zajedničke vlade ustanovljuje se takodjer hrvatski jezik službenim jezikom unutar granicah kraljevinah Dalmacije, Hrvatske i Slavonije. §.58. Predloge i spise u hrvatskom jeziku sastavljene; pa iz kraljevinah Hrvatske i Slavonije na zajedničko ministarstvo podnešene, imade to ministarstvo primati i rješitbe svoje na istom jeziku izdavati. §. 59. Obzirom na to, da su kraljevine Hrvatska i Slavonija politički narod, imajući posebni svoj teritorij i u pogledu nutarnjih svojih poslovah vlastito zakonodavstvo i autonomnu vladu, ustanovljuje se nadalje; da se zastupnici istih kraljevinah tako na zajedničkom saboru kako i u delegaciji mogu služiti i jezikom hrvatskim. §. 60. Na zajedničkom saboru stvoreni i podpisom Nj. c. i kr. apošt. Veličanstva providjeni zakoni izdavat će se za kraljevine Dalmaciju, Hrvatsku i Slavoniju u izvorniku hrvatskom i odaslati saboru tih kraljevinah. (превод.) §. 57. За органите на заедничката влада, хрватскиот јазик е и официјален јазик во границите на кралствата Далмација, Хрватска и Славонија. §.58. Составени предлози и документи на хрватски јазик; така што од кралствата Хрватска и Славонија доставени до заедничкото министерство, тоа министерство треба да ги прима и издава своите одлуки на ист јазик. §. 59. Со оглед на тоа што кралствата Хрватска и Славонија се политичка нација, кои имаат своја територија и свое законодавство и автономна влада во однос на нивните внатрешни работи, тоа е дополнително воспоставено; дека претставниците на истите кралства можат да го користат хрватскиот јазик и во заедничкиот парламент и во делегацијата. §. 60. На заедничкото собрание создадено и потпишано од Х.Ј. в. и кр. апостол Законите предвидени од вашето височество ќе бидат издадени за кралствата Далмација, Хрватска и Славонија на оригинален хрватски јазик и испратени до парламентот на тие кралства..''" Збирка закони и наредби важечки за кралствата Хрватска и Славонија за годината 1868. (Komad I.-VI., br. 1.-19.) p. 122.-123.</ref><ref>Biondich, Mark; Stjepan Radić, the Croat Peasant Party, and the politics of mass mobilization, 1904–1928; University of Toronto Press, 2000 {{ISBN|0-8020-8294-7}}, page 9</ref><ref>Marcus Tanner, "A nation forged in war", Yale University Press, {{ISBN|0-300-09125-7}}, page 99</ref><ref>''Според членовите 56 и 57 од Нагодба, единствениот официјален јазик во Хрватска е хрватскиот'' (Po čl. 56. i 57. Hrvatsko-ugarske nagodbe u Hrvatskoj je u službenoj uporabi samo hrvatski jezik), Драгутин Павличевиќ, "Историја на Хрватска", Наклада Павичиќ, Загреб, 2007, {{ISBN|978-953-6308-71-2}}, стр. 273</ref><ref>''56. На целата територија на Хрватска-Славонија, хрватскиот јазик е подеднаквов јазик на законодавниот дом, управата и судската власт. 57. Внатре во границите меѓу Хрватска и Славонија, хрватскиот е пропишан како официјален јазик за органите на Заедничката влада, исто така.'' http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba2.htm – online text from [[Robert William Seton-Watson]], "The Southern Slav Question and the Habsburg Monarchy", London, Constable and Co., 1911, {{ISBN|0-7222-2328-5}}, page 371</ref>|government_type=[[Уставна монархија|Уставна парламентарна монархија]]|national_anthem=[[Gott erhalte Franz den Kaiser]]<br/><small>''Боже чувај го царот Франц''</small>|title_leader=[[Хабсбуршка Монархија|Крал]]|leader1=[[Франц Јосиф]]|year_leader1=1868–1916|leader2=[[Карло I (Австрија)|Карло IV]]|year_leader2=1916–1918|title_deputy=[[Бан на Хрватска|Бан]]|deputy1=[[Левин Рауч]]|year_deputy1=1868–1871 <small>(прв)</small>|deputy2=[[Антун Михаловиќ]]|year_deputy2=1917–1918 <small>(последен)</small>|legislature=[[Парламент на Хрватска|Парламент]]|capital=[[Загреб]]|religion=[[Римокатоличка црква]]|currency={{plainlist| *[[Флорин]] <small>(1868–1892)</small> *[[Австроунгарска круна]] <small>(1892–1918)</small>}}|stat_year1=1880|stat_pop1=1,892,499|ref_pop1=<ref>[[#Biondich|Biondich 2000]], p. 15</ref>|stat_year2=1910|stat_pop2=2,621,954|ref_pop2=<ref name="seton-watson" />|stat_area2=|ref_area2=<ref>{{Cite book|last=Rothschild|first=Joseph|url=https://books.google.com/books?id=MqcpDAAAQBAJ&pg=PA155|title=East Central Europe between the Two World Wars|date=1974|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80364-7|page=155|language=en}}</ref>|today=[[Хрватска]]<br />[[Србија]]}} {{Историја на Хрватска}} '''Кралство Хрватска-Славонија''' ({{Langx|hr|Kraljevina Hrvatska i Slavonija}}; {{Langx|hu|Horvát-Szlavónország}} или {{Јаз|hu|Horvát–Szlavón Királyság}}) — номинално автономно кралство и уставно дефинирана посебна политичка нација <ref>See §. 59.</ref><ref>See; translation of the law XLIV. 1868. (law on nationality)/1868-ik évi XLIV.</ref> во рамките на [[Австроунгарија]]. Кралството било создадено во 1868 година со спојување на кралствата [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хрватска]] и [[Кралство Славонија|Славонија]] по хрватско-унгарскиот договор од 1868 година. Кралството било поврзано со [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] во рамките на двојната [[Австроунгарија|австроунгарска држава]], во рамките на [[Земји на круната на Свети Стефан|Земјите на круната на Свети Стефан]], исто така позната како ''Транслејтанија''. Додека на [[Хрватска]] и била доделена широка внатрешна автономија со „''национални карактеристики''“, во реалноста, хрватската контрола над клучните прашања како што се даночните и воените прашања биле минимални и попречени од [[Унгарија]].<ref name="hun">{{Наведена мрежна страница|url=http://enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=26523|title=Hrvatsko-ugarska nagodba|last=Hrvatska enciklopedija (LZMK)|authorlink=Croatian Encyclopedia|accessdate=2019-04-06|archive-date=2022-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818085049/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=26523|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/681041/Nagodba|title=Nagodba|work=britannica.com|accessdate=6 April 2019}}</ref> Официјално кралството се викало '''Троично Кралство Хрватска, Славонија и Далмација''',<ref>Croatian–Hungarian settlement, Constitution, 1868, Article §. 1.</ref><ref>(Croatian) Law codex, S. V., no. 30, Issued by the Sabor, (Zagreb), Y: 1917, p: 101, 'Law act III:1917, Coronation oath'</ref> исто така едноставно познато како '''Троично Кралство''', и имало претензии кон [[Далмација]], која била одделно управувана од австриската [[Цислајтанија]]. {{Sfn|Goldstein|Jovanović|1999}} Градот [[Риека]], по спорниот дел во договорот од 1868 година, познат како {{Меѓујазична врска|Rijeka Addendum|hr|Riječka krpica}}, станал ''корпус сепаратум'' и бил законски во сопственост на Унгарија, но администриран и од Хрватска и од Унгарија. Кралството Хрватска-Славонија било управувано од царот на Австрија, кој ја носел титулата ''крал на Хрватска, Славонија и Далмација'' и бил потврден од [[Парламент на Хрватска|Државниот Сабор]] (Парламентот на Хрватска-Славонија или Хрватско-словенската Диета) по пристапувањето.<ref>See; [[Charles I of Austria|Charles IV.]]</ref> Назначен управител на кралот бил банот на Хрватска и Славонија. На 21 октомври 1918 година, царот Карло I, познат како кралот Карло IV во Хрватска, издал Тријалистички манифест, кој бил ратификуван од унгарската страна следниот ден и кој ги обединил сите земји на хрватската круна.<ref>[[Srđan Budisavljević|Budisavljević Srđan]], Stvaranje Države SHS, (Creation of the state of SHS), Zagreb, 1958, p. 132-133.</ref> Една недела подоцна, на 29 октомври 1918 година, Хрватскиот Државен Сабор прогласил независно кралство кое влегло во [[Држава на Словенците, Хрватите и Србите|Државата на Словенците, Хрватите и Србите]]. == Име == <div class="reflist reflist-lower-alpha "> <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> </div> [[Податотека:Ivan_Mazuranic_crop.jpg|лево|мини|150x150пкс| [[Иван Мажураниќ]], Бан (вицекрал) на Троичното Кралство Хрватска (на функција 1873–1880)]] Кралството ја користело формалната титула на ''Троично Кралство Хрватска, Славонија и Далмација'', со што го притискала своето барање за Кралството Далмација. Но, Далмација била ''Кронланд (земја на круната)'' во рамките на [[Австриско Царство|царскиот австриски]] дел на [[Австроунгарија]] (позната и како Цислајтанија). Барањето било, во најголем дел од времето, поддржано од унгарската влада, која ја поддржала Хрватска-Славонија во обид да го зголеми својот удел во двојната држава. Меѓутоа, соединувањето помеѓу двете првенствено хрватски земји никогаш не се случило.<ref name="Croatia: a history">{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|last2=Jovanović|first2=Nikolina|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1999|isbn=1-85065-525-1}}</ref> Според членот 53 од Хрватско-унгарскиот договор, кој го регулира политичкиот статус на Хрватска во делот на Австроунгарија, под унгарско владеење, официјалното име гласело „Бан на Кралство Далмација, Хрватска и Славонија“.<ref name="alex.onb.ac.at">[http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=lks&datum=1868&page=125&size=45 Zakonski članak o nagodbi, koju s jedne strane kraljevina Ugarska, sjedinjena s Erdeljem, s druge strane kraljevine Hrvatska i Slavonija sklopiše za izravnanje postojavših izmedju njih državnopravnih pitanjah.]</ref><ref>[http://hr.wikisource.org/wiki/Hrvatsko-ugarska_nagodba The Hungaro–Croatian Compromise] {{In lang|hr}}</ref><ref>Hungarian version of the Settlement has a different order of the Ban's title [https://library.hungaricana.hu/hu/view/OGYK_RT_1868/?pg=562&layout=l 1868. évi XXX. törvénycikk a Magyarország, s Horvát-, Szlavon és Dalmátországok közt fenforgott közjogi kérdések kiegyenlítése iránt létrejött egyezmény beczikkelyezéséről] (in Hungarian) "''53. ''</ref> Не само што различни делови од монархијата во исто време би користеле различни стилови на титули, туку дури и исти институции во исто време би користеле различни стандарди за именување за иста институција. На пример, кога царскиот и кралскиот двор во [[Виена]] би го навеле хрватскиот бан како еден од големите државни офицери во Кралството Унгарија (''Barones Regni''),<ref name="Royal Court 1878">Court and state guide issued by the Imperial and Royal Court, for the year 1878.</ref> употребениот стил требало да биде ''Regnorum Croatiae, Dalmatiae et Slavoniae Banus'', но кога дворот ќе ги наведел највисоките функционери на Кралството Хрватска и Славонија, титулата требало да биде стилизирана како „Бам на Хрватска, Славонија и Далмација“ (ставајќи ја Славонија пред Далмација и испуштајќи го „Кралство“).<ref name="Royal Court 1878"/> Законите донесени во Хрватска-Славонија ја користеле фразата „''Кралство Далмација, Хрватска и Славонија''“.<ref>{{Наведено списание|last=Ines Sabotič, Stjepan Matković|date=April 2005|title=Saborski izbori i zagrebačka izborna tijela na prijelazu iz 19. u 20. stoljeće|trans-title=Parliamentary Elections and Zagreb Electoral Bodies at the Turn of the 19th and 20th Centuries|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=24650|journal=Drustvena Istrazivanja: Journal for General Social Issues|language=hr|location=Zagreb, Croatia|publisher=Institute of Social Sciences Ivo Pilar|volume=14|page=168|issn=1330-0288|access-date=2012-08-22|quote=[...] Zakona o izbornom redu za kraljevinu Dalmacije, Hrvatske i Slavonije}}</ref> На унгарски, Хрватска се нарекува ''Horvátország'', а Славонија како ''Szlavónia''. Комбинираната покраина била позната по официјалното име ''Хорват-Славон Киралисаг''. Краткиот облик на името бил ''Хорват-Славоноршаг'' и, поретко ''Хорват-Тоторшаг''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=3_AeAQAAMAAJ&q=%22%27Horv%C3%A1t-T%C3%B3torsz%C3%A1g%22&pg=PA160|title=Hivatalos Statistikai Közlemények. Kiadja: A Földmivelés-, Ipar- És Kereskedelemügyi Magyar Királyi Ministerium Statistikai Osztálya. Évf. 2. Füz. 1|year=1869|page=160}}</ref> Редоследот на спомнувањето на Далмација претставувало спорно прашање, бидејќи било наредено поинаку во верзиите на хрватски и унгарски јазик според договорот од 1868 година.<ref>[[Mikuláš Teich]], [[Roy Porter]], ''The National Question in Europe in Historical Context'', 1993, p.284</ref> == Историја == Кралството Хрватска-Славонија било создадено во 1868 година, кога поранешните кралства [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хрватска]] и Славонија биле споени во едно единствено кралство (целосната цивилна управа била воведена во Кралството Славонија во 1745 година и била, како една од земјите на Круната на Свети Стефан, административно вклучена и во Кралството Хрватска и во [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]], но постоела практично до 1868 година). Хрватскиот парламент, избран на сомнителен начин, ја потврдил подреденоста на Хрватска-Славонија на Унгарија во 1868 година со потпишувањето на уставот на унгарско-хрватската унија наречена ''Нагодба'' (Хрватско-унгарски договор или Унгарско-хрватски компромис од 1868 година).<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/681041/Nagodba Britannica 2009 Nagodba]</ref> Ова кралство опфаќало делови од денешна [[Хрватска]] и [[Србија]] (источниот дел на [[Срем]]). По Австроунгарскиот компромис од 1867 година, единственото преостанато отворено прашање на новата држава бил статусот на Хрватска, кој се решил со Унгарско-хрватскиот компромис од 1868 година кога бил постигнат договор меѓу Унгарскиот парламент од една страна и хрватскиот парламентот, пак, во однос на составот со заедничко донесување на уставните прашања меѓу нив.<ref name="Constitution">[http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba1.htm Constitution of Union between Croatia–Slavonia and Hungary]</ref> Договорот постигнатат меѓу Унгарија и Хрватска во хрватската верзија бил познат како „Договор помеѓу Кралството Унгарија, обединето со Ердели (Трансилванија) од една страна и Кралствата Далмација, Хрватска и Славонија“.<ref name="alex.onb.ac.at"/> Во унгарската верзија <ref>[https://library.hungaricana.hu/hu/view/OGYK_RT_1868/?pg=562&layout=l 1868. évi XXX. törvénycikk a Magyarország, s Horvát-, Szlavon és Dalmátországok közt fenforgott közjogi kérdések kiegyenlítése iránt létrejött egyezmény beczikkelyezéséről], Magyar joganyagok - 1868. évi XXX. törvénycikk, Retrieved 2018-09-28</ref> ниту Унгарија, ниту Хрватска, Далмација и Славонија биле стилизирани кралства, а Ердели не се ни споменува, додека соговорот е именуван како договор помеѓу Парламентот на Унгарија и Парламентот на Хрватска, Славонија и Далмација. Двете верзии добиле кралска согласност и двете како такви станале фундаментални закони на државата со уставно значење, во согласност со членовите 69. и 70. од Спогодбата. Со овој компромис, парламентот на личната заедница <ref>State union between Hungary and Croatia–Slavonia was formally known as [[personal union]], in reality it was [[real union]] with [[self rule]] for Croatia–Slavonia.</ref> (во кој Хрватска-Славонија имала само дваесет и девет, по 1881 година - четириесет пратеници) ги контролирал војската, финансискиот систем, морското (поморско) право, трговското право, законите за размена и рударство, и генерално прашањата на трговијата, царината, телеграфите, поштата, железницата, пристаништата, поморството и оние патишта и реки кои заеднички се однесуваат на Унгарија и Хрватска-Славонија.<ref name="Constitution"/> Слично на овие работи, трговските прашања, исто така во однос на општества кои не постојат за јавна корист, како и во однос на пасошите, граничната полиција, државјанството и натурализацијата, законодавството било заедничко, но извршната власт во однос на овие работи била резервирана за Кралството Хрватска-Славонија.<ref name="Constitution"/> Државјанството било именувано како „унгарско-хрватско државјанство“ во Хрватска-Славонија.<ref>{{Наведено списание|last=Kosnica|first=Ivan|date=2017|title=Citizenship in Croatia–Slavonia during the First World War|url=https://www.bib.irb.hr/880310|journal=Journal on European History of Law|volume=8|issue=1|pages=58–65}}</ref> На крајот, 55% од вкупниот приход на Хрватска-Славонија биле доделлувани на Заедничката ризница („Заедничко унгарско-хрватско Министерство за финансии“). Кралството постоело до 1918 година кога се приклучило на новоформираната Држава на Словенците, Хрватите и Србите, која заедно со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] го формирале [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]]. Новото српско-хрватско-словенечко кралство било поделено на окрузи помеѓу 1918 и 1922 година и на [[Бановина|области]] помеѓу 1922 и 1929 година. Со формирањето на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во 1929 година, поголемиот дел од територијата на поранешното Кралство Хрватска-Славонија станало дел од Савачкиот Банат, а во 1939 година автономна [[Бановина Хрватска]]. == Власта и политиката == === Политички статус ===   Австроунгарскиот компромис од 1867 година (''Ausgleich'') ја создала Двојната Монархија. Според компромисот, Австрија и Унгарија имале посебни парламенти (Царски совет и Унгарска диета) кои носеле и одржувале посебни закони. Секој регион имал своја влада, на чело со свој премиер. „''Заедничката монархија''“ се состоела од царот-крал и заедничките министри за надворешни работи, одбрана и финансии во [[Виена]]. Компромисот ја потврдил историската, осумвековна врска на Хрватска и Славонија со Унгарија и ја овековечила поделбата на хрватските земји, бидејќи и [[Далмација]] и [[Истра]] останале под австриска управа (како Кралство Далмација и Маргрофство Истра).<ref name="biondich 1">[[Kingdom of Croatia-Slavonia#Biondich|Biondich 2000]], p. 9</ref> На инсистирање на [[Франц Јосиф]], Унгарија и Хрватска постигнале компромис (или ''Нагодба'' на хрватски) во 1868 година, давајќи им на Хрватите посебен статус во Унгарија. Договорот им дал на Хрватите [[автономија]] над нивните внатрешни работи. Хрватскиот бан можел да биде номиниран од заедничката хрватско-унгарска влада предводена од унгарскиот премиер и именуван од кралот. Областите на „заедничка“ грижа за Унгарците и Хрватите ги вклучувале финансиите, валутните прашања, комерцијалната политика, поштата и железницата. Хрватскиот станал официјален јазик на хрватската влада, а на хрватските претставници кои разговарале за „заедничките“ работи пред хрватско-унгарската, им било дозволено да зборуваат хрватски.<ref>[http://motherearthtravel.com/history/hungary/history-7.htm History of Hungary]</ref> Во рамките на унгарската влада било формирано Министерство за хрватски прашања.<ref>Trpimir Macan: Povijest hrvatskog naroda, 1971, pp. 358–368 (full text of the [[Croatian–Hungarian Settlement]] in Croatian)</ref> Иако ''Нагодба'' обезбедила одредена политичка автономија на Хрватска-Славонија, таа била политички и економски подредена на Унгарија во хрватско-унгарскиот ентитет на Монархијата.<ref name="biondich 1">[[Kingdom of Croatia-Slavonia#Biondich|Biondich 2000]], p. 9</ref> [[Податотека:Royal_Bans_Standard,_Rauch,_period_1868-1871.png|десно|мини| Кралски бановски стандард на Левин Рауч, прв на Хрватска–Славонија (1868–1871)]] [[Податотека:Kingdom_of_Croatia-Slavonia_(sculpture).jpg|десно|мини| Скулптура која го симболизира Троичното Кралство Хрватска, Загреб]] === Парламент === Хрватскиот парламент или Кралскиот хрватско-словенско-далматински сабор ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''Kraljevski Hrvatsko–slavonsko–dalmatinski sabor'' или ''Sabor Kraljevina Hrvatske, Slavonije i Dalmacije'') имал законодавна власт над автономните прашања според хрватско-унгарскиот договор. Нацрт-законот, одобрен од Диетата, станал статут (акт) по кралската согласност. Морало да биде потпишан и од банот на Хрватска. Кралот имал овластување да стави вето на сите закони донесени од Диетата, а исто така да го распушти и да распише нови избори. Доколкуѕ кралот ја распуштил Диетата, требало да распишат нови избори во период од три месеци. Парламентот бил свикуван годишно во [[Загреб]] од кралот или од посебно назначен комесар од кралот (обично бан). Парламентот бил [[Еднодомен парламент|еднодомен]], но заедно со 88 избрани пратеници (во 1888 година), 44 членови ''по службена должност'' биле хрватското и славонското високо [[благородништво]] (машки принцови, грофови и [[Барон (титула)|барони]] - слични на наследните врсници - на возраст над 24 години кои плаќале најмалку 1.000 флорини годишно данок на земја), високи достоинственици на [[Римокатоличка црква|римокатоличките]], грчко-католичките и [[Православна црква|источно-православните]] цркви и врховните окружни префекти (''veliki župani'') од сите хрватско-славонски окрузи. Законодавниот рок бил три години, по 1887 година - пет години. Хрватскиот парламент избирал дваесет и девет (по реинкорпорацијата на Хрватската воена краина и славонската воена краина во 1881 година – четириесет) пратеници во Претставничкиот дом и двајца членови (по 1881 година – тројца) во Домот на магнатите на парламентот на Унгарија. На делегатите на Хрватска-Славонија им било дозволено да го користат [[Хрватски јазик|хрватскиот јазик]] во постапката. Кралството Хрватска – Славонија одржало независни избори за хрватскиот парламент во [[Парламентарни избори во Хрватска (1865)|1865]], [[Парламентарни избори во Хрватска (1867)|1867]], [[Парламентарни избори во Хрватска (1871)|1871]] , [[Парламентарни избори во Хрватска (1872)|1872]], [[Парламентарни избори во Хрватска (1878)|1878]], [[Парламентарни избори во Хрватска (1881)|1881]], 1883, 1884, 1887, 1892, 1897, 1890, 1910, 1911, 1913 година. Главни политички партии застапени во Парламентот биле Народната партија (Народна либерална партија), Независната народна партија (по 1880 година), Хрватско-унгарската партија (Народна (национална) уставна партија или унионистичка партија) (1868–1873), Партијата на правата, Чиста Партија на правата (по 1895 г.), Партијата на правата на Старчевиќ (по 1908 г.), Српската независна партија (по 1881 г.), Хрватската народна селска партија (по 1904 г.), Хрватско-српската коалиција (по 1905 г.) итн. === Автономна Влада === Автономна влада или Државна влада, официјално „Кралска хрватско-славонско-далматинска државна влада“ ({{Langx|hr|Zemaljska vlada}} или ''Kraljevska hrvatsko–slavonsko–dalmatinska zemaljska vlada'') <ref name="najviši reškript">[http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=lks&datum=18690304&seite=00000007 Najviši reškript, kojim se potvrdjuje zakonski članak ob ustrojstvu autonomne hrvatsko–slavonsko–dalmatinske zemaljske vlade], [The highest rescript, confirming the legal article for the organization of the autonomous Croatian–Slavonian–Dalmatian Land Government (1869)], Sbornik zakona i naredabah valjanih za kraljevinu Hrvatsku i Slavoniju za god. 1869. ( in Croatian) komad I.-VIII., p. 07.-12.</ref> била основана во 1869 година со седиште во [[Загреб]] (Закон на хрватскиот парламент бр. II од 1869 година).<ref>По воспоставувањето на Кралската хрватско-словенско-далматинска државна влада (Кралска копнена влада или неформално автономна влада), хрватската дворска канцеларија или (официјално) Кралската хрватско-словенско-далматинска дворска канцеларија во Виена (1862-1869) како врховен владин орган за Хрватска и Славонија била укината.</ref> До 1914 година поседувала три одделенија: * Сектор за внатрешни работи ({{Langx|hr|Odjel za unutarnje poslove}}); * Катедра за религија и образование ({{Langx|hr|Odjel za bogoštovlje i nastavu}}); * Оддел за правда ({{Langx|hr|Odjel za pravosuđe}}). * Оддел за национална економија бил формиран во 1914 година како четврти оддел ({{Langx|hr|Odjel za narodno gospodarstvo}}) <ref name="biondich 1">[[Kingdom of Croatia-Slavonia#Biondich|Biondich 2000]], p. 9</ref> На чело на автономната влада во Хрватска-Славонија стоел бан, кој бил одговорен за хрватско-славонскиот парламент.<ref name="Nagodba III">http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba3.htm The Hungaro–Croatian Compromise of 1868 (The Nagodba), III</ref> === Бан (премиер и вицекрал) === {| align="center" |{{Tree chart/start}} {{Tree chart|||AHu||AHu=[[Австроунгарија]]}} {{Tree chart|||!||!}} {{Tree chart|A1||Hu|A1=[[Цислајтанија|Земји на Австрискиот царски совет]]|Hu=[[Земји на круната на Свети Стефан]]}} {{Tree chart|||||:||:}} {{Tree chart|||H1||C1|H1=[[Кралство Унгарија]]|C1=Кралство Хрватска и Славонија}} {{Tree chart/end}} | valign="top" |← заеднички цар-крал, заеднички министерства ← субјекти ← партнерски држави |} [[Податотека:Banski_dvori_2009.jpg|мини| Бански двори (Банова палата), палатата на Банот на Хрватска, во [[Загреб]], денес седиште на хрватската влада]] Банот бил назначуван од кралот, на предлог на заедничкиот унгарски [[Премиер на Унгарија|министер-претседател]].<ref name="Nagodba III"/> Список на банови (вицекрал) од 1868 до 1918 година: * 1868 – 1871: Барон Левин Рауч де Ниек * 1871 – 1872: Коломан Бедековиќ де Комор * 1872 – 1873: Антун Вукановиќ в.д * 1873 – 1880: [[Иван Мажураниќ]] * 1880 – 1883 г.: гроф Ладислав Пејачевиќ де Вировитица * 1883: Херман Рамберг * 1883 – 1903: гроф Кароли Куен-Хедервари де Хедервар * 1903 – 1907 г.: гроф Теодор Пејачевиќ де Вировитица * 1907 – 1908: Александар Ракодчај * 1908 – 1910: барон Паво Рауч де Ниек * 1910 – 1912: Никола Томашиќ * 1912 – 1913: барон Славко Чувај де Иванска * 1913 – 1917: барон Иван Скерлец де Ломница * 1917 – 1918: Антун Михаловиќ == Право == Врховниот суд на Кралството Хрватска и Славонија се нарекувал Суд на седумтте во Загреб ([[Хрватски јазик|хрватски]] : ''Stol sedmorice'', [[Латински јазик|латински]]: ''Tabula Septemviralis''), додека судот од втор степен (судот на жалба) се нарекувал Бански суд ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''Banski stol'', [[Латински јазик|латински]]: ''Tabula Banalis'' ) во Загреб.<ref>[http://www.vsrh.hr/EasyWeb.asp?pcpid=44 Hrvatska pravna povijest 1790. – 1918.], [[Croatian Supreme Court]]</ref> По судската реорганизација од 1874 - 1886 година (целосна поделба на судската и административната власт, законите за независност на судиите и судската организација, Организацијата на судовите од Првостепениот закон од 1874 година (со амандмани од 1886 година), Законот за судска власт од 1874 година и Дисциплинската одговорност на судиите (итн.) Закон од 1874 година, Закон за кривична постапка на Хрватска од 1875 година, Закон за печатот за прекршоци за кривична постапка на Хрватска од 1875 година) и реинкорпорирање на Хрватската воена краина и славонската воена краина во 1881 година; првостепените судови станале 9 нс број со колегијални судии ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''kraljevski sudbeni stolovi'' во [[Загреб]], [[Вараждин]], [[Бјеловар]], [[Петриња]], Госпиќ, Огулин, [[Пожега (Хрватска)|Пожега]], [[Осиек]] и [[Сремска Митровица|Митровица]]; [[Кривично право|кривична]] и голема [[Граѓанско право|граѓанска]] јурисдикција која била судов и Земјински суд/ Суд на Кралскиот окружен суд во Загреб), приближно 63 кралски окружни судови со поединечни судии ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''kraljevski kotarski sudovi'' ; главно [[Граѓанско право|граѓанска]] и прекршочна јурисдикција; поранешни окружни управни и судски канцеларии и градски судови) и локални судови ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''mjesni sudovi''), исто така со поединечни судии, кои биле основани во секоја општина и град според Законот за процедури за локални судови и локални судови од 1875 година како специјални трибунали за помали граѓански случаи. Кралскиот суд во Загреб исто така претставувал порота за прекршоци во печатот. Судиите биле назначувани од кралот, но нивната независност била законски загарантирана.<ref>{{Наведено списание|last=Ivan Čepulo|date=April 2006|title=Izgradnja modernog hrvatskog sudstva 1848 – 1918|trans-title=Building up of the Modern Croatian Judiciary 1848 – 1918|url=http://hrcak.srce.hr/5113|journal=Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu: Collected Papers of Zagreb Law Faculty|language=hr|location=Zagreb, Croatia|publisher=University of Zagreb, Law Faculty|volume=56|pages=325–383|issn=0350-2058|access-date=2017-01-20}}</ref> == Окрузи == [[Податотека:Kingdom_of_Croatia-Slavonia_counties.svg|десно|мини|190x190пкс| Грофовии Хрватска-Славонија во рамките на Австроунгарија]] Во 1886 година, во времето на хрватскиот бан Драгутин Куен-Хедервари, Хрватска-Славонија била поделена на осум окрузи (''županije'' или comitatus):<ref name="biondich 2">[[Kingdom of Croatia-Slavonia#Biondich|Biondich 2000]], p. 11</ref> # Модрушко-риечка жупанија # Загрепска Жупанија # Вараждинска Жупанија # Бјеловарско-крижевичка Жупанија # Вировитичка Жупанија # Пожешка Жупанија # Сремска Жупанија # Лика-Крбава Жупанија Лика-Крбава станала округ по инкорпорирањето на Хрватската воена краина во Хрватска-Славонија во 1881 година <ref name="biondich 2">[[Kingdom of Croatia-Slavonia#Biondich|Biondich 2000]], p. 11</ref> Подоцна, окрузите биле поделени на вкупно 77 окрузи ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''kotari'', слично на австрискиот ''[[Окрузи во Австрија|Бецирке]]'') како владини единици. Градовите и општините биле локално управувани. == Симболи == === Знаме ===  {{multiple image|footer='''лево:''' Знамето со грбот користено внатрешно „''за автономни работи''“ со декрет на вицекралот. Официјално било пропишано да се круниса со [[Света круна на Унгарија|Круната на Свети Стефан]], но често користел алтернативен дизајн, како што е прикажано овде.<ref>Јелена Боршак-Маријановиќ, Zastave kroz stoljeća, Хрватски историски музеј, Загреб, 1996, стр. 110</ref><ref name=Civil>Бан (вицекрал) [[Иван Скерлец]]: „„Според § 61 член I од 1868 година од Договорот и декретот на Министерството за внатрешни работи на кралската државна Влада од 16 ноември 1867 година, бр. 18.307, црвено-бело-сина тробојка е граѓанското знаме во Кралствата Хрватска и Славонија, кое со обединетиот грб на Хрватска, Славонија и Далмација со круната на Свети Стефан на врвот е официјалното знаме '''за употреба во автономни работи''. Горенаведеното граѓанско знаме може да го користи секој на соодветен начин.''" {{cite web |url=http://miyeonjan.tripod.com/croatia_flags_e03.html |title=Kingdom of Croatia, Slavonia and Dalmatia (1867 - 1918) |access-date=2009-11-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101224643/http://miyeonjan.tripod.com/croatia_flags_e03.html |archive-date=1 January 2009 }} [https://www.fotw.info/flags/hr-h848.html#coa]</ref><br />'''центар''': Официјалното, но поретко знаме со грбот, на врвот со круната на Свети Стефан<ref>{{cite web|url=http://zeljko-heimer-fame.from.hr/hrvat/hr-hist.html#hr-189x|title=Hrvatska-povijesne zastave|website=zeljko-heimer-fame.from.hr|last=Heimer|first=Željko|access-date=2 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/hr-h848.htmll#1867|title=Croatia in the Habsburg Empire|website=crwflags.com|last1=Heimer|first1=Željko|last2=Zdvořák|first2=Janko Ehrlich|access-date=4 March 2019}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''десно:''' Знаме без грб било граѓанското знаме кое се користело и надвор од Кралството.<ref name=Civil/>|width1=200|image1=Flag of the Triune Kingdom of Croatia, Slavonia and Dalmatia.svg|width2=200|image2=Flag of Croatia-Slavonia with CoA.svg|width3=200|image3=Flag of Croatia-Slavonia.svg}} Според Договорот од 1868 година и Уредбата бр. 18.307 од 16 ноември 1867 година на Одделот за внатрешни работи на владата на кралската земја: ''Црвено-бело-сината тробојка е граѓанското знаме во Кралствата Хрватска и Славонија, кое со обединетиот грб на Хрватска, Славонија и Далмација со круната на Свети Стефан на врвот е официјалното знаме за употреба во автономните области.'' ''Гореспоменатото граѓанско знаме може да го користи секој на соодветен начин.'' <ref name="fotw">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/hr_habs.html#tri|title=Croatia in the Habsburg Empire|last=Heimer|first=Željko|last2=Zdvořák|first2=Janko Ehrlich|work=crwflags.com|accessdate=2 March 2019}}</ref> Исто така, било наведено дека амблемот за „заеднички работи на териториите на унгарската круна“ е формиран од [[Грб на Унгарија|обединетиот грб на Унгарија и Далмација, Хрватска и Славонија]].<ref name="Nagodba II">[http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba2.htm The Hungaro–Croatian Compromise of 1868 (The Nagodba), II]</ref><ref>[https://www.fotw.info/flags/hr-h848.html#1867 Croatia – Historical Flags (1848–1918), www.fotw.net]</ref> Сепак, постоеле неколку варијанти на внатрешно користената верзија на знамето, при што некои варијанти користеле неофицијален тип на круна или едноставно ја изоставувале круната наместо да ја користат официјално пропишаната унгарска круна на [[Свети Стефан]]. Постоеле и варијации во дизајнот на штитот. Неофицијалниот грб бил претпочитан дизајн и неговата широка употреба била причината поради кое банот издал декрет на 21 ноември 1914 година, во која се наведува дека станало „ ''обичај во Кралствата Хрватска и Славонија да се користат знамиња кои не се соодветни во државно-правна или во политичка смисла''“ и кои ги зацврстиле законите поврзани со знамето. Ги повторил горенаведените дефиниции за хрватските знамиња од 1867 година и понатаму изјавил дека ''„Полициските власти ќе ги казнат прекршувањата на оваа уредба со парична казна од 2 до 200 К или со апсење од 6 часа до 14 дена и ќе го одземат неовластеното знаме или грб.“'' <ref name="fotw"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zeljko-heimer-fame.from.hr/hrvat/hr-hist.html|title=Hrvatska-povijesne zastave|last=Heimer|first=Željko|work=zeljko-heimer-fame.from.hr|accessdate=2 March 2019}}</ref> === Грб === <gallery> Податотека:Coa_Croatia_Country_History_(with_crown)_(1868-1918).svg|Официјалната верзија ја имала [[Света круна на Унгарија|круната на Свети Стефан]] поради тоа што Хрватска–Славонија била дел од [[Земји на круната на Свети Стефан]]. Податотека:Coa_Croatia_Country_History_(without_crown)_(1868-1918).svg|Верзија без круна Податотека:Coat_of_arms_of_the_Triune_Kingdom_of_Croatia,_Slavonia_and_Dalmatia.svg|Неофицијален, но почест дизајн на грбот без [[Света круна на Унгарија|круната на Свети Стефан]] Податотека:Coat_Croatian_Parliament.jpg|Грб на [[Троично Кралство]] на зградата на [[Парламент на Хрватска|Хрватскиот парламент]] Податотека:Zagreb 24.jpg|Грбот на Троичното Кралство на покривот на [[Црква Свети Марко (Загреб)|црквата „Свети Марко“]] во Загреб </gallery> == Демографија == === Националност === {| class="wikitable sortable" |+Национален попис на Хрватска-Славонија во 1910 година <ref name="seton-watson">Seton-Watson, Hugh (1945).</ref> !Националност ! Население ! Процент |- | ''Вкупно'' | ''2.621.954'' | ''100,0%'' |- | [[Хрвати]] | 1.638.354 | 62,5% |- | [[Срби]] | 644.955 | 24,6% |- | [[Германци]] | 134.078 | 5,0% |- | [[Унгарци]] | 105.948 | 4,1% |- | Останати | 98.619 | 3,8% |} * Податоци од 1875 година (без воена краина) <ref>[https://www.scribd.com/doc/72509088/Kroatien-Slavonien-Dalmatien-Und-Das-Militargrenzland Kroatien, Slavonien, Dalmatien Und Das Militargrenzland, p. 20.]</ref> ** [[Хрвати]] и [[Срби]] 1.032.000 ** [[Германци]] 31.700 ** [[Унгарци]] 12.000 ** [[Чеси]] и [[Словаци]] 5.000 ** Италијанци 2000 ** [[Словенци]] 2.000 ** останати 2.000 === Религија === Податоци според пописот во 1910 година.<ref name="seton-watson">Seton-Watson, Hugh (1945).</ref> * [[Римокатоличка црква|Римокатолици]]: 1.877.833 * [[Православие|Православни]]: 653.184 * [[Протестантство|Протестанти]]: 51.707 * Унијати: 17.592 === Писменост === Според пописот од 1910 година, стапката на неписменост во Кралството Хрватска-Славонија била 45,9%. Најмала неписменост имало во [[Загреб]], [[Осиек]] и [[Земун]]. {| class="wikitable" |+Стапки на неписменост на Кралството Хрватска–Славонија 1880–1910 година <ref>[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=76918 Pokušaji smanjivanja nepismenosti u Banskoj Hrvatskoj početkom 20. stoljeća, p. 133-135]</ref> !Година ! Целосна неписменост ! Мажи ! Жени ! Вкупно население |- | 1880 | 73,9% | 67,8% | 79,9% | 1.892.449 |- | 1890 | 66,9% | 60,1% | 73,5% | 2.186.410 |- | 1900 | 54,4% | 46,8% | 61,8% | 2.416.304 |- | 1910 | 45,9% | 37,6% | 53,7% | 2.621.954 |} == Војска == [[Податотека:Palim_hrvatskim_vojnicima_u_Prvom_svjetskom_ratu_Mirogoj.jpg|мини|Memorial to Croatian soldiers who fought in [[Прва светска војна|World War I]]]] Хрватската домашна стража претставувала војска на Кралството. Дополнително, Хрватите сочинувале 5% од членовите на Австроунгарската заедничка армија, што е поголем дел од процентот на општото население на царството што го сочинувало.<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/july1914countdow0000mcme|title=July 1914: Countdown to War|last=McMeekin|first=Sean|date=2013|publisher=Basic Books|others=Internet Archive|isbn=978-0-465-03145-0|location=New York|pages=32}}</ref> Значајни Хрвати во австроунгарската армија биле фелдмаршалот Светозар Бороевиќ, командантот на царските и кралските авијациски трупи Емил Узелац, командантот на [[Австроунгарска воена морнарица|австроунгарската морнарица]] Максимилијан Његован и [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]], кој подоцна станал [[маршал]] и претседател на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]].<ref>Pero Simic: Tito, tajna veka Novosti; 2nd edition (2009) {{ISBN|978-8674461549}}</ref> == Култура == Современиот универзитет во Загреб бил основан во 1874 година. [[Хрватска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] и Матица Хрватска биле главните културни институции во кралството. Во 1911 година главната културна институција во Кралството Далмација, Матица Далматинска, се споила со Матица Хрватска. ''Вијенац'' било едно од најважните културни списанија во кралството. Зградата на [[Хрватски народен театар (Загреб)|Хрватскиот народен театар во Загреб]] била отворена во 1895 година. Хрватскиот народен театар во Осиек бил основан во 1907 година. Болницата „Сестрите на милосрдието“ во Загреб била првата основана во кралството. == Religion == === Католичка црква === Приближно 75% од населението биле римокатолици, а останатите 25% православни. Католичката црква ја имала следната хиерархија во кралството: {| style="empty-cells:show; border-collapse:collapse" cellspacing="0" cellpadding="3" border="1" !Епархија !Хрватско име !Основање !Катедрала |- | style="background:#E9E9E9;" width="250" |'''[[Загребска епархија]]''' | style="background:#E9E9E9;" width="250" |'''''Zagrebačka nadbiskupija''''' | style="background:#E9E9E9;" |1093 | style="background:#E9E9E9;" |[[Загрепска катедрала]] |- |[[Крижевачка надбискупија]] ''([[Гркокатоличка црква во Хрватска и Србија|Гркокатоличка црква]] )'' |''Križevačka biskupija'' (''Križevačka eparhija'') |1777 |Катедрала „Света Троица“ |- |[[Ѓаковско-осиечка надбискупија]] |''Srijemska biskupija'' |4 век |[[Ѓаковска катедрала]] |- |[[Сењско-модрушка надбискупија]] |''Senjsko-modruška biskupija'' |1168 |Катедрала „Успение на Пресвета Богородица“ |- |} === Јудаизам === Во 1890 година, во кралството живееле 17.261 Евреи. Во 1867 година била изградена Загрепската синагога. == Транспорт == Првата железничка линија отворена во кралството била линијата Зидани Мост – [[Загреб]] – [[Сисак]], која започнала со работа во 1862 година. Линијата Запрешиќ – [[Вараждин]] – [[Чаковец]] била отворена во 1886 година, а линијата [[Винковци]] – [[Осиек]] била отворена во 1910 година. == Спорт == Хрватскиот Спортски Сојуз бил формиран во 1909 година со Фрањо Бучар како негов претседател. Додека Австроунгарија се натпреварувала на современите [[олимписки игри]] од инаугуративните игри во 1896 година, Австрискиот олимписки комитет и Унгарскиот олимписки комитет го имале ексклузивно право да ги испраќаат своите спортисти на игрите. Здружението организирало национална фудбалска лига во 1912 година. == Наследство == Во 1918 година, за време на последните денови од [[Прва светска војна|Првата светска војна]], хрватскиот парламент го укинал унгарско-хрватскиот личен сојуз, а двата дела на Кралството Хрватска и Славонија и Кралството Далмација (со исклучок на [[Задар]] и [[Ластово]]), станале дел од државата. на Словенците, Хрватите и Србите, кои заедно со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] го формирале [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (подоцна познато како [[Кралство Југославија]]). Новото српско-хрватско-словенечко кралство било поделено на окрузи помеѓу 1918 и 1922 година и на области помеѓу 1922 и 1929 година. Со формирањето на Кралството Југославија во 1929 година, поголемиот дел од територијата на поранешното Кралство Хрватска-Славонија станало дел од Савската Бановина, а поголемиот дел од поранешното Кралство Далмација станало дел од [[Приморска бановина|Приморската Бановина]]. Врз основа на политичкиот договор меѓу Драгиша Цветковиќ и Влатко Мачек (Договор Цветковиќ-Мачек ) и „Уредбата за [[бановина Хрватска]]“ ( ''Uredba o Banovini Hrvatskoj'') од 24 август 1939 година, автономната [[Бановина Хрватска]] била создадена со обединување на Савската Бановина, [[Приморска бановина|Приморска Бановина]] и окрузите [[Брчко (град)|Брчко]], [[Дервента]], [[Дубровник]], [[Фојница]], [[Градачац]], [[Илок]], [[Шид]] и [[Травник]]. == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Извори== * [https://archive.org/stream/codexdiplomatic00unkngoog#page/n0/mode/1up Codex diplomaticus Regni Croatiae, Slavoniae et Dalmatiae], Internet Archive – digital library * [http://www.euratlas.com/history_europe/europe_map_1900.html Euratlas Maps] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/83.gif Erdélyi Magyar Adatbank Map] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100222165204/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/83.gif |date=2010-02-22 }} * [http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/193818BK.GIF Map] Archived 5 December 2012 at archive.today * [http://hungaria.org/vadasz/1848-49/images/crosl.jpg Ethnic map] == Дополнителна литература == * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|author-link=Sima Ćirković|year=2004|title=The Serbs|location=Malden|publisher=Blackwell Publishing|isbn=9781405142915|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC}} * {{Cite book|last=Miller|first=Nicholas J.|title=Between Nation and State: Serbian Politics in Croatia Before the First World War|year=1997|location=Pittsburgh|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=9780822939894|url=https://archive.org/details/betweennationsta00mill_0|url-access=registration}} == Надворешни врски == * <cite id="Biondich">Biondich, Mark (2000). ''[https://books.google.com/books?id=dZBgIIZ18WMC&pg=PA0 Stjepan Radić, the Croat Peasant Party, and the Politics of Mass Mobilization]''. University of Toronto Press. {{ISBN|0-8020-8294-7}}.</cite> {{Поделба на Австроунгарија}} [[Категорија:Поранешни кралства]] [[Категорија:Поранешни држави]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Хабсбуршка Унгарија]] [[Категорија:Историја на Срем]] [[Категорија:Историја на Славонија]] [[Категорија:Хабсбуршка Хрватска]] [[Категорија:Административна поделба на Австроунгарија]] [[Категорија:Кралство Хрватска и Славонија| ]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] jpebc00qcsz191u24eebcz76klr6soa Зера 0 1341379 5579260 5536760 2026-06-20T10:13:01Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5579260 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name =Емилија |background = solo_singer |image = |caption = |birth_name =Марина Пезеровиќ |alias = |birth_date = {{роден на|||2002}} |birth_place ={{роден во|Фелдкирх}} |origin = [[Австрија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[поп]], [[популарна музика|поп]], |years_active = 2020–сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts = |website = }} '''Зера''' ({{роден во|Фелдкирх}}, {{роден на| | |2002}}) — српска поп пејачка. == Дискографија == === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''До зоре'' || 2020 || Давид Даќиќ |- | ''Да ли си'' || 2021 || Марко Паниќ |- | ''Зове'' || 2021 || Марко Паниќ |- | ''Папа'' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Из суботе у петак '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Мој број'' || 2022 || Раста |- | ''Oлако '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Бараба '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Калаши '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Над****а'' || 2023 || Марко Паниќ |- | ''Твоје име'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Фрауен'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Алкохол и диско'' || 2023 || Марко Паниќ |- | ''Ццути'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Презиме'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Мајмун'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Попстар'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Ccrno'' || 2024 ||Вук Недељковиќ |- | ''Сестре'' || 2024 ||Љуба |- | ''Жена за сва времена'' || 2025 || |- | ''Тут тут'' || 2025 ||Огњен Опачиќ,Газда Паја |- | ''Моја бебо'' || 2025 ||Лука Ди Марко |- | ''Шта радиш то?'' || 2026 ||Марко Паниќ |- | '''' || 2026 ||Street mode production |- | '''' || 2026 ||Марко Паниќ |- | '''' || 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Српски пејачи]] [[Категорија:Српски поп пејачи]] 2d4vx634futkt5iujjccxpv6xm6ldwe 5579262 5579260 2026-06-20T10:15:02Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5579262 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name =Емилија |background = solo_singer |image = |caption = |birth_name =Марина Пезеровиќ |alias = |birth_date = {{роден на|||2002}} |birth_place ={{роден во|Фелдкирх}} |origin = [[Австрија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[поп]], [[популарна музика|поп]], |years_active = 2020–сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts = |website = }} '''Зера''' ({{роден во|Фелдкирх}}, {{роден на| | |2002}}) — српска поп пејачка. == Дискографија == === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''До зоре'' || 2020 || Давид Даќиќ |- | ''Да ли си'' || 2021 || Марко Паниќ |- | ''Зове'' || 2021 || Марко Паниќ |- | ''Папа'' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Из суботе у петак '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Мој број'' || 2022 || Раста |- | ''Oлако '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Бараба '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Калаши '' || 2022 || Марко Паниќ |- | ''Над****а'' || 2023 || Марко Паниќ |- | ''Твоје име'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Фрауен'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Алкохол и диско'' || 2023 || Марко Паниќ |- | ''Ццути'' || 2023 || Игор Гергинов,Марко Паниќ |- | ''Презиме'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Мајмун'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Попстар'' || 2024 ||Марко Паниќ |- | ''Ccrno'' || 2024 ||Вук Недељковиќ |- | ''Сестре'' || 2024 ||Љуба |- | ''Жена за сва времена'' || 2025 || |- | ''Тут тут'' || 2025 ||Огњен Опачиќ,Газда Паја |- | ''Моја бебо'' || 2025 ||Лука Ди Марко |- | ''Шта радиш то?'' || 2026 ||Марко Паниќ |- | ''По навици'' || 2026 ||Street mode production |- | '''' || 2026 ||Марко Паниќ |- | ''Gucci na kcm'' || 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Српски пејачи]] [[Категорија:Српски поп пејачи]] o2evhsen7s8f20o1k4a6w4q0lq21i58 Пипер Сандија 0 1342121 5578915 5380275 2026-06-19T13:34:16Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5578915 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Сорта|name=Пипер Сандија|species=''[[Capsicum annuum]]''|group=[[Ново Мексико Чиле]]|origin=САД|module={{Infobox pepper |embed = yes |heat = Hot |scoville = 5,000–30,000<ref name="PepperScale 2016">{{cite web | title=Sandia Pepper: Surprisingly Spicy | website=PepperScale | date=2016-03-07 | url=https://www.pepperscale.com/sandia-pepper/ | access-date=2019-12-16}}</ref><ref name="Cayenne Diane 2014">{{cite web | title=Sandia Hot Pepper | website=Cayenne Diane | date=2014-05-15 | url=https://www.cayennediane.com/peppers/sandia-hot-pepper/ | access-date=2019-12-16}}</ref> }}}} '''Пиперката Сандија''' или '''чили пиперка Сандија''' — сорта на пиперка од [[Ново Мексико]] од видот ''Capsicum annuum'' со [[Сковилова скала|сковилово]] рангирање што се движи од блага до лута. Оваа сорта интензивно се одгледува во Ново Мексико каде што е развиена и е популарна во новата мексиканска кујна. Пиперките Сандија набрани додека се уште се зелени обично се печат за да се добие зелено чиле. Кога ќе созрее, оваа сорта може да се исуши и меле за да се направи чиле во прав. Пиперките Сандија кои се одгледуваат и консумираат во Ново Мексико најчесто се користат за правење црвен или зелен пипер, зелена чиле чорба и [[адобада]].<ref name="Sandia Seed Company 2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sandiaseed.com/blogs/news/green-chile-stew-recipe|title=Green Chile Stew Recipe – Sandia Seed Company|date=2019-01-07|work=Sandia Seed Company|accessdate=2019-12-16}}</ref><ref name="Nathanson 2011">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.abqjournal.com/74813/green-chile-stew-a-winner.html|title=Green chile stew a winner|last=Nathanson|first=Rick|date=2011-12-14|work=Albuquerque Journal|accessdate=2019-12-16}}</ref><ref name="Focus New Mexico-Chile Cookbooks, Chilehead Gifts, and More!">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.focusnewmexico.com/chile.htm|title=New Mexico Chile for Dummies!|work=Focus New Mexico-Chile Cookbooks, Chilehead Gifts, and More!|accessdate=2019-12-16}}</ref> == Историја == Сортата Сандија чиле пиперка била развиена на Државниот универзитет во Ново Мексико од д-р Рој Харпер во 1956 година со вкрстување на NuMex бр.<ref name="Bannerman">{{Наведена мрежна страница|url=https://alibi.com/food/49808/story.html|title=The Children of Fabián García|last=Bannerman|first=Ty|work=alibi|accessdate=2019-12-17|archive-date=2019-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217023951/https://alibi.com/food/49808/story.html|url-status=dead}}</ref> Оваа сорта на чиле пипер е со умерена топлина и широко се одгледува и консумира во Ново Мексико. Пиперките Сандија се консумираат и како зелено чиле и како зрело црвено чиле, а исто така се сушат. Се сметаат за високоприносни со релативно големи плодови. Заеднички со повеќето сорти на чили во Ново Мексико, пиперките Сандија се донекаде променливи во плодноста и произведуваат поединечни пиперки со различна лутина, при што повеќето од пиперките се благи (5.000 SHU) и повремени екстремно лути пиперки (30.000 SHU). Отстранувањето на семките од пиперките пред готвењето или нивното консумирање значително ја намалува лутината на оваа сорта пиперка.<ref name="Bonnie Plants 2018">{{Наведена мрежна страница|url=https://bonnieplants.com/product/sandia-hot-pepper/|title=Sandia Hot Pepper: Highly-Versatile, Mild Heat|date=2018-09-20|work=Bonnie Plants|accessdate=2019-12-16|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216081216/https://bonnieplants.com/product/sandia-hot-pepper/|url-status=dead}}</ref><ref name="Chili Pepper Madness 2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chilipeppermadness.com/chili-pepper-types/medium-heat-chili-peppers/sandia-chili-peppers/|title=Sandia Chili Peppers|date=2013-09-23|work=Chili Pepper Madness|accessdate=2019-12-16}}</ref><ref name="The Hatch Chile Store 2018">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hatch-green-chile.com/pages/sandia-hot-hatch-green-chile|title=Sandia – Hot Hatch Green Chile|date=2018-11-04|work=The Hatch Chile Store|accessdate=2019-12-16}}</ref> == Поврзано == * Биг Џим бибер * Чимајо пиперка * Фресно Чиле * Њу Мексико бр. 9 * Санта Фе Гранде * Ново Мексико Чиле * Список на сорти Capsicum == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Мексиканска кујна]] [[Категорија:Зеленчуци]] [[Категорија:Зеленчук]] tfb3pcdc045s4ijm9jixy6wf1n8y2yw Подлиот јас 4 0 1349920 5579235 5475109 2026-06-20T09:36:15Z Andrew012p 85224 /* */ 5579235 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|image=Подлиот јас 4 плакат.jpg|caption=Плакатот на македонски јазик|alt=|director=[[Крис Рено]]|writer=|producer={{Plainlist| * [[Крис Меледандри]] * Брет Хофман }}|starring={{Plainlist|<!-- per production note billing block --> * [[Стив Карел]] * [[Кристен Виг]] * [[Пјер Кофен]] * [[Џои Кинг]] * [[Миранда Косгроув]] * [[Стивен Колберт]] * [[Софија Вергара]] * [[Стив Куган]] * Крис Рено * Медисон Полан * [[Дана Гајер]] * [[Клои Фајнмен]] * [[Вил Ферел]] }}|editing=|music=|studio=Illumination|distributor=[[Universal Pictures]]|released=3 јули 2024 г. (САД)<br>27 јуни 2024 г. (Македонија)|runtime=95 минути<ref>{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2603516673/ | title=''Despicable Me 4'' |publisher=[[Box Office Mojo]]| access-date=May 23, 2024}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=<!-- MUST HAVE RELIABLE SOURCE. SEE WP:CITE. -->|gross=<!-- MUST HAVE RELIABLE SOURCE. SEE WP:CITE. -->|preceded_by=''[[Подлиот јас 3]]''}}'''''Подлиот јас 4''''' ({{langx|en|Despicable Me 4}}) — американска анимирана [[комедија]] од 2024 г., произведена од Illumination и распределена од Universal Pictures. Филмот е продолжение на цртаниот филм ''[[Подлиот јас 3]]'' (2017) и шестиот филм од франшизата „Подлиот јас“. Во режија на Крис Рено, сорежија на Патрик Делаж, и сценарио на Мајк Вајт и Кен Даурио. == Содржина == {{Цитат|Гру (Стив Карел), омилениот светски суперзлобник што станал агент на Антизлосторничката лига, тргнува во нова возбудлива приказна за нередот на мињоните со неговата сопруга и колешката од Антизлосторничката лига, Луси (Кристен Виг), нивните три посвоени девојчиња — Марго (Миранда Косгроув), Едит (Дана Гајер) и Агнес (Медисон Полан) — и новиот член на семејството Гру, Гру Помладиот, решен да го измачува својот татко. Семејството е принудено да оди во бегство, станувајќи мета на бегалецот Максим Ле Мал (Вил Ферел) и неговата девојка Валентина (Софија Вергара).|Universal Pictures и Illumination<ref name="DM4Universal">{{cite web |title=Despicable Me 4 |url=https://www.universalpictures.com/movies/despicable-me-4 |website=Universal Pictures |access-date=28 января 2024 |language=en |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129044316/https://www.universalpictures.com/movies/despicable-me-4 |url-status=live }}</ref>}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.despicable.me/}} {{IMDb title|7510222}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2024 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Цртани филмови]] [[Категорија:Подлиот јас]] [[Категорија:Филмови на Illumination]] [[Категорија:Анимирани филмови на Универзал Пикчерс]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] [[Категорија:Американски 3D-филмови]] [[Категорија:Американски комедии]] tpv5k2ue08olaq8kedd5kpw8yedy8ty Градус (агол) 0 1357871 5578927 5451140 2026-06-19T15:10:28Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5578927 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Единица | bgcolour = | назив = Градус | слика = Boussole en grades table conversion (cropped).jpg | опис = [[Компас]] поделен на 400 градуси | стандард = | величина = [[Агол]] | симбол = g | максимбол = | нареченапо = | другаставка = | другподаток = | единици1 =[[Полн агол|Полни агли]] | воединици1 ={{sfrac|1|400}} од полн агол | единици2 =[[радијан]]и | воединици2 ={{sfrac|{{pi}}|200}}&nbsp;rad <br />≈ 0.0157...&nbsp;rad | единици3 =[[милирадијан]]и | воединици3 =5{{pi}}&nbsp;mrad <br />≈ 15.71...&nbsp;mrad | единици4 =[[Степен (агол)|степени]] | воединици4 ={{sfrac|9|10}}° | единици5 =минути од лакот | воединици5 =54′ }} '''Градус'''<ref>{{ДРМЈ|градус}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|градус}}</ref> (ознака: <sup>'''g'''</sup>) — поретко користена [[Единица мерка|мерна единица]] за големината на [[Агол|аголот]]. Дефинирана е како четиристоти дел од [[полн агол]] (360°), т.е. 360° = 400 <sup>g</sup>. Ова исто така важи и за 1 <sup>g</sup> = 0,9° = π/200 [[Радијан|rad]]. Градусот бил создаден како дел од [[Метрички систем|метричкиот систем на единици]] за време [[Француска револуција|на Француската револуција]] во обид да се децимализираат и стандардизираат сите единици. Едно време, [[Метар|метарот]] бил дефиниран како десетмилионити дел од растојанието од [[Екватор|екваторот]] до [[Географски пол|полот]] (по должината на [[Меридијан|меридијанот]]). Ова создало непријатност при претворањето на [[Географска ширина|географската ширина]] и [[Географска должина|должина]] во растојание бидејќи еден степен изнесувал 111,11 км. Изумот на градусот го олеснил претворањето на мерните единици бидејќи еден градус бил точно 100 км во географска ширина. За разлика од другите метрички единици, градусот никогаш не заживеал и не го заменил традиционалниот [[Степен (агол)|степен]], и најпосле во 1960 година не станал дел од [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на единици]] (SI). == Поврзано == * [[Морска милја]] — првично дефинирана како една минута географска ширина. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://dgu.gov.hr/geodetsko-informaticki-rjecnik/163?slovo=j Речник на геодетска информатика: мерни единици на агол] [[Категорија:Геометрија]] [[Категорија:Единици за агол]] [[Категорија:Единици вон SI]] n2b3ioxj592vgteif216xgcxugnrttt 5578928 5578927 2026-06-19T15:11:12Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5578928 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Единица | bgcolour = | назив = Градус | слика = Boussole en grades table conversion (cropped).jpg | опис = [[Компас]] поделен на 400 градуси | стандард = | величина = [[Агол]] | симбол = g | максимбол = | нареченапо = | другаставка = | другподаток = | единици1 =[[Полн агол|Полни агли]] | воединици1 ={{sfrac|1|400}} од полн агол | единици2 =[[радијан]]и | воединици2 ={{sfrac|{{pi}}|200}}&nbsp;rad <br />≈ 0.0157...&nbsp;rad | единици3 =[[милирадијан]]и | воединици3 =5{{pi}}&nbsp;mrad <br />≈ 15.71...&nbsp;mrad | единици4 =[[Степен (агол)|степени]] | воединици4 ={{sfrac|9|10}}° | единици5 =минути од лакот | воединици5 =54′ }} '''Градус'''<ref>{{ДРМЈ|градус}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|градус}}</ref> (ознака: <sup>'''g'''</sup>) — поретко користена [[Единица мерка|мерна единица]] за големината на [[Агол|аголот]]. Дефинирана е како четиристоти дел од [[полн агол]] (360°), т.е. 360° = 400 <sup>g</sup>. Ова исто така важи и за 1 <sup>g</sup> = 0,9° = π/200 [[Радијан|rad]]. Градусот бил создаден како дел од [[Метрички систем|метричкиот систем на единици]] за време на [[Француска револуција|Француската револуција]] во обид да се децимализираат и стандардизираат сите единици. Едно време, [[Метар|метарот]] бил дефиниран како десетмилионити дел од растојанието од [[Екватор|екваторот]] до [[Географски пол|полот]] (по должината на [[Меридијан|меридијанот]]). Ова создало непријатност при претворањето на [[Географска ширина|географската ширина]] и [[Географска должина|должина]] во растојание бидејќи еден степен изнесувал 111,11 км. Изумот на градусот го олеснил претворањето на мерните единици бидејќи еден градус бил точно 100 км во географска ширина. За разлика од другите метрички единици, градусот никогаш не заживеал и не го заменил традиционалниот [[Степен (агол)|степен]], и најпосле во 1960 година не станал дел од [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на единици]] (SI). == Поврзано == * [[Морска милја]] — првично дефинирана како една минута географска ширина. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://dgu.gov.hr/geodetsko-informaticki-rjecnik/163?slovo=j Речник на геодетска информатика: мерни единици на агол] [[Категорија:Геометрија]] [[Категорија:Единици за агол]] [[Категорија:Единици вон SI]] 8w4qk3f00wl5ezet8hjlng7t34epua5 Подлиот јас 2 0 1359633 5579237 5475111 2026-06-20T09:38:55Z Andrew012p 85224 /* */ 5579237 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} [[Податотека:Despicable Me 2 logo.svg|алт=Подлиот јас 2|мини|''Подлиот јас 2'']] '''''Подлиот јас 2''''' ([[англиски]]: ''Despicable Me 2'') — американски [[анимиран филм]] од 2013 година. ==Содржина== Сега кога Гру го остави зад себе злосторничкиот живот за да ги одгледа Марго, Едит и Агнес, Гру, д-р Нефарио и мињоните имаат многу слободно време. Но кога почнува да се приспособува на својата улога како семеен човек од [[Предградие|предградието]], една тајна организација што се бори против злото низ светот му доаѓа на врата. Сега Гру и неговата партнерка Луси Вајлд треба да откријат кој е одговорен за едно впечатливо злосторство и виновникот да го доведат пред лицето на правдата. Меѓутоа, потребен е најголемиот поранешен светски [[злобник]] за да се фати оној што се обидува да го замени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://tvprofil.com/mk/film/2412822/podliot-jas-2 |title=архивска копија |accessdate=2024-12-09 |archive-date=2024-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209175402/https://tvprofil.com/mk/film/2412822/podliot-jas-2 |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.despicable.me/}} {{IMDb title|1690953}} [[Категорија:Филмови од 2013 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски цртани филмови]] [[Категорија:Цртани филмови]] [[Категорија:Комични филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Подлиот јас]] [[Категорија:Филмови на Illumination]] [[Категорија:Анимирани филмови на Универзал Пикчерс]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] [[Категорија:Американски 3D-филмови]] [[Категорија:Американски комедии]] i1adm8dfpc8507dpotg8q5yswh932vp Подлиот јас 3 0 1359635 5579236 5475110 2026-06-20T09:37:15Z Andrew012p 85224 /* */ 5579236 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Infobox film|name=Подлиот јас 3|editing=|budget=75 — 80 милиони долари|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|country={{САД}}|runtime=90 минути|released=30 јуни 2017 г. (САД)<br>29 јуни 2017 г. (Македонија)|distributor=Universal Pictures|studio={{Plainlist| * [[Universal Pictures]]<ref name="insight">{{Cite web |title=Film releases |url=http://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516201033/https://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php |archive-date=2017-05-16 |access-date=2017-02-26 |website=[[Variety Insight]]}}</ref> * [[Illumination (company)|Illumination]]<!-- AS CREDITED IN THE FILM --><ref name=insight/> }}|cinematography=|image=Подлиот јас 3 плакат (МКД).jpg|music={{Plainlist| * Ејтор Перејра * [[Фарел Вилијамс]] }}|starring=[[Стив Карел]]|writer=Синко Пол<br>Кен Даурио|producer={{Plainlist| * Крис Меледандри * Џенет Хили }}|director={{Plainlist| * Пјер Кофин * Кајл Балда }}|caption=Плакатот на македонски јазик|alt=|gross=1,035 милијарди долари|followed_by=''[[Подлиот јас 4]]''|preceded_by=''[[Подлиот јас 2]]''}}'''''Подлиот јас 3''''' ([[англиски]]: ''Despicable Me 3'') — американски [[анимиран филм]] од 2017 година. Премиерата во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[30 јуни]] [[2017]] г., а во [[Македонија]] на [[29 јуни]] истата година. ==Содржина== Новите патешествија на Гру и неговите малечки се предизвикани од појавата на изгубениот брат близнак на Гру, Дру, озвучен од комичарот Стив Карел во изворната верзија. Еден од творците на „[[Саут Парк]]“, Треј Паркер во изворната верзија го озвучува злобникот Балтазар Брат, кој како дете бил ѕвезда, а сега како возрасен е обземен со ликот што бил во 80-тите. Балтазар ќе биде најголемиот непријател на Гру досега.<ref>https://tvprofil.com/mk/film/5081261/despicable-me-3{{Мртва_врска|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.despicable.me/}} {{IMDb title|3469046}} [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски цртани филмови]] [[Категорија:Цртани филмови]] [[Категорија:Комични филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Подлиот јас]] [[Категорија:Филмови на Illumination]] [[Категорија:Анимирани филмови на Универзал Пикчерс]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] [[Категорија:Американски 3D-филмови]] [[Категорија:Американски комедии]] m29g5fdet0wvtf6bmvmd3sburx94dtx Александар Мартулков 0 1361439 5579006 5577982 2026-06-19T18:53:21Z Gurther 105215 Согласно [[Википедија:Кандидати за избрана статија/Александар Мартулков|изгласаното]] 5579006 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|name=Александар Мартулков|image=Alekso Martulkov.jpg|caption=Мартулков во [[1951|1951 г.]]|order2=Пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание на Бугарија]]|term_start2=20 август 1931|term_end2=12 април 1933|monarch2=[[Борис III]]|premier2=[[Александар Малинов]]</br>[[Никола Мушанов]]|order4=Пратеник во [[Влада на Македонија од 1945|Президиумот на Народното Собрание на Македонија]]|term_end4=26 јуни 1946|term_start4=15 април 1945|president4=[[Методија Андонов - Ченто]]|premier4=[[Лазар Колишевски]]|term_start5=1 јануари 1947|term_end5=1952|president5=[[Благоја Фотев]]|premier5=[[Лазар Колишевски]]|nickname=[[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]]|birth_name=Александар Ончев Мартулков|birth_date=[[23 октомври]] [[1878]]|birth_place=[[Велес]], [[Солунски Вилает]], [[Отоманска Империја]]|death_date=[[19 декември]] [[1962]] {{мали|(возр. 84)}}|death_place=[[Софија]], [[Народна Република Бугарија|НР Бугарија]]|parents=[[Пано Мартулков]] и Сава Мартулкова|alma_mater=[[Скопско педагошко училиште]]|awards=[[Орден „За заслуга“ (Бугарија)|Орден „За заслуга“]]</br>[[Илинденска споменица]]</br>[[Орден на заслуги за народот]]|blank2=Дела|data2=''[[Моето учество во револуционерните борби на Македонија]]'' <small>([[Список на литературни дела од Алексо Мартулков|други]])</small>|signature=Потпис на Мартулков.png|predecessor1=|successor1=|order6=Член на [[Уставотворно собрание на Народна Република Македонија|Уставотворното собрание на Македонија]]|term_start6=27 јуни 1946|term_end6=31 декември 1946|president6=[[Димитар Несторов]]|premier6=[[Лазар Колишевски]]}} '''Александар Ончев Мартулков''',<ref group="белешка">Познат и како '''Александар Панов/Иванов Мартулков''' во [[Бугарска историографија|Бугарската историографија]].</ref> познат по псевдонимот '''Бизмарк'''<ref>{{Мирчев|237}}</ref> ([[Велес]], [[23 октомври]] [[1878]] — [[Софија]], [[19 декември]] [[1962]]) — [[Македонци|македонски]] револуционер и политичар. Меѓу првите пропагатори на [[социјализмот]] во [[Македонија]]. Деец на [[Македонската револуционерна организација]] и учесник во [[Илинденското востание]]. Член и раководител на [[ВМРО (Обединета)]] во [[1930-тите]]. Роден во сиромашно работничко семејство, стекнал више образование во [[Скопско педагошко училиште|Скопското педагошко училиште]]. Во [[1894|1894 година]] се приклучил во [[Социјализам|социјалистичкото движење]] со поттик од [[Васил Главинов]]. Како член на [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]], учествувал во [[Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|првото празнување на ден на трудот во Бугарија]]. Во [[1900-ти|1900-тите]] соработувал со [[Велешки револуционерен реон|Велешкиот револуционерен реон]] и [[Иван Наумов Аљабакот|Иван Аљабакот]]. Во [[1906|1906 година]] се преселил во [[Софија]] каде се приклучил во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Учествувал во политичкото управување на Македонија по [[Младотурската револуција]]. За време на [[Првата светска војна]], го основал [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]] каде префрлил македонски борци од српската војска во [[Царството Бугарија]]. Во текот на војната бил секретар на [[Општина Оморани]] и подоцна чиновник во [[Косово и Метохија]]. По војната се приклучил во [[Емигрантски комунистички сојуз|Емигрантскиот комунистички сојуз]] и [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото благотворително братство „Рајко Жинзифов“]]. Во [[1931|1931 година]] бил одбран за пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]], заедно со [[Христо Трајков]]. Во [[1932|1932 година]] почнал со издавањето на весникот ''[[Македонско знаме]]'', [[1933|следната година]] доживеал неуспешен обид на атентат од [[Михајловисти|Михајловистите]]. На [[8 јули]] [[1936|1936 година]], [[Судски процес против ВМРО (Обединета)|го осудиле Мартуков заедно со останатите членови на ЦК на ВМРО (Обединета)]]. Учествувал во [[Народноослободителната борба]]. Во [[1944|1944 година]] се приклучил во [[Президиумот на АСНОМ]] и подоцна во народното собрание на [[НР Македонија]]. Помогнал со спроведување на [[Илинденска пензија|Илинденската пензија]] и подоцна доделување на [[Илинденска споменица|Илинденската споменица]]. Во [[1954|1954 година]] ги објавил неговите спомени насловени ''[[Моето учество во револуционерните борби на Македонија]]''. Во текот на [[1960-тите]], [[Лазар Колишевски]] го изолирал Мартулков од секојдневните политички функции. Незадоволен со режимот, се преселил во [[Народна Република Бугарија]] каде починал. == Животопис == === Потекло и рани години (1894 — 1901) === {{Поврзано|Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|Штрајк против Скопското педагошко училиште|Агитаторска одисеја на Алексо Мартулков|Мартулкови}} Александар Мартулков е роден на [[23 октомври]] [[1878|1878 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Потекнува од сиромашно работничко семејство.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Извори за ослободителната војна и револуција во Македонија 1941-1945: Документи на Комунистичката партија на Југославија и Комунистичката партија на Македонија 1941-1945|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1970|pages=474|author-link=Михајло Апостолски}}</ref> Неговиот татко [[Пано Мартулков|Пано (Онче) Мартулков]] бил [[воденичар]] и деец на [[македонско национално движење|македонското национално движење]]. Поради тоа во [[1867|1867 година]] бил прогонет во [[Дијарбекир]]. Неговата мајка Сава Мартулкова била работник. Неговиот постар брат [[Петар Мартулков]] учителствувал во [[Софија]] со [[Роса Мартулкова|неговата жена]]. Во [[есента]] [[1894|1894 година]] Мартулков се запознал со [[Васил Главинов]], кој го [[Радикализам|радикализирал]] со брошурата ''Студенство и социјализам'' од [[Никола Габровски]].{{Sfn|Станковиќ|2020|p=55}} Под наредба од [[Димитар Благоев]],<ref>{{Наведена книга|url=https://www.strumski.com/books/g_madolev_vasil_glavinov.pdf|title=Васил Главинов - пионер на социјалистическото движение в Македониа и Одринско|last=Мадолев|first=Георги|publisher=Исторически преглед|year=1968|pages=68}}</ref> Главинов основал социјалистичка група со седум члена, меѓу кои биле: Мартулков, [[Ризо Ризов]] и [[Илија Плавев]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2,-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B8|title=Главинов, жесток пропагатор на социјалистичките идеи|last=Печков|first=Петар|date=12 септември 2015|work=ТиРековМиРече}}</ref> Во [[1895|1895 година]] Мартулков се запишал во [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|Велешката прогимназија]]. [[1896|Следната година]] се приклучил во [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]]. Таму се запознал со [[Атанас Раздолов]], [[Димитар Мирасчиев]], Андон Шулев и Стојан Попов.<ref>{{Наведени вести|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/koga-makedoncite-za-prvpat-go-odbelezhaa-1-maj/|title=Кога Македонците за првпат го одбележаа 1 Мај|last=Станковиќ|first=Далибор|date=1 мај 2023|work=[[Нова Македонија]]}}</ref>{{Sfn|Станковиќ|2020|p=56}} За [[Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|првото празнување на ден на трудот во Бугарија]], групата обработиле знаме со геслото „''Ослободувањето на Македонија е дело на Македонците'' — ''[[Македонија на Македонците]]''“. Бугарската полиција го забраниле знамето но Мартулков тајно го однесол.{{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=82}} Во Борисовата градина, Андон Шулев говорел за главните цели на нивната организација.{{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=84}} По настанот, Мартулков се вратил во неговиот мајчин град каде почнал да го шири [[социјализмот]]. Во [[1898|1898 година]], се запишал во [[Скопско педагошко училиште|Скопското педагошко училиште]], таму продолжил со неговата политичка агитација. Под влијание на [[Петар Манџуков]], организирал [[Штрајк против Скопското педагошко училиште|штрајк против училиштето]] во [[мај]] [[1899|1899 година]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=27}}</ref> По настанот бил прогонет од сите училишта под делокруг на [[Бугарската егзархија]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=30-31}}</ref> Неколку месеци живеел со Васил Главинов на [[Булевар „Марија Луиза“ (Софија)|булевар „Марија Луиза“]], [[Софија]].{{Sfn|Станковиќ|2020|p=92}} Во втората половина на 1899 година се вратил во Велес за да собере средства за весникот ''[[Политичка слобода]]''.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=39}}</ref> [[Агитаторска одисеја на Алексо Мартулков|Патувал низ југоисточна Македонија]] каде го спречил влијанието на [[Врховисти|Врховистите]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=41-43}}</ref> Ги употребил тајните патишта на [[Македонската револуционерна организација]] без нивно одобрување.{{Sfn|Станковиќ|2020|p=92}}<ref>{{Наведена книга|url=https://muzejbitola.mk/wp-content/uploads/2016/zbornik_2016_web/10_Branko_Gjorgiev.pdf|title=Тајната патна мрежа на Македонската револуционерна организација во Струмица и Струмичко|last=Ѓорѓиев|first=Бранко|publisher=Национална установа завод за заштита на спомениците на културата и музеј|year=2016|location=[[Битола]]|pages=95|access-date=2026-05-25|archive-date=2023-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402023440/https://muzejbitola.mk/wp-content/uploads/2016/zbornik_2016_web/10_Branko_Gjorgiev.pdf|url-status=dead}}</ref> На [[9 декември]] се вратил во Велес. Во [[1900|1900 година]], за време на [[Велигден]], Мартулков заедно со [[Никола Русински]], Јордан Малезанов и [[Илија Раштанов]] го ограбиле [[Јован Весов]] за 160 [[Турска лира|турски лири]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Македония и Тракия в борба за свобода: Краят на ХIХ - началото на ХХ в Нови док|last=Георгиев|first=Величко|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1995|isbn=9789548187244|location=[[Софија]]|pages=197}}</ref>{{Sfn|Станковиќ|2020|p=93}} По нападот, Русински се иселил во [[Куманово]] додека Мартулков бил затворен во [[Куршумли ан]] за пет месеци. Во меѓувреме, Јордан Малезанов избегал со парите во Софија.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=55-57}}</ref> === Учество во Илинденско востание и Младотурската револуција (1901 — 1912) === [[Податотека:1909 years First Balkan Socialdemocrat conference Belgrade.png|мини|Делегати во Првата балканска социјалнодемократска конференција во [[Белград]], [[1910|1910 г.]]|313x313px]]Во [[1901|1901 година]] се приклучил во [[Македонската револуционерна организација]] под наредба од [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]].{{Sfn|Станковиќ|2020|p=95}} Како дел од [[Скопски револуционерен округ|Скопскиот револуционерен округ]], помогнал со организирање на [[Илинденското востание]] во [[Кумановско|Кумановскиот револуционерен реон]].<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/11/IST-2022.1.08-Sazdovski-N.-Dejnosta-na-MRO-vo-kumanovsko-1895-1903.pdf|title=Дејноста на Македонската револуционерна организација во Кумановско (1895-1903)|last=Саздовски|first=Ненад|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=2022|location=[[Скопје]]|pages=144}}</ref> Ги обновил револуционерните мрежи со останатите региони. Собрал околу 650 [[Турска лира|турски лири]] од градските трговци. Со нив купил 60 [[пушки]] и 20 [[Револвер|револвери]].<ref name=":5" /> За време на востанието, се обидол да се приклучи во четата на [[Никола Дечев]]. Но, под наредба од [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]], се сместил во [[Софија]] со [[Никола Пушкаров]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=79}}</ref> По востанието, Пушкаров му дадол наредба да изврши терористички напад во [[Скопје]] со цел да го привлече вниманието на [[Западна Европа]]. Преку [[Врање]] влегол во [[Вардарска Македонија]] но околиските аскери го уапсиле во [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. Лежел три месеци во затвор. Откако бил ослободен, Кирил Стојанов го известил дека терористичкиот напад бил откажан поради [[Мирцштешки реформи|Мирцштешките реформи]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=79-82}}</ref> Во [[пролетта]] [[1904|1904 година]], влијанието на [[Странски пропаганди во Македонија|странските пропаганди во Македонија]] се засили. [[Јован Бабунски]], [[Стефан Димитров]],{{Sfn|Аврамов|1929|p=28}}{{Sfn|Аврамов|1929|p=40}} [[Иван Наумов Аљабакот]]{{Sfn|Каровски|2013|p=91}} и [[Глигор Соколов|Глигор Соколовиќ]] се сместиле во градот.{{Sfn|Аврамов|1929|p=54-56}}{{Sfn|Каровски|2013|p=91}} Мартулков се приклучил во четата на Аљабакот и учествувал во борбата против чифлигарот Етим Мустафа во [[Јасеново]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=648533|title=ВМОРО и надзора над стопанския живот в Македония и Одринско (до навечерието на Балканските войни)|last=Александрова|first=Елена|publisher=Историческо бъдеще|year=2017|pages=170}}</ref> Во [[1905|1905 година]] се вратил во [[Велес]]. Неколку месеци подоцна се преселил во Софија. По патот се запознал со [[Даме Груев]] во [[Кнежје]].<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=129-132}}</ref> Во Софија страдал од [[туберкулоза]] и неговиот состанар [[Александар Антонов]] се самоубил. Во [[1906|1906 година]] се приклучил во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]] и ги поткрепил тесните социјалисти, предводени од [[Димитар Благоев]]. Во [[1907|1907 година]] се запознал со [[Георги Димитров]] при штрајк на железничките работници.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=141-144}}</ref> Истата година Мартулков се обидол да се врати во Вардарска Македонија преку [[Ќустендил]] со четата на [[Крсто Б'лгаријата]], но по патот [[Врховизам|врховиститите]] ги нападнале.<ref name=":8">{{Наведена книга|url=http://www.makedonika.mk/ShareBook.aspx?id=10791|title=Пере Наумов Тошев|last=Миноски|first=Михајло|publisher=Македонска литера|year=2013|isbn=978-9989-622-98-4|location=[[Скопје]]|pages=208-209|author-link=Михајло Миноски}}</ref> По [[Младотурската револуција]], Мартулков бил амнестиран и се вратил во Велес. Заедно со [[Радикална-реформска струја|прогресивната струја на ВМОРО]] учествувал во управувањето на Македонија. Во [[септември]] [[1908|1908 година]], заедно со [[Васил Главинов]], го основале просветното друштво ''Класно единство'' со 20 члена.<ref>{{Наведена книга|url=|title=За работничкото движење во Македонија до Балканската војна|last=Зографски|first=Данчо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1950|location=[[Скопје]]|pages=219|author-link=Данчо Зографски}}</ref>{{Sfn|ПА II|2009|p=1240}} Истата година биле спроведени локални избори каде [[Ризо Ризов]] бил назначен за градоначалник на Велес а Мартулков за чиновник.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=186-187}}</ref> Во [[1909|1909 година]] Мартулков бил назначен за селски учител во [[Нежилово (Велешко)|Нежилово]]. Таму одржал говор каде ја критикувал [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].{{Sfn|Аврамов|1929|p=171}} Истата година, околу [[Велигден]], [[Абдул Хамид II]] организирал контра државен удар во [[Истанбул]]. [[Младотурци|Младотурците]] побарале помош од [[Јане Сандански]] и неговата чета. Мартулков учествувал во Цариградскиот поход.{{Sfn|Влахов|1947|p=113}} По борбата, [[Димитар Мирасчиев]] го пречекал во [[Солун]] каде се запознал со [[Димитар Влахов]]. Во [[1910|1910 година]] бил меѓу делегатите во првата балканска социјалнодемократска конференција во [[Белград]] заедно со [[Душан Цекиќ]]. За претседател на седницата бил изгласан Васил Главинов. Околу [[1911]]-[[1912|1912 година]] военополитичките односи меѓу [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и [[Отоманското Царство]] се влошиле.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=231-232, 234-235}}</ref> === Балканските војни и Првата светска војна (1912 — 1918) === {{Поврзано|Комитет на дезертери|Општина Оморани}}[[Податотека:Извештај за дезертскиот комитет на Мартулков.png|мини|233x233px|Извештај од министерството за надворешни работи на Србија за [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]], [[1914|1914 г.]]{{Sfn|Ѓоргиевска|2019|p=154}}]]Со почетокот на [[Првата балканска војна]], српската војска влегла во [[Велес]] на [[23 октомври]].{{Sfn|Малковски|2023|p=78}} Новата српска администрација, предводена од Давид Димитријевиќ, го назначиле Мартулков за градоначалник.{{Sfn|Малковски|2023|p=79-80}} Мартулков учествувал во средби со претставници од [[Црна рака (Србија)|Црна рака]] како генералот Поповиќ и Стаиќ.{{Sfn|Малковски|2023|p=82-84}} Во [[ноември]] поднесол отставка и се преселил во [[Штип]] каде се запознал со [[Ефрем Чучков]] и [[Ефтим Спространов]]. Петко Пенчев се обидол да формира бугарска општина во Велес но Мартулков се спротивставил со одлуката.{{Sfn|Малковски|2023|p=85-86}} Во [[1913|1913 година]], [[Димитрија Чуповски]] организирал [[Македонска конференција (1912)|Општамакедонска конференција]]. Меѓу делегатите биле: [[Петар Поп Арсов]], Крум Зографов, [[Иван Поп Јорданов]] и Мартулков.{{Sfn|ПА II|2009|p=848}}{{Sfn|ПА II|2009|p=1079-1080}} Пратиле апел до [[Лондонски договор (1913)|Лондонската конференција]] за автономна Македонија во склоп на [[Отоманското Царство]]. За време на [[Втората балканска војна]], Мартулков помогнал со пандемијата на [[колера]] во Штип.{{Sfn|Ѓоргиевска|2019|p=111}} По војните се запишал за педагошки курс во [[Белград]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Македонија во војните 1912-1918, прилози од научниот собир одржан во МАНУ на 16 и 17 ноембри 1988 година|last=Катарџиев|first=Иван|publisher=[[МАНУ]]|year=1991|location=[[Скопје]]|pages=347|author-link=Иван Катарџиев}}</ref> Со почетокот на [[Првата светска војна]], Мартулков се вратил во [[Скопје]]. Таму заедно со [[Јордан Шурков]], [[Михаил Николов|Мишо Николов]] и [[Георги Богданов]] го основале [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]]. Главен цел на комитетот било да префрлат македонски дезертери од српската војска во [[Царството Бугарија]]. Во текот на [[1914|1914 година]], комитетот се проширил низ [[Источна Македонија]]. Главни центри биле во [[Делчево]], [[Радовиш]], Штип и [[Пехчево]].{{Sfn|Малковски|2023|p=108}} Успешно префрлиле околу 2.500 војници.{{Sfn|Ѓоргиевска|2019|p=100}} Комитетот дејствувал сѐ до [[Божик|Божиќ]] [[1915|1915 година]], кога поголем дел од раководството биле уапсани.{{Sfn|Малковски|2023|p=110}} Неколку месеци подоцна Бугарија најавила војна против Србија и за кратко време ја [[Бугарска окупација на Србија (Прва светска војна)|окупирале Вардарска Македонија]]. Шурков и Мартулков биле интернирани во [[Струга]] но подоцна биле ослободени од бугарската администрација. Во [[1916|1916 година]],<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=307-310}}</ref> со поттик од Орце Андов, Мартулков се вработил како секретар на [[Општина Оморани]].<ref>{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/handle/20.500.12188/23028|title=Зошто и како беа интернирани крушевските Власи за време на Првата светска војна?|last=Минов|first=Никола|publisher=[[УКИМ]]|year=2017|pages=133}}</ref> [[1917|Следната година]] се вработил како чиновник во [[Приштина]] заедно со [[Ризо Ризов]] и [[Димитар Влахов]]. По поразот на [[Бугарска армија|Бугарската војска]] во [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]], државните чиновници во [[Косово и Метохија]] евакуира во [[Софија]]. Мартулков бил назначен за градоначалник на [[Урошевац]], но тој никогаш не ја прифатил функцијата. Заедно со [[Петар Ацев]] и [[Ѓорче Петров]] преку [[Гнилане]], [[Ниш]] и [[Пирот]] се преселиле во Бугарија.<ref>{{Harvnb|Мартулков|1954|p=327-337}}</ref> === Меѓувоен период (1918 — 1941) === {{Поврзано|Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Емигрантски комунистички сојуз|Македонско знаме (1932 — 1934)}} [[Податотека:Makedonsko Zname 14 June 1932.png|мини|318x318пкс|Извадок од [[Македонско знаме (1932 - 1934)|весникот ''Македонско знаме'']]]] [[Податотека:Гоцевата дружина во 1938 година.jpg|мини|317x317пкс|Собор на македонските Илинденци на [[4 мај]] [[1938|1938 година]], по повод 35-годишнината од [[Битка кај Баница|смртта на Делчев]]. Петте личности најнапред се (лево кон десно): Мартулков, [[Руша Делчева]], [[Туше Делииванов]], [[Михаил Чаков]] и [[Митко Зафировски]]. ]] Во [[1918|1918 година]] бил одликуван со [[Орден „За заслуга“ (Бугарија)|бронзов орден „За заслуга“]], поради неговото учество во [[Илинденското востание]].<ref>[https://wars.archives.bg/thumbnail_lists/image=/09_40_1_335_108_gr.jpg ДВИА, ф. 40, оп. 1, а.е. 335, л. 108]</ref> Во [[Царството Бугарија]] почнала внатрешна борба меѓу [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]]. Во [[1919|1919 година]], Мартулков и [[Христо Калајџиев]] се приклучиле во [[Емигрантски комунистички сојуз|Емигрантскиот комунистички сојуз]] — огранок на [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Илинден и Илинденските традиции|last=Димовски-Цолев|first=Ѓорги|publisher=Развиток|year=1979|pages=158|author-link=Ѓорги Димовски-Цолев}}</ref> [[1920|Следната година]], Мартулков го претставил [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото благотворително братство]] во Вториот велики собор на [[Сојуз на македонските емигрантски организации]].<ref>{{Наведени вести|url=https://digital.libplovdiv.com/bg/view/649941d900ab5c4ba8730ee0?q|title=Братствата осѫждатъ отцѣпницитѣ|date=9 декември 1920|work=Македония}}</ref> Истата година, комунистичкиот сојуз ја отфрлиле доктрината за автономија на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Одринско]] и го прифатиле ставот за основање на [[Независна Македонија|независна македонска држава]] како идна членка во [[Балканска федерација|Балканската федерација]].<ref>{{harv|Мартулков|1954|p=345-348}}</ref> Во [[1922|1922 година]], Бугарската комунистичка партија го пратиле Мартулков во [[Пиринска Македонија]] за да остварил контакт меѓу македонските социјалисти и дејци од [[ВМРО (Автономисти)]], предводена од [[Тодор Александров]]. Во [[1924|1924 година]], со [[Мајски манифест|Мајскиот манифест]], односите меѓу БКП и ВМРО (Автономисти) се подобриле.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Македонското прашање во документите на Коминтерната, ч.1. 1923-1925 г.|last=Поповски|first=Владо|publisher=Гурга|year=1999|pages=256|author-link=Владо Поповски}}</ref> Според договорот Мартулков имал должност да се врати во поранешниот [[Скопски револуционерен округ]] но [[Александар Цанков]] им забранил. [[Убиство на Тодор Александров|Неколку месеци подоцна Александров бил ликвидиран]] и [[Иван Михајлов]] бил назначен за претседател на ВМРО (Автономисти).<ref>{{harv|Мартулков|1954|p=363-368}}</ref> Истата година е основана [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Обединета)|ВМРО (Обединета)]] под раководство на [[Владимир Поп Томов]], [[Симеон Кавракиров]], [[Димитар Влахов]], [[Ризо Ризов]] и други.<ref>{{Наведени вести|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/simeon-kavrakirov-revolucionerot-koj-zagina-za-obedinuvanje-na-makedoncite/|title=Симеон Кавракиров, револуционерот кој загина за обединување на Македонците|last=НМ|date=14 јуни 2023|work=[[Нова Македонија]]}}</ref>{{Sfn|Влахов|1947|p=40}} Во [[1931|1931 година]] биле спроведени [[Парламентарни избори во Бугарија (1931)|парламентарни избори во Бугарија]] каде Мартулков и [[Христо Трајков]] биле изгласани за пратеници од [[Петричко]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Време за зреење, македонското национално прашање меѓу двете светски војни (1919-1930)|last=Катарџиев|first=Иван|publisher=Култура|year=1977|pages=118|author-link=Иван Катарџиев}}</ref>{{Sfn|Влахов|1947|p=12}} Во новата влада на [[Никола Мушанов]], Мартулков и Трајков биле претставници од Работничката партија.<ref group="белешка">За да ги надминат тогашните забрани, [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]] го употребиле името „''Работничка партија''“.</ref> Во [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание]], Мартулков редовно барал решение за [[македонското прашање]]. Во [[1932|1932 година]] [[Михајловисти|михајловистите]] го киднапирале Кавракиров, поради тоа Мартулков почнал со издавањето на весникот ''[[Македонско знаме (1932 - 1934)|Македонско знаме]]''. Во весникот го критикувал Михајлов. На [[12 јануари]] [[1933|1933 година]] доживеал неуспешен обид на атентат од Михајловистите.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Одбрани дела во шест книги: Македонското национално движење|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Наша книга|year=1986|pages=276|author-link=Данчо Зографски}}</ref> Според весникот „Класовна борба“ — ВМРО (Автономисти) сакале да го убијат Мартулков како резултат на неговите [[Македонство|промакедонски став]].<ref>{{Наведени вести|url=https://digital.libplovdiv.com/bg/view/6703e1354e1782e2cca3da46?q%3Acontent=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8A&q%3Afts=content,mapped,meta&_x=content|title=Македонскитѣ убийства|last=|date=20 јануари 1933|work=Класовна борба}}</ref> По неуспехот на атентатот, на [[24 јануари]], михајловистите го ликвидирале Христо Трајков.<ref>{{harv|Мартулков|1954|p=377}}</ref> Мушанов најавил строги мерки против ВМРО (Автономисти). Следниот месец го уапсиле [[Петар Шанданов]]. Поради тоа, организацијата отстапила од [[Софија]] и се сместиле во [[Пиринска Македонија]]. На [[13 април]] [[1933|1933 година]] Мартулков е отстранет од неговата функција како пратеник, веројатно како резултат на неговите промакедонски ставови и критики спрема бугарската влада.<ref>{{Наведени вести|url=https://digital.libplovdiv.com/bg/view/64a7dc4d00ab5c4ba8737423?q%3Acontent=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8A&q%3Afts=content,mapped,meta&_x=content|title=Решение за отнемане мандата на народнитѣ представители отъ парламентарната група на Работническата партия в България|last=Министерство за правосудство|date=13 април 1933|work=Държавен вестник}}</ref> По државниот удар на [[Кимон Георгиев]], ВМРО (Автономисти) била укината и го забраниле издавањето на весникот ''Македонско знаме'', врз основа на [[Закон за заштита на државата на Царство Бугарија|законот на заштита на државата]]. На [[8 јули]] [[1936|1936 година]], бил [[Судски процес против ВМРО (Обединета)|спроведен значаен судски процес против дејци од централниот комитет на ВМРО (Обединета)]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=835406|title=Националноосвободителното движение на македонските българи (19 май 1934 - 1941 г.)|last=Мичев|first=Добрин|publisher=Македонски преглед|year=1996|pages=59}}</ref> За време на судскиот процес Мартулков јавно се декларирал како Македонец.<ref group="белешка">Во неговите спомени ({{harv|Мартулков|1954|p=380}}), за судскиот процес истакнал: ''„Бевме уапсани поголемиот дел од раководството на „Обединатата“. На судењето 1936 г. сите се изјавивме пред судот дека по народност сме Македонци.“'' Според [[Бугарска историографија|Бугарската историографија]], Мартулков се декларирал како [[Бугарин]].</ref> Поради тоа бил казнет 5 години. Со промени во администрацијата, [[1937|следната година]] бил амнестиран и му помогнал на [[Венко Марковски]] со издавањето на ''[[Огинот]]''.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=677174|title=Спомени за Павел Шатев|last=Марковска|first=Филимена|publisher=Македонски преглед|year=2007|pages=103}}</ref> === Втората светска војна и последни години (1941 — 1962) === {{Поврзано|Апел до Македонците во Бугарија (1944)|Крсто Поле (логор)|Алексо Мартулков во второто заседание на АСНОМ}} [[Податотека:Appeal to the Macedonians in Bulgaria 1944.jpg|мини|339x339px|[[Апел до Македонците во Бугарија (1944)|''Апел до Македонците во Бугарија'']], меѓу потписниците бил Мартулков.]] Мартулков бил против [[Бугарија во Втората светска војна|фашистичкиот режим на Бугарија]], поради тоа учествувал во [[Народноослободителната борба]]. На [[22 декември]] [[1941|1941 година]], заедно со [[Павел Шатев]], се обидол да се врати во [[Прилеп]] каде биле [[НОВМ|Македонските партизани]], но [[Бугарска војска|бугарската војска]] го уапсиле во [[Скеча]]. Таму го задржиле до [[24 март]] [[1942|1942 година]]. Според еден полициски извештај за Мартулков и Шатев: „''оделе во гр. Прилеп, каде што ги организирале акциите кои [[Ден на востанието на Македонија|неодамна се спроведоа во градот]]''“.{{Sfn|Тодоровски|2013|p=254}}{{Sfn|Тодоровски|2013|p=256}} Го вратиле Мартулков во [[Софија]]. Учествувал во [[Народноослободителна борба во Пиринска Македонија|Народноослободителното движење во Пиринска Македонија]] и бил во контакт со [[Никола Вапцаров]] и [[Антон Попов]] пред нивното стрелање. Во [[1943|1943 година]] бил уапсан поради неговото членство во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Заедно со [[Тодор Павлов]], [[Христо Калајџиев]] и [[Ангел Динев]] бил интерниран во [[Крсто Поле (логор)|логорот „Крсто Поле“]], [[Западна Тракија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.2.07.-Kartov-V.-Opshtestveno-politichkata-dejnost-na-Angel-Dinev-vo-internacija-i-koncentracionite-logori-na-fashistichka-Bugarija.pdf|title=Македонската патриотска дејност на Ангел Динев во интернација и концентрационите логори на Фашистичка Бугарија (1940-1944)|last=Картов|first=Владимир|publisher=Здружение на историчари на Македонија|year=1981|pages=70|author-link=Владимир Картов}}</ref> Останал во логорот сѐ до [[септември]] [[1944|1944 година]], кога [[Татковински фронт (Бугарија)|Татковинскиот фронт]] организирале државен удар против владата на [[Александар Цанков]]. По државниот удар, [[Президиумот на АСНОМ]] ги пратиле [[Светозар Вукмановиќ]] и [[Лазар Колишевски]] во Софија каде се консултирале со [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]]. Истовремено, 29 потписници меѓу кои биле Мартулков, Шатев, Калајџиев, [[Туше Делииванов]] и [[Михаил Герџиков]] — [[Апел до Македонците во Бугарија (1944)|објавиле апел насочен кон македонскиот народ, Комунистичката партија на Југославија и АСНОМ]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=684974|title=БКП и македонският въпрос след Втората световна война. Разпадане на бежанските организации|last=Гребенаров|first=Александар|publisher=Епохи|year=2013|pages=125}}</ref> За префрлување на македонските социјалисти од Софија во Македонија помогнала [[Илинденската организација]]. На [[26 октомври]] 1944 година, Мартулков се сместил во [[Горно Врановци]] каде [[27 октомври|следниот ден]] бил кооптиран за член на АСНОМ.<ref>{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/5075009|title=АСНОМ, документи од Првото и Второто заседание на АСНОМ|last=Тодоровски|first=Миле|publisher=[[Архив на Македонија]]|year=1984|location=[[Скопје]]|pages=326-327}}</ref> По [[ослободувањето на Скопје]], Мартулков учествувал во [[Антифашистичко собрание на народното ослободување на Македонија#Второ заседание на АСНОМ|Второто заседание на АСНОМ]]. За време на седницата, Мартулков побарал [[Густав Влахов]] да биде кооптиран за член на АСНОМ.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Документи, Том 1, Книга 6|last=Христов|first=Александар|publisher=[[Архив на Македонија]]|year=1984|pages=131-132}}</ref> По настаните, во [[1951|1951 година]] Мартулков истакнал: „''Кога се вратив во 1945 година и го погледнав [[Скопје]] — за мене тоа беше нов град кој на незамислив начин толку брзо се надуе.“''<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp%7Cissue:UB_00064_19511021%7Cpage:3%7Cquery:%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2 Скопске слике и Контрасти] (1951) в. „''Борба''“, бр. 250</ref> По [[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|ослободувањето на Македонија]], Мартулков бил кооптиран за член на [[Македонското собрание|Народното собрание на НР Македонија]]. Истовремено се приклучил во [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]] и учествувал во културната автономија на [[Пиринска Македонија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=797760|title=Списък на членовете на Македонския научен институт (1923-1947)|last=Мичев|first=Добрин|publisher=Македонски преглед|year=1947|location=[[Софија]]|pages=178}}</ref> На [[2 јануари]] [[1945|1945 година]] повторно се вратил во Софија каде се консултирал со останатите претставници на македонската емиграција.<ref>{{Наведена книга|url=https://ini.ukim.mk/documents/103/Sluzba_za_drzavna_bezbednost.pdf|title=Документи за сојузната и за македонската служба за државна безбедност|last=Симоновски|first=Александар|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2021|location=[[Скопје]]|pages=35}}</ref> [[Февруари|Следниот месец]] морал да го води првиот слободен конгрес на македонската емиграција во Бугарија но поради неговото здравје Павел Шатев го заменил.{{Sfn|Тодоровски|2013|p=87}} Кон крајот на годината, [[Васил Ивановски]] се пожалил кај [[Георги Димитров]] дека Мартулков бил злонамерно изолиран и предвремено пензиониран.<ref>{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=797478|title=Как се изгражда и утвърждава свободната Македонска република в Югославската федерация (1944-1948)|last=Ангелов|first=Веселин|publisher=Македонски преглед|year=1998|pages=68}}</ref> На [[17 февруари]] [[1946|1946 година]] Мартулков учествувал во основачката седница на [[Здружението на новинари на Македонија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://znm.org.mk/wp-content/uploads/2025/06/19.02.2025-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B3%D0%B8-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Новинарот ги брани принципите на слободата|last=Станковиќ|first=Далибор|date=19 февруари 2025|work=[[Нова Македонија]]}}</ref> По повод на 43-годишната од [[Битка кај Баница|смртта на Гоце Делчев]], Мартулков оддржал говор во Скопје кон 20.000 гости, меѓу кои бил сестрата на [[Гоце Делчев]].<ref>{{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ59(2006)/GZ59.17.%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0,%20%D0%94.%20-%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0,%20%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%201944-1953.pdf|title=Политиката, идеалогијата и македонската историографија 1944-1953 г.|last=Петреска|first=Даниела|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2006|pages=203}}</ref> Следните месеци се приклучил во [[Уставотворно собрание на Народна Република Македонија|Уставотворното собрание]] и бил назначен за претседател на [[Илинденска пензија|Комисијата за Илинденска пензија]].<ref>{{Cite book|url=https://www.scribd.com/document/617912810/%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98-%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%94%D0%9E%D0%A8%D0%A2%D0%92%D0%90-1-1-%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%9F%D0%88%D0%95-2016|title=Илинденски сведоштва|last=Дамјановска|first=Јасминка|publisher=[[Државен архив на Република Македонија]]|year=2016|volume=1|p=10}}</ref> На [[8 октомври]] 1946 година помогнал со преносот на моштите на Гоце Делчев во [[Црква „Св. Спас“ - Скопје|црквата „Свети Спас“]].<ref>[https://gd.archives.bg/items/show/765#?c=&m=&s=&cv=&xywh=49%2C698%2C1537%2C796 ЦДА, фонд КМФ 23-01, инв. № 830/146, лист 156-157]</ref> [[Податотека:Говор на Мартулков за обединувањето на Пирин со Македонија.pdf|мини|Говорот на Мартулков во [[Уставотворно собрание на Народна Република Македонија|Уставотвнорото собрание]] за обединување на [[Пиринска Македонија]] со [[НР Македонија]].]] На [[26 декември]] 1946 година, Мартулков протестирал пред останатите пратеници на собранието. Побарал [[Устав на НР Македонија (1946)|новиот македонски устав]] да ја припои Пиринска Македонија со НР Македонија. Во неговиот говор истакнал: „''Не знам каква територија имаат на ум нашите другари во Бугарија. Ако зборуваме за Пиринска Македонија, Вардарска Македонија и Егејска Македонија во нивните географски граници — тоа е територијата на македонскиот народ! Македонското прашање и прашањето за Македонија е дело само за македонскиот народ!''“.<ref>{{Наведена книга|title=Авнојска Југославија и Македонското национално прашање (1943-1946)|last=Миноски|first=Михајло|publisher=Менора|year=2000|isbn=9989632707|location=[[Скопје]]|pages=[[s:Алексо Мартулков/Говор во Уставотворното собрание (1946)|329]]|author-link=Михајло Миноски}}</ref> За говорот, Шатев го известил Георги Димитров при неговиот престој во [[Белград]]. Откако открил, Димитров се пожалил кај [[Јосип Броз Тито]]. Поради тоа на [[10 јануари]] [[1947|1947 година]] Колишевски го забранил нејзиното објавување во весникот ''[[Нова Македонија]]''.<ref>{{Наведена книга|title=Авнојска Југославија и Македонското национално прашање (1943-1946)|last=Миноски|first=Михајло|publisher=Менора|year=2000|isbn=9989632707|location=[[Скопје]]|pages=[[s:Извештај за забрана за објавување говорот на Мартулков во Уставотворното собрание|331-332]]|author-link=Михајло Миноски}}</ref> На [[5 јуни]] [[1950|1950 година]], за време на седмото редовно заседание на Народното собрание, Мартулков поднесол барање за [[Илинденска споменица|орден за залуги во Илинденското востание]].<ref>{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/60150277|title=Илинденската споменица|last=Топузовски|first=Кочо|publisher=Панили|year=2023|isbn=9786082540795|location=[[Скопје]]|pages=67-68|author-link=Кочо Топузовски}}</ref> На [[20 јули]] [[1951|1951 година]], Мартулков бил награден со Илинденската споменица, број 438 како дел од [[Град Скопје|градскиот народноослободителен одбор Скопје]].<ref>ДАРМ, Ф. 159, К. 42</ref> Во [[1954|1954 година]], со помош од [[Ѓорѓи Абаџиев]], [[Институтот за национална историја]] ги објавиле спомените на Мартулков насловени ''[[Моето учество во револуционерните борби на Македонија]]''. Книгата е дел од серијалот [[Материјали за македонската национал-револуционерна историја (едиција)|''Материјали за македонската национал-револуционерна историја'']].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Турски документи за македонската историја|last=[[Институт за национална историја]]|publisher=Научен Институт за национална историја на македонскиот народ|pages=191}}</ref> За време на [[Информбирото и Македонија|периодот на Информбирото]], претставници на [[Македонство|промакедонската струја во Југославија]] постепено биле изолирани и подоцна отстранети од нивната политичка функција. Мартулков бил безволно пензиониран и сместен во Скопје. Во текот на [[1950-тите]] редовно патувал во [[Софија]]. Во [[1957|1957 година]] Мартулков бил на интервју со старозагорското списание ''Участие'' за активностите на Богдан Баров во [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%A3%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B5/70TlAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E1957%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E1957%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Участие|last=Периодично издание на писателите от Стара Загора.|publisher=ИПК „Ариел"|year=1996|location=[[Стара Загора]]|pages=50}}</ref> Незадоволен со режимот, во [[1959|1959 година]] се преселил во [[Народна Република Бугарија]] каде почнал да прими државна пензија.<ref>[https://www.strategy.bg/bg/pris/archive/legal-information/razporezdaniia/86533 №1890/1959]</ref> Ги поминал последните години изолиран во Софија каде починал на [[19 декември]] [[1962|1962 година]]. == Книжевни дела == {{Поврзано|Список на литературни дела од Алексо Мартулков}} [[Податотека:За Гоцета Делчев од Мартулков.png|мини|252x252px|Исечок од статијата ''[[Список на литературни дела од Алексо Мартулков#За Гоцета Делчев|За Гоцета Делчев]]'' во книгата ''Гоце Делчев во спомените на современиците'' на [[Христо Андонов Полјански]].]] По [[Втората светска војна]], Мартулков се вратил во [[Вардарска Македонија]] каде се приклучил во [[Президиумот на АСНОМ]]. Во [[1945|1945 година]] се преселил во [[Скопје]] по [[Ослободување на Скопје|нејзиното ослободување]]. Меѓу [[1940-тите]] и [[1950-тите]] Мартулков напишал повеќе статии и брошури посветени на [[Социјализам|социјалистичкото движење]] во [[Македонија]]. Во [[1946|1946 година]] ја објавил статијата ''[[Развитокот на социјалистичката мисла пред Илинденското востание]]'' во весникот „Трудбеник“, година II, број 35.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Илинденски зборник, 1903-1953|last=[[Љубен Лапе|Лапе, Љубен]]|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1953|pages=302}}</ref> Истата година ја објавил брошурата ''[[Врховизмот и борбата на Внатрешната револуционерна организација против него]]'', каде го разгледал развојот на [[Врховизам|врхивизмот]] и нејзинот однос со [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Внатрешната македонска револуционерна организација и неоврховизмот, 1904-1908|last=[[Манол Пандевски|Пандевски, Манол]]|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1983|pages=22}}</ref> Во весникот „[[Нова Македонија]]“ објавил статија насловена ''За Гоцета Делчев''. [[Христо Андонов Полјански|Христо Андонов-Полјански]] објавил исечок од статијата во неговата книга за [[Делчевологија]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Гоце Делчев во спомените на современиците|last=[[Христо Андонов Полјански|Андонов Полјански, Христо]]|first=|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1963|isbn=|pages=298}}</ref> Подоцна ја објавил брошурата ''За положбата по Илинденското востание'' каде ги разгледал грешките при организирање на [[Илинденското востание]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Грчката политика спрема Македонија во втората лоловина на XIX век и почетокот на XX век, вооружени, пропаганди, дипломатски и други антимакедонски акции и борбата против нив на теренот|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1973|pages=301}}</ref> Според Мартулков, основањето на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] било меѓу првите грешка на организацијата. [[Податотека:Моето учество во револуционерните борби во Македонија.jpg|мини|331x331пкс|Мемоарите на Мартулков.]] Во [[1954|1954 година]], [[Институтот за национална историја]] ја објавиле автобиографијата на Мартулков насловена ''[[Моето учество во револуционерните борби на Македонија]]''. Делото претставува првата оригинална мемоарска литература во [[Народна Република Македонија]].{{Sfn|Каровски|2013|p=91}} Претходните дела биле на [[Љубомир Милетиќ]] преведени во [[македонски јазик]].{{Sfn|Каровски|2013|p=18}} Неговата автобиографија го опфаќа периодот од [[1894|1894 година]] до [[1 септември]] [[1939|1939 година]]. Нема податоци кога Мартулков ја напишал книгата. [[Ѓорѓи Абаџиев]] објавил исечок од неговите спомени во [[1952|1952 година]].<ref>{{Наведена книга|url=|title=Материјали за македонската национал-револуциона историја|last=Абаџиев|first=Ѓорѓи|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1952|pages=1-5|author-link=Ѓорѓи Абаџиев}}</ref> Додека во [[1950|1950 година]], [[Данчо Зографски]] забележал дека во [[Државниот архив на Македонија]] имало необјавен ракопис од Мартулков без датум.<ref>{{Наведена книга|url=|title=За работничкото движење во Македонија до Балканската војна|last=[[Данчо Зографски|Зографски, Данчо]]|publisher=[[Институт за национална историја|Институт за национална историја на македонскиот народ]]|year=1950|pages=327}}</ref> Според историчарот [[Јусуф Хамза]], во скопските архиви имало необјавено дело на Мартулков насловено ''Спомени од втората половина на XIX век до 1912'', кое најверојатно било припоено со неговиот мемоар при редакција.<ref>{{Наведена книга|url=|title=Младотурската Револуција Во Османската Империја|last=Хамза|first=Јусуф|publisher=Логос-А|year=1995|isbn=9789989601217|location=[[Скопје]]|pages=407|author-link=Јусуф Хамза}}</ref> Во неговата книга, Мартулков го разгледува [[Македонско национално движење|македонското национално движење]] во перспектива на македонските социјалисти. Претежно се занимава со социјалистичките дејства во Вардарска Македонија и [[Велес]]. Дискутира за неговиот активизам за правата на [[македонската емиграција во Бугарија]].{{Sfn|Каровски|2013|p=91}} За автобиографијата, Абаџиев истакнал: „''Напишани со жив и увлекателен јазик, мемоарите на Алексо Мартулков не се само објект за историкот, но претставуваат интересно четиво и за поширок круг читатели''.“ Александар Каровски ја критикувал нејзината слаба хронологија: „''Очигледно има проблем да се сети на настаните, па некои ги прекинува или ги поврзува со други“''.{{Sfn|Каровски|2013|p=91}} Одредени податоци наведени во автобиографијата се целосно бесмислени. Мартулков го згрешил датумот на раѓање, смрт и професија на неговиот постар [[Петар Мартулков|брат Петар]]. Татко му го именувал како Онче покрај тоа што се викал [[Пано Мартулков|Пано]]. Згрешил со хронолошкото датирање на [[Првиот Устав на Македонската револуционерна организација|првиот устав на Македонската револуционерна организација]]. Покрај тоа, во неговите спомени Мартулков гордо го истакнува неговиот [[Македонство|македонски идентитет]] и како [[Македонците]] се ниту [[Грци]], [[Бугари]] или [[Срби]]. == Забелешки == {{reflist|group=белешка}} == Наводи == {{reflist|3}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/7522/1/dstankovic2020.pdf|title=Социјалистите во македонското револуционерно движење, 1893-1912|last=Станковиќ|first=Далибор|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2020|location=[[Скопје]]}} * {{Cite book|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/01/IST-1973.1.08-Andnov-Poljanski-H.-Okolu-ucestvoto-na-makedonskite-socijalisti-na-Prvomajskite-demonstracii-vo-Sofija-vo-1896-g..pdf|title=Околу учеството на Македонските социјалисти на Првомајските демонстрации во Софија во 1896 година|last=Андонов Полјански|first=Христо|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1973|location=[[Скопје]]|author-link=Христо Андонов Полјански}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/bmark/sa/index.html|title=Революционни борби въ Азоть (Велешко) и Порѣчието|last=Аврамов|first=Стефан|publisher=[[МНИ|Македонски Наученъ Институтъ]]|year=1929|location=[[Софија]]|author-link=Стефан Аврамов}} * {{Наведена книга|url=https://cdn.sanity.io/files/k83840p7/production/adbb77a2aef1fb39ba8622a05495092c6b542cfb.pdf|title=Моето учество во револуционерните борби на Македонија|last=Мартулков|first=Алексо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1954|editor-last=Абаџиев|editor-first=Ѓорѓи|editor-link=Ѓорѓи Абаџиев|series=[[Материјали за македонската национал-револуционерна историја (едиција)|Материјали за македонската национал-револуционерна историја]]|location=[[Скопје]]|author-link=Алексо Мартулков}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/handle/20.500.12188/1910|title=Мемоарската литература како извор за историјата на Македонската Револуционерна Организација|last=Каровски|first=Александар|publisher=[[УКИМ]]|year=2013|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf|title=Македонска енциклопедија, том I|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА I|2009}}}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf|title=Македонска енциклопедија, том II|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА II|2009}}}} * {{Наведена книга|url=https://alba-books.com/%D0%93%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B8-1945-1947-%D0%9D%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8j%D0%B0-1947-[%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%8A%D1%80-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2]-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80|title=Говори и статии, 1945-1947|last=Влахов|first=Димитар|publisher=Државно книгоиздателство на Македонија|year=1947|location=[[Скопје]]|author-link=Димитар Влахов}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/59627013|title=Велес за време на Балканските и Првата светска војна: (1912-1918)|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2023|isbn=978-608-4981-10-7|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/handle/20.500.12188/1875|title=Петар Поп Арсов (1868-1941): Прилог кон проучувањето на македонското националноослободително движење|last=Ѓорѓиев|first=Ванчо|publisher=[[УКИМ]]|year=1995|location=[[Скопје]]|author-link=Ванчо Ѓорѓиев}} * {{Наведена книга|url=https://мна.мкд/wp-content/uploads/02%D0%91-%D0%97%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%9A%D0%98/%D0%91I-%D0%9A%D0%9D%D0%98%D0%96%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%90/%D0%9101-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8/%D0%911.1-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%98%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA/2012-2013_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB-%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B2-%D0%A2%D0%BE%D0%BC-8-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5.pdf|title=Павел Шатев, документи|last=Тодоровски|first=Зоран|publisher=Македоника|year=2013|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/584725f3-c8ec-4d79-afdd-415c15b7a8e1|title=Вардарскиот дел од Македонија под српска власт (1912–1915)|last=Ѓоргиевска|first=Марија|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2019|location=[[Скопје]]}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартулков, Александар}} [[Категорија:Александар Мартулков| ]] {{Избрана статија}} esid5wzg048w093fnqvx34ezcaccmxz Аспарух Каневче 0 1371209 5579246 5367585 2026-06-20T09:53:57Z Forbidden History 89259 /* Поврзано */ 5579246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Аспарух Каневче |honorific-suffix = |image = |imagesize = 250px |office2 = [[Градоначалник на Град Скопје|Градоначалник на Скопје]] |term_start2 = 1949 |term_end2 = 1950 |predecessor2 = [[Вера Ацева]] |successor2 = [[Наум Наумовски]] |birth_date = {{роден на|||1916}} |birth_place = [[Охрид]], [[Царство Бугарија]] |death_date = |death_place = |nationality = [[Македонци|Македонец]] |party = [[КПМ]] |spouse = |children = |alma_mater = |profession = |religion = |website = }} '''Аспарух Каневче''' ({{роден во|Охрид}}, {{роден на|||1916}} - ?) — македонски политичар. Во својот работен век извршувал бројни функции: градоначалник на Скопје, министер за електростопанство, министер за земјојделство и шумарство, член на Извршен комитет. == Животопис == Каневче е роден во 1916 година во [[Охрид]], тогаш окупиран од бугарските трупи за време на Првата светска војна. Учел во вечерното [[Резбарско училиште (Охрид)|резбарско училиште]] во родниот град.<ref>{{Наведено списание|last=Намичев|first=Петар|author-link=|year=2013|title=Охридскиот резбар - Димитри Јанков|url=http://eprints.ugd.edu.mk/8565/1/023%20%3D%20010_1%20Patrimonium%202013%20Petar%20Namicev%20OK.pdf|format=|journal=Патримониум|volume=6|issue=11|pages=290|doi=|id=|access-date=}}</ref> Од 1949 до 1950 година бил претседател на градскиот народен комитет (градоначалник) на Скопјe. На 1 март 1950 година ја презел функцијата министер за електростопанство во [[Влада на Македонија од декември 1946|третата влада]] на Народна Република Македонија. Во [[Влада на Македонија од 1951|четвртата влада]] од 7 јануари 1951 година ја извршувал функцијата министер за земјоделство и шумарство. Бил и член на [[Извршен совет на Собранието на Македонија од декември 1953|Шестата влада]] (Извршен комитет) од 19 декември 1953 година до 25 април 1958 година.<ref>{{МКЕ|185}}</ref> == Поврзано == * [[Јанка Каневчева]] * [[Глигор Каневче]] * [[Љубица Каневче]] * [[Ванѓа Каневче]] == Наводи == {{наводи}} {{Градоначалник-Скопје}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Каневче, Аспарух}} [[Категорија:Македонски копаничари]] [[Категорија:Градоначалници на Град Скопје]] [[Категорија:Југословенски политичари]] lcujwtmphcdqr8im6uax3p3mmz0zv7a Џон Вик 3: Парабелум 0 1372269 5579039 5572461 2026-06-19T20:32:31Z Andrew012p 85224 /* */ 5579039 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Џон Вик 3: Парабелум | image = Џон Вик 3 Парабелум плакат (МКД).jpg | caption = Плакатот на македонски јазик | director = [[Чад Стахелски]] | producer = {{Plainlist| * [[Базил Иваник]] * Ерика Ли }} | screenplay = {{Plainlist| * [[Дерек Колстад]] * [[Шеј Хатем]] * Крис Колинс * Марк Абрамс }} | story = Дерек Колстад | based_on = | starring = [[Кијану Ривс]]<br />[[Хали Бери]]<br />[[Лоренс Фишберн]]<br />[[Марк Дакаскос]]<br />[[Ленс Редик]]<br />[[Анџелика Хјустон]]<br />[[Ијан Макшејн]] | music = Тајлер Бејтс<br />Џоел Џ. Ричард | cinematography = Дан Лаустсен | editing = Еван Шиф | studio = {{Plainlist| * [[Summit Entertainment]] * [[Thunder Road Films]] * [[87Eleven Entertainment]] }} | distributor = [[Lionsgate Films|Lionsgate]] | released = 17 мај 2019 г. (САД)<br>16 мај 2019 г. (Македонија) | runtime = 131 минута<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/release/john-wick-chapter-3-parabellum-film-qxnzzxq6vlgtmta1mtc3nw|title=John Wick: Chapter 3 – Parabellum (2019) – British Board of Film Classification|website=Bbfc.co.uk|access-date=15 април 2019|archive-date=24 ноември 2023|archive-url=https://archive.today/20231124123627/https://www.bbfc.co.uk/release/john-wick-chapter-3-parabellum-film-qxnzzxq6vlgtmta1mtc3nw|url-status=dead}}</ref> | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 75 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2019/05/26/box-office-john-wick-keanu-reeves-pickachu-pokemon-hathaway-hustle-intruder-dogs-journey/?sh=8471d025294d|title=Box Office: Keanu Reeves' 'John Wick 3' Tops 'John Wick 2' As 'Pikachu' Passes $350 Million|first=Scott|last=Mendelsohn|website=Forbes|date=26 мај 2019|access-date=26 мај 2019|archive-date=24 ноември 2023|archive-url=https://archive.today/20231124123836/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2019/05/26/box-office-john-wick-keanu-reeves-pickachu-pokemon-hathaway-hustle-intruder-dogs-journey/?sh=8471d025294d|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/05/19/movies/john-wick-chapter-3-box-office.html|title='John Wick: Chapter 3' Puts Keanu Reeves Back on Top at the Box Office|first=Brooks|last=Barnes|website=New York Times|date=19 мај 2019|access-date=26 мај 2019|archive-date=23 август 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823203128/https://www.nytimes.com/2019/05/19/movies/john-wick-chapter-3-box-office.html|url-status=live}}</ref> | gross = 327,7 милиони долари<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1476560385/|title=John Wick: Chapter 3 – Parabellum (2019)|publisher=Box Office Mojo|access-date=31 март 2021|archive-date=3 август 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014731/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1476560385/|url-status=live}}</ref> | followed_by = ''[[Балерина (филм од 2025)|Балерина]]'' <small>(спиноф, во хронологијата на настаните во целата франшиза)</small><br> ''[[Џон Вик 4]]'' <small>(во главната серија)</small> | preceded_by = ''[[Џон Вик 2]]'' }} '''''Џон Вик 3: Парабелум''''' ({{langx|en|John Wick: Chapter 3 — Parabellum}}) — американски акционен филм од 2019 г., режиран од Чад Стахелски, напишан од Дерек Колстад, а во главните улоги се [[Кијану Ривс]], заедно со [[Хали Бери]], [[Лоренс Фишберн]], Марк Дакаскос, Азија Дилон, Ленс Редик, Анџелика Хјустон и [[Ијан Макшејн]]. Тоа продолжение на филмот „[[Џон Вик 2]]“ за потрагата по Џон и неговото спротивставување со најопасните убијци во светот. Премиерата на филмот во [[Македонија]] била на [[16 мај]] [[2019]] г., а во [[Соединети Американски Држави|САД]] на [[17 мај]] истата година. == Содржина == {{Разоткривање}}Џон Вик се обидува да најде засолниште пред службено да започне ловот за еден час. Тој се крие во библиотеката во Њујорк, но и таму е пронајден. Како последица на тоа, по неколку престрелки, Вик се крие во театарот Тарковски — седиштето на една од словенско-циганските злосторнички групи во Њујорк, каде што бара помош од шефот на групата — Директорката (тука се открива вистинското име на главниот лик Џон Вик — Јардани Јованович). Дамата му помага да го напушти градот, а Вик се упатува кон Мароко, стигнува до хотелот „Континентал“ во [[Казабланка]], каде што се среќава со управителката на хотелот, Софија. Вик ѝ подарува [[меница]] (некогаш нашол засолниште за својата ќерка Софија) и бара помош да се сретне со поранешниот член на Одборот на кланот, Берада. Софија организира состанок каде што Џон го моли Берада да му помогне да се сретне со Старешината, полулегендарен водач на злосторничкото подземје што стои над Одборот на клановите и е еден вид „наследник“ на шефот на редот на [[асасини]]. Следува престрелка, во која Софија и Вик излегуваат како победници, по што се упатуваат кон пустината. Откако талкал под жешкото сонце, исцрпениот Џон се среќава со Старешината и бара прошка за она што го сторил, велејќи дека е подготвен да продолжи да служи. Старешината ја прифаќа заклетвата на Џон во облик на отсечен прст, но му ја дава задачата да го убие неговиот пријател, Винстон, управителот на њујоршкиот Континентал. Џон се враќа во Њујорк и се среќава со Винстон. Во меѓувреме, додека Вик бил отсутен, во градот се појавува Судијата од Одборот на кланот. Нејзината цел е да ја истражи смртта на Сантино Д'Антонио и да ги казни сите што на некој начин му помогнале на неговиот убиец, Вик. За да го направи ова, Судијата се обраќа за помош на Зиро, елитен убиец што претходно се пензионирал, и на неговите послушници. Вик, враќајќи се во градот, одбива да го убие својот пријател. Потоа Судијата го прогласува њујоршкиот хотел „Континентал“ за „секуларизиран“, што значи дека хотелот сега е надвор од системот на владеење на кланот. По некое време, мафијашките борци пристигнуваат во зградата за да ја исчистат и да се вклучат во битка со главниот лик, Харон и обезбедувањето на хотелот. Вик го победува Зиро во личен двобој по огромна престрелка. Утрото Судијата е принуден да започне преговори. Винстон бара враќање на неговиот статус како управител и укинување на сите санкции против хотелот. Потоа, за да стави ненадеен крај на сѐ, тој пука во Џон и го фрла од покривот. Но по некое време, Судијата дознава дека телото на Џон го нема и сфаќа дека можел да преживее. Ранетиот Џон е донесен од еден од преживеаните подредени на „Кралот на Бауери“ по колежите на Судијата кај неговиот шеф, кој изјавува дека всушност е подготвен да започне војна со системот на владеење на кланот. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Кијану Ривс]] |Џон Вик |- |[[Хали Бери]] |Софија |- |[[Ијан Макшејн]] |Винстон Скот |- |[[Лоренс Фишберн]] |Кралот на Бауери |- |[[Марк Дакаскос]] |Зиро |- |[[Азија Кејт Дилон]] |Судијата |- |[[Ленс Редик]] |Харон |- |[[Анџелика Хјустон]] |Директорката |- |[[Саид Тагмаи]] |Старешината |- |[[Џером Флин]] |Берада |- |[[Рандал Дук Ким]] |Докторот |- |[[Џејсон Манцукас]] |Човекот Тик-Ток |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.johnwick.movie/film/john-wick-chapter-3-parabellum}} {{IMDb title|6146586}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2019 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] [[Категорија:Филмови со Кијану Ривс]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] axmf6r8731c18g4iso8vfrdbb2flbhx Јордан Иванов 0 1374991 5578952 5395402 2026-06-19T16:42:09Z Buli 2648 5578952 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] mepcyvbbdd4n38y3oblw4jdfberrajj 5578953 5578952 2026-06-19T16:42:29Z Buli 2648 /* Биографија */ 5578953 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. == Дела == [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] qad78xxvbq31ymqty2mhxohc7qhg5se 5578955 5578953 2026-06-19T16:44:02Z Buli 2648 /* Дела */ 5578955 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. == Дела == * [http://ia700401.us.archive.org/34/items/blgarskistarini00ivangoog/blgarskistarini00ivangoog.pdf „Български старини из Македония“, 1908]; [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] rhjdf3omhk6l9o346dn078tqv7ftd6k 5578956 5578955 2026-06-19T16:44:20Z Buli 2648 /* Дела */ 5578956 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. == Дела == * [http://ia700401.us.archive.org/34/items/blgarskistarini00ivangoog/blgarskistarini00ivangoog.pdf „''Български старини из Македония''“, 1908] [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] blxcqclpo3l462e0bip6kcuz3fiz0w7 5578979 5578956 2026-06-19T17:37:43Z Buli 2648 /* Дела */ 5578979 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. == Дела == * [http://ia700401.us.archive.org/34/items/blgarskistarini00ivangoog/blgarskistarini00ivangoog.pdf „''Български старини изъ Македония''“, 1908] [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] 6b8lltjshi2yrjtt5d4agi9ts8p8uk5 5578980 5578979 2026-06-19T17:38:59Z Buli 2648 /* Дела */ 5578980 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Иванов Николов | image = File:BASA-2072K-1-408-16-Yordan Ivanov.JPG | alt = | caption = | native_name = Йордан Иванов Николов | native_name_lang = bg | birth_name = Јордан Иванов Николов | birth_date = {{Birth date|1872|01|06|df=y}} | birth_place = [[Ќустендил]], Османлиска империја | death_date = {{Death date and age|1947|07|29|1872|01|06|df=y}} | death_place = [[Софија]], Бугарија | occupation = иаторичар на литературата, археолог, фолклорист | years_active = | known_for = | notable_works = ''La question macedonienne au point de la vue historique, ethnographique et statistique''; ''Livres et legendes bogomiles'' }} '''Јордан Иванов Николов''' е истакнат бугарски историчар на литературата, археолог, фолклорист и еден од најдобрите познавачи на бугарската средновековна литература и култура. == Биографија == Роден е во 1872 година во [[Ќустендил]], во занаетчиско семејство со потекло од Кратово. Неговиот татко бил мутафчија, а дедото свештеник, а семејното име било Шишкови. Средното образование го завршил во Ќустендил, а потоа, во 1892 година, со одликување дипломирал славистика на Вишото училиште во Софија (денешен Софиски универзитет), каде што учел кај познати бугарски научници како [[Александар Теодоров-Балан]], [[Љубомир Милетиќ]], [[Бењо Цонев]] и [[Иван Шишманов]]. Од 1892 до 1894 година специјализирал во Лозана, Швајцарија, каде што изучувал романска литература, латински јазик, палеографија и француски јазик. Иванов бил активен член на Бугарското книжевно друштво (денешна Бугарска академија на науките) од 1909 година. Тој е познат по своите истражувања на богомилското наследство и по откривањето на оригиналниот ракопис на „''[[Историjа словенобугарска]]''“ од Паисиј Хилендарски во Зографскиот манастир во 1906 година. Неговите истражувања во периодот 1906-1908 година во Македонија резултирале со значајното дело „''Бугарски старини од Македонија''“ (1908), во кое документирал историски, литературни и етнографски наоди, нагласувајќи го бугарскиот карактер на регионот. Од 1920 до 1923 и од 1927 до 1930 година, Иванов бил професор по бугарски јазик на Институтот за ориентални јазици и цивилизации во Париз, поставувајќи ги темелите на Кирило-Методиевите студии во Франција. Од 1925 до 1942 година бил редовен професор и раководител на Катедрата за бугарска литература на Софискиот универзитет. Во 1932 година станал член на Славјанскиот институт во Прага, а во 1942 година бил одликуван со орден „За заслуга“ II степен и прогласен за почесен граѓанин на Ќустендил во 1944 година. == Дела == * [https://www.strumski.com/books/%D0%91%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%D0%B7%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf „''Български старини изъ Македония''“, 1908] [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] [[Категорија:Членови на БАН]] saoxhveakw45juzrinwiw7jb12fm3je Предлошка:Град Врање 10 1375799 5579263 5406051 2026-06-20T10:31:40Z Bjankuloski06 332 5579263 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Град Врање |title = Населени места во [[Врање|Град Врање]] |listclass = hlist |image = [[Податотека:Veliki grb-vranja.png|80п]] |group1 = Градска општина Врање |list1 = * [[Александровац (Врање)|Александровац]] * [[Барбарушинце]] * [[Барелиќ]] * [[Бели Брег (Врање)|Бели Брег]] * [[Бојин Дел]] * [[Бресница (Врање)|Бресница]] * [[Буљесовце]] * [[Буштрање (Врање)|Буштрање]] * [[Вишевце]] * [[Власе (Врање)|Власе]] * '''[[Врање]]''' * [[Вртогош]] * [[Големо Село]] * [[Горна Отуља]] * [[Горно Жапско]] * [[Горно Пунушевце]] * [[Горно Требешиње]] * [[Горни Нерадовац]] * [[Градња]] * [[Гумериште]] * [[Давидовац (Врање)|Давидовац]] * [[Добрејанце]] * [[Долна Отуља]] * [[Долно Жапско]] * [[Долно Пунушевце]] * [[Долно Требешиње]] * [[Долни Нерадовац]] * [[Драгобужде]] * [[Дреновац (Врање)|Дреновац]] * [[Дубница (Врање)|Дубница]] * [[Дулан]] * [[Дупељево]] * [[Златокоп]] * [[Катун (Врање)|Катун]] * [[Клашнице]] * [[Копањане]] * [[Корбевац]] * [[Коќура]] * [[Крушева Глава]] * [[Купининце]] * [[Лалинце]] * [[Лепчинце]] * [[Луково (Врање)|Луково]] * [[Марганце (Врање)|Марганце]] * [[Мечковац]] * [[Мијаковце]] * [[Мијовце]] * [[Миланово (Врање)|Миланово]] * [[Миливојце]] * [[Моштаница]] * [[Наставце]] * [[Нова Брезовица]] * [[Обличка Сена]] * [[Оштра Глава]] * [[Павловац (Врање)|Павловац]] * [[Паневље]] * [[Пљачковица]] * [[Преображење]] * [[Ранутовац]] * [[Ратаје]] * [[Рибинце]] * [[Ристовац]] * [[Рождаце]] * [[Русце (Врање)|Русце]] * [[Сикирје]] * [[Смиљевиќ]] * [[Содерце]] * [[Средни Дел]] * [[Станце]] * [[Стара Брезовица|Стара Брезовица]] * [[Стрешак]] * [[Стропско]] * [[Струганица]] * [[Студена (Врање)|Студена]] * [[Суви Дол]] * [[Сурдул]] * [[Тесовиште]] * [[Тибужде]] * [[Трстена (Србија)|Трстена]] * [[Тумба (Србија)|Тумба]] * [[Ќуковац (Врање)|Ќуковац]] * [[Ќурковица (Врање)|Ќурковица]] * [[Урманица]] * [[Ушевце]] * [[Црни Луг (Србија)|Црни Луг]] * [[Честелин]] |group2 = Градска општина Врањска Бања |list2 = * [[Бабина Пољана (Врање)|Бабина Пољана]] * [[Бујковац]] * '''[[Врањска Бања]]''' * [[Дуга Лука]] * [[Изумно]] * [[Клисурица (Врање)|Клисурица]] * [[Корбевац]] * [[Корбул]] * [[Крива Феја]] * [[Кумарево (Врање)|Кумарево]] * [[Лева Река (Србија)|Лева Река]] * [[Липовац (Врање)|Липовац]] * [[Несврта (Врање)|Несврта]] * [[Паневље]] * [[Првонек]] * [[Превалац]] * [[Себеврање]] * [[Сливница (Врање)|Сливница]] * [[Стари Глог]] * [[Топлац]] * [[Црни Врх (Врање)|Црни Врх]] |below = }}<noinclude> [[Категорија:Врање|*]] [[Категорија:Предлошки за општини во Србија|Врање]] </noinclude> ez33h2wckzi4rz4xllq45vxgusblikk Карл Урбан 0 1377785 5579008 5555433 2026-06-19T18:59:09Z Andrew012p 85224 5579008 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Карл Урбан | image = Karl Urban at 53rd Saturn Awards 2026.jpg | caption = Урбан во 2026 г. | birth_name = Карл-Хајнц Урбан | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1972|6|7}}<ref>{{cite news | url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=128ACFC2CD52A118&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | title=Miami Herald: Search Results | date=7 јуни 2009 | archive-date=16 јули 2022 | access-date=27 април 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220716185804/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=128ACFC2CD52A118&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Велингтон]], Нов Зеланд | other_names = | education = Црковно училиште „Свети Марко“, Велингтонски универзитет „Викторија“ | occupation = глумец | years_active = 1990— | spouse = {{marriage|Натали Вихонги|2004|2014|end=разведени}} | partner = [[Кејти Сакхоф]] (2014 — 2018) | children = 2 }} '''Карл-Хајнц Урбан''' ({{Langx|en|Karl-Heinz Urban}}; р. [[Велингтон]], [[7 јуни]] [[1972]] г.) — новозеландски филмски и телевизиски [[глумец]], најпознат по улогите на Судијата Дред во британскиот филм „[[Дред]]“, д-р Леонард Мекој во „Ѕвездени патеки“, Еомер во трилогијата „[[Господарот на прстените (филмска серија)|Господарот на прстените]]“, Цезар и Купидон во серијата „[[Зина: Принцезата воин]]“, Косачот во филмот „[[Пропаст (филм)|Пропаст]]“, како и по улогата на Били Бучер во серијата „[[The Boys (ТВ серија)|Момците]]“. == Животопис == Карл-Хајнц Урбан е роден во новозеландскиот град [[Велингтон]], во семејство на германски емигрант, сопственик на кожарска работилница. На осумгодишна возраст, за првпат се појавил во телевизиски емисии. Учел во црковно училиште, а се запишал на Викторијанскиот универзитет во Велингтон, кој не успеал да го заврши поради неговата кариера во кино што брзо се развивала. Неговата прва филмска улога била во полициската драмска серија „Ајкула во паркот“ во 1991 г. Во 1993 г., на Карл му била понудена улога во серијата „Шортланд стрит“. Во средината на 1990-тите, се приклучил на глумечката екипа на американските телевизиски серии „[[Зина: Принцезата воин]]“ и „[[Херкул: Легендарните патувања]]“, кои се снимале низ целиот свет. Важна улога за кариерата на Карл била улогата на земјоделец во „Цената на млекото“ (2001), благодарение на која го препознале гледачите ширум светот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Karl Urban}} * {{twitter|KarlUrban}} * {{IMDb name|881631}} * {{Tcmdb name}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Родени на 7 јуни]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Новозеландски глумци]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] bdibhkggkb9m9noj0d95ckhcnfvr6w2 5579023 5579008 2026-06-19T19:22:54Z Andrew012p 85224 5579023 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Карл Урбан | image = Karl Urban at 53rd Saturn Awards 2026.jpg | caption = Урбан во 2026 г. | birth_name = Карл-Хајнц Урбан | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1972|6|7}}<ref>{{cite news | url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=128ACFC2CD52A118&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | title=Miami Herald: Search Results | date=7 јуни 2009 | archive-date=16 јули 2022 | access-date=27 април 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220716185804/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=128ACFC2CD52A118&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Велингтон]], Нов Зеланд | other_names = | education = Црковно училиште „Свети Марко“, Велингтонски универзитет „Викторија“ | occupation = глумец | years_active = 1990— | spouse = {{marriage|Натали Вихонги|2004|2014|end=разведени}} | partner = [[Кејти Сакхоф]] (2014 — 2018) | children = 2 }} '''Карл-Хајнц Урбан''' ({{Langx|en|Karl-Heinz Urban}}; р. [[Велингтон]], [[7 јуни]] [[1972]] г.) — новозеландски филмски и телевизиски [[глумец]], најпознат по улогите на Судијата Дред во британскиот филм „[[Дред]]“, д-р Леонард Макој во „Ѕвездени патеки“, Еомер во трилогијата „[[Господарот на прстените (филмска серија)|Господарот на прстените]]“, Цезар и Купидон во серијата „[[Зина: Принцезата воин]]“, Косачот во филмот „[[Пропаст (филм)|Пропаст]]“, како и по улогата на Били Бучер во серијата „[[The Boys (ТВ серија)|Момците]]“. == Животопис == Карл-Хајнц Урбан е роден во новозеландскиот град [[Велингтон]], во семејство на германски емигрант, сопственик на кожарска работилница. На осумгодишна возраст, за првпат се појавил во телевизиски емисии. Учел во црковно училиште, а се запишал на Викторијанскиот универзитет во Велингтон, кој не успеал да го заврши поради неговата кариера во кино што брзо се развивала. Неговата прва филмска улога била во полициската драмска серија „Ајкула во паркот“ во 1991 г. Во 1993 г., на Карл му била понудена улога во серијата „Шортланд стрит“. Во средината на 1990-тите, се приклучил на глумечката екипа на американските телевизиски серии „[[Зина: Принцезата воин]]“ и „[[Херкул: Легендарните патувања]]“, кои се снимале низ целиот свет. Важна улога за кариерата на Карл била улогата на земјоделец во „Цената на млекото“ (2001), благодарение на која го препознале гледачите ширум светот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Karl Urban}} * {{twitter|KarlUrban}} * {{IMDb name|881631}} * {{Tcmdb name}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Родени на 7 јуни]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Новозеландски глумци]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] 2mcz1g8drcwknfc7e6m5iqp5wu2jsd3 Корисник:Gurther/Песок 3 2 1381335 5579001 5578709 2026-06-19T18:46:01Z Gurther 105215 5579001 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|336x336пкс|Наредба за убиството на [[Петар Карпош]] — најпознатиот македонски ајдут.]] '''Ајдутското движење во Македонија''' — најдолготрајната вооружена борба од [[македонскиот народ]] против [[Отоманското Царство]]. Траело од [[XV век]] до [[XIX век]] за време на [[Македонската преродба]]. Се појавило како отпор на [[Тимар|тимарскиот систем]] и подоцна [[Чифлиг|чифлигарскиот систем]]. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[Скопје|градот Скопје]] паднал под [[Отоманско Царство|Отоманска окупација]], почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Дискриминација спрема [[Христијани|христијанското население]] и даноци за плаќање биле неповолни за [[македонскиот народ]]. Околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Најстариот изворен податок за ајдутството потекнува од [[1502|1502 година]], каде истакнале дека 6 ајдути биле обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]]. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]]. == Вовед == [[Отоманската војска]] за прв пат влегла во [[Европа]], поточно [[Балканскиот Полуостров]] кога ја окупирале [[Галиполе]]. Постепено се проширила војската во [[Тракија]] и [[Пловдив]] околу [[1369|1369 година]]. Под водство на Шахин-паша, [[1370|следната година]] ја окупирале [[Стара Планина]] и се запознале со [[Српско Царство|Српското Царство]], тогаш под делокруг на [[Стефан Урош V]]. Со [[Битка кај Марица|Битката кај Марица]] во [[1371|1371 година]], [[Волкашин|Крал Волкашин]] со неговата војска загинале. По борбата било основано [[Прилепско Кралство|Прилепското Кралство]], предводено од [[Крал Марко]]. Во текот на [[1380-ти|1380-тите]] кралството постепено станало [[вазал]] на Отоманската држава. По [[Битката на Косово|Битката кај Косово]], [[Лазар Хребељановиќ]] бил убиен и голем дел од Македонија паднала под турска окупација. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[градот Скопје]] бил освоен, почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Околу [[XV век]] Македонија била приклучена во [[Румелиски Пашалак|Румелискиот Пашалак]]. Почнало процесот на [[Исламизацијата во Македонија|исламизација, особено во Западна Македонија]]. [[Битола|Градот Битола]], тогаш познат како ''Монастир'', станало административно седиште на [[Европска Турција|Европскиот дел на Турција]]. Македонскиот народ страдал поради дискриминацијата спрема [[Христијаните]] и данокот за плаќање. Постепено повеќе Македонци, незадоволни со турското ропство, почнале да се вооружуваат. Како резултат на тоа, околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Самиот поим ајдут произлегува од [[Унгарски|унгарскиот збор]] ''hajduk''. Околу [[XVI век]], [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Кралството Унгарија]] го употребиле поимот за да обележат нередовна пешадиска дивизија во нивната војска. Најверојатно за време на Турско-унгарската војна меѓу [[1521]]-[[1526|1526 година]], [[Отоманско Царство|Отоманската администрација]] почнале да го употребуваат зборот. Во турски документи тие биле познати како ''hajdut'' ({{Јаз|2=حیدود}}). Додека [[Словенски народи|словенскиот народ]] во [[Балканот]] ги употребиле зборовите ''ајдут/хайдут/хајдук.'' == Почеток и развој == {{multiple image|width=250|image2=Документ 1 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||image3=Документ 2 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||direction=vertical|caption4=Турски [[Ферман|фермани]] за втората Мариовска буна околу [[1688]]-[[1689|1689 година]].|image4=Документ 3 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif}} Најстариот изворен турски документ за ајдутите е извештај од [[Скопската каза|Скопската Каза]] во [[1502|1502 година]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Историја на македонскиот народ|last=Чепреганов|first=Тодор|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2008|location=[[Скопје]]|pages=153-154|author-link=Тодор Чепреганов}}</ref> Според извештајот, 6 ајдути биле фатени и обесени. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности кај [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]].<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=178364|title=Македонија, нејзината војска низ векови и учество на жената во одбранбеното организирање|last=Марковски|first=Благоја|publisher=Списание за општествена теорија и критика „Дијалог“|year=1997|location=[[Скопје]]|pages=89}}</ref> Додека според [[Тодор Чепреганов]], ајдутското движење почнало за време на [[Востание на Скендербег|востанието на Скендеберг]] во [[1443|1443 година]] кај [[Коџаџик]].<ref name=":1" /> Ајдутите биле организирани во дружини, составени најчесто од 20-30 борци, но понекогаш биле до 300 вооружени лица.{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} На чело на ајдучката дружина стоел [[војвода]] или ''арамбаша''.{{Sfn|Апостолов|1972|p=127}} Претежно биле [[мажи]] но понекогаш имало и дружини предводени од [[жени]].<ref name=":2" /> Секој арамбаша имал помошник или „десна рака“ — ''бајрактар''. Се собирале на [[Ѓурѓовден]], односно околу [[пролетта]], а се растурале на [[Митровден]], т.е. [[ноември]].{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} Во XVI век биле регистрирани првите напади од ајдучките дружини, претежно кај [[Осоговските Планини]] и [[Петрич]].<ref name=":1" /> Меѓу [[1564]]-[[1565|1565 година]] била организирана [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепската буна]] во [[Западна Македонија]].{{Sfn|ПА II|2009|p=825}} Најпознатиот македонски ајдут од XVI век е [[Доброта војвода|Доброта]] од [[Железница (Пиринско)|село Железница]], [[Пиринска Македонија]]. За време на [[Велигден]] Доброта ги нападнал [[Бег|турските бегови]] во околијата и им ги изгорел куќите. Освен Доброта, [[Чавдар Војвода]] од [[Лакавица (Штипско)|Лакавица]], [[Вардарска Македонија]] дејствувал во [[Штипско|Штипската околија]]. Чавдар е спомнат во песните на [[Русофилија|русофилот]] [[Христо Ботев]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Електронно издание "История на България"|last=Бакалов|first=Георги|last2=Милен Куманов|publisher=Труд, Сирма|year=2003|isbn=954528613X|location=София|language=bg|chapter=Чавдар Войвода (II половина на XVI в.)}}</ref> Истовремено бил активен и Лалуш. Најверојатно роден во штипско село по долината на [[Крива Лакавица|реката Крива Лакавица]]. Пред да формирал дружина, Лалуш дејствувал како бајрактар на Чавдар. Во XVI век, кај [[Прилепско]] и [[Битолско]] бил активен Толе војвода. Основал дружина со 20-30 доброволци од селата [[Пуста Река]], [[Арилево]] и [[Белушино]]. На [[3 ноември]] [[1573|1573 година]] го нападнале [[спахија]] Мехмед.<ref name=":3">{{Наведена книга|url=http://promacedonia.org/eg_sa/eg_sa_c.html|title=Българите през XVI век. По документи от наши и чужди архиви|last=Андреев|first=Стефан|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1986|location=[[Софија]]|pages=219}}</ref> Ајдутското движење масовно се развило за време на [[XVII век]]. Во [[1618|1618 година]], Отоманската власт открила дека дел од [[Калуѓерка|калуѓерките]] во [[Лесновскиот манастир]] им помогнале на околиските ајдути.{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} На [[29 мај]] [[1627|1627 година]], ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] бил поразен од околиските [[Аскерот|аскери]] и убиен.{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Во [[1634|1634 година]], ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]].<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Диетот - крвнината во Македонија и на Балканскиот Полуостров за време на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[МАНУ]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=108|author-link=Александар Матковски}}</ref> Најпознатите ајдути од првата половина на XVII век биле Петре Дундар од [[Беранци]], Белче од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и Лошан, [[Влав]] од [[Магарево]]. Дундар дејствувал во [[Леринско]] со чета од 44 доброволци. Околу [[1633|1633 година]], во [[Летница (Косово)|село Летница]], Дундар нападнал турски трговец и лихвар. Поради тоа бил уапсан во [[јануари]] [[1634|1634 година]] и обесен [[1635|следната година]] во [[Битола]].{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Белче Ѓаватски е познат по организирање на Ѓаватската Буна во [[1639|1639 година]]. Заедно со Митре, Никола, Илија и Голе го ослободиле селото.{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} Буната траела меѓу [[1 јули|1]]-[[11 јули]] и завршила со смртта на Белчe.<ref name=":5">{{cite book|url=|title=Отпорот во Македонија во времето на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1983|isbn=|editor=|editor-link=|volume=3: Ајдутството|location=[[Скопје]]|pages=76|doi=|quote=|authorlink=Александар Матковски|accessdate=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Активности во XVIII и XIX век == <ref>[https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=175047 <nowiki>[1]</nowiki>]</ref> [<nowiki/>[[Кузман Капидан (лик)|Кузман Капидан]]] [<nowiki/>[[Сирма Војвода]]] [<nowiki/>[[Корчо-војвода|Корчо Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Герман_войвода|Герман Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Сотир_Дамянович|Сотир Дамјановиќ]]] [<nowiki/>[[:bg:Ангел_Гацо|Ангел Гацо]]] [<nowiki/>[[:bg:Кръстьо_Бочар|Крсто Бочар]]] - [<nowiki/>[[:bg:Георги_Боковала|Георги Боковала]]] [<nowiki/>[[Иван Апостолов]]] [<nowiki/>[[:bg:Тодор_Банчев|Тодор Банчев]]] [<nowiki/>[[:bg:Трайчо_Барбаревски|Трајчо Барбервски]]] [<nowiki/>[[:bg:Иван_Богатинов_(Лъки)|Иван Богатинов]]] == Крај на ајдутското движење == == Ајдутски народни песни == == Личности == == Хронологија == {| class="wikitable" |+Хронолошки настани во ајдутското движење на Македонија !Датум !Настан !Навод |- |[[1443|1443 година]] |[[Ајдуци]] од [[Коџаџик]] му помогнале на [[Скендербег]] при [[Востание на Скендербег|неговото востание]]. |<ref name=":1" /> |- |[[1478|1478 година]] |Во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] дејствувала ајдутска дружина. |<ref name=":2" /> |- |[[1502|1502 година]] |Шест ајдуци се уапсани и обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]] поради нивните дејности во [[Штипско]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=270}} |- |[[1564|1564 година]] |Почеток на [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепска буна]]. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[1565|1565 година]] |Крај на буната. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[3 ноември]] [[1573|1573 година]] |Ајдутската дружина на Толе ја нападнале [[Спахија|спахијата]] Мехмед. |<ref name=":3" /> |- |[[12 ноември]] [[1575|1575 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] објавиле [[ферман]] против ајдуците. |<ref name=":3" /> |- |[[1579|1579 година]] |Убиен е спахијата Меми од [[Битола]]. |<ref name=":3" /> |- |[[1591|1591 година]] |Сулејман бег во [[Црнобуки|село Црнобуки]] е убиен. |<ref name=":3" /> |- |[[1618|1618 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] откриле ајдутски активности во [[Лесновскиот манастир]]. |{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} |- |[[29 мај]] [[1627|1627 година]] |Убиен е ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] од [[Османлиска војска|околиските аскери]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1633|1633 година]] |Петре Дундар од [[Беранци]] со чета од 44 души го убиле трговецот Хаџи Хасан во [[Летница (Косово)|Летница]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[јануари]] [[1634|1634 година]] |Осуден е Петре Дундар од Битолскиот [[Шеријат|шеријатски суд]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1634|1634 година]] |Ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]]. |<ref name=":4" /> |- |[[1635|1635 година]] |Под наредба од властта, Дундар е обесен. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1 јули]] [[1639|1639 година]] |Ајдутот Белче Ѓаватски организирал буна во [[Ѓавато (Битолско)|неговото родно село]]. |{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} |- |[[11 јули]] [[1639|1639 година]] |Крај на буната со убиството на Белче. |<ref name=":5" /> |} == Наводи == {{Наводи|3}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://rastko.rs/files/books/4c2946e5bc923.pdf|title=Струмица и Струмичко низ историјата|last=Пандевски|first=Манол|publisher=Општински одбор на сојузот на здружението на борците од НОВ|year=1969|location=[[Струмица]]|ref=|author-link=Манол Пандевски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf|title=Македонска енциклопедија, том I|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА I|2009}}}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf|title=Македонска енциклопедија, том II|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА II|2009}}}} * {{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/01/IST-1972.2.09-Matkovski-A.-Podatoci-za-nekoi-ajduti-vo-Makedonija-od-vtorata-polovina-na-XVll-vek.pdf|title=Податоци за некои ајдути од втората половина на XVII век во Македонија|last=Матковски|first=Александар|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ24-25(1972-3)/GZ24-25.11.%20%D0%90%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2,%20%D0%90.%20-%20%D0%9E%D1%81%D0%B2%D1%80%D1%82%20%D0%B2%D1%80%D0%B7%20%D0%B0%D1%98%D0%B4%D1%83%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%97%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Осврт врз ајдутството и арамиството во Злетовско|last=Апостолов|first=Александар|publisher=[[УКИМ]]|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=}} * {{Наведена книга|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/%D0%A3%D1%88%D1%82%D0%B5_%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B0_-_%D0%90.%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B80001.pdf|title=Уште една Мариовска Буна (1688/89 година)|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1970|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/imnm1/imnm1_4.htm#3_3|title=Историја на македонскиот народ. Книга прва Од предисториското време до крајот на XVIII век|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1969|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Михајло Апостолски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/server/api/core/bitstreams/016e67bc-7e07-42dc-bf61-1d2b3cf37070/content|title=Карпошевото востание: краток осврт на настаните сврзани за ова востание|last=Томоски|first=Томо|publisher=[[УКИМ]]|year=1965|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Томо Томоски (историчар)}} t9iix8p6dgvedpd5mz8k47ea8t9db15 5579002 5579001 2026-06-19T18:47:01Z Gurther 105215 /* Хронологија */ 5579002 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|336x336пкс|Наредба за убиството на [[Петар Карпош]] — најпознатиот македонски ајдут.]] '''Ајдутското движење во Македонија''' — најдолготрајната вооружена борба од [[македонскиот народ]] против [[Отоманското Царство]]. Траело од [[XV век]] до [[XIX век]] за време на [[Македонската преродба]]. Се појавило како отпор на [[Тимар|тимарскиот систем]] и подоцна [[Чифлиг|чифлигарскиот систем]]. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[Скопје|градот Скопје]] паднал под [[Отоманско Царство|Отоманска окупација]], почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Дискриминација спрема [[Христијани|христијанското население]] и даноци за плаќање биле неповолни за [[македонскиот народ]]. Околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Најстариот изворен податок за ајдутството потекнува од [[1502|1502 година]], каде истакнале дека 6 ајдути биле обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]]. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]]. == Вовед == [[Отоманската војска]] за прв пат влегла во [[Европа]], поточно [[Балканскиот Полуостров]] кога ја окупирале [[Галиполе]]. Постепено се проширила војската во [[Тракија]] и [[Пловдив]] околу [[1369|1369 година]]. Под водство на Шахин-паша, [[1370|следната година]] ја окупирале [[Стара Планина]] и се запознале со [[Српско Царство|Српското Царство]], тогаш под делокруг на [[Стефан Урош V]]. Со [[Битка кај Марица|Битката кај Марица]] во [[1371|1371 година]], [[Волкашин|Крал Волкашин]] со неговата војска загинале. По борбата било основано [[Прилепско Кралство|Прилепското Кралство]], предводено од [[Крал Марко]]. Во текот на [[1380-ти|1380-тите]] кралството постепено станало [[вазал]] на Отоманската држава. По [[Битката на Косово|Битката кај Косово]], [[Лазар Хребељановиќ]] бил убиен и голем дел од Македонија паднала под турска окупација. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[градот Скопје]] бил освоен, почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Околу [[XV век]] Македонија била приклучена во [[Румелиски Пашалак|Румелискиот Пашалак]]. Почнало процесот на [[Исламизацијата во Македонија|исламизација, особено во Западна Македонија]]. [[Битола|Градот Битола]], тогаш познат како ''Монастир'', станало административно седиште на [[Европска Турција|Европскиот дел на Турција]]. Македонскиот народ страдал поради дискриминацијата спрема [[Христијаните]] и данокот за плаќање. Постепено повеќе Македонци, незадоволни со турското ропство, почнале да се вооружуваат. Како резултат на тоа, околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Самиот поим ајдут произлегува од [[Унгарски|унгарскиот збор]] ''hajduk''. Околу [[XVI век]], [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Кралството Унгарија]] го употребиле поимот за да обележат нередовна пешадиска дивизија во нивната војска. Најверојатно за време на Турско-унгарската војна меѓу [[1521]]-[[1526|1526 година]], [[Отоманско Царство|Отоманската администрација]] почнале да го употребуваат зборот. Во турски документи тие биле познати како ''hajdut'' ({{Јаз|2=حیدود}}). Додека [[Словенски народи|словенскиот народ]] во [[Балканот]] ги употребиле зборовите ''ајдут/хайдут/хајдук.'' == Почеток и развој == {{multiple image|width=250|image2=Документ 1 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||image3=Документ 2 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||direction=vertical|caption4=Турски [[Ферман|фермани]] за втората Мариовска буна околу [[1688]]-[[1689|1689 година]].|image4=Документ 3 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif}} Најстариот изворен турски документ за ајдутите е извештај од [[Скопската каза|Скопската Каза]] во [[1502|1502 година]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Историја на македонскиот народ|last=Чепреганов|first=Тодор|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2008|location=[[Скопје]]|pages=153-154|author-link=Тодор Чепреганов}}</ref> Според извештајот, 6 ајдути биле фатени и обесени. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности кај [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]].<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=178364|title=Македонија, нејзината војска низ векови и учество на жената во одбранбеното организирање|last=Марковски|first=Благоја|publisher=Списание за општествена теорија и критика „Дијалог“|year=1997|location=[[Скопје]]|pages=89}}</ref> Додека според [[Тодор Чепреганов]], ајдутското движење почнало за време на [[Востание на Скендербег|востанието на Скендеберг]] во [[1443|1443 година]] кај [[Коџаџик]].<ref name=":1" /> Ајдутите биле организирани во дружини, составени најчесто од 20-30 борци, но понекогаш биле до 300 вооружени лица.{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} На чело на ајдучката дружина стоел [[војвода]] или ''арамбаша''.{{Sfn|Апостолов|1972|p=127}} Претежно биле [[мажи]] но понекогаш имало и дружини предводени од [[жени]].<ref name=":2" /> Секој арамбаша имал помошник или „десна рака“ — ''бајрактар''. Се собирале на [[Ѓурѓовден]], односно околу [[пролетта]], а се растурале на [[Митровден]], т.е. [[ноември]].{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} Во XVI век биле регистрирани првите напади од ајдучките дружини, претежно кај [[Осоговските Планини]] и [[Петрич]].<ref name=":1" /> Меѓу [[1564]]-[[1565|1565 година]] била организирана [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепската буна]] во [[Западна Македонија]].{{Sfn|ПА II|2009|p=825}} Најпознатиот македонски ајдут од XVI век е [[Доброта војвода|Доброта]] од [[Железница (Пиринско)|село Железница]], [[Пиринска Македонија]]. За време на [[Велигден]] Доброта ги нападнал [[Бег|турските бегови]] во околијата и им ги изгорел куќите. Освен Доброта, [[Чавдар Војвода]] од [[Лакавица (Штипско)|Лакавица]], [[Вардарска Македонија]] дејствувал во [[Штипско|Штипската околија]]. Чавдар е спомнат во песните на [[Русофилија|русофилот]] [[Христо Ботев]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Електронно издание "История на България"|last=Бакалов|first=Георги|last2=Милен Куманов|publisher=Труд, Сирма|year=2003|isbn=954528613X|location=София|language=bg|chapter=Чавдар Войвода (II половина на XVI в.)}}</ref> Истовремено бил активен и Лалуш. Најверојатно роден во штипско село по долината на [[Крива Лакавица|реката Крива Лакавица]]. Пред да формирал дружина, Лалуш дејствувал како бајрактар на Чавдар. Во XVI век, кај [[Прилепско]] и [[Битолско]] бил активен Толе војвода. Основал дружина со 20-30 доброволци од селата [[Пуста Река]], [[Арилево]] и [[Белушино]]. На [[3 ноември]] [[1573|1573 година]] го нападнале [[спахија]] Мехмед.<ref name=":3">{{Наведена книга|url=http://promacedonia.org/eg_sa/eg_sa_c.html|title=Българите през XVI век. По документи от наши и чужди архиви|last=Андреев|first=Стефан|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1986|location=[[Софија]]|pages=219}}</ref> Ајдутското движење масовно се развило за време на [[XVII век]]. Во [[1618|1618 година]], Отоманската власт открила дека дел од [[Калуѓерка|калуѓерките]] во [[Лесновскиот манастир]] им помогнале на околиските ајдути.{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} На [[29 мај]] [[1627|1627 година]], ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] бил поразен од околиските [[Аскерот|аскери]] и убиен.{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Во [[1634|1634 година]], ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]].<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Диетот - крвнината во Македонија и на Балканскиот Полуостров за време на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[МАНУ]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=108|author-link=Александар Матковски}}</ref> Најпознатите ајдути од првата половина на XVII век биле Петре Дундар од [[Беранци]], Белче од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и Лошан, [[Влав]] од [[Магарево]]. Дундар дејствувал во [[Леринско]] со чета од 44 доброволци. Околу [[1633|1633 година]], во [[Летница (Косово)|село Летница]], Дундар нападнал турски трговец и лихвар. Поради тоа бил уапсан во [[јануари]] [[1634|1634 година]] и обесен [[1635|следната година]] во [[Битола]].{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Белче Ѓаватски е познат по организирање на Ѓаватската Буна во [[1639|1639 година]]. Заедно со Митре, Никола, Илија и Голе го ослободиле селото.{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} Буната траела меѓу [[1 јули|1]]-[[11 јули]] и завршила со смртта на Белчe.<ref name=":5">{{cite book|url=|title=Отпорот во Македонија во времето на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1983|isbn=|editor=|editor-link=|volume=3|location=[[Скопје]]|pages=76|doi=|quote=|authorlink=Александар Матковски|accessdate=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Активности во XVIII и XIX век == <ref>[https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=175047 <nowiki>[1]</nowiki>]</ref> [<nowiki/>[[Кузман Капидан (лик)|Кузман Капидан]]] [<nowiki/>[[Сирма Војвода]]] [<nowiki/>[[Корчо-војвода|Корчо Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Герман_войвода|Герман Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Сотир_Дамянович|Сотир Дамјановиќ]]] [<nowiki/>[[:bg:Ангел_Гацо|Ангел Гацо]]] [<nowiki/>[[:bg:Кръстьо_Бочар|Крсто Бочар]]] - [<nowiki/>[[:bg:Георги_Боковала|Георги Боковала]]] [<nowiki/>[[Иван Апостолов]]] [<nowiki/>[[:bg:Тодор_Банчев|Тодор Банчев]]] [<nowiki/>[[:bg:Трайчо_Барбаревски|Трајчо Барбервски]]] [<nowiki/>[[:bg:Иван_Богатинов_(Лъки)|Иван Богатинов]]] == Крај на ајдутското движење == == Ајдутски народни песни == == Личности == == Хронологија == {| class="wikitable" |+Хронолошки настани во ајдутското движење на Македонија !Датум !Настан !Навод |- |[[1443|1443 година]] |[[Ајдуци]] од [[Коџаџик]] му помогнале на [[Скендербег]] при [[Востание на Скендербег|неговото востание]]. |<ref name=":1" /> |- |[[1478|1478 година]] |Во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] дејствувала ајдутска дружина. |<ref name=":2" /> |- |[[1502|1502 година]] |Шест ајдуци се уапсани и обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]] поради нивните дејности во [[Штипско]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=270}} |- |[[1564|1564 година]] |Почеток на [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепска буна]]. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[1565|1565 година]] |Крај на буната. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[3 ноември]] [[1573|1573 година]] |Ајдутската дружина на Толе ја нападнале [[Спахија|спахијата]] Мехмед. |<ref name=":3" /> |- |[[12 ноември]] [[1575|1575 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] објавиле [[ферман]] против ајдуците. |<ref name=":3" /> |- |[[1579|1579 година]] |Убиен е спахијата Меми од [[Битола]]. |<ref name=":3" /> |- |[[1591|1591 година]] |Сулејман бег во [[Црнобуки|село Црнобуки]] е убиен. |<ref name=":3" /> |- |[[1618|1618 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] откриле ајдутски активности во [[Лесновскиот манастир]]. |{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} |- |[[29 мај]] [[1627|1627 година]] |Убиен е ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] од [[Османлиска војска|околиските аскери]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1633|1633 година]] |Петре Дундар од [[Беранци]] со чета од 44 души го убиле трговецот Хаџи Хасан во [[Летница (Косово)|Летница]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[јануари]] [[1634|1634 година]] |Осуден е Петре Дундар од Битолскиот [[Шеријат|шеријатски суд]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1634|1634 година]] |Ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]]. |<ref name=":4" /> |- |[[1635|1635 година]] |Под наредба од властта, Дундар е обесен. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1 јули]] [[1639|1639 година]] |Ајдутот Белче Ѓаватски организирал буна во [[Ѓавато (Битолско)|неговото родно село]]. |{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} |- |[[11 јули]] [[1639|1639 година]] |Крај на буната со убиството на Белче. |<ref name=":5" /> |} == Наводи == {{Наводи|3}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://rastko.rs/files/books/4c2946e5bc923.pdf|title=Струмица и Струмичко низ историјата|last=Пандевски|first=Манол|publisher=Општински одбор на сојузот на здружението на борците од НОВ|year=1969|location=[[Струмица]]|ref=|author-link=Манол Пандевски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf|title=Македонска енциклопедија, том I|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА I|2009}}}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf|title=Македонска енциклопедија, том II|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА II|2009}}}} * {{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/01/IST-1972.2.09-Matkovski-A.-Podatoci-za-nekoi-ajduti-vo-Makedonija-od-vtorata-polovina-na-XVll-vek.pdf|title=Податоци за некои ајдути од втората половина на XVII век во Македонија|last=Матковски|first=Александар|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ24-25(1972-3)/GZ24-25.11.%20%D0%90%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2,%20%D0%90.%20-%20%D0%9E%D1%81%D0%B2%D1%80%D1%82%20%D0%B2%D1%80%D0%B7%20%D0%B0%D1%98%D0%B4%D1%83%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%97%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Осврт врз ајдутството и арамиството во Злетовско|last=Апостолов|first=Александар|publisher=[[УКИМ]]|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=}} * {{Наведена книга|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/%D0%A3%D1%88%D1%82%D0%B5_%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B0_-_%D0%90.%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B80001.pdf|title=Уште една Мариовска Буна (1688/89 година)|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1970|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/imnm1/imnm1_4.htm#3_3|title=Историја на македонскиот народ. Книга прва Од предисториското време до крајот на XVIII век|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1969|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Михајло Апостолски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/server/api/core/bitstreams/016e67bc-7e07-42dc-bf61-1d2b3cf37070/content|title=Карпошевото востание: краток осврт на настаните сврзани за ова востание|last=Томоски|first=Томо|publisher=[[УКИМ]]|year=1965|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Томо Томоски (историчар)}} 619g8rfdcyjwrzvcmy8nun0274hl3zx 5579060 5579002 2026-06-19T22:08:46Z Gurther 105215 5579060 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Naredba za ubistvo na Karpos.jpg|мини|336x336пкс|Наредба за убиството на [[Петар Карпош]] — најпознатиот македонски ајдут.]] '''Ајдутското движење во Македонија''' — најдолготрајната вооружена борба од [[македонскиот народ]] против [[Отоманското Царство]]. Траело од [[XV век]] до [[XIX век]] за време на [[Македонската преродба]]. Се појавило како отпор на [[Тимар|тимарскиот систем]] и подоцна [[Чифлиг|чифлигарскиот систем]]. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[Скопје|градот Скопје]] паднал под [[Отоманско Царство|Отоманска окупација]], почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Дискриминација спрема [[Христијани|христијанското население]] и даноци за плаќање биле неповолни за [[македонскиот народ]]. Околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Најстариот изворен податок за ајдутството потекнува од [[1502|1502 година]], каде истакнале дека 6 ајдути биле обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]]. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]]. == Вовед == [[Отоманската војска]] за прв пат влегла во [[Европа]], поточно [[Балканскиот Полуостров]] кога ја окупирале [[Галиполе]]. Постепено се проширила војската во [[Тракија]] и [[Пловдив]] околу [[1369|1369 година]]. Под водство на Шахин-паша, [[1370|следната година]] ја окупирале [[Стара Планина]] и се запознале со [[Српско Царство|Српското Царство]], тогаш под делокруг на [[Стефан Урош V]]. Со [[Битка кај Марица|Битката кај Марица]] во [[1371|1371 година]], [[Волкашин|Крал Волкашин]] со неговата војска загинале. По борбата било основано [[Прилепско Кралство|Прилепското Кралство]], предводено од [[Крал Марко]]. Во текот на [[1380-ти|1380-тите]] кралството постепено станало [[вазал]] на Отоманската држава. По [[Битката на Косово|Битката кај Косово]], [[Лазар Хребељановиќ]] бил убиен и голем дел од Македонија паднала под турска окупација. На [[19 јануари]] [[1392|1392 година]] [[градот Скопје]] бил освоен, почнувајќи го [[Турско ропство|петвековното турско ропство]]. Околу [[XV век]] Македонија била приклучена во [[Румелиски Пашалак|Румелискиот Пашалак]]. Почнало процесот на [[Исламизацијата во Македонија|исламизација, особено во Западна Македонија]]. [[Битола|Градот Битола]], тогаш познат како ''Монастир'', станало административно седиште на [[Европска Турција|Европскиот дел на Турција]]. Македонскиот народ страдал поради дискриминацијата спрема [[Христијаните]] и данокот за плаќање. Постепено повеќе Македонци, незадоволни со турското ропство, почнале да се вооружуваат. Како резултат на тоа, околу крајот на XV век или почеток на [[XVI век]] почнало ајдутското движење. Самиот поим ајдут произлегува од [[Унгарски|унгарскиот збор]] ''hajduk''. Околу [[XVI век]], [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Кралството Унгарија]] го употребиле поимот за да обележат нередовна пешадиска дивизија во нивната војска. Најверојатно за време на Турско-унгарската војна меѓу [[1521]]-[[1526|1526 година]], [[Отоманско Царство|Отоманската администрација]] почнале да го употребуваат зборот. Во турски документи тие биле познати како ''hajdut'' ({{Јаз|2=حیدود}}). Додека [[Словенски народи|словенскиот народ]] во [[Балканот]] ги употребиле зборовите ''ајдут/хайдут/хајдук.'' == Почеток и развој == {{multiple image|width=250|image2=Документ 1 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||image3=Документ 2 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif||direction=vertical|caption4=Турски [[Ферман|фермани]] за втората Мариовска буна околу [[1688]]-[[1689|1689 година]].|image4=Документ 3 - Мариовска Буна (1688-89)0001.tif}} Најстариот изворен турски документ за ајдутите е извештај од [[Скопската каза|Скопската Каза]] во [[1502|1502 година]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Историја на македонскиот народ|last=Чепреганов|first=Тодор|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2008|location=[[Скопје]]|pages=153-154|author-link=Тодор Чепреганов}}</ref> Според извештајот, 6 ајдути биле фатени и обесени. Според Благоја Марковски, пред тоа имало ајдутски активности кај [[Дебарско|Дебарскиот регион]] околу [[1478|1478 година]].<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=178364|title=Македонија, нејзината војска низ векови и учество на жената во одбранбеното организирање|last=Марковски|first=Благоја|publisher=Списание за општествена теорија и критика „Дијалог“|year=1997|location=[[Скопје]]|pages=89}}</ref> Додека според [[Тодор Чепреганов]], ајдутското движење почнало за време на [[Востание на Скендербег|востанието на Скендеберг]] во [[1443|1443 година]] кај [[Коџаџик]].<ref name=":1" /> Ајдутите биле организирани во дружини, составени најчесто од 20-30 борци, но понекогаш биле до 300 вооружени лица.{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} На чело на ајдучката дружина стоел [[војвода]] или ''арамбаша''.{{Sfn|Апостолов|1972|p=127}} Претежно биле [[мажи]] но понекогаш имало и дружини предводени од [[жени]].<ref name=":2" /> Секој арамбаша имал помошник или „десна рака“ — ''бајрактар''. Се собирале на [[Ѓурѓовден]], односно околу [[пролетта]], а се растурале на [[Митровден]], т.е. [[ноември]].{{Sfn|ПА I|2009|p=26}} Во XVI век биле регистрирани првите напади од ајдучките дружини, претежно кај [[Осоговските Планини]] и [[Петрич]].<ref name=":1" /> Меѓу [[1564]]-[[1565|1565 година]] била организирана [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепската буна]] во [[Западна Македонија]].{{Sfn|ПА II|2009|p=825}} Најпознатиот македонски ајдут од XVI век е [[Доброта војвода|Доброта]] од [[Железница (Пиринско)|село Железница]], [[Пиринска Македонија]]. За време на [[Велигден]] Доброта ги нападнал [[Бег|турските бегови]] во околијата и им ги изгорел куќите. Освен Доброта, [[Чавдар Војвода]] од [[Лакавица (Штипско)|Лакавица]], [[Вардарска Македонија]] дејствувал во [[Штипско|Штипската околија]]. Чавдар е спомнат во песните на [[Русофилија|русофилот]] [[Христо Ботев]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Електронно издание "История на България"|last=Бакалов|first=Георги|last2=Милен Куманов|publisher=Труд, Сирма|year=2003|isbn=954528613X|location=София|language=bg|chapter=Чавдар Войвода (II половина на XVI в.)}}</ref> Истовремено бил активен и Лалуш. Најверојатно роден во штипско село по долината на [[Крива Лакавица|реката Крива Лакавица]]. Пред да формирал дружина, Лалуш дејствувал како бајрактар на Чавдар. Во XVI век, кај [[Прилепско]] и [[Битолско]] бил активен Толе војвода. Основал дружина со 20-30 доброволци од селата [[Пуста Река]], [[Арилево]] и [[Белушино]]. На [[3 ноември]] [[1573|1573 година]] го нападнале [[спахија]] Мехмед.<ref name=":3">{{Наведена книга|url=http://promacedonia.org/eg_sa/eg_sa_c.html|title=Българите през XVI век. По документи от наши и чужди архиви|last=Андреев|first=Стефан|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1986|location=[[Софија]]|pages=219}}</ref> Ајдутското движење масовно се развило за време на [[XVII век]]. Во [[1618|1618 година]], Отоманската власт открила дека дел од [[Калуѓерка|калуѓерките]] во [[Лесновскиот манастир]] им помогнале на околиските ајдути.{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} На [[29 мај]] [[1627|1627 година]], ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] бил поразен од околиските [[Аскерот|аскери]] и убиен.{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Во [[1634|1634 година]], ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]].<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Диетот - крвнината во Македонија и на Балканскиот Полуостров за време на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[МАНУ]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=108|author-link=Александар Матковски}}</ref> Најпознатите ајдути од првата половина на XVII век биле Петре Дундар од [[Беранци]], Белче од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и Лошан, [[Влав]] од [[Магарево]]. Дундар дејствувал во [[Леринско]] со чета од 44 доброволци. Околу [[1633|1633 година]], во [[Летница (Косово)|село Летница]], Дундар нападнал турски трговец и лихвар. Поради тоа бил уапсан во [[јануари]] [[1634|1634 година]] и обесен [[1635|следната година]] во [[Битола]].{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} Белче Ѓаватски е познат по организирање на Ѓаватската Буна во [[1639|1639 година]]. Заедно со Митре, Никола, Илија и Голе го ослободиле селото.{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} Буната траела меѓу [[1 јули|1]]-[[11 јули]] и завршила со смртта на Белчe.<ref name=":5">{{cite book|url=|title=Отпорот во Македонија во времето на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1983|isbn=|editor=|editor-link=|volume=3|location=[[Скопје]]|pages=76|doi=|quote=|authorlink=Александар Матковски|accessdate=|lang-hide=|lang=}}</ref> [<nowiki/>[[:bg:Дуде_Йованов|Дуде Јованов]]] [<nowiki/>[[:bg:Лошан|Лошан]]] [<nowiki/>[[:bg:Дуде_Загорички|Дуде Загорички]]] [<nowiki/>[[:bg:Тане_Чарлийски|Митан Тане]]] [<nowiki/>[[:bg:Никле_Скоклев|Никле Харамбашијата]]] [<nowiki/>[[:bg:Бабу_войвода|Бабу војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Богдан_войвода_(Якоруда)|Богдан војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Михо_Тръпко|Михо Трпко]]] [<nowiki/>[[:bg:Степан_Янев|Степан Јанев]]] [<nowiki/>[[:bg:Марко_Боищки|Марко Боиштки]]] == Активности во XVIII и XIX век == <ref>[https://www-ceeol-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/search/viewpdf?id=175047 <nowiki>[1]</nowiki>]</ref> [<nowiki/>[[Кузман Капидан (лик)|Кузман Капидан]]] [<nowiki/>[[Сирма Војвода]]] [<nowiki/>[[Корчо-војвода|Корчо Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Герман_войвода|Герман Војвода]]] [<nowiki/>[[:bg:Сотир_Дамянович|Сотир Дамјановиќ]]] [<nowiki/>[[:bg:Ангел_Гацо|Ангел Гацо]]] [<nowiki/>[[:bg:Кръстьо_Бочар|Крсто Бочар]]] - [<nowiki/>[[:bg:Георги_Боковала|Георги Боковала]]] [<nowiki/>[[Иван Апостолов]]] [<nowiki/>[[:bg:Тодор_Банчев|Тодор Банчев]]] [<nowiki/>[[:bg:Трайчо_Барбаревски|Трајчо Барбервски]]] [<nowiki/>[[:bg:Иван_Богатинов_(Лъки)|Иван Богатинов]]] == Крај на ајдутското движење == == Ајдутски народни песни == == Личности == == Хронологија == {| class="wikitable" |+Хронолошки настани во ајдутското движење на Македонија !Датум !Настан !Навод |- |[[1443|1443 година]] |[[Ајдуци]] од [[Коџаџик]] му помогнале на [[Скендербег]] при [[Востание на Скендербег|неговото востание]]. |<ref name=":1" /> |- |[[1478|1478 година]] |Во [[Дебарско|Дебарскиот регион]] дејствувала ајдутска дружина. |<ref name=":2" /> |- |[[1502|1502 година]] |Шест ајдуци се уапсани и обесени во [[Скопската каза|Скопската Каза]] поради нивните дејности во [[Штипско]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=270}} |- |[[1564|1564 година]] |Почеток на [[Мариовско-прилепска буна (1564-1565)|Мариовско-прилепска буна]]. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[1565|1565 година]] |Крај на буната. |{{Sfn|Матковски|1970|p=87}} |- |[[3 ноември]] [[1573|1573 година]] |Ајдутската дружина на Толе ја нападнале [[Спахија|спахијата]] Мехмед. |<ref name=":3" /> |- |[[12 ноември]] [[1575|1575 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] објавиле [[ферман]] против ајдуците. |<ref name=":3" /> |- |[[1579|1579 година]] |Убиен е спахијата Меми од [[Битола]]. |<ref name=":3" /> |- |[[1591|1591 година]] |Сулејман бег во [[Црнобуки|село Црнобуки]] е убиен. |<ref name=":3" /> |- |[[1618|1618 година]] |[[Отоманци|Отоманската власт]] откриле ајдутски активности во [[Лесновскиот манастир]]. |{{Sfn|Матковски|1972|p=128-129}} |- |[[29 мај]] [[1627|1627 година]] |Убиен е ајдутот Нико од [[Ново Село (Негушко)|Ново Село, Берско]] од [[Османлиска војска|околиските аскери]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1633|1633 година]] |Петре Дундар од [[Беранци]] со чета од 44 души го убиле трговецот Хаџи Хасан во [[Летница (Косово)|Летница]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[јануари]] [[1634|1634 година]] |Осуден е Петре Дундар од Битолскиот [[Шеријат|шеријатски суд]]. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1634|1634 година]] |Ајдутска дружина го убиле Јован од [[Могила]]. |<ref name=":4" /> |- |[[1635|1635 година]] |Под наредба од властта, Дундар е обесен. |{{Sfn|Апостолски|1969|p=271}} |- |[[1 јули]] [[1639|1639 година]] |Ајдутот Белче Ѓаватски организирал буна во [[Ѓавато (Битолско)|неговото родно село]]. |{{Sfn|ПА I|2009|p=228}} |- |[[11 јули]] [[1639|1639 година]] |Крај на буната со убиството на Белче. |<ref name=":5" /> |} == Наводи == {{Наводи|3}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://rastko.rs/files/books/4c2946e5bc923.pdf|title=Струмица и Струмичко низ историјата|last=Пандевски|first=Манол|publisher=Општински одбор на сојузот на здружението на борците од НОВ|year=1969|location=[[Струмица]]|ref=|author-link=Манол Пандевски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_1.pdf|title=Македонска енциклопедија, том I|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА I|2009}}}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/mak_enc/encyclopaedia_macedonica_2.pdf|title=Македонска енциклопедија, том II|last=[[Македонска енциклопедија#Уредници на тематските области|Повеќе автори]]|publisher=[[МАНУ]]|year=2009|location=[[Скопје]]|ref={{harvid|ПА II|2009}}}} * {{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/01/IST-1972.2.09-Matkovski-A.-Podatoci-za-nekoi-ajduti-vo-Makedonija-od-vtorata-polovina-na-XVll-vek.pdf|title=Податоци за некои ајдути од втората половина на XVII век во Македонија|last=Матковски|first=Александар|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ24-25(1972-3)/GZ24-25.11.%20%D0%90%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2,%20%D0%90.%20-%20%D0%9E%D1%81%D0%B2%D1%80%D1%82%20%D0%B2%D1%80%D0%B7%20%D0%B0%D1%98%D0%B4%D1%83%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%97%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Осврт врз ајдутството и арамиството во Злетовско|last=Апостолов|first=Александар|publisher=[[УКИМ]]|year=1972|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=}} * {{Наведена книга|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/%D0%A3%D1%88%D1%82%D0%B5_%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B0_-_%D0%90.%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B80001.pdf|title=Уште една Мариовска Буна (1688/89 година)|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1970|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Александар Матковски}} * {{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/imnm1/imnm1_4.htm#3_3|title=Историја на македонскиот народ. Книга прва Од предисториското време до крајот на XVIII век|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1969|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Михајло Апостолски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/server/api/core/bitstreams/016e67bc-7e07-42dc-bf61-1d2b3cf37070/content|title=Карпошевото востание: краток осврт на настаните сврзани за ова востание|last=Томоски|first=Томо|publisher=[[УКИМ]]|year=1965|location=[[Скопје]]|ref=|author-link=Томо Томоски (историчар)}} fh5dcjp25clmhve4vhblbmayckfa6d5 Википедија:Избрана слика/2026/јуни 4 1381423 5579086 5565452 2026-06-20T01:47:09Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Weapons_Instructor_Course.jpg]] со [[File:Oregon_ANG_pilot_preparing_F-15_flight_at_Nellis_-_Weapons_Instructor_Course.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|]] a 5579086 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#ifeq:{{{thumb}}}|yes|<div class="thumb t{{#if: {{{float|}}}|{{{float}}}|left}}"><div class=thumbinner style="padding: 1px;">{{#ifeq:{{{title}}}|yes|[[:commons:Слика на денот|Ризница — Слика на денот]]<br />|}}||}}{{ДенПроменувач|day={{{day}}} |<!---1-->[[Податотека:Vista de Florencia desde Piazzale Michelangelo, Italia, 2022-09-18, DD 212-214 HDR.jpg|500x500п]]<br />Поглед на [[Фиренца]] од Пјацале Микеланџело. |<!---2-->[[Податотека:Statue of Yaksha supporting one of the Two Golden Chedi of Wat Phra Kaew, Bangkok, Thailand.jpg|500x500п]]<br />Скулптура на дух јакша во храмот Ват Пра Кео, Бангкок. |<!---3-->[[Податотека:Illuminated wooden shelf with many glass jars containing cookies for sale in Tokyo.jpg|500x500п]]<br />Дрвени полици со грицки и колачи во [[Токио]]. |<!---4-->[[Податотека:Malabar pied hornbill (Anthracoceros coronatus) female in flight.jpg|500x500п]]<br />[[Индиски клунорог]] (''Anthracoceros coronatus'', женка) во Националниот парк Јала, Шри Ланка. |<!---5-->[[Податотека:St. Bonifatius, Wiesbaden, Choir 20200613 6.jpg|500x500п]]<br />[[Хор (архитектура)|Хорот]] на црквата „Св. Бонифациј“ во [[Висбаден]], Германија. |<!---6-->[[Податотека:Freiburg im Breisgau, Münster, Vorhalle -- 2025 -- 7903 (kreativ 1).jpg|500x500п]]<br />Фотоуметничко дело изработено според разнобојните столбови во порталната сала на Богородичната катедрала во [[Фрајбург]], Германија. |<!---7-->[[Податотека:Baillon's Crake in Baruipur February 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg|500x500п]]<br />[[Мала блатна кокошка]] (''Zapornia pusilla'') во Баруипур, [[Западен Бенгал]], Индија. |<!---8-->[[Податотека:Bloemknoppen van een hertshooi (Hypericum). 13-06-2025 (d.j.b.).jpg|500x500п]]<br />Пупки на бојаџиски кантарион (''Hypericum androsaemum''). |<!---9-->[[Податотека:003 Ringed kingfisher flying with a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|500x500п]]<br />Прстенесто рибарче (''Megaceryle torquata'') со плен во [[Мато Гросо]], Бразил. |<!---10-->[[Податотека:Po dešti ve Středohoří.jpg|500x500п]]<br />Ридест предел во [[Чешко Средногорје|Чешкото Средногорје]]. |<!---11-->[[Податотека:Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg|500x500п]]<br />Вечерна глетка на [[Хонгконг]] со заливот Викторија. |<!---12-->[[Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg|500x500п]]<br />Црквата „Св. Леонтиј“ во [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]], Струмичко. |<!---13-->[[Податотека:All Saints Catholic Church (St. Peters, Missouri) - stained glass, sacristy, Immaculate Heart detail.jpg|500x500п]]<br />[[Безгрешно Срце Мариино|Безгрешното Срце Мариино]] на [[витраж]] во црква во Сент Питерс, Мисури. Денес се празнува Безгрешното Срце во [[Римокатоличка црква|католицизмот]]. |<!---14-->[[Податотека:Wulfenite mexique.jpg|500x500п]]<br />[[Вулфенит]] и [[калцит]] од рудникот „Ерупсион“ во [[Чивава]], Мексико. |<!---15-->[[Податотека:Gorila de montaña (Gorilla beringei beringei), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 80.jpg|500x500п]]<br />[[Планинска горила]] (''Gorilla beringei beringei''). Национален парк Бвинди, Уганда. |<!---16-->[[Податотека:Kirchberg an der Jagst - Altstadt - Ansicht von NO mit Jagstbrücke (1).jpg|500x500п]]<br />Поглед на [[Кирхберг на Јагст]], од реката Јагст, Германија. |<!---17-->[[Податотека:Oregon ANG pilot preparing F-15 flight at Nellis - Weapons Instructor Course.jpg|500x500п]]<br />Потполковникот Ник Ратгерс како се подготвува за лет во Ф-15 Игл. |<!---18-->[[Податотека:Red-headed weaver (Anaplectes rubriceps leuconotus) male.jpg|500x500п]]<br />Црвеноглав ткајач (''Anaplectes rubriceps leuconotus'') во [[Кенија]] како гради [[гнездо]]. |<!---19-->[[Податотека:Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0147.jpg|500x500п]]<br />Патека во [[Шенвалд во Шварцвалд]], Баден-Виртемберг, Германија. |<!---20-->[[Податотека:Geranium sanguineum, 27-06-2024. (actm.).jpg|500x500п]]<br />Цвет на крвав здравец (''Geranium sanguineum''). |<!---21-->[[Податотека:Fields TR Bazar NH-181 Nilgiris Aug25 A7CR 07388-HDR.jpg|500x500п]]<br />Вреќи со органско ѓубриво во нови насади кај масивот [[Нилгири]] во [[Тамил Наду]], Индија. |<!---22-->[[Податотека:Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg|500x500п]]<br />Жолтоока дрдорка (''Chrysomma sinense'') во Бигван, [[Махараштра]], Индија. |<!---23-->[[Податотека:Gazelles of Sunset.jpg|500x500п]]<br />Газели на [[залез]] во Мароко. |<!---24-->[[Податотека:Messier 24 (infrared, red, green).jpg|500x500п]]<br />[[Ѕвезден облак во Стрелец|Малиот ѕвезден облак во Стрелец]] (Месје 24). |<!---25-->[[Податотека:Genex Tower 19.jpg|500x500п]]<br />[[Кула „Генекс“|Кулата „Генекс“]] или Западна порта на Белград. |<!---26-->[[Податотека:018 Giant otter eating a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|500x500п]]<br />[[Џиновска видра]] како јаде риба во [[Мато Гросо]], Бразил. |<!---27-->[[Податотека:Dombay, Dzhuguturlyuchat massif and glacier, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg|500x500п]]<br />Масивот Џугутурључат кај Домбај. [[Кавкаски Планини]], [[Карачаево-Черкесија]], Русија. |<!---28-->[[Податотека:Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg|500x500п]]<br />Кантавторот Max Гизингер на фестивал во [[Манхајм]], Германија. |<!---29-->[[Податотека:TriosePhosphateIsomerase Ribbon pastel photo.png|500x500п]]<br />Цртеж на белковинската триозефосфатна изомераза од Џејн Ричардсон, 1981&nbsp;г. |<!---30-->[[Податотека:Бистрички манастир 10.jpg|500x500п]]<br />Неовизантиски мозаик со христијански симболи во [[Бистрички манастир (Велешко)|Бистричкиот манастир]], Велешко. }}</div></div></onlyinclude><noinclude> {{Напатствија за избрана слика}} '''Архив на избрани слики''' прикажани на [[Главна страница|Главната страница]] во текот на месец јуни 2026 година. ---- {| | align=center bgcolor=silver width=50%| [[1 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[2 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=1}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=2}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[3 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[4 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=3}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=4}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[5 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[6 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=5}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=6}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[7 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[8 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=7}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=8}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[9 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[10 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=9}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=10}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[11 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[12 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=11}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=12}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[13 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[14 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=13}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=14}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[15 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[16 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=15}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=16}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[17 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[18 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=17}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=18}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[19 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[20 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=19}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=20}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[21 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[22 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=21}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=22}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[23 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[24 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=23}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=24}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[25 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[26 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=25}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=26}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[27 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[28 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=27}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=28}} |- | align=center bgcolor=silver width=50%| [[29 јуни]] [[2026]] | align=center bgcolor=silver width=50%| [[30 јуни]] [[2026]] |- |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=29}} |valign=top align=center| {{:{{FULLPAGENAME}}|day=30}} |- |} ===Намена=== * Избрана слика на главната страница за месец јуни 2026 година. * <code>thumb=yes</code> — прикажува слика во рамка (минијатура) * <code>title=yes</code> — приказ на насловот (само ако се користи thumb=yes) * <code>caption=no</code> — не прикажувај опис * <code>float=left/right</code> — за поставање на сликата лево или десно (по основно = left) * <code>day</code> — датум за кој се бара сликата на денот [[Категорија:Главна страница / избрана слика|2026]] </noinclude> rg4pkhtbep848evwszpzr8dlde8ci7b Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942) 0 1382729 5579291 5484585 2026-06-20T11:03:27Z Forbidden History 89259 /* Припреми за демонстрација */ 5579291 wikitext text/x-wiki '''Антифашистички демонстрации на жените од Велес''' — протест организиран од жеите во градот Велес против насилната мобилилзација на велешани како трудови работници, одржан на 11 мај 1942 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1081-1082}}</ref><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|last=Васковиќ-Вангели|first=Вера|publisher=Здружение на историчарите на Република Македонија|year=1968|location=Скопје|pages=93-97}}</ref> == Положбата во Македонија == Во виорот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Македонија била окупирана од војските на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]], а потоа поделена меѓу [[Бугарија во Втората светска војна|бугарскиот]] и [[Кралство Италија|италијанскиот освојувач]], станувајќи предмет на безпоштедна експлоатација и терор. Прогресивниот дел на македонското општество и револуционерно воспитаните партиски кадри, меѓу кои имало забележителен број жени, пружиле сериозен отпор на окупаторот, придонесувајќи на тој начин фротнот на ослободителната војна на југословенските народи да биде проширен и на теренот во Македонија. Бројните демонстрации, диверзантските акции и [[Ден на востанието на Македонија|вооруженото востание]] од 11 октомври 1941 година биле најдобра потврда за тоа.<ref name=":1" /> === Акциите во Велес === Револуционерниот Велес го пречекал подготвен за борба бугарскиот окупатор. Набргу таму дошло до диверзантски акции, а во почетокот на есента 1941 година бил формиран и партизански одред во градот, а тоа придонело антиокупаторското расположение во градот да биде силно изразено. Идејно-политичката работа со велешките жени и во 1942 година била во преден план во дејноста на партиската организација. Таа била остварувана преку постоечките читачки и симпатизерски групи во градот, што биле формирани скоро во сите претпријатија и установи, а исто така и во маалските реони. Во својата работа тие го користеле пропагандииот партиски материјал, ги коментирале настаните на светските боишта, ja објаснувале и расправале за ослободителната војна на југословенските народи, и, разбирливо, најмногу се задржувале на ситуацијата во градот и дејствијата на [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред]], како и на мерките што ги преземал окупаторот на ликвидирање на ослободителното движење во Велешко.<ref name=":1" /> == Демонстрациите == Непосреден повод за демонстрацијата дала најавената мобилизација на Велешани за таканаречените трудови дружини, која требало да се изврши кон средината на мај истата година. Основната дел на окупаторот била на таков начин да го собере и да го стави под контрола машкото население од Велес, што, од своја страна, требало да има за последица ликвидирање на илегалното движење во градот и спречување прилив на нови борци во партизанскиот одред. Месниот комитет и Одборот на жените што влегувал во неговиот состав, веднаш извршиле консултирање со активистките во градот, а потоа се пристапило кон организирање демонстрација, што требело да ja изведат велешките жени.<ref name=":1" /> === Припреми за демонстрација === Во текот на припремите за демонстрација посебно внимание им било посветено на жените, чии најблиски морале да заминат во трудовите дружини, зашто не биле опфатени во ослободителното движење на градот. Во организационата работа и во изведувањето на овој значаен настан се истакнала [[Александра Пејкова|Александра — Цана Пејкова]]. Особено залагање во подготовките околу демонстрацијата покажале жените од реонот [[Црна Џамија|„Црна Џамија“]], на чело со старата активистка [[Катарина Капчева|Ката Капчева]].<ref name=":1" /> === Самиот настан === Во утринските часови на 11 мај 1942 година, маса од околу 150—200 жени излегла од тесните велешки улици и се упатила кон Општината, протестирајќи против мобилизацијата. Била составена и делегација од четири повозрасни жени, и тоа: Ката Капчева, [[Пандора Каракостева]], [[Мара Каракостева]] и [[Грозда Кочева]]. Тие се упатиле кај градскиот управител и му ги изнеле причините за демонстрацијата, енергично барајќи да се прекрати со мобилизирањето на Велешани. Но, тој не само што до крај не ги сослушал искажувањата на жените, туку најгрубо ги отстранил и наредил против демонстрантките да интервенира полицијата. И покрај ваквиот развој на Настаните, жените успеале да ja одржат демонстрацијата до пладне и отворено и гласно да му го упатат својот протест на бугарскиот фашистички окупатор.<ref name=":1" /> === Дописи за самиот настан === Бугарскиот окупатор за да прикрие дека има голем револт против нивната мобилизација се потрудил да го задскрие протестот известувајчи дека имало само мал број на жени кои протестирале. Но, во весникот ''„Народен Билтен“'' број 20 од 10 мај 1942 година, е запишано:<ref name=":1" /> {{Цитатник2|„Пред некој ден, кога требеше да тргнат војниците, кои cera се повикани за некоја трудова дружина, преку 200 макји, жени и сестри излегоа на улиците и пред општинската управа, протестирајќи, кажаа јасно и гласно дека тие не одгледувале синови за во војска.”}} Во истиот весник, наредниот број од 17 мај 1942 година, поместен е поопширен напис за демонстрацијата:<ref name=":1" /> {{Цитатник2|Деновиве жените од Велес — Македонки, Турчинки и Цитанки истапија солидарно против мобилизирањето на нивните мажи и деца во бугарската војска, која тајно и маскирано изведува мобилизација во етапи, трупа по трупа, изговарајќи се дека ги праќа на работа. Карактеристично е бестрашното и пожртвовано истапување на велешанките пред бугарската власт и полиција. Една мајка, чиј син бил мобилизиран, пред полицискиот начелник се држела одлично, напаѓајќи ja бугарската власт и зборувајќи меѓу другото и ова: ,,. . . вие, Бугарите, cera сте дојдени и веднаш ни ги зимате нашите деца во вашата војска. Додека не минат три години, најмалку, вие не смеете да ги зимате Македонците во бугарската војска.” Една Циганка, пред општината, го раскринкала пред народот помошникот на кметот, кој и рекол дека за Циганите нема работа, и дека на мобилизираните Цигани не им следуза помош. Циганката извикала: „Еве овој, сестри, ме испади и ми рече дека Циганите немале право на работа и помош!” После извесно време маса жени се затрчале и го ослободиле едно Турче од рацете на полицијата, која сакала да го тепа и уапси.”}} Постојат индикации дека бил сторен обид демонстрацийата да продолжи и наредниот ден. На 12 мај се собрала помала трупа жени, но наскоро се разотищла по домовите.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Македонија во Втората светска војна]] [[Категорија:Историја на Велес]] ptz1fonho9pk057ja51ke1t4th2nxic Jin-Roh 0 1388643 5578983 5523049 2026-06-19T18:12:50Z Andrew012p 85224 5578983 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Jin-Roh | image = Jin Roh плакат 1999.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Хиројуки Окиура]] | writer = [[Мамору Оши]] | based_on = | starring = {{ubl|[[Јошикацу Фуџики]]|Суми Муто|[[Хиројуки Киношита]]|[[Косеи Хирота]]|[[Јошисада Сакагучи]]}} | cinematography = Хисао Шираи | editing = Шуичи Какесу | producer = {{ubl|Цутому Сугита|Хидеказу Теракава}} | studio = [[Production I.G|Production I.G / ING]] | distributor = [[Bandai Visual]] | released = 17 ноември 1999 г. (Франција)<br>3 јуни 2000 г. (Јапонија) | runtime = 102 минути | country = {{знамеикона|Јапонија}} [[Јапонија]] | language = {{Plainlist| * [[јапонски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | music = [[Хаџиме Мизогучи]] | budget = }}'''''Jin-Roh''''' ({{langx|ja|人狼}}, буквално: ''Луѓето волци'') — долгометражен [[аниме]]-филм на режисерот [[Хиројуки Окиура]] од [[1999]] г.<ref>[https://www.discotekmedia.com/jin_roh_blu_ray.htm Jin Roh: The Wolf Brigade Blu-ray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030201542/http://discotekmedia.com/jin_roh_blu_ray.htm|date=2020-10-30}} Discotek Media. Retrieved on 2021-5-01.</ref> == Содржина == Алтернативна реалност, 50-тите години на XX век. [[Јапонија]] по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] е окупирана од [[Нацистичка Германија|Германија]]. За време на извршување на задача, Фусе, член на единицата за специјални намени, станува причина за смртта на една млада терористка. Набргу потоа, тој наизглед случајно се запознава со нејзината постара сестра и помеѓу нив започнува романса... Романса слична на страшната бајка за [[Црвенкапа]], книгата што на Фусе му ја подарува неговата нова пријателка. Со секоја прочитана страница, светот околу нив почнува да се менува и да се распаѓа. Вителот од настани — лагата и вистината што не можат да се разликуваат, предавствата и политичките интриги, соништата и халуцинациите, грабливците и жртвите — уште еднаш ни докажува дека најопасното од сите животни е токму [[човек|човекот]]. == Гласовни улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Јошикацу Фуџики]] || Казуки Фусе |- | [[Суми Муто]] || Кеи Амемија |- | [[Хиројуки Киношита]] || Ацухи Хеми |- | [[Јошисада Сакагучи]] || Хачиро Тобе |- | [[Ери Сендаи]] || Нанами Агаво |- | [[Кенџи Накагава]] || Исао Анија |- | [[Рјуичи Хорибе]] || Широ Тацуми |- | [[Јукихиро Јошида]] || Хаџиме Ханда |- | [[Јукио Хирота]] || Бумеи Мурото |- | [[Тамио Оки]] || офицер |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|0193253}} [[Категорија:Филмови од 1999 година]] [[Категорија:Филмови на јапонски јазик]] [[Категорија:Јапонски филмови]] [[Категорија:Аниме-филмови]] sprioygi9p3wkyqwllv9zu7graip0p4 Александра Јорданова 0 1389737 5579283 5534188 2026-06-20T10:53:10Z Forbidden History 89259 5579283 wikitext text/x-wiki '''Александра Капчева Јорданова''' ({{Роден на|||1915|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1089}}</ref> == Животопис == Делувала во [[Велес|родниот град]] од април 1941 година. Била опфатена е во еден аткив на жени кој прераснал во пододбор на реонот ''„Црна Џамија“''. Бидејќи по занает била плетачка, плетела топла облека за борците во НОВ. Собирала народна помош и подготвувала зимница за илегалците од градот. Наскоро била примена за член на КПЈ. На 11 мај 1942 година учествувала во [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените]]. Кај неа се одржувале илегални состаноци.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Катарина Капчева]] * [[Зора Капчева]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јорданова, Александра}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] osq02k8nnm9hn8qjkt8p96xbsutqi9o Светско првенство во фудбал 2026 0 1390385 5578924 5578706 2026-06-19T14:56:27Z Carshalton 30527 /* Група А */ 5578924 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|2026 FIFA World Cup|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.webp | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство во фудбал]], меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година,<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> и ќе биде игран во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|САД]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Ова, исто така, ќе биде првото издание на Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три држави и првото на кое ќе настапуваат 48 репрезентации, по проширувањето од досегашните 32.<ref>{{cite news |date=13. 6. 2018 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |url-status=live |access-date=13. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |archive-date=14. 1. 2021}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{Cite web |last=Carlise |first=Jeff |date=April 10, 2017 |title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid |url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |archive-date=11. 4. 2017 |publisher=ESPN}}</ref><ref name="48teams">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |publisher=FIFA |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017}}</ref> Овие три држави ја победиле конкурентската кандидатура на [[Мароко]] за време на гласањето на 68-миот Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото првенство по она во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] година, одржано во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико станала првата земја што три пати била домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. САД претходно биле организатори на првенството во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин. Настанот се вратил во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]], откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. [[Фудбалска репрезентација на Зелен ’Рт|Зелен ’Рт]], [[Фудбалска репрезентација на Курасао|Курасао]], [[Фудбалска репрезентација на Јордан|Јордан]] и [[Фудбалска репрезентација на Узбекистан|Узбекистан]] ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство 2022. ==Формат и проширување== Идејата за проширување на турнирот се споменувала уште во 2013 година, кога била презентирана од тогашниот претседател на [[УЕФА]], [[Мишел Платини]],<ref>{{Cite news |date=28. 10. 2013 |title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |access-date=24. 1. 2015 |archive-date=15. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915093947/https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=29. 10. 2013 |title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24735765 |url-status=live |access-date=24. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765 |archive-date=21. 4. 2014}}</ref> а во 2016 година, ја подржал и претседателот на [[ФИФА]], [[Џани Инфантино]].<ref>{{Cite news |date=30. 3. 2016 |title=Infantino suggests 40-team World Cup finals |work=Independent Online |publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]] |agency=Reuters |location=Južna Afrika |url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |archive-date=30. 12. 2016}}</ref> Противниците на предлогот тврделе дека бројот на натпревари веќе достигнал неприфатливо ниво,<ref name="auto2">{{Cite news |last=Macguire |first=Eoghan |date=15. 12. 2016 |title=World Cup: Europe's top clubs oppose FIFA's expansion plans |url=https://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164833/http://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |archive-date=24. 12. 2016 |publisher=CNN}}</ref> дека проширувањето ќе го ослабне квалитетот на натпреварите<ref name="auto">{{Cite news |date=2. 10. 2016 |title=Low confirms opposition to 40-team World Cup |publisher=sbs.com.au |agency=[[Australian Associated Press]] |url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031826/http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |archive-date=5. 10. 2016}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news |last=Martín |first=Idafe |date=10. 1. 2017 |title=Mundial de 48 equipos: durísimas críticas en Europa |url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112153909/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |archive-date=12. 1. 2017 |work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es}}</ref> и дека одлуката е првенствено политичка, а не спортска. Инфантино бил обвинет дека го искористил ветувањето за поголем број на учесници на Светското првенство како средство за победа на [[Вонреден конгрес на ФИФА во 2016 година|претседателските избори на ФИФА]].<ref>{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Críticas a decisión de la FIFA de jugar el Mundial 2026 con 48 selecciones |language=es |work=[[El Universo]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180321/https://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |archive-date=11. 1. 2017}}</ref> Од ова издание, [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство]] е проширено на 48 екипи, 16 повеќе отколку на претходните седум турнири.<ref name="48teams4">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Екипите ќе бидат поделени во 12 групи од по четири екипи. Првите две екипи од секоја група и осумте најдобри третопласирани екипи ќе се пласираат во осминафиналето, во согласност со одлуката одобрена од [[Совет на ФИФА|Советот на ФИФА]] ​​на 14 март 2023 година.<ref name="IMC">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|title=FIFA Council approves international match calendars|date=14. 3. 2023|publisher=[[FIFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|archive-date=14. 3. 2023|url-status=live|access-date=14. 3. 2023}}</ref> Тоа е првото проширување и првата промена во форматот на Светското првенство од [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]].<ref>{{Cite web |date=16. 3. 2024 |title=Success stories from the FIFA World Cup's last expansion |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/celebrating-history-of-32-team-world-cup-1998-2022 |access-date=20. 5. 2026 |website=FIFA}}</ref> Вкупниот број на натпревари се зголемува од 64 на 104, а екипите што ќе стигнат до последните четири натпревари ќе играат по осум натпревари наместо досегашните седум. Турнирот ќе трае 39 дена, седум повеќе од изданијата во [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] и [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]].<ref>{{cite news |last=Ingle |first=Sean |url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |title=World Cup 2026: four-team groups and 104 game-tournament confirmed by Fifa |work=[[The Guardian]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173501/https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Bushnell |first=Henry |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |title=FIFA scraps ill-fated 2026 World Cup format, but new plan presents other pros and cons |work=[[Yahoo! Sports]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411012544/https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |url-status=live}}</ref> Секој репрезентација и понатаму ќе игра по три натпревари во групната фаза.<ref>{{cite news |last=Ziegler |first=Martyn |url=https://www.thetimes.com/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |title=World Cup will be a week longer — but Fifa scraps three-team group plan |work=[[The Times]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Slater |first1=Matt |last2=Ornstein |first2=David |url=https://www.nytimes.com/athletic/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |title=World Cup 2026 format expands again with four-team groups and 104 matches |work=[[The Athletic]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live}}</ref> Последниот ден од клупските обврски за играчите вклучени во конечните списоци на националните тимови е 24 мај 2026 година; клубовите мора да ги ослободат најдоцна до 25 мај, со исклучок на играчите кои учествуваат во финалето на континенталните клупски натпреварувања до 30 мај. Комбинираниот период за одмор, задолжителниот период за ослободување и времетраењето на турнирот е 56 дена, исто како и во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]], 2014 и 2018 година.<ref name="IMC"/> ===Разгледувани формати на проширување=== Проширувањето на 48 екипи било одобрено на 10 јануари 2017 година, кога првично било одлучено турнирот да има 16 групи од по три екипи и вкупно 80 натпревари. Според тогашниот формат, првите две екипи од секоја група би се пласирале во шеснаесттинафиналето.<ref name="48teams4"/><ref>{{Cite web |last=Conn |first=David |date=10. 1. 2017 |title=Fifa approves Infantino's plan to expand World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |website=The Guardian}}</ref> Во подоцна напуштеното решение, максималниот број на натпревари по тим би останал седум, но секој тим во групата би играл еден натпревар помалку од претходно. Турнирот, сепак би бил завршен во рок од 32 дена.<ref>{{Cite web |date=10. 1. 2017 |title=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |url=https://www.bbc.com/sport/football/38577001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |archive-date=31. 3. 2017 |publisher=BBC Sport}}</ref> Овој формат бил избран во однос на три други предлози, кои предвидувале 40 до 48 национални тимови, 76 до 88 натпревари и еден до четири загарантирани натпревари по учесник.<ref name="heraldlive">{{Cite news |date=7. 10. 2016 |title=New Fifa chief backs 48-team World Cup |publisher=HeraldLIVE |url=http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112923/http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |archive-date=10. 10. 2016 |quote=It's an idea, just as the World Cup with 40 teams is already on the table with groups of four or five teams.}}</ref><ref name="yahoo">{{Cite news |last=Dunbar |first=Graham |date=23. 12. 2016 |title=FIFA's 5 options for a 2026 World Cup of 48, 40 or 32 teams |url=https://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110142721/http://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |archive-date=10. 1. 2017 |publisher=[[Yahoo! Sports]] |agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 12. 2016 |title=FIFA World Cup format proposals |url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |archive-date=15. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Критичарите предупредиле дека групите од три екипи, во кои две продолжуваат понатаму, значително го зголемуваат ризикот од местење на натпревари.<ref name="guyon">{{Cite journal |last=Guyon |first=Julien |date=30. 4. 2020 |title=Risk of Collusion: Will Groups of 3 Ruin the FIFA World Cup? |journal=Journal of Sports Analytics |volume=6 |issue=4 |pages=259–279 |doi=10.3233/JSA-200414 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803091047/https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |url-status=dead }}</ref> Затоа, ФИФА ја разгледала можноста за одлучување на нерешените натпревари во групната фаза преку [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]],<ref>{{cite news |date=18. 1. 2017 |title=Penalty shootouts may be used to settle drawn World Cup matches |work=World Soccer |url=http://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |access-date=12. 11. 2020 |archive-date=28. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028040619/https://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |url-status=live}}</ref> но дури и тогаш сè уште би постоел одреден ризик, вклучително и можноста екипата намерно да загуби по изведување на пенали со цел да го елиминира противникот.<ref name="guyon"/> Поради овие приговори, ФИФА продолжила да разгледува други модели на натпреварување, <ref>{{cite news |first=Martyn |last=Ziegler |title=Format for 2026 World Cup could be revamped amid 'collusion' fears, says Fifa vice-president |url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |work=[[The Times]] |location=London |date=1. 4. 2022 |access-date=5. 11. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113124725/https://www.thetimes.co.uk/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |url-status=live}}</ref> за процесот да заврши со објавата во 2023 година, кога било потврдено дека турнирот ќе има 12 групи од по четири репрезентации. ==Стадиони== За време на процесот на кандидатура, 41 град со вкупно 42 постоечки и целосно функционални стадиони со редовни корисници, со исклучок на Монтреал, и два стадиони во изградба, во Лас Вегас и Лос Анџелес, се пријавиле како дел од заедничката кандидатура. Меѓу нив биле три стадиони во три мексикански градови, шест стадиони во шест канадски градови и 35 стадиони во 32 градови во САД.<ref name="bids">{{cite web |title=Forty-one Cities Across Canada, Mexico and the United States Submit Bids to Serve as Host Cities in United Bid for 2026 FIFA World Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021347/http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |archive-date=8. 9. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Во првиот круг испаднале девет стадиони во девет градови. Вториот круг го стеснил изборот за уште девет стадиони во шест градови, додека три града, Чикаго, Минеаполис и Ванкувер, се откажале бидејќи ФИФА не била подготвена да разговара за финансиските детали на организацијата.<ref>{{cite news |last=Carlisle |first=Jeff |title=United States-led World Cup bid cuts list of potential host cities to 23 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |access-date=25. 11. 2021 |publisher=ESPN |date=16. 3. 2018 |archive-date=25. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125114050/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |url-status=live}}</ref> Откако [[Монтреал]] се повлекол во јули 2021 година поради недостаток на провинциско финансирање и поддршка за реновирање на [[Олимписки стадион (Монтреал)|Олимпискиот стадион]],<ref>{{cite news |title=Montreal withdraws from host city selection process for 2026 World Cup |url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |access-date=6. 7. 2021 |work=Sportsnet |date=6. 7. 2021 |archive-date=16. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816132650/https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |url-status=live}}</ref> Ванкувер повторно се приклучил на процесот како кандидат-домаќин во април 2022 година.<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=FIFA |date=14. 4. 2022 |access-date=14. 4. 2022 |archive-date=12. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |url-status=live}}</ref> Ова го донело конечниот број на кандидати на 24 стадиони, секој во посебен град или метрополитенска област.<ref>{{Cite web |date=26. 1. 2021 |title=FIFA eyes late 2021 to pick 2026 World Cup host cities |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-sets-late-2021-target-to-pic-2026-world-cup-cities-1.5888162 |access-date=20. 5. 2026 |website=CBC}}</ref> На 16 јуни 2022 година, ФИФА ги објавила 16-те градови домаќини: два во Канада, три во Мексико и 11 во САД.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=30. 4. 2018 |publisher=united2026.com}}</ref> Избрани биле [[Атланта]], [[Бостон]], [[Далас]], [[Гвадалахара]], [[Хјустон]], [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], [[Лос Анџелес]], [[Сиудад де Мексико]], [[Мајами]], [[Монтереј]], [[Филаделфија]], [[Њујорк]]/[[Њу Џерзи]], [[Сан Франциско]], [[Сиетл]], [[Торонто]] и [[Ванкувер]].<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities |publisher=FIFA |date=16. 6. 2022 |access-date=16. 6. 2022 |archive-date=16. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616223211/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |url-status=live}}</ref> Осум од 16-те избрани стадиони имаат трајна вештачка трева, која се заменува со трева за турнирот под надзор на ФИФА и истражувачки тим од Универзитетот во Тенеси и Државниот универзитет во Мичиген. Во зависност од климата на поединечниот стадион, за постудени услови ќе се користи или мешавина од 84% ливадска власецка и 16% повеќегодишна 'ржана трева, или бермудска трева за потопли услови.<ref name="utk-fifa">{{cite web |title=Bringing UT's Turfgrass Expertise to FIFA World Cup 26 |url=https://www.utk.edu/turfgrass/ |publisher=UT Knoxville |access-date=25. 4. 2026}}</ref><ref name="tsn-henry-26">{{cite web |last1=Henry |first1=Genevieve |title=MSU Turf Management Program provides grass for World Cup |url=https://statenews.com/article/2026/04/msu-turf-management-program-provides-grass-for-world-cup?ct=content_open&cv=cbox_featured |publisher=The State News |access-date=25. 4. 2026 |date=22. 4. 2026}}</ref><ref name="conv-tr-g-s-b-26">{{cite web |last1=Trey Rogers |first1=John N. |last2=Guevara |first2=Jackie Lyn A. |last3=Sorochan |first3=John |last4=Bearss |first4=Ryan |title=We designed the turf for soccer's biggest World Cup ever – here's how we created the same playing experience across 3 countries |url=https://theconversation.com/we-designed-the-turf-for-soccers-biggest-world-cup-ever-heres-how-we-created-the-same-playing-experience-across-3-countries-279536 |publisher=The Conversation |access-date=25. 4. 2026 |date=20. 4. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{flagsport|MEX}} [[Мексико (град)|Мексико Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Њујорк]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Далас]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Хјустон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ацтека]] | [[Стадион Метлајф]]<br /><small>([[Ист Ратерфорд (Њу Џерзи)|Ист Ратерфорд]])</small> | [[Стадион AT&T]]<br /><small>([[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]])</small> | [[Стадион Ароухед]] | [[Стадион НРГ]] |- | Капацитет: '''87.523''' | Капацитет: '''82.500''' | Капацитет: '''80.000''' | Капацитет: '''76.416''' | Капацитет: '''72.220''' |- | [[File:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|250px]] | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] | [[File:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12| {{location map+|North America|float=center|width=800|caption=Градови домаќини|places= {{location map~|North America|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Далас]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хјустон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анџелес]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Мајами]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Њујорк]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филаделфија]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан Франциско]]'''}} {{location map~|North America|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиетл]]'''}} {{location map~|North America|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мексико (град)|Мексико Сити]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтереј]]''' |position=left}} {{location map~ |North America |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{flagsport|USA}} [[Лос Анџелес]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=05. 07. 2022|archive-date=29. 06. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=}}</ref> |- | [[Стадион Мерцедес Бенц]] | [[Стадион Соу-Фај]]<br /><small>([[Инглвуд (Калифорнија)|Инглвуд]])</small> |- | Капацитет: '''71.000''' | Капацитет: '''70.240''' |- | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[File:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Филаделфија]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Сиетл]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Линколн Фајненшел Филд]] | [[Лумен Филд]] |- |Капацитет: '''69.796''' |Капацитет: '''69.000''' |- |[[File:Philly (45).JPG|250px]] | [[File:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Сан Франциско]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Бостон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ливајс]] <br /><small>([[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]])</small> | [[Стадион Жилет]]<br /><small>([[Фоксборо]])</small> |- | Капацитет: '''68.500'''<br /> | Капацитет: '''65.878'''<br /> |- | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] | [[File:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Мајами]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity" /> !{{flagsport|MEX}} [[Монтереј]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|MEX}} [[Гвадалахара]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities"/> |- | [[Стадион Хард Рок]]<br /><small>([[Мајами Гарденс|Мајами]])</small> | [[БиСи Плејс]] | [[Стадион ББВА]]<br /><small>([[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]])</small> | [[Стадион Акрон]]<br /><small>([[Сапопан]])</small> | [[БМО Филд]] |- | Капацитет: '''64.767''' | Капацитет: '''54.500''' | Капацитет: '''53.500''' | Капацитет: '''49.850''' | Капацитет: '''30.000''' |- | [[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|250px]] |} ==Групна фаза== Првите две екипи од секоја група, како и осумте најдоброрангирани третопласирани екипи се пласираат во шеснаесттинафиналето. {{легенда|#ccffcc|Екипи кои ја поминале групната фаза}} {{легенда|#ffcccc|Испаднати}} ===Група А=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група A}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} <section begin=A1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Африка|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> ---- <section begin=A2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Јужна Кореја - Чешка|2–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = *{{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Чешка - Јужна Африка|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Tori Penso]] }}<section end=A3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Кореја|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> ---- ===Група Б=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Б}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=B1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Босна и Херцеговина|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> ---- <section begin=B2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Катар - Швајцарија|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Швајцарија - Босна и Херцеговина|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> ---- ===Група Ц=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Ц !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BRA|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|MAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|HAI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SCO|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=C1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Бразил - Мароко|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = *[[Винисиус Жуниор|Винисиус]] {{goal|32}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Исмаел Саибари|Саибари]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.663 |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] }}<section end=C1 /> ---- <section begin=C2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|HAI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Хаити - Шкотска|0–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |екипа2 = {{fb|SCO}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|28}} [[Џон МакГин|МакГин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 64.146 |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] }}<section end=C2 /> ---- <section begin=C3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=C3 /> ---- <section begin=C4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:30 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=C4 /> ---- <section begin=C5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |екипа2 = {{fb|BRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=C5 /> ---- <section begin=C6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|MAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=C6 /> ---- ===Група Д=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Д}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Д !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|USA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|PAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUS}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=D1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#САД - Парагвај|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = *[[Дамиан Бобадиља|Бобадиља]] {{goal|{{0}}7|авт.}} *[[Фоларин Балогун|Балогун]] {{goal|31}}, {{goal|45+5}} *[[Џовани Рејна|Рејна]] {{goal|90+8}} |голови2 = *{{goal|73}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.492 |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] }}<section end=D1 /> ---- <section begin=D2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUS}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#Австралија - Турција|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |екипа2 = {{fb|TUR}} |голови1 = *[[Нестори Иранкунда|Иранкунда]] {{goal|27}} *[[Конор Меткалф|Меткалф]] {{goal|75}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] }}<section end=D2 /> ---- <section begin=D3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=D3 /> ---- <section begin=D4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D4 /> ---- <section begin=D5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |екипа2 = {{fb|USA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=D5 /> ---- <section begin=D6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D6 /> ---- ===Група Е=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Е}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|GER}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CUW}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CIV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|ECU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=E1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Германија - Курасао|7–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/40002146 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = *[[Феликс Нмеча|Нмеча]] {{goal|{{0}}6}} *[[Нико Шлотербек|Шлотербек]] {{goal|38}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|45+5|пен.}}, {{goal|88}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|47}} *[[Натаниел Браун (фудбалер)|Браун]] {{goal|68}} *[[Дениз Ундав|Ундав]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Ливано Комененсија|Комененсија]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.021 |судија = {{flagsport|MAR}} [[Џалал Џајед]] }}<section end=E1 /> ---- <section begin=E2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CIV}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Брег на Слоновата Коска - Еквадор|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |екипа2 = {{fb|ECU}} |голови1 = *[[Амад Диало|Диало]] {{goal|90}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = 68.274 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] }}<section end=E2 /> ---- <section begin=E3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=E3 /> ---- <section begin=E4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=E4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|CUW}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=E6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |екипа2 = {{fb|GER}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=E6 /> ---- ===Група Ф=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|NED}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|JPN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SWE}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=F1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Холандија - Јапонија|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = *[[Вирџил ван Дајк|Ван Дајк]] {{goal|50}} *[[Крисенсио Самервил|Самервил]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|57}} [[Кеито Накамура|Накамура]] *{{goal|88}} [[Даичи Камада|Камада]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 69,285 |судија = {{flagsport|USA}} [[Исмаил Елфат]] }}<section end=F1 /> ---- <section begin=F2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|SWE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Шведска - Тунис|5–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |екипа2 = {{fb|TUN}} |голови1 = * [[Јасин Ајари|Ајари]] {{goal|{{0}}7}}, {{goal|90+6}} * [[Александер Исак|Исак]] {{goal|30}} * [[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]] {{goal|59}} * [[Матијас Сванберг|Сванберг]] {{goal|84}} |голови2 = * {{goal|43}} [[Омар Рекик|Рекик]] |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = 50.987 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Жаел Фалкон]] }}<section end=F2 /> ---- <section begin=F3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=F3 /> ---- <section begin=F4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 22:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=F4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|JPN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=F6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |екипа2 = {{fb|NED}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=F6 /> ---- ===Група Г=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Г}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Г !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BEL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|EGY}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NZL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=G1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Белгија - Египет|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = *[[Мохамед Хани|Хани]] {{goal|66|авт.}} |голови2 = *{{goal|19}} [[Емам Ашур|Ашур]] |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = 66.775 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] }}<section end=G1 /> ---- <section begin=G2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|IRN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Иран - Нов Зеланд|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |екипа2 = {{fb|NZL}} |голови1 = *[[Рамин Резаејан|Резаејан]] {{goal|32}} *[[Мохамад Мохеби|Мохеби]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|{{0}}7}}, {{goal|54}} [[Елајџа Џаст|Џаст]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.108 |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Артуро]] }}<section end=G2 /> ---- <section begin=G3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=G3 /> ---- <section begin=G4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G4 /> ---- <section begin=G5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|EGY}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=G5 /> ---- <section begin=G6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |екипа2 = {{fb|BEL}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G6 /> ---- ===Група Х=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Х}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Х !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ESP}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CPV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SAU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|URU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=H1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Шпанија - Зелен ’Рт|0–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67,640 |судија = {{flagsport|JOR}} [[Адхам Махадмех]] }}<section end=H1 /> ---- <section begin=H2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|SAU}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Саудиска Арабија - Уругвај|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |екипа2 = {{fb|URU}} |голови1 = *[[Абдулелах Ал-Амри|Ал-Амри]] {{goal|41}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Максимилијано Араухо|М. Араухо]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.764 |судија = {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Маријани]] }}<section end=H2 /> ---- <section begin=H3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=H3 /> ---- <section begin=H4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=H4 /> ---- <section begin=H5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CPV}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=H5 /> ---- <section begin=H6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |екипа2 = {{fb|ESP}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=H6 /> ---- ===Група И=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група И}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата И !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|FRA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|SEN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRQ}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=I1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Франција - Сенегал|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|66}}, {{goal|90+6}} *[[Бредли Баркола|Баркола]] {{goal|82}} |голови2 = *{{goal|90+5}} [[Ибрахим Мбаје|Мбаје]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.545 |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] }}<section end=I1 /> ---- <section begin=I2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|IRQ}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Ирак - Норвешка|1–4]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |екипа2 = {{fb|NOR}} |голови1 = *[[Ајмен Хусеин|Хусеин]] {{goal|39}} |голови2 = *{{goal|29}}, {{goal|43}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|76}} [[Лео Естигор|Естигор]] *{{goal|90+5|авт.}} [[Ајмен Хусеин|Хусеин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 63.106 |судија = {{flagsport|GAB}} [[Пјер Ачо]] }}<section end=I2 /> ---- <section begin=I3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=I3 /> ---- <section begin=I4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=I4 /> ---- <section begin=I5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |екипа2 = {{fb|FRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=I5 /> ---- <section begin=I6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|SEN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=I6 /> ---- ===Група Ј=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Ј !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ARG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|ALG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUT}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|JOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=J1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Аргентина - Алжир|3–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|17}}, {{goal|60}}, {{goal|76}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = 69.045 |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] }}<section end=J1 /> ---- <section begin=J2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Австрија - Јордан|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |екипа2 = {{fb|JOR}} |голови1 = *[[Романо Шмид|Шмид]] {{goal|20}} *[[Јазан Ал-Араб|Ал-Араб]] {{goal|76|авт.}} *[[Марко Арнаутовиќ|Арнаутовиќ]] {{goal|90+12}} |голови2 = *{{goal|50}} [[Али Олван|Олван]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 68.527 |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] }}<section end=J2 /> ---- <section begin=J3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J3 /> ---- <section begin=J4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=J4 /> ---- <section begin=J5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|ALG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=J5 /> ---- <section begin=J6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |екипа2 = {{fb|ARG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J6 /> ---- ===Група К=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група К}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата К !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|POR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|COD}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|UZB}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|COL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=K1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Португалија - ДР Конго|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Ж. Невеш]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|45+5}} [[Јоан Виса|Виса]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.777 |судија = {{flagsport|QAT}} [[Абдулрахман Ал-Џасим]] }}<section end=K1 /> ---- <section begin=K2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|UZB}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Узбекистан - Колумбија|1–3]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |екипа2 = {{fb|COL}} |голови1 = *[[Абосбек Фајзулаев|Фајзулаев]] {{goal|60}} |голови2 = *{{goal|40}} [[Даниел Муњос (фудбалер)|Муњос]] *{{goal|65}} [[Луис Дијас (фудбалер 1997)|Дијас]] *{{goal|90+9}} [[Хаминтон Кампас|Кампас]] |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] }}<section end=K2 /> ---- <section begin=K3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=K3 /> ---- <section begin=K4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=K4 /> ---- <section begin=K5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |екипа2 = {{fb|POR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=K5 /> ---- <section begin=K6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COD}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=K6 /> ---- ===Група Л=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Л}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Л !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ENG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CRO}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|GHA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|PAN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=L1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Англија - Хрватска|4–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|12|пен.}}, {{goal|42}} *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|47}} *[[Маркус Рашфорд|Рашфорд]] {{goal|85}} |голови2 = *{{goal|36}} [[Мартин Батурина|Батурина]] *{{goal|45+5}} [[Петар Муса|Муса]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 70.389 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] }}<section end=L1 /> ---- <section begin=L2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|GHA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Гана - Панама|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |екипа2 = {{fb|PAN}} |голови1 = *[[Кејлеб Јиренки|Јиренки]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 42.942 |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] }}<section end=L2 /> ---- <section begin=L3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=L3 /> ---- <section begin=L4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=L4 /> ---- <section begin=L5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |екипа2 = {{fb|ENG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=L5 /> ---- <section begin=L6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|CRO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=L6 /> ---- === Поредок на третопласираните === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Tooltip|Поз.|Позиции}} !width=7%|{{Tooltip|Група|Група}} !width=27%|Репрезентација !width=7%|{{Tooltip|Нат|Одиграни натпревари}} !width=7%|{{Tooltip|Поб|Победи}} !width=7%|{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !width=7%|{{Tooltip|Пор|Порази}} !width=7%|{{Tooltip|ДГ|Постигнати голови}} !width=7%|{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} !width=7%|{{Tooltip|ГР|Гол-разлика}} !width=10%|{{Tooltip|Бод|Бодови}} |- style="background:#ccffcc;" |1.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група A|А]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |2.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б|Б]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |3.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц|Ц]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |4.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д|Д]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |5.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е|Е]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |6.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф|Ф]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |7.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г|Г]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |8.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х|Х]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |9.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И|И]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |10.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј|Ј]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |11.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група К|К]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |12.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л|Л]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ FIFA World Cup 2026], FIFA.com {{Светско првенство во фудбал 2026}} {{ФИФА Светско Првенство}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал|2026]] 7zwj3z255246kcddxtphxwq5z0cbfov 5578925 5578924 2026-06-19T15:02:06Z Carshalton 30527 /* Група Б */ 5578925 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|2026 FIFA World Cup|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.webp | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство во фудбал]], меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година,<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> и ќе биде игран во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|САД]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Ова, исто така, ќе биде првото издание на Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три држави и првото на кое ќе настапуваат 48 репрезентации, по проширувањето од досегашните 32.<ref>{{cite news |date=13. 6. 2018 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |url-status=live |access-date=13. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |archive-date=14. 1. 2021}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{Cite web |last=Carlise |first=Jeff |date=April 10, 2017 |title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid |url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |archive-date=11. 4. 2017 |publisher=ESPN}}</ref><ref name="48teams">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |publisher=FIFA |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017}}</ref> Овие три држави ја победиле конкурентската кандидатура на [[Мароко]] за време на гласањето на 68-миот Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото првенство по она во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] година, одржано во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико станала првата земја што три пати била домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. САД претходно биле организатори на првенството во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин. Настанот се вратил во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]], откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. [[Фудбалска репрезентација на Зелен ’Рт|Зелен ’Рт]], [[Фудбалска репрезентација на Курасао|Курасао]], [[Фудбалска репрезентација на Јордан|Јордан]] и [[Фудбалска репрезентација на Узбекистан|Узбекистан]] ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство 2022. ==Формат и проширување== Идејата за проширување на турнирот се споменувала уште во 2013 година, кога била презентирана од тогашниот претседател на [[УЕФА]], [[Мишел Платини]],<ref>{{Cite news |date=28. 10. 2013 |title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |access-date=24. 1. 2015 |archive-date=15. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915093947/https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=29. 10. 2013 |title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24735765 |url-status=live |access-date=24. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765 |archive-date=21. 4. 2014}}</ref> а во 2016 година, ја подржал и претседателот на [[ФИФА]], [[Џани Инфантино]].<ref>{{Cite news |date=30. 3. 2016 |title=Infantino suggests 40-team World Cup finals |work=Independent Online |publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]] |agency=Reuters |location=Južna Afrika |url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |archive-date=30. 12. 2016}}</ref> Противниците на предлогот тврделе дека бројот на натпревари веќе достигнал неприфатливо ниво,<ref name="auto2">{{Cite news |last=Macguire |first=Eoghan |date=15. 12. 2016 |title=World Cup: Europe's top clubs oppose FIFA's expansion plans |url=https://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164833/http://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |archive-date=24. 12. 2016 |publisher=CNN}}</ref> дека проширувањето ќе го ослабне квалитетот на натпреварите<ref name="auto">{{Cite news |date=2. 10. 2016 |title=Low confirms opposition to 40-team World Cup |publisher=sbs.com.au |agency=[[Australian Associated Press]] |url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031826/http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |archive-date=5. 10. 2016}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news |last=Martín |first=Idafe |date=10. 1. 2017 |title=Mundial de 48 equipos: durísimas críticas en Europa |url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112153909/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |archive-date=12. 1. 2017 |work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es}}</ref> и дека одлуката е првенствено политичка, а не спортска. Инфантино бил обвинет дека го искористил ветувањето за поголем број на учесници на Светското првенство како средство за победа на [[Вонреден конгрес на ФИФА во 2016 година|претседателските избори на ФИФА]].<ref>{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Críticas a decisión de la FIFA de jugar el Mundial 2026 con 48 selecciones |language=es |work=[[El Universo]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180321/https://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |archive-date=11. 1. 2017}}</ref> Од ова издание, [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство]] е проширено на 48 екипи, 16 повеќе отколку на претходните седум турнири.<ref name="48teams4">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Екипите ќе бидат поделени во 12 групи од по четири екипи. Првите две екипи од секоја група и осумте најдобри третопласирани екипи ќе се пласираат во осминафиналето, во согласност со одлуката одобрена од [[Совет на ФИФА|Советот на ФИФА]] ​​на 14 март 2023 година.<ref name="IMC">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|title=FIFA Council approves international match calendars|date=14. 3. 2023|publisher=[[FIFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|archive-date=14. 3. 2023|url-status=live|access-date=14. 3. 2023}}</ref> Тоа е првото проширување и првата промена во форматот на Светското првенство од [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]].<ref>{{Cite web |date=16. 3. 2024 |title=Success stories from the FIFA World Cup's last expansion |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/celebrating-history-of-32-team-world-cup-1998-2022 |access-date=20. 5. 2026 |website=FIFA}}</ref> Вкупниот број на натпревари се зголемува од 64 на 104, а екипите што ќе стигнат до последните четири натпревари ќе играат по осум натпревари наместо досегашните седум. Турнирот ќе трае 39 дена, седум повеќе од изданијата во [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] и [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]].<ref>{{cite news |last=Ingle |first=Sean |url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |title=World Cup 2026: four-team groups and 104 game-tournament confirmed by Fifa |work=[[The Guardian]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173501/https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Bushnell |first=Henry |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |title=FIFA scraps ill-fated 2026 World Cup format, but new plan presents other pros and cons |work=[[Yahoo! Sports]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411012544/https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |url-status=live}}</ref> Секој репрезентација и понатаму ќе игра по три натпревари во групната фаза.<ref>{{cite news |last=Ziegler |first=Martyn |url=https://www.thetimes.com/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |title=World Cup will be a week longer — but Fifa scraps three-team group plan |work=[[The Times]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Slater |first1=Matt |last2=Ornstein |first2=David |url=https://www.nytimes.com/athletic/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |title=World Cup 2026 format expands again with four-team groups and 104 matches |work=[[The Athletic]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live}}</ref> Последниот ден од клупските обврски за играчите вклучени во конечните списоци на националните тимови е 24 мај 2026 година; клубовите мора да ги ослободат најдоцна до 25 мај, со исклучок на играчите кои учествуваат во финалето на континенталните клупски натпреварувања до 30 мај. Комбинираниот период за одмор, задолжителниот период за ослободување и времетраењето на турнирот е 56 дена, исто како и во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]], 2014 и 2018 година.<ref name="IMC"/> ===Разгледувани формати на проширување=== Проширувањето на 48 екипи било одобрено на 10 јануари 2017 година, кога првично било одлучено турнирот да има 16 групи од по три екипи и вкупно 80 натпревари. Според тогашниот формат, првите две екипи од секоја група би се пласирале во шеснаесттинафиналето.<ref name="48teams4"/><ref>{{Cite web |last=Conn |first=David |date=10. 1. 2017 |title=Fifa approves Infantino's plan to expand World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |website=The Guardian}}</ref> Во подоцна напуштеното решение, максималниот број на натпревари по тим би останал седум, но секој тим во групата би играл еден натпревар помалку од претходно. Турнирот, сепак би бил завршен во рок од 32 дена.<ref>{{Cite web |date=10. 1. 2017 |title=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |url=https://www.bbc.com/sport/football/38577001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |archive-date=31. 3. 2017 |publisher=BBC Sport}}</ref> Овој формат бил избран во однос на три други предлози, кои предвидувале 40 до 48 национални тимови, 76 до 88 натпревари и еден до четири загарантирани натпревари по учесник.<ref name="heraldlive">{{Cite news |date=7. 10. 2016 |title=New Fifa chief backs 48-team World Cup |publisher=HeraldLIVE |url=http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112923/http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |archive-date=10. 10. 2016 |quote=It's an idea, just as the World Cup with 40 teams is already on the table with groups of four or five teams.}}</ref><ref name="yahoo">{{Cite news |last=Dunbar |first=Graham |date=23. 12. 2016 |title=FIFA's 5 options for a 2026 World Cup of 48, 40 or 32 teams |url=https://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110142721/http://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |archive-date=10. 1. 2017 |publisher=[[Yahoo! Sports]] |agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 12. 2016 |title=FIFA World Cup format proposals |url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |archive-date=15. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Критичарите предупредиле дека групите од три екипи, во кои две продолжуваат понатаму, значително го зголемуваат ризикот од местење на натпревари.<ref name="guyon">{{Cite journal |last=Guyon |first=Julien |date=30. 4. 2020 |title=Risk of Collusion: Will Groups of 3 Ruin the FIFA World Cup? |journal=Journal of Sports Analytics |volume=6 |issue=4 |pages=259–279 |doi=10.3233/JSA-200414 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803091047/https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |url-status=dead }}</ref> Затоа, ФИФА ја разгледала можноста за одлучување на нерешените натпревари во групната фаза преку [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]],<ref>{{cite news |date=18. 1. 2017 |title=Penalty shootouts may be used to settle drawn World Cup matches |work=World Soccer |url=http://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |access-date=12. 11. 2020 |archive-date=28. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028040619/https://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |url-status=live}}</ref> но дури и тогаш сè уште би постоел одреден ризик, вклучително и можноста екипата намерно да загуби по изведување на пенали со цел да го елиминира противникот.<ref name="guyon"/> Поради овие приговори, ФИФА продолжила да разгледува други модели на натпреварување, <ref>{{cite news |first=Martyn |last=Ziegler |title=Format for 2026 World Cup could be revamped amid 'collusion' fears, says Fifa vice-president |url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |work=[[The Times]] |location=London |date=1. 4. 2022 |access-date=5. 11. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113124725/https://www.thetimes.co.uk/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |url-status=live}}</ref> за процесот да заврши со објавата во 2023 година, кога било потврдено дека турнирот ќе има 12 групи од по четири репрезентации. ==Стадиони== За време на процесот на кандидатура, 41 град со вкупно 42 постоечки и целосно функционални стадиони со редовни корисници, со исклучок на Монтреал, и два стадиони во изградба, во Лас Вегас и Лос Анџелес, се пријавиле како дел од заедничката кандидатура. Меѓу нив биле три стадиони во три мексикански градови, шест стадиони во шест канадски градови и 35 стадиони во 32 градови во САД.<ref name="bids">{{cite web |title=Forty-one Cities Across Canada, Mexico and the United States Submit Bids to Serve as Host Cities in United Bid for 2026 FIFA World Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021347/http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |archive-date=8. 9. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Во првиот круг испаднале девет стадиони во девет градови. Вториот круг го стеснил изборот за уште девет стадиони во шест градови, додека три града, Чикаго, Минеаполис и Ванкувер, се откажале бидејќи ФИФА не била подготвена да разговара за финансиските детали на организацијата.<ref>{{cite news |last=Carlisle |first=Jeff |title=United States-led World Cup bid cuts list of potential host cities to 23 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |access-date=25. 11. 2021 |publisher=ESPN |date=16. 3. 2018 |archive-date=25. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125114050/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |url-status=live}}</ref> Откако [[Монтреал]] се повлекол во јули 2021 година поради недостаток на провинциско финансирање и поддршка за реновирање на [[Олимписки стадион (Монтреал)|Олимпискиот стадион]],<ref>{{cite news |title=Montreal withdraws from host city selection process for 2026 World Cup |url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |access-date=6. 7. 2021 |work=Sportsnet |date=6. 7. 2021 |archive-date=16. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816132650/https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |url-status=live}}</ref> Ванкувер повторно се приклучил на процесот како кандидат-домаќин во април 2022 година.<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=FIFA |date=14. 4. 2022 |access-date=14. 4. 2022 |archive-date=12. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |url-status=live}}</ref> Ова го донело конечниот број на кандидати на 24 стадиони, секој во посебен град или метрополитенска област.<ref>{{Cite web |date=26. 1. 2021 |title=FIFA eyes late 2021 to pick 2026 World Cup host cities |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-sets-late-2021-target-to-pic-2026-world-cup-cities-1.5888162 |access-date=20. 5. 2026 |website=CBC}}</ref> На 16 јуни 2022 година, ФИФА ги објавила 16-те градови домаќини: два во Канада, три во Мексико и 11 во САД.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=30. 4. 2018 |publisher=united2026.com}}</ref> Избрани биле [[Атланта]], [[Бостон]], [[Далас]], [[Гвадалахара]], [[Хјустон]], [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], [[Лос Анџелес]], [[Сиудад де Мексико]], [[Мајами]], [[Монтереј]], [[Филаделфија]], [[Њујорк]]/[[Њу Џерзи]], [[Сан Франциско]], [[Сиетл]], [[Торонто]] и [[Ванкувер]].<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities |publisher=FIFA |date=16. 6. 2022 |access-date=16. 6. 2022 |archive-date=16. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616223211/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |url-status=live}}</ref> Осум од 16-те избрани стадиони имаат трајна вештачка трева, која се заменува со трева за турнирот под надзор на ФИФА и истражувачки тим од Универзитетот во Тенеси и Државниот универзитет во Мичиген. Во зависност од климата на поединечниот стадион, за постудени услови ќе се користи или мешавина од 84% ливадска власецка и 16% повеќегодишна 'ржана трева, или бермудска трева за потопли услови.<ref name="utk-fifa">{{cite web |title=Bringing UT's Turfgrass Expertise to FIFA World Cup 26 |url=https://www.utk.edu/turfgrass/ |publisher=UT Knoxville |access-date=25. 4. 2026}}</ref><ref name="tsn-henry-26">{{cite web |last1=Henry |first1=Genevieve |title=MSU Turf Management Program provides grass for World Cup |url=https://statenews.com/article/2026/04/msu-turf-management-program-provides-grass-for-world-cup?ct=content_open&cv=cbox_featured |publisher=The State News |access-date=25. 4. 2026 |date=22. 4. 2026}}</ref><ref name="conv-tr-g-s-b-26">{{cite web |last1=Trey Rogers |first1=John N. |last2=Guevara |first2=Jackie Lyn A. |last3=Sorochan |first3=John |last4=Bearss |first4=Ryan |title=We designed the turf for soccer's biggest World Cup ever – here's how we created the same playing experience across 3 countries |url=https://theconversation.com/we-designed-the-turf-for-soccers-biggest-world-cup-ever-heres-how-we-created-the-same-playing-experience-across-3-countries-279536 |publisher=The Conversation |access-date=25. 4. 2026 |date=20. 4. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{flagsport|MEX}} [[Мексико (град)|Мексико Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Њујорк]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Далас]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Хјустон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ацтека]] | [[Стадион Метлајф]]<br /><small>([[Ист Ратерфорд (Њу Џерзи)|Ист Ратерфорд]])</small> | [[Стадион AT&T]]<br /><small>([[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]])</small> | [[Стадион Ароухед]] | [[Стадион НРГ]] |- | Капацитет: '''87.523''' | Капацитет: '''82.500''' | Капацитет: '''80.000''' | Капацитет: '''76.416''' | Капацитет: '''72.220''' |- | [[File:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|250px]] | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] | [[File:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12| {{location map+|North America|float=center|width=800|caption=Градови домаќини|places= {{location map~|North America|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Далас]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хјустон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анџелес]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Мајами]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Њујорк]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филаделфија]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан Франциско]]'''}} {{location map~|North America|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиетл]]'''}} {{location map~|North America|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мексико (град)|Мексико Сити]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтереј]]''' |position=left}} {{location map~ |North America |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{flagsport|USA}} [[Лос Анџелес]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=05. 07. 2022|archive-date=29. 06. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=}}</ref> |- | [[Стадион Мерцедес Бенц]] | [[Стадион Соу-Фај]]<br /><small>([[Инглвуд (Калифорнија)|Инглвуд]])</small> |- | Капацитет: '''71.000''' | Капацитет: '''70.240''' |- | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[File:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Филаделфија]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Сиетл]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Линколн Фајненшел Филд]] | [[Лумен Филд]] |- |Капацитет: '''69.796''' |Капацитет: '''69.000''' |- |[[File:Philly (45).JPG|250px]] | [[File:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Сан Франциско]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Бостон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ливајс]] <br /><small>([[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]])</small> | [[Стадион Жилет]]<br /><small>([[Фоксборо]])</small> |- | Капацитет: '''68.500'''<br /> | Капацитет: '''65.878'''<br /> |- | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] | [[File:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Мајами]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity" /> !{{flagsport|MEX}} [[Монтереј]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|MEX}} [[Гвадалахара]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities"/> |- | [[Стадион Хард Рок]]<br /><small>([[Мајами Гарденс|Мајами]])</small> | [[БиСи Плејс]] | [[Стадион ББВА]]<br /><small>([[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]])</small> | [[Стадион Акрон]]<br /><small>([[Сапопан]])</small> | [[БМО Филд]] |- | Капацитет: '''64.767''' | Капацитет: '''54.500''' | Капацитет: '''53.500''' | Капацитет: '''49.850''' | Капацитет: '''30.000''' |- | [[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|250px]] |} ==Групна фаза== Првите две екипи од секоја група, како и осумте најдоброрангирани третопласирани екипи се пласираат во шеснаесттинафиналето. {{легенда|#ccffcc|Екипи кои ја поминале групната фаза}} {{легенда|#ffcccc|Испаднати}} ===Група А=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група A}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} <section begin=A1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Африка|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> ---- <section begin=A2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Јужна Кореја - Чешка|2–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = *{{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Чешка - Јужна Африка|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Tori Penso]] }}<section end=A3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Кореја|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> ---- ===Група Б=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Б}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=B1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Босна и Херцеговина|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> ---- <section begin=B2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Катар - Швајцарија|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Швајцарија - Босна и Херцеговина|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Катар|6–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> ---- ===Група Ц=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Ц !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BRA|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|MAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|HAI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SCO|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=C1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Бразил - Мароко|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = *[[Винисиус Жуниор|Винисиус]] {{goal|32}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Исмаел Саибари|Саибари]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.663 |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] }}<section end=C1 /> ---- <section begin=C2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|HAI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Хаити - Шкотска|0–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |екипа2 = {{fb|SCO}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|28}} [[Џон МакГин|МакГин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 64.146 |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] }}<section end=C2 /> ---- <section begin=C3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=C3 /> ---- <section begin=C4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:30 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=C4 /> ---- <section begin=C5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |екипа2 = {{fb|BRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=C5 /> ---- <section begin=C6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|MAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=C6 /> ---- ===Група Д=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Д}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Д !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|USA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|PAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUS}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=D1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#САД - Парагвај|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = *[[Дамиан Бобадиља|Бобадиља]] {{goal|{{0}}7|авт.}} *[[Фоларин Балогун|Балогун]] {{goal|31}}, {{goal|45+5}} *[[Џовани Рејна|Рејна]] {{goal|90+8}} |голови2 = *{{goal|73}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.492 |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] }}<section end=D1 /> ---- <section begin=D2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUS}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#Австралија - Турција|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |екипа2 = {{fb|TUR}} |голови1 = *[[Нестори Иранкунда|Иранкунда]] {{goal|27}} *[[Конор Меткалф|Меткалф]] {{goal|75}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] }}<section end=D2 /> ---- <section begin=D3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=D3 /> ---- <section begin=D4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D4 /> ---- <section begin=D5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |екипа2 = {{fb|USA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=D5 /> ---- <section begin=D6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D6 /> ---- ===Група Е=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Е}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|GER}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CUW}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CIV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|ECU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=E1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Германија - Курасао|7–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/40002146 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = *[[Феликс Нмеча|Нмеча]] {{goal|{{0}}6}} *[[Нико Шлотербек|Шлотербек]] {{goal|38}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|45+5|пен.}}, {{goal|88}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|47}} *[[Натаниел Браун (фудбалер)|Браун]] {{goal|68}} *[[Дениз Ундав|Ундав]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Ливано Комененсија|Комененсија]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.021 |судија = {{flagsport|MAR}} [[Џалал Џајед]] }}<section end=E1 /> ---- <section begin=E2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CIV}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Брег на Слоновата Коска - Еквадор|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |екипа2 = {{fb|ECU}} |голови1 = *[[Амад Диало|Диало]] {{goal|90}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = 68.274 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] }}<section end=E2 /> ---- <section begin=E3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=E3 /> ---- <section begin=E4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=E4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|CUW}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=E6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |екипа2 = {{fb|GER}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=E6 /> ---- ===Група Ф=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|NED}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|JPN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SWE}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=F1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Холандија - Јапонија|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = *[[Вирџил ван Дајк|Ван Дајк]] {{goal|50}} *[[Крисенсио Самервил|Самервил]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|57}} [[Кеито Накамура|Накамура]] *{{goal|88}} [[Даичи Камада|Камада]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 69,285 |судија = {{flagsport|USA}} [[Исмаил Елфат]] }}<section end=F1 /> ---- <section begin=F2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|SWE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Шведска - Тунис|5–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |екипа2 = {{fb|TUN}} |голови1 = * [[Јасин Ајари|Ајари]] {{goal|{{0}}7}}, {{goal|90+6}} * [[Александер Исак|Исак]] {{goal|30}} * [[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]] {{goal|59}} * [[Матијас Сванберг|Сванберг]] {{goal|84}} |голови2 = * {{goal|43}} [[Омар Рекик|Рекик]] |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = 50.987 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Жаел Фалкон]] }}<section end=F2 /> ---- <section begin=F3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=F3 /> ---- <section begin=F4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 22:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=F4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|JPN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=F6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |екипа2 = {{fb|NED}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=F6 /> ---- ===Група Г=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Г}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Г !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BEL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|EGY}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NZL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=G1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Белгија - Египет|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = *[[Мохамед Хани|Хани]] {{goal|66|авт.}} |голови2 = *{{goal|19}} [[Емам Ашур|Ашур]] |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = 66.775 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] }}<section end=G1 /> ---- <section begin=G2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|IRN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Иран - Нов Зеланд|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |екипа2 = {{fb|NZL}} |голови1 = *[[Рамин Резаејан|Резаејан]] {{goal|32}} *[[Мохамад Мохеби|Мохеби]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|{{0}}7}}, {{goal|54}} [[Елајџа Џаст|Џаст]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.108 |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Артуро]] }}<section end=G2 /> ---- <section begin=G3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=G3 /> ---- <section begin=G4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G4 /> ---- <section begin=G5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|EGY}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=G5 /> ---- <section begin=G6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |екипа2 = {{fb|BEL}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G6 /> ---- ===Група Х=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Х}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Х !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ESP}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CPV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SAU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|URU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=H1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Шпанија - Зелен ’Рт|0–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67,640 |судија = {{flagsport|JOR}} [[Адхам Махадмех]] }}<section end=H1 /> ---- <section begin=H2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|SAU}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Саудиска Арабија - Уругвај|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |екипа2 = {{fb|URU}} |голови1 = *[[Абдулелах Ал-Амри|Ал-Амри]] {{goal|41}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Максимилијано Араухо|М. Араухо]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.764 |судија = {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Маријани]] }}<section end=H2 /> ---- <section begin=H3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=H3 /> ---- <section begin=H4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=H4 /> ---- <section begin=H5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CPV}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=H5 /> ---- <section begin=H6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |екипа2 = {{fb|ESP}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=H6 /> ---- ===Група И=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група И}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата И !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|FRA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|SEN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRQ}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=I1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Франција - Сенегал|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|66}}, {{goal|90+6}} *[[Бредли Баркола|Баркола]] {{goal|82}} |голови2 = *{{goal|90+5}} [[Ибрахим Мбаје|Мбаје]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.545 |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] }}<section end=I1 /> ---- <section begin=I2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|IRQ}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Ирак - Норвешка|1–4]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |екипа2 = {{fb|NOR}} |голови1 = *[[Ајмен Хусеин|Хусеин]] {{goal|39}} |голови2 = *{{goal|29}}, {{goal|43}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|76}} [[Лео Естигор|Естигор]] *{{goal|90+5|авт.}} [[Ајмен Хусеин|Хусеин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 63.106 |судија = {{flagsport|GAB}} [[Пјер Ачо]] }}<section end=I2 /> ---- <section begin=I3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=I3 /> ---- <section begin=I4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=I4 /> ---- <section begin=I5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |екипа2 = {{fb|FRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=I5 /> ---- <section begin=I6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|SEN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=I6 /> ---- ===Група Ј=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Ј !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ARG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|ALG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUT}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|JOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=J1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Аргентина - Алжир|3–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|17}}, {{goal|60}}, {{goal|76}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = 69.045 |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] }}<section end=J1 /> ---- <section begin=J2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Австрија - Јордан|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |екипа2 = {{fb|JOR}} |голови1 = *[[Романо Шмид|Шмид]] {{goal|20}} *[[Јазан Ал-Араб|Ал-Араб]] {{goal|76|авт.}} *[[Марко Арнаутовиќ|Арнаутовиќ]] {{goal|90+12}} |голови2 = *{{goal|50}} [[Али Олван|Олван]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 68.527 |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] }}<section end=J2 /> ---- <section begin=J3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J3 /> ---- <section begin=J4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=J4 /> ---- <section begin=J5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|ALG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=J5 /> ---- <section begin=J6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |екипа2 = {{fb|ARG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J6 /> ---- ===Група К=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група К}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата К !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|POR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|COD}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|UZB}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|COL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=K1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Португалија - ДР Конго|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Ж. Невеш]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|45+5}} [[Јоан Виса|Виса]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.777 |судија = {{flagsport|QAT}} [[Абдулрахман Ал-Џасим]] }}<section end=K1 /> ---- <section begin=K2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|UZB}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Узбекистан - Колумбија|1–3]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |екипа2 = {{fb|COL}} |голови1 = *[[Абосбек Фајзулаев|Фајзулаев]] {{goal|60}} |голови2 = *{{goal|40}} [[Даниел Муњос (фудбалер)|Муњос]] *{{goal|65}} [[Луис Дијас (фудбалер 1997)|Дијас]] *{{goal|90+9}} [[Хаминтон Кампас|Кампас]] |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] }}<section end=K2 /> ---- <section begin=K3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=K3 /> ---- <section begin=K4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=K4 /> ---- <section begin=K5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |екипа2 = {{fb|POR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=K5 /> ---- <section begin=K6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COD}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=K6 /> ---- ===Група Л=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Л}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Л !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ENG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CRO}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|GHA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|PAN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=L1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Англија - Хрватска|4–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|12|пен.}}, {{goal|42}} *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|47}} *[[Маркус Рашфорд|Рашфорд]] {{goal|85}} |голови2 = *{{goal|36}} [[Мартин Батурина|Батурина]] *{{goal|45+5}} [[Петар Муса|Муса]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 70.389 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] }}<section end=L1 /> ---- <section begin=L2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|GHA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Гана - Панама|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |екипа2 = {{fb|PAN}} |голови1 = *[[Кејлеб Јиренки|Јиренки]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 42.942 |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] }}<section end=L2 /> ---- <section begin=L3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=L3 /> ---- <section begin=L4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=L4 /> ---- <section begin=L5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |екипа2 = {{fb|ENG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=L5 /> ---- <section begin=L6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|CRO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=L6 /> ---- === Поредок на третопласираните === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Tooltip|Поз.|Позиции}} !width=7%|{{Tooltip|Група|Група}} !width=27%|Репрезентација !width=7%|{{Tooltip|Нат|Одиграни натпревари}} !width=7%|{{Tooltip|Поб|Победи}} !width=7%|{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !width=7%|{{Tooltip|Пор|Порази}} !width=7%|{{Tooltip|ДГ|Постигнати голови}} !width=7%|{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} !width=7%|{{Tooltip|ГР|Гол-разлика}} !width=10%|{{Tooltip|Бод|Бодови}} |- style="background:#ccffcc;" |1.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група A|А]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |2.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б|Б]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |3.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц|Ц]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |4.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д|Д]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |5.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е|Е]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |6.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф|Ф]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |7.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г|Г]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |8.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х|Х]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |9.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И|И]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |10.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј|Ј]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |11.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група К|К]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |12.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л|Л]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ FIFA World Cup 2026], FIFA.com {{Светско првенство во фудбал 2026}} {{ФИФА Светско Првенство}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал|2026]] j2vjy87wo3lwq156dgdeuhgn552ie10 5578944 5578925 2026-06-19T16:18:26Z Carshalton 30527 /* Група А */ 5578944 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|2026 FIFA World Cup|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.webp | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство во фудбал]], меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година,<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> и ќе биде игран во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|САД]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Ова, исто така, ќе биде првото издание на Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три држави и првото на кое ќе настапуваат 48 репрезентации, по проширувањето од досегашните 32.<ref>{{cite news |date=13. 6. 2018 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |url-status=live |access-date=13. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |archive-date=14. 1. 2021}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{Cite web |last=Carlise |first=Jeff |date=April 10, 2017 |title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid |url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |archive-date=11. 4. 2017 |publisher=ESPN}}</ref><ref name="48teams">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |publisher=FIFA |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017}}</ref> Овие три држави ја победиле конкурентската кандидатура на [[Мароко]] за време на гласањето на 68-миот Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото првенство по она во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] година, одржано во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико станала првата земја што три пати била домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. САД претходно биле организатори на првенството во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин. Настанот се вратил во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]], откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. [[Фудбалска репрезентација на Зелен ’Рт|Зелен ’Рт]], [[Фудбалска репрезентација на Курасао|Курасао]], [[Фудбалска репрезентација на Јордан|Јордан]] и [[Фудбалска репрезентација на Узбекистан|Узбекистан]] ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство 2022. ==Формат и проширување== Идејата за проширување на турнирот се споменувала уште во 2013 година, кога била презентирана од тогашниот претседател на [[УЕФА]], [[Мишел Платини]],<ref>{{Cite news |date=28. 10. 2013 |title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |access-date=24. 1. 2015 |archive-date=15. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915093947/https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=29. 10. 2013 |title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24735765 |url-status=live |access-date=24. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765 |archive-date=21. 4. 2014}}</ref> а во 2016 година, ја подржал и претседателот на [[ФИФА]], [[Џани Инфантино]].<ref>{{Cite news |date=30. 3. 2016 |title=Infantino suggests 40-team World Cup finals |work=Independent Online |publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]] |agency=Reuters |location=Južna Afrika |url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |archive-date=30. 12. 2016}}</ref> Противниците на предлогот тврделе дека бројот на натпревари веќе достигнал неприфатливо ниво,<ref name="auto2">{{Cite news |last=Macguire |first=Eoghan |date=15. 12. 2016 |title=World Cup: Europe's top clubs oppose FIFA's expansion plans |url=https://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164833/http://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |archive-date=24. 12. 2016 |publisher=CNN}}</ref> дека проширувањето ќе го ослабне квалитетот на натпреварите<ref name="auto">{{Cite news |date=2. 10. 2016 |title=Low confirms opposition to 40-team World Cup |publisher=sbs.com.au |agency=[[Australian Associated Press]] |url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031826/http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |archive-date=5. 10. 2016}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news |last=Martín |first=Idafe |date=10. 1. 2017 |title=Mundial de 48 equipos: durísimas críticas en Europa |url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112153909/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |archive-date=12. 1. 2017 |work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es}}</ref> и дека одлуката е првенствено политичка, а не спортска. Инфантино бил обвинет дека го искористил ветувањето за поголем број на учесници на Светското првенство како средство за победа на [[Вонреден конгрес на ФИФА во 2016 година|претседателските избори на ФИФА]].<ref>{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Críticas a decisión de la FIFA de jugar el Mundial 2026 con 48 selecciones |language=es |work=[[El Universo]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180321/https://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |archive-date=11. 1. 2017}}</ref> Од ова издание, [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство]] е проширено на 48 екипи, 16 повеќе отколку на претходните седум турнири.<ref name="48teams4">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Екипите ќе бидат поделени во 12 групи од по четири екипи. Првите две екипи од секоја група и осумте најдобри третопласирани екипи ќе се пласираат во осминафиналето, во согласност со одлуката одобрена од [[Совет на ФИФА|Советот на ФИФА]] ​​на 14 март 2023 година.<ref name="IMC">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|title=FIFA Council approves international match calendars|date=14. 3. 2023|publisher=[[FIFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|archive-date=14. 3. 2023|url-status=live|access-date=14. 3. 2023}}</ref> Тоа е првото проширување и првата промена во форматот на Светското првенство од [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]].<ref>{{Cite web |date=16. 3. 2024 |title=Success stories from the FIFA World Cup's last expansion |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/celebrating-history-of-32-team-world-cup-1998-2022 |access-date=20. 5. 2026 |website=FIFA}}</ref> Вкупниот број на натпревари се зголемува од 64 на 104, а екипите што ќе стигнат до последните четири натпревари ќе играат по осум натпревари наместо досегашните седум. Турнирот ќе трае 39 дена, седум повеќе од изданијата во [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] и [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]].<ref>{{cite news |last=Ingle |first=Sean |url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |title=World Cup 2026: four-team groups and 104 game-tournament confirmed by Fifa |work=[[The Guardian]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173501/https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Bushnell |first=Henry |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |title=FIFA scraps ill-fated 2026 World Cup format, but new plan presents other pros and cons |work=[[Yahoo! Sports]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411012544/https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |url-status=live}}</ref> Секој репрезентација и понатаму ќе игра по три натпревари во групната фаза.<ref>{{cite news |last=Ziegler |first=Martyn |url=https://www.thetimes.com/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |title=World Cup will be a week longer — but Fifa scraps three-team group plan |work=[[The Times]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Slater |first1=Matt |last2=Ornstein |first2=David |url=https://www.nytimes.com/athletic/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |title=World Cup 2026 format expands again with four-team groups and 104 matches |work=[[The Athletic]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live}}</ref> Последниот ден од клупските обврски за играчите вклучени во конечните списоци на националните тимови е 24 мај 2026 година; клубовите мора да ги ослободат најдоцна до 25 мај, со исклучок на играчите кои учествуваат во финалето на континенталните клупски натпреварувања до 30 мај. Комбинираниот период за одмор, задолжителниот период за ослободување и времетраењето на турнирот е 56 дена, исто како и во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]], 2014 и 2018 година.<ref name="IMC"/> ===Разгледувани формати на проширување=== Проширувањето на 48 екипи било одобрено на 10 јануари 2017 година, кога првично било одлучено турнирот да има 16 групи од по три екипи и вкупно 80 натпревари. Според тогашниот формат, првите две екипи од секоја група би се пласирале во шеснаесттинафиналето.<ref name="48teams4"/><ref>{{Cite web |last=Conn |first=David |date=10. 1. 2017 |title=Fifa approves Infantino's plan to expand World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |website=The Guardian}}</ref> Во подоцна напуштеното решение, максималниот број на натпревари по тим би останал седум, но секој тим во групата би играл еден натпревар помалку од претходно. Турнирот, сепак би бил завршен во рок од 32 дена.<ref>{{Cite web |date=10. 1. 2017 |title=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |url=https://www.bbc.com/sport/football/38577001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |archive-date=31. 3. 2017 |publisher=BBC Sport}}</ref> Овој формат бил избран во однос на три други предлози, кои предвидувале 40 до 48 национални тимови, 76 до 88 натпревари и еден до четири загарантирани натпревари по учесник.<ref name="heraldlive">{{Cite news |date=7. 10. 2016 |title=New Fifa chief backs 48-team World Cup |publisher=HeraldLIVE |url=http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112923/http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |archive-date=10. 10. 2016 |quote=It's an idea, just as the World Cup with 40 teams is already on the table with groups of four or five teams.}}</ref><ref name="yahoo">{{Cite news |last=Dunbar |first=Graham |date=23. 12. 2016 |title=FIFA's 5 options for a 2026 World Cup of 48, 40 or 32 teams |url=https://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110142721/http://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |archive-date=10. 1. 2017 |publisher=[[Yahoo! Sports]] |agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 12. 2016 |title=FIFA World Cup format proposals |url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |archive-date=15. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Критичарите предупредиле дека групите од три екипи, во кои две продолжуваат понатаму, значително го зголемуваат ризикот од местење на натпревари.<ref name="guyon">{{Cite journal |last=Guyon |first=Julien |date=30. 4. 2020 |title=Risk of Collusion: Will Groups of 3 Ruin the FIFA World Cup? |journal=Journal of Sports Analytics |volume=6 |issue=4 |pages=259–279 |doi=10.3233/JSA-200414 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803091047/https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |url-status=dead }}</ref> Затоа, ФИФА ја разгледала можноста за одлучување на нерешените натпревари во групната фаза преку [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]],<ref>{{cite news |date=18. 1. 2017 |title=Penalty shootouts may be used to settle drawn World Cup matches |work=World Soccer |url=http://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |access-date=12. 11. 2020 |archive-date=28. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028040619/https://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |url-status=live}}</ref> но дури и тогаш сè уште би постоел одреден ризик, вклучително и можноста екипата намерно да загуби по изведување на пенали со цел да го елиминира противникот.<ref name="guyon"/> Поради овие приговори, ФИФА продолжила да разгледува други модели на натпреварување, <ref>{{cite news |first=Martyn |last=Ziegler |title=Format for 2026 World Cup could be revamped amid 'collusion' fears, says Fifa vice-president |url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |work=[[The Times]] |location=London |date=1. 4. 2022 |access-date=5. 11. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113124725/https://www.thetimes.co.uk/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |url-status=live}}</ref> за процесот да заврши со објавата во 2023 година, кога било потврдено дека турнирот ќе има 12 групи од по четири репрезентации. ==Стадиони== За време на процесот на кандидатура, 41 град со вкупно 42 постоечки и целосно функционални стадиони со редовни корисници, со исклучок на Монтреал, и два стадиони во изградба, во Лас Вегас и Лос Анџелес, се пријавиле како дел од заедничката кандидатура. Меѓу нив биле три стадиони во три мексикански градови, шест стадиони во шест канадски градови и 35 стадиони во 32 градови во САД.<ref name="bids">{{cite web |title=Forty-one Cities Across Canada, Mexico and the United States Submit Bids to Serve as Host Cities in United Bid for 2026 FIFA World Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021347/http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |archive-date=8. 9. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Во првиот круг испаднале девет стадиони во девет градови. Вториот круг го стеснил изборот за уште девет стадиони во шест градови, додека три града, Чикаго, Минеаполис и Ванкувер, се откажале бидејќи ФИФА не била подготвена да разговара за финансиските детали на организацијата.<ref>{{cite news |last=Carlisle |first=Jeff |title=United States-led World Cup bid cuts list of potential host cities to 23 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |access-date=25. 11. 2021 |publisher=ESPN |date=16. 3. 2018 |archive-date=25. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125114050/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |url-status=live}}</ref> Откако [[Монтреал]] се повлекол во јули 2021 година поради недостаток на провинциско финансирање и поддршка за реновирање на [[Олимписки стадион (Монтреал)|Олимпискиот стадион]],<ref>{{cite news |title=Montreal withdraws from host city selection process for 2026 World Cup |url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |access-date=6. 7. 2021 |work=Sportsnet |date=6. 7. 2021 |archive-date=16. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816132650/https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |url-status=live}}</ref> Ванкувер повторно се приклучил на процесот како кандидат-домаќин во април 2022 година.<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=FIFA |date=14. 4. 2022 |access-date=14. 4. 2022 |archive-date=12. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |url-status=live}}</ref> Ова го донело конечниот број на кандидати на 24 стадиони, секој во посебен град или метрополитенска област.<ref>{{Cite web |date=26. 1. 2021 |title=FIFA eyes late 2021 to pick 2026 World Cup host cities |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-sets-late-2021-target-to-pic-2026-world-cup-cities-1.5888162 |access-date=20. 5. 2026 |website=CBC}}</ref> На 16 јуни 2022 година, ФИФА ги објавила 16-те градови домаќини: два во Канада, три во Мексико и 11 во САД.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=30. 4. 2018 |publisher=united2026.com}}</ref> Избрани биле [[Атланта]], [[Бостон]], [[Далас]], [[Гвадалахара]], [[Хјустон]], [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], [[Лос Анџелес]], [[Сиудад де Мексико]], [[Мајами]], [[Монтереј]], [[Филаделфија]], [[Њујорк]]/[[Њу Џерзи]], [[Сан Франциско]], [[Сиетл]], [[Торонто]] и [[Ванкувер]].<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities |publisher=FIFA |date=16. 6. 2022 |access-date=16. 6. 2022 |archive-date=16. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616223211/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |url-status=live}}</ref> Осум од 16-те избрани стадиони имаат трајна вештачка трева, која се заменува со трева за турнирот под надзор на ФИФА и истражувачки тим од Универзитетот во Тенеси и Државниот универзитет во Мичиген. Во зависност од климата на поединечниот стадион, за постудени услови ќе се користи или мешавина од 84% ливадска власецка и 16% повеќегодишна 'ржана трева, или бермудска трева за потопли услови.<ref name="utk-fifa">{{cite web |title=Bringing UT's Turfgrass Expertise to FIFA World Cup 26 |url=https://www.utk.edu/turfgrass/ |publisher=UT Knoxville |access-date=25. 4. 2026}}</ref><ref name="tsn-henry-26">{{cite web |last1=Henry |first1=Genevieve |title=MSU Turf Management Program provides grass for World Cup |url=https://statenews.com/article/2026/04/msu-turf-management-program-provides-grass-for-world-cup?ct=content_open&cv=cbox_featured |publisher=The State News |access-date=25. 4. 2026 |date=22. 4. 2026}}</ref><ref name="conv-tr-g-s-b-26">{{cite web |last1=Trey Rogers |first1=John N. |last2=Guevara |first2=Jackie Lyn A. |last3=Sorochan |first3=John |last4=Bearss |first4=Ryan |title=We designed the turf for soccer's biggest World Cup ever – here's how we created the same playing experience across 3 countries |url=https://theconversation.com/we-designed-the-turf-for-soccers-biggest-world-cup-ever-heres-how-we-created-the-same-playing-experience-across-3-countries-279536 |publisher=The Conversation |access-date=25. 4. 2026 |date=20. 4. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{flagsport|MEX}} [[Мексико (град)|Мексико Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Њујорк]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Далас]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Хјустон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ацтека]] | [[Стадион Метлајф]]<br /><small>([[Ист Ратерфорд (Њу Џерзи)|Ист Ратерфорд]])</small> | [[Стадион AT&T]]<br /><small>([[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]])</small> | [[Стадион Ароухед]] | [[Стадион НРГ]] |- | Капацитет: '''87.523''' | Капацитет: '''82.500''' | Капацитет: '''80.000''' | Капацитет: '''76.416''' | Капацитет: '''72.220''' |- | [[File:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|250px]] | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] | [[File:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12| {{location map+|North America|float=center|width=800|caption=Градови домаќини|places= {{location map~|North America|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Далас]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хјустон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анџелес]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Мајами]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Њујорк]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филаделфија]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан Франциско]]'''}} {{location map~|North America|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиетл]]'''}} {{location map~|North America|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мексико (град)|Мексико Сити]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтереј]]''' |position=left}} {{location map~ |North America |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{flagsport|USA}} [[Лос Анџелес]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=05. 07. 2022|archive-date=29. 06. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=}}</ref> |- | [[Стадион Мерцедес Бенц]] | [[Стадион Соу-Фај]]<br /><small>([[Инглвуд (Калифорнија)|Инглвуд]])</small> |- | Капацитет: '''71.000''' | Капацитет: '''70.240''' |- | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[File:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Филаделфија]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Сиетл]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Линколн Фајненшел Филд]] | [[Лумен Филд]] |- |Капацитет: '''69.796''' |Капацитет: '''69.000''' |- |[[File:Philly (45).JPG|250px]] | [[File:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Сан Франциско]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Бостон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ливајс]] <br /><small>([[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]])</small> | [[Стадион Жилет]]<br /><small>([[Фоксборо]])</small> |- | Капацитет: '''68.500'''<br /> | Капацитет: '''65.878'''<br /> |- | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] | [[File:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Мајами]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity" /> !{{flagsport|MEX}} [[Монтереј]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|MEX}} [[Гвадалахара]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities"/> |- | [[Стадион Хард Рок]]<br /><small>([[Мајами Гарденс|Мајами]])</small> | [[БиСи Плејс]] | [[Стадион ББВА]]<br /><small>([[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]])</small> | [[Стадион Акрон]]<br /><small>([[Сапопан]])</small> | [[БМО Филд]] |- | Капацитет: '''64.767''' | Капацитет: '''54.500''' | Капацитет: '''53.500''' | Капацитет: '''49.850''' | Капацитет: '''30.000''' |- | [[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|250px]] |} ==Групна фаза== Првите две екипи од секоја група, како и осумте најдоброрангирани третопласирани екипи се пласираат во шеснаесттинафиналето. {{легенда|#ccffcc|Екипи кои ја поминале групната фаза}} {{легенда|#ffcccc|Испаднати}} ===Група А=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група A}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} <section begin=A1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Африка|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> ---- <section begin=A2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Јужна Кореја - Чешка|2–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = *{{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Чешка - Јужна Африка|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Кореја|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> ---- ===Група Б=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Б}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=B1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Босна и Херцеговина|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> ---- <section begin=B2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Катар - Швајцарија|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Швајцарија - Босна и Херцеговина|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Катар|6–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> ---- ===Група Ц=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Ц !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BRA|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|MAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|HAI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SCO|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=C1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Бразил - Мароко|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = *[[Винисиус Жуниор|Винисиус]] {{goal|32}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Исмаел Саибари|Саибари]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.663 |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] }}<section end=C1 /> ---- <section begin=C2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|HAI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Хаити - Шкотска|0–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |екипа2 = {{fb|SCO}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|28}} [[Џон МакГин|МакГин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 64.146 |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] }}<section end=C2 /> ---- <section begin=C3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=C3 /> ---- <section begin=C4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:30 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=C4 /> ---- <section begin=C5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |екипа2 = {{fb|BRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=C5 /> ---- <section begin=C6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|MAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=C6 /> ---- ===Група Д=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Д}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Д !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|USA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|PAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUS}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=D1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#САД - Парагвај|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = *[[Дамиан Бобадиља|Бобадиља]] {{goal|{{0}}7|авт.}} *[[Фоларин Балогун|Балогун]] {{goal|31}}, {{goal|45+5}} *[[Џовани Рејна|Рејна]] {{goal|90+8}} |голови2 = *{{goal|73}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.492 |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] }}<section end=D1 /> ---- <section begin=D2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUS}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#Австралија - Турција|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |екипа2 = {{fb|TUR}} |голови1 = *[[Нестори Иранкунда|Иранкунда]] {{goal|27}} *[[Конор Меткалф|Меткалф]] {{goal|75}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] }}<section end=D2 /> ---- <section begin=D3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=D3 /> ---- <section begin=D4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D4 /> ---- <section begin=D5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |екипа2 = {{fb|USA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=D5 /> ---- <section begin=D6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D6 /> ---- ===Група Е=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Е}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|GER}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CUW}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CIV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|ECU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=E1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Германија - Курасао|7–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/40002146 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = *[[Феликс Нмеча|Нмеча]] {{goal|{{0}}6}} *[[Нико Шлотербек|Шлотербек]] {{goal|38}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|45+5|пен.}}, {{goal|88}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|47}} *[[Натаниел Браун (фудбалер)|Браун]] {{goal|68}} *[[Дениз Ундав|Ундав]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Ливано Комененсија|Комененсија]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.021 |судија = {{flagsport|MAR}} [[Џалал Џајед]] }}<section end=E1 /> ---- <section begin=E2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CIV}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Брег на Слоновата Коска - Еквадор|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |екипа2 = {{fb|ECU}} |голови1 = *[[Амад Диало|Диало]] {{goal|90}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = 68.274 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] }}<section end=E2 /> ---- <section begin=E3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=E3 /> ---- <section begin=E4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=E4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|CUW}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=E6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |екипа2 = {{fb|GER}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=E6 /> ---- ===Група Ф=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|NED}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|JPN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SWE}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=F1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Холандија - Јапонија|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = *[[Вирџил ван Дајк|Ван Дајк]] {{goal|50}} *[[Крисенсио Самервил|Самервил]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|57}} [[Кеито Накамура|Накамура]] *{{goal|88}} [[Даичи Камада|Камада]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 69,285 |судија = {{flagsport|USA}} [[Исмаил Елфат]] }}<section end=F1 /> ---- <section begin=F2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|SWE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Шведска - Тунис|5–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |екипа2 = {{fb|TUN}} |голови1 = * [[Јасин Ајари|Ајари]] {{goal|{{0}}7}}, {{goal|90+6}} * [[Александер Исак|Исак]] {{goal|30}} * [[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]] {{goal|59}} * [[Матијас Сванберг|Сванберг]] {{goal|84}} |голови2 = * {{goal|43}} [[Омар Рекик|Рекик]] |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = 50.987 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Жаел Фалкон]] }}<section end=F2 /> ---- <section begin=F3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=F3 /> ---- <section begin=F4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 22:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=F4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|JPN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=F6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |екипа2 = {{fb|NED}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=F6 /> ---- ===Група Г=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Г}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Г !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BEL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|EGY}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NZL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=G1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Белгија - Египет|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = *[[Мохамед Хани|Хани]] {{goal|66|авт.}} |голови2 = *{{goal|19}} [[Емам Ашур|Ашур]] |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = 66.775 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] }}<section end=G1 /> ---- <section begin=G2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|IRN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Иран - Нов Зеланд|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |екипа2 = {{fb|NZL}} |голови1 = *[[Рамин Резаејан|Резаејан]] {{goal|32}} *[[Мохамад Мохеби|Мохеби]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|{{0}}7}}, {{goal|54}} [[Елајџа Џаст|Џаст]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.108 |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Артуро]] }}<section end=G2 /> ---- <section begin=G3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=G3 /> ---- <section begin=G4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G4 /> ---- <section begin=G5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|EGY}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=G5 /> ---- <section begin=G6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |екипа2 = {{fb|BEL}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G6 /> ---- ===Група Х=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Х}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Х !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ESP}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CPV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SAU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|URU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=H1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Шпанија - Зелен ’Рт|0–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67,640 |судија = {{flagsport|JOR}} [[Адхам Махадмех]] }}<section end=H1 /> ---- <section begin=H2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|SAU}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Саудиска Арабија - Уругвај|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |екипа2 = {{fb|URU}} |голови1 = *[[Абдулелах Ал-Амри|Ал-Амри]] {{goal|41}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Максимилијано Араухо|М. Араухо]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.764 |судија = {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Маријани]] }}<section end=H2 /> ---- <section begin=H3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=H3 /> ---- <section begin=H4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=H4 /> ---- <section begin=H5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CPV}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=H5 /> ---- <section begin=H6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |екипа2 = {{fb|ESP}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=H6 /> ---- ===Група И=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група И}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата И !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|FRA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|SEN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRQ}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=I1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Франција - Сенегал|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|66}}, {{goal|90+6}} *[[Бредли Баркола|Баркола]] {{goal|82}} |голови2 = *{{goal|90+5}} [[Ибрахим Мбаје|Мбаје]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.545 |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] }}<section end=I1 /> ---- <section begin=I2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|IRQ}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Ирак - Норвешка|1–4]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |екипа2 = {{fb|NOR}} |голови1 = *[[Ајмен Хусеин|Хусеин]] {{goal|39}} |голови2 = *{{goal|29}}, {{goal|43}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|76}} [[Лео Естигор|Естигор]] *{{goal|90+5|авт.}} [[Ајмен Хусеин|Хусеин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 63.106 |судија = {{flagsport|GAB}} [[Пјер Ачо]] }}<section end=I2 /> ---- <section begin=I3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=I3 /> ---- <section begin=I4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=I4 /> ---- <section begin=I5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |екипа2 = {{fb|FRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=I5 /> ---- <section begin=I6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|SEN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=I6 /> ---- ===Група Ј=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Ј !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ARG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|ALG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUT}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|JOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=J1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Аргентина - Алжир|3–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|17}}, {{goal|60}}, {{goal|76}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = 69.045 |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] }}<section end=J1 /> ---- <section begin=J2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Австрија - Јордан|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |екипа2 = {{fb|JOR}} |голови1 = *[[Романо Шмид|Шмид]] {{goal|20}} *[[Јазан Ал-Араб|Ал-Араб]] {{goal|76|авт.}} *[[Марко Арнаутовиќ|Арнаутовиќ]] {{goal|90+12}} |голови2 = *{{goal|50}} [[Али Олван|Олван]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 68.527 |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] }}<section end=J2 /> ---- <section begin=J3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J3 /> ---- <section begin=J4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=J4 /> ---- <section begin=J5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|ALG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=J5 /> ---- <section begin=J6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |екипа2 = {{fb|ARG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J6 /> ---- ===Група К=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група К}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата К !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|POR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|COD}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|UZB}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|COL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=K1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Португалија - ДР Конго|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Ж. Невеш]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|45+5}} [[Јоан Виса|Виса]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.777 |судија = {{flagsport|QAT}} [[Абдулрахман Ал-Џасим]] }}<section end=K1 /> ---- <section begin=K2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|UZB}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Узбекистан - Колумбија|1–3]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |екипа2 = {{fb|COL}} |голови1 = *[[Абосбек Фајзулаев|Фајзулаев]] {{goal|60}} |голови2 = *{{goal|40}} [[Даниел Муњос (фудбалер)|Муњос]] *{{goal|65}} [[Луис Дијас (фудбалер 1997)|Дијас]] *{{goal|90+9}} [[Хаминтон Кампас|Кампас]] |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] }}<section end=K2 /> ---- <section begin=K3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=K3 /> ---- <section begin=K4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=K4 /> ---- <section begin=K5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |екипа2 = {{fb|POR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=K5 /> ---- <section begin=K6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COD}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=K6 /> ---- ===Група Л=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Л}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Л !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ENG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CRO}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|GHA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|PAN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=L1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Англија - Хрватска|4–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|12|пен.}}, {{goal|42}} *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|47}} *[[Маркус Рашфорд|Рашфорд]] {{goal|85}} |голови2 = *{{goal|36}} [[Мартин Батурина|Батурина]] *{{goal|45+5}} [[Петар Муса|Муса]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 70.389 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] }}<section end=L1 /> ---- <section begin=L2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|GHA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Гана - Панама|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |екипа2 = {{fb|PAN}} |голови1 = *[[Кејлеб Јиренки|Јиренки]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 42.942 |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] }}<section end=L2 /> ---- <section begin=L3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=L3 /> ---- <section begin=L4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=L4 /> ---- <section begin=L5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |екипа2 = {{fb|ENG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=L5 /> ---- <section begin=L6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|CRO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=L6 /> ---- === Поредок на третопласираните === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Tooltip|Поз.|Позиции}} !width=7%|{{Tooltip|Група|Група}} !width=27%|Репрезентација !width=7%|{{Tooltip|Нат|Одиграни натпревари}} !width=7%|{{Tooltip|Поб|Победи}} !width=7%|{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !width=7%|{{Tooltip|Пор|Порази}} !width=7%|{{Tooltip|ДГ|Постигнати голови}} !width=7%|{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} !width=7%|{{Tooltip|ГР|Гол-разлика}} !width=10%|{{Tooltip|Бод|Бодови}} |- style="background:#ccffcc;" |1.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група A|А]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |2.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б|Б]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |3.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц|Ц]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |4.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д|Д]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |5.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е|Е]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |6.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф|Ф]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |7.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г|Г]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |8.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х|Х]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |9.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И|И]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |10.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј|Ј]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |11.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група К|К]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |12.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л|Л]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ FIFA World Cup 2026], FIFA.com {{Светско првенство во фудбал 2026}} {{ФИФА Светско Првенство}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал|2026]] 7ll58guqvwg8e6pjfmnztd74q20biux 5578965 5578944 2026-06-19T16:55:10Z Carshalton 30527 /* Група Б */ 5578965 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|2026 FIFA World Cup|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.webp | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство во фудбал]], меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година,<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> и ќе биде игран во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|САД]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Ова, исто така, ќе биде првото издание на Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три држави и првото на кое ќе настапуваат 48 репрезентации, по проширувањето од досегашните 32.<ref>{{cite news |date=13. 6. 2018 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |url-status=live |access-date=13. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |archive-date=14. 1. 2021}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{Cite web |last=Carlise |first=Jeff |date=April 10, 2017 |title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid |url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |archive-date=11. 4. 2017 |publisher=ESPN}}</ref><ref name="48teams">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |publisher=FIFA |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017}}</ref> Овие три држави ја победиле конкурентската кандидатура на [[Мароко]] за време на гласањето на 68-миот Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото првенство по она во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] година, одржано во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико станала првата земја што три пати била домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. САД претходно биле организатори на првенството во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин. Настанот се вратил во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]], откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. [[Фудбалска репрезентација на Зелен ’Рт|Зелен ’Рт]], [[Фудбалска репрезентација на Курасао|Курасао]], [[Фудбалска репрезентација на Јордан|Јордан]] и [[Фудбалска репрезентација на Узбекистан|Узбекистан]] ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство 2022. ==Формат и проширување== Идејата за проширување на турнирот се споменувала уште во 2013 година, кога била презентирана од тогашниот претседател на [[УЕФА]], [[Мишел Платини]],<ref>{{Cite news |date=28. 10. 2013 |title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |access-date=24. 1. 2015 |archive-date=15. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915093947/https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=29. 10. 2013 |title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24735765 |url-status=live |access-date=24. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765 |archive-date=21. 4. 2014}}</ref> а во 2016 година, ја подржал и претседателот на [[ФИФА]], [[Џани Инфантино]].<ref>{{Cite news |date=30. 3. 2016 |title=Infantino suggests 40-team World Cup finals |work=Independent Online |publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]] |agency=Reuters |location=Južna Afrika |url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682 |archive-date=30. 12. 2016}}</ref> Противниците на предлогот тврделе дека бројот на натпревари веќе достигнал неприфатливо ниво,<ref name="auto2">{{Cite news |last=Macguire |first=Eoghan |date=15. 12. 2016 |title=World Cup: Europe's top clubs oppose FIFA's expansion plans |url=https://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164833/http://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/ |archive-date=24. 12. 2016 |publisher=CNN}}</ref> дека проширувањето ќе го ослабне квалитетот на натпреварите<ref name="auto">{{Cite news |date=2. 10. 2016 |title=Low confirms opposition to 40-team World Cup |publisher=sbs.com.au |agency=[[Australian Associated Press]] |url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031826/http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup |archive-date=5. 10. 2016}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news |last=Martín |first=Idafe |date=10. 1. 2017 |title=Mundial de 48 equipos: durísimas críticas en Europa |url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112153909/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html |archive-date=12. 1. 2017 |work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es}}</ref> и дека одлуката е првенствено политичка, а не спортска. Инфантино бил обвинет дека го искористил ветувањето за поголем број на учесници на Светското првенство како средство за победа на [[Вонреден конгрес на ФИФА во 2016 година|претседателските избори на ФИФА]].<ref>{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Críticas a decisión de la FIFA de jugar el Mundial 2026 con 48 selecciones |language=es |work=[[El Universo]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180321/https://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones |archive-date=11. 1. 2017}}</ref> Од ова издание, [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство]] е проширено на 48 екипи, 16 повеќе отколку на претходните седум турнири.<ref name="48teams4">{{Cite news |date=10. 1. 2017 |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Екипите ќе бидат поделени во 12 групи од по четири екипи. Првите две екипи од секоја група и осумте најдобри третопласирани екипи ќе се пласираат во осминафиналето, во согласност со одлуката одобрена од [[Совет на ФИФА|Советот на ФИФА]] ​​на 14 март 2023 година.<ref name="IMC">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|title=FIFA Council approves international match calendars|date=14. 3. 2023|publisher=[[FIFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|archive-date=14. 3. 2023|url-status=live|access-date=14. 3. 2023}}</ref> Тоа е првото проширување и првата промена во форматот на Светското првенство од [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]].<ref>{{Cite web |date=16. 3. 2024 |title=Success stories from the FIFA World Cup's last expansion |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/celebrating-history-of-32-team-world-cup-1998-2022 |access-date=20. 5. 2026 |website=FIFA}}</ref> Вкупниот број на натпревари се зголемува од 64 на 104, а екипите што ќе стигнат до последните четири натпревари ќе играат по осум натпревари наместо досегашните седум. Турнирот ќе трае 39 дена, седум повеќе од изданијата во [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] и [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]].<ref>{{cite news |last=Ingle |first=Sean |url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |title=World Cup 2026: four-team groups and 104 game-tournament confirmed by Fifa |work=[[The Guardian]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173501/https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Bushnell |first=Henry |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |title=FIFA scraps ill-fated 2026 World Cup format, but new plan presents other pros and cons |work=[[Yahoo! Sports]] |date=14. 3. 2023 |access-date=11. 4. 2023 |archive-date=11. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411012544/https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |url-status=live}}</ref> Секој репрезентација и понатаму ќе игра по три натпревари во групната фаза.<ref>{{cite news |last=Ziegler |first=Martyn |url=https://www.thetimes.com/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |title=World Cup will be a week longer — but Fifa scraps three-team group plan |work=[[The Times]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Slater |first1=Matt |last2=Ornstein |first2=David |url=https://www.nytimes.com/athletic/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |title=World Cup 2026 format expands again with four-team groups and 104 matches |work=[[The Athletic]] |date=14. 3. 2023 |access-date=14. 3. 2023 |archive-date=14. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live}}</ref> Последниот ден од клупските обврски за играчите вклучени во конечните списоци на националните тимови е 24 мај 2026 година; клубовите мора да ги ослободат најдоцна до 25 мај, со исклучок на играчите кои учествуваат во финалето на континенталните клупски натпреварувања до 30 мај. Комбинираниот период за одмор, задолжителниот период за ослободување и времетраењето на турнирот е 56 дена, исто како и во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]], 2014 и 2018 година.<ref name="IMC"/> ===Разгледувани формати на проширување=== Проширувањето на 48 екипи било одобрено на 10 јануари 2017 година, кога првично било одлучено турнирот да има 16 групи од по три екипи и вкупно 80 натпревари. Според тогашниот формат, првите две екипи од секоја група би се пласирале во шеснаесттинафиналето.<ref name="48teams4"/><ref>{{Cite web |last=Conn |first=David |date=10. 1. 2017 |title=Fifa approves Infantino's plan to expand World Cup to 48 teams from 2026 |url=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |archive-date=10. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 |website=The Guardian}}</ref> Во подоцна напуштеното решение, максималниот број на натпревари по тим би останал седум, но секој тим во групата би играл еден натпревар помалку од претходно. Турнирот, сепак би бил завршен во рок од 32 дена.<ref>{{Cite web |date=10. 1. 2017 |title=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |url=https://www.bbc.com/sport/football/38577001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |archive-date=31. 3. 2017 |publisher=BBC Sport}}</ref> Овој формат бил избран во однос на три други предлози, кои предвидувале 40 до 48 национални тимови, 76 до 88 натпревари и еден до четири загарантирани натпревари по учесник.<ref name="heraldlive">{{Cite news |date=7. 10. 2016 |title=New Fifa chief backs 48-team World Cup |publisher=HeraldLIVE |url=http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112923/http://www.heraldlive.co.za/sport/2016/10/07/new-fifa-chief-backs-48-team-world-cup/ |archive-date=10. 10. 2016 |quote=It's an idea, just as the World Cup with 40 teams is already on the table with groups of four or five teams.}}</ref><ref name="yahoo">{{Cite news |last=Dunbar |first=Graham |date=23. 12. 2016 |title=FIFA's 5 options for a 2026 World Cup of 48, 40 or 32 teams |url=https://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110142721/http://sports.yahoo.com/news/fifas-5-options-2026-world-cup-48-40-153833734--sow.html |archive-date=10. 1. 2017 |publisher=[[Yahoo! Sports]] |agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 12. 2016 |title=FIFA World Cup format proposals |url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |archive-date=15. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2017 |publisher=FIFA}}</ref> Критичарите предупредиле дека групите од три екипи, во кои две продолжуваат понатаму, значително го зголемуваат ризикот од местење на натпревари.<ref name="guyon">{{Cite journal |last=Guyon |first=Julien |date=30. 4. 2020 |title=Risk of Collusion: Will Groups of 3 Ruin the FIFA World Cup? |journal=Journal of Sports Analytics |volume=6 |issue=4 |pages=259–279 |doi=10.3233/JSA-200414 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803091047/https://doi.org/10.3233/JSA-200414 |url-status=dead }}</ref> Затоа, ФИФА ја разгледала можноста за одлучување на нерешените натпревари во групната фаза преку [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]],<ref>{{cite news |date=18. 1. 2017 |title=Penalty shootouts may be used to settle drawn World Cup matches |work=World Soccer |url=http://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |access-date=12. 11. 2020 |archive-date=28. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028040619/https://www.worldsoccer.com/news/penalty-shootouts-may-be-used-to-settle-drawn-world-cup-matches-394315 |url-status=live}}</ref> но дури и тогаш сè уште би постоел одреден ризик, вклучително и можноста екипата намерно да загуби по изведување на пенали со цел да го елиминира противникот.<ref name="guyon"/> Поради овие приговори, ФИФА продолжила да разгледува други модели на натпреварување, <ref>{{cite news |first=Martyn |last=Ziegler |title=Format for 2026 World Cup could be revamped amid 'collusion' fears, says Fifa vice-president |url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |work=[[The Times]] |location=London |date=1. 4. 2022 |access-date=5. 11. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113124725/https://www.thetimes.co.uk/article/format-for-2026-world-cup-could-be-revamped-amid-collusion-fears-says-fifa-vice-president-n5kh6l6tg |url-status=live}}</ref> за процесот да заврши со објавата во 2023 година, кога било потврдено дека турнирот ќе има 12 групи од по четири репрезентации. ==Стадиони== За време на процесот на кандидатура, 41 град со вкупно 42 постоечки и целосно функционални стадиони со редовни корисници, со исклучок на Монтреал, и два стадиони во изградба, во Лас Вегас и Лос Анџелес, се пријавиле како дел од заедничката кандидатура. Меѓу нив биле три стадиони во три мексикански градови, шест стадиони во шест канадски градови и 35 стадиони во 32 градови во САД.<ref name="bids">{{cite web |title=Forty-one Cities Across Canada, Mexico and the United States Submit Bids to Serve as Host Cities in United Bid for 2026 FIFA World Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021347/http://www.ussoccer.com/stories/2017/09/07/18/05/20170907-news-wc2026-41-cities-canada-mexico-usa-submit-bids-as-2026-world-cup-hosts |archive-date=8. 9. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Во првиот круг испаднале девет стадиони во девет градови. Вториот круг го стеснил изборот за уште девет стадиони во шест градови, додека три града, Чикаго, Минеаполис и Ванкувер, се откажале бидејќи ФИФА не била подготвена да разговара за финансиските детали на организацијата.<ref>{{cite news |last=Carlisle |first=Jeff |title=United States-led World Cup bid cuts list of potential host cities to 23 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |access-date=25. 11. 2021 |publisher=ESPN |date=16. 3. 2018 |archive-date=25. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125114050/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/3421045/united-states-led-world-cup-bid-reduces-list-of-potential-host-cities-to-23 |url-status=live}}</ref> Откако [[Монтреал]] се повлекол во јули 2021 година поради недостаток на провинциско финансирање и поддршка за реновирање на [[Олимписки стадион (Монтреал)|Олимпискиот стадион]],<ref>{{cite news |title=Montreal withdraws from host city selection process for 2026 World Cup |url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |access-date=6. 7. 2021 |work=Sportsnet |date=6. 7. 2021 |archive-date=16. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816132650/https://www.sportsnet.ca/soccer/article/montreal-withdraws-host-city-selection-process-2026-world-cup/ |url-status=live}}</ref> Ванкувер повторно се приклучил на процесот како кандидат-домаќин во април 2022 година.<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=FIFA |date=14. 4. 2022 |access-date=14. 4. 2022 |archive-date=12. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |url-status=live}}</ref> Ова го донело конечниот број на кандидати на 24 стадиони, секој во посебен град или метрополитенска област.<ref>{{Cite web |date=26. 1. 2021 |title=FIFA eyes late 2021 to pick 2026 World Cup host cities |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-sets-late-2021-target-to-pic-2026-world-cup-cities-1.5888162 |access-date=20. 5. 2026 |website=CBC}}</ref> На 16 јуни 2022 година, ФИФА ги објавила 16-те градови домаќини: два во Канада, три во Мексико и 11 во САД.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=30. 4. 2018 |publisher=united2026.com}}</ref> Избрани биле [[Атланта]], [[Бостон]], [[Далас]], [[Гвадалахара]], [[Хјустон]], [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], [[Лос Анџелес]], [[Сиудад де Мексико]], [[Мајами]], [[Монтереј]], [[Филаделфија]], [[Њујорк]]/[[Њу Џерзи]], [[Сан Франциско]], [[Сиетл]], [[Торонто]] и [[Ванкувер]].<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities |publisher=FIFA |date=16. 6. 2022 |access-date=16. 6. 2022 |archive-date=16. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616223211/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement |url-status=live}}</ref> Осум од 16-те избрани стадиони имаат трајна вештачка трева, која се заменува со трева за турнирот под надзор на ФИФА и истражувачки тим од Универзитетот во Тенеси и Државниот универзитет во Мичиген. Во зависност од климата на поединечниот стадион, за постудени услови ќе се користи или мешавина од 84% ливадска власецка и 16% повеќегодишна 'ржана трева, или бермудска трева за потопли услови.<ref name="utk-fifa">{{cite web |title=Bringing UT's Turfgrass Expertise to FIFA World Cup 26 |url=https://www.utk.edu/turfgrass/ |publisher=UT Knoxville |access-date=25. 4. 2026}}</ref><ref name="tsn-henry-26">{{cite web |last1=Henry |first1=Genevieve |title=MSU Turf Management Program provides grass for World Cup |url=https://statenews.com/article/2026/04/msu-turf-management-program-provides-grass-for-world-cup?ct=content_open&cv=cbox_featured |publisher=The State News |access-date=25. 4. 2026 |date=22. 4. 2026}}</ref><ref name="conv-tr-g-s-b-26">{{cite web |last1=Trey Rogers |first1=John N. |last2=Guevara |first2=Jackie Lyn A. |last3=Sorochan |first3=John |last4=Bearss |first4=Ryan |title=We designed the turf for soccer's biggest World Cup ever – here's how we created the same playing experience across 3 countries |url=https://theconversation.com/we-designed-the-turf-for-soccers-biggest-world-cup-ever-heres-how-we-created-the-same-playing-experience-across-3-countries-279536 |publisher=The Conversation |access-date=25. 4. 2026 |date=20. 4. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{flagsport|MEX}} [[Мексико (град)|Мексико Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Њујорк]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Далас]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Хјустон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ацтека]] | [[Стадион Метлајф]]<br /><small>([[Ист Ратерфорд (Њу Џерзи)|Ист Ратерфорд]])</small> | [[Стадион AT&T]]<br /><small>([[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]])</small> | [[Стадион Ароухед]] | [[Стадион НРГ]] |- | Капацитет: '''87.523''' | Капацитет: '''82.500''' | Капацитет: '''80.000''' | Капацитет: '''76.416''' | Капацитет: '''72.220''' |- | [[File:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|250px]] | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] | [[File:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12| {{location map+|North America|float=center|width=800|caption=Градови домаќини|places= {{location map~|North America|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Далас]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хјустон]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анџелес]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Мајами]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Њујорк]]'''|position=right}} {{location map~|North America|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филаделфија]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан Франциско]]'''}} {{location map~|North America|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиетл]]'''}} {{location map~|North America|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{location map~|North America|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мексико (град)|Мексико Сити]]'''|position=right}} {{location map~ |North America |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтереј]]''' |position=left}} {{location map~ |North America |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{flagsport|USA}} [[Лос Анџелес]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=05. 07. 2022|archive-date=29. 06. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=}}</ref> |- | [[Стадион Мерцедес Бенц]] | [[Стадион Соу-Фај]]<br /><small>([[Инглвуд (Калифорнија)|Инглвуд]])</small> |- | Капацитет: '''71.000''' | Капацитет: '''70.240''' |- | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[File:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Филаделфија]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Сиетл]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Линколн Фајненшел Филд]] | [[Лумен Филд]] |- |Капацитет: '''69.796''' |Капацитет: '''69.000''' |- |[[File:Philly (45).JPG|250px]] | [[File:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Сан Франциско]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|USA}} [[Бостон]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Стадион Ливајс]] <br /><small>([[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]])</small> | [[Стадион Жилет]]<br /><small>([[Фоксборо]])</small> |- | Капацитет: '''68.500'''<br /> | Капацитет: '''65.878'''<br /> |- | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] | [[File:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{flagsport|USA}} [[Мајами]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity" /> !{{flagsport|MEX}} [[Монтереј]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|MEX}} [[Гвадалахара]]<ref name="bid_cities" /> !{{flagsport|CAN}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities"/> |- | [[Стадион Хард Рок]]<br /><small>([[Мајами Гарденс|Мајами]])</small> | [[БиСи Плејс]] | [[Стадион ББВА]]<br /><small>([[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]])</small> | [[Стадион Акрон]]<br /><small>([[Сапопан]])</small> | [[БМО Филд]] |- | Капацитет: '''64.767''' | Капацитет: '''54.500''' | Капацитет: '''53.500''' | Капацитет: '''49.850''' | Капацитет: '''30.000''' |- | [[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|250px]] |} ==Групна фаза== Првите две екипи од секоја група, како и осумте најдоброрангирани третопласирани екипи се пласираат во шеснаесттинафиналето. {{легенда|#ccffcc|Екипи кои ја поминале групната фаза}} {{легенда|#ffcccc|Испаднати}} ===Група А=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група A}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} <section begin=A1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Африка|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> ---- <section begin=A2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Јужна Кореја - Чешка|2–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = *{{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Чешка - Јужна Африка|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група A#Мексико - Јужна Кореја|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> ---- ===Група Б=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Б}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |1||0||1||0||1||1||0||1 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=B1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Босна и Херцеговина|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> ---- <section begin=B2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Катар - Швајцарија|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> ---- <section begin=A3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Швајцарија - Босна и Херцеговина|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> ---- <section begin=A4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б#Канада - Катар|6–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> ---- <section begin=A5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ---- <section begin=A6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> ---- ===Група Ц=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Ц !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BRA|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|MAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|HAI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SCO|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=C1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Бразил - Мароко|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = *[[Винисиус Жуниор|Винисиус]] {{goal|32}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Исмаел Саибари|Саибари]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.663 |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] }}<section end=C1 /> ---- <section begin=C2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|HAI}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц#Хаити - Шкотска|0–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |екипа2 = {{fb|SCO}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|28}} [[Џон МакГин|МакГин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 64.146 |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] }}<section end=C2 /> ---- <section begin=C3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |екипа2 = {{fb|MAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=C3 /> ---- <section begin=C4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:30 |екипа1 = {{fb-rt|BRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=C4 /> ---- <section begin=C5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|SCO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |екипа2 = {{fb|BRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=C5 /> ---- <section begin=C6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 24 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|MAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |екипа2 = {{fb|HAI}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=C6 /> ---- ===Група Д=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Д}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Д !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|USA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|PAR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUS}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=D1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 12 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#САД - Парагвај|4–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = *[[Дамиан Бобадиља|Бобадиља]] {{goal|{{0}}7|авт.}} *[[Фоларин Балогун|Балогун]] {{goal|31}}, {{goal|45+5}} *[[Џовани Рејна|Рејна]] {{goal|90+8}} |голови2 = *{{goal|73}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.492 |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] }}<section end=D1 /> ---- <section begin=D2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 13 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUS}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д#Австралија - Турција|2–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |екипа2 = {{fb|TUR}} |голови1 = *[[Нестори Иранкунда|Иранкунда]] {{goal|27}} *[[Конор Меткалф|Меткалф]] {{goal|75}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] }}<section end=D2 /> ---- <section begin=D3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|USA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=D3 /> ---- <section begin=D4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |екипа2 = {{fb|PAR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D4 /> ---- <section begin=D5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |екипа2 = {{fb|USA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=D5 /> ---- <section begin=D6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |екипа2 = {{fb|AUS}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=D6 /> ---- ===Група Е=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Е}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|GER}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CUW}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|CIV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|ECU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=E1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Германија - Курасао|7–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/40002146 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = *[[Феликс Нмеча|Нмеча]] {{goal|{{0}}6}} *[[Нико Шлотербек|Шлотербек]] {{goal|38}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|45+5|пен.}}, {{goal|88}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|47}} *[[Натаниел Браун (фудбалер)|Браун]] {{goal|68}} *[[Дениз Ундав|Ундав]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Ливано Комененсија|Комененсија]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.021 |судија = {{flagsport|MAR}} [[Џалал Џајед]] }}<section end=E1 /> ---- <section begin=E2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CIV}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е#Брег на Слоновата Коска - Еквадор|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |екипа2 = {{fb|ECU}} |голови1 = *[[Амад Диало|Диало]] {{goal|90}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = 68.274 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] }}<section end=E2 /> ---- <section begin=E3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 19 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|GER}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=E3 /> ---- <section begin=E4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |екипа2 = {{fb|CUW}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=E4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|CUW}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |екипа2 = {{fb|CIV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=E6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ECU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |екипа2 = {{fb|GER}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=E6 /> ---- ===Група Ф=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата E !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|NED}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|JPN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SWE}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|TUN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=F1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Холандија - Јапонија|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = *[[Вирџил ван Дајк|Ван Дајк]] {{goal|50}} *[[Крисенсио Самервил|Самервил]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|57}} [[Кеито Накамура|Накамура]] *{{goal|88}} [[Даичи Камада|Камада]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 69,285 |судија = {{flagsport|USA}} [[Исмаил Елфат]] }}<section end=F1 /> ---- <section begin=F2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 14 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|SWE}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф#Шведска - Тунис|5–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |екипа2 = {{fb|TUN}} |голови1 = * [[Јасин Ајари|Ајари]] {{goal|{{0}}7}}, {{goal|90+6}} * [[Александер Исак|Исак]] {{goal|30}} * [[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]] {{goal|59}} * [[Матијас Сванберг|Сванберг]] {{goal|84}} |голови2 = * {{goal|43}} [[Омар Рекик|Рекик]] |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = 50.987 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Жаел Фалкон]] }}<section end=F2 /> ---- <section begin=F3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|NED}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=F3 /> ---- <section begin=F4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 20 јуни 2026 |време = 22:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |екипа2 = {{fb|JPN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=F4 /> ---- <section begin=E5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|JPN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |екипа2 = {{fb|SWE}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=E5 /> ---- <section begin=F6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|TUN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |екипа2 = {{fb|NED}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=F6 /> ---- ===Група Г=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Г}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Г !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|BEL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|EGY}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NZL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=G1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Белгија - Египет|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = *[[Мохамед Хани|Хани]] {{goal|66|авт.}} |голови2 = *{{goal|19}} [[Емам Ашур|Ашур]] |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = 66.775 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] }}<section end=G1 /> ---- <section begin=G2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|IRN}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г#Иран - Нов Зеланд|2–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |екипа2 = {{fb|NZL}} |голови1 = *[[Рамин Резаејан|Резаејан]] {{goal|32}} *[[Мохамад Мохеби|Мохеби]] {{goal|64}} |голови2 = *{{goal|{{0}}7}}, {{goal|54}} [[Елајџа Џаст|Џаст]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.108 |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Артуро]] }}<section end=G2 /> ---- <section begin=G3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|BEL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = |судија = }}<section end=G3 /> ---- <section begin=G4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |екипа2 = {{fb|EGY}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G4 /> ---- <section begin=G5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|EGY}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |екипа2 = {{fb|IRN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=G5 /> ---- <section begin=G6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 25 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|NZL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |екипа2 = {{fb|BEL}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=G6 /> ---- ===Група Х=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Х}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Х !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ESP}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CPV}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|SAU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|URU}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=H1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Шпанија - Зелен ’Рт|0–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67,640 |судија = {{flagsport|JOR}} [[Адхам Махадмех]] }}<section end=H1 /> ---- <section begin=H2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 15 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|SAU}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х#Саудиска Арабија - Уругвај|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |екипа2 = {{fb|URU}} |голови1 = *[[Абдулелах Ал-Амри|Ал-Амри]] {{goal|41}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Максимилијано Араухо|М. Араухо]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.764 |судија = {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Маријани]] }}<section end=H2 /> ---- <section begin=H3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ESP}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=H3 /> ---- <section begin=H4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 21 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |екипа2 = {{fb|CPV}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=H4 /> ---- <section begin=H5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CPV}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |екипа2 = {{fb|SAU}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=H5 /> ---- <section begin=H6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 18:00 |екипа1 = {{fb-rt|URU}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |екипа2 = {{fb|ESP}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=H6 /> ---- ===Група И=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група И}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата И !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|FRA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|SEN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|IRQ}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|NOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=I1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Франција - Сенегал|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|66}}, {{goal|90+6}} *[[Бредли Баркола|Баркола]] {{goal|82}} |голови2 = *{{goal|90+5}} [[Ибрахим Мбаје|Мбаје]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 80.545 |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] }}<section end=I1 /> ---- <section begin=I2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|IRQ}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Ирак - Норвешка|1–4]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |екипа2 = {{fb|NOR}} |голови1 = *[[Ајмен Хусеин|Хусеин]] {{goal|39}} |голови2 = *{{goal|29}}, {{goal|43}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|76}} [[Лео Естигор|Естигор]] *{{goal|90+5|авт.}} [[Ајмен Хусеин|Хусеин]] |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = 63.106 |судија = {{flagsport|GAB}} [[Пјер Ачо]] }}<section end=I2 /> ---- <section begin=I3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|FRA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=I3 /> ---- <section begin=I4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |екипа2 = {{fb|SEN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=I4 /> ---- <section begin=I5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|NOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |екипа2 = {{fb|FRA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=I5 /> ---- <section begin=I6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 26 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|SEN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |екипа2 = {{fb|IRQ}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=I6 /> ---- ===Група Ј=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Ј !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ARG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|ALG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|AUT}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|JOR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=J1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Аргентина - Алжир|3–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|17}}, {{goal|60}}, {{goal|76}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = 69.045 |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] }}<section end=J1 /> ---- <section begin=J2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 16 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|AUT}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј#Австрија - Јордан|3–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |екипа2 = {{fb|JOR}} |голови1 = *[[Романо Шмид|Шмид]] {{goal|20}} *[[Јазан Ал-Араб|Ал-Араб]] {{goal|76|авт.}} *[[Марко Арнаутовиќ|Арнаутовиќ]] {{goal|90+12}} |голови2 = *{{goal|50}} [[Али Олван|Олван]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 68.527 |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] }}<section end=J2 /> ---- <section begin=J3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|ARG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J3 /> ---- <section begin=J4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 22 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |екипа2 = {{fb|ALG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = |судија = }}<section end=J4 /> ---- <section begin=J5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|ALG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |екипа2 = {{fb|AUT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Ароухед|Ароухед]] |локација = [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=J5 /> ---- <section begin=J6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 21:00 |екипа1 = {{fb-rt|JOR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |екипа2 = {{fb|ARG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = |судија = }}<section end=J6 /> ---- ===Група К=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група К}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата К !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|POR}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|COD}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|UZB}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|COL}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=K1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Португалија - ДР Конго|1–1]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Ж. Невеш]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|45+5}} [[Јоан Виса|Виса]] |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = 68.777 |судија = {{flagsport|QAT}} [[Абдулрахман Ал-Џасим]] }}<section end=K1 /> ---- <section begin=K2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 21:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|UZB}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група К#Узбекистан - Колумбија|1–3]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |екипа2 = {{fb|COL}} |голови1 = *[[Абосбек Фајзулаев|Фајзулаев]] {{goal|60}} |голови2 = *{{goal|40}} [[Даниел Муњос (фудбалер)|Муњос]] *{{goal|65}} [[Луис Дијас (фудбалер 1997)|Дијас]] *{{goal|90+9}} [[Хаминтон Кампас|Кампас]] |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] }}<section end=K2 /> ---- <section begin=K3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|POR}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион НРГ|НРГ]] |локација = [[Хјустон]] |гледачи = |судија = }}<section end=K3 /> ---- <section begin=K4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 20:00 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |екипа2 = {{fb|COD}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=K4 /> ---- <section begin=K5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COL}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |екипа2 = {{fb|POR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] |локација = [[Мајами Гарденс]] |гледачи = |судија = }}<section end=K5 /> ---- <section begin=K6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 19:30 |екипа1 = {{fb-rt|COD}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |екипа2 = {{fb|UZB}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = |судија = }}<section end=K6 /> ---- ===Група Л=== {{Главна|Светско првенство во фудбал 2026 - група Л}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=210 | Табела на групата Л !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|ENG}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|CRO}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style=background:#CCFFFF;" | 3. |align=left|{{fb|GHA}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|PAN}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} <section begin=L1 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Англија - Хрватска|4–2]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|12|пен.}}, {{goal|42}} *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|47}} *[[Маркус Рашфорд|Рашфорд]] {{goal|85}} |голови2 = *{{goal|36}} [[Мартин Батурина|Батурина]] *{{goal|45+5}} [[Петар Муса|Муса]] |стадион = [[Стадион AT&T|AT&T]] |локација = [[Арлингтон (Тексас)|Арлингтон]] |гледачи = 70.389 |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] }}<section end=L1 /> ---- <section begin=L2 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 17 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|GHA}} |резултат = [[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л#Гана - Панама|1–0]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |екипа2 = {{fb|PAN}} |голови1 = *[[Кејлеб Јиренки|Јиренки]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 42.942 |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] }}<section end=L2 /> ---- <section begin=L3 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 16:00 |екипа1 = {{fb-rt|ENG}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Жилет|Жилет]] |локација = [[Фоксборо]] |гледачи = |судија = }}<section end=L3 /> ---- <section begin=L4 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 23 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |екипа2 = {{fb|CRO}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = |судија = }}<section end=L4 /> ---- <section begin=L5 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|PAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |екипа2 = {{fb|ENG}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] |локација = [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = }}<section end=L5 /> ---- <section begin=L6 />{{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = 27 јуни 2026 |време = 17:00 |екипа1 = {{fb-rt|CRO}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |екипа2 = {{fb|GHA}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]] |локација = [[Филаделфија]] |гледачи = |судија = }}<section end=L6 /> ---- === Поредок на третопласираните === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Tooltip|Поз.|Позиции}} !width=7%|{{Tooltip|Група|Група}} !width=27%|Репрезентација !width=7%|{{Tooltip|Нат|Одиграни натпревари}} !width=7%|{{Tooltip|Поб|Победи}} !width=7%|{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !width=7%|{{Tooltip|Пор|Порази}} !width=7%|{{Tooltip|ДГ|Постигнати голови}} !width=7%|{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} !width=7%|{{Tooltip|ГР|Гол-разлика}} !width=10%|{{Tooltip|Бод|Бодови}} |- style="background:#ccffcc;" |1.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група A|А]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |2.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Б|Б]]''' || style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |3.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ц|Ц]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |4.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Д|Д]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |5.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Е|Е]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |6.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ф|Ф]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |7.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Г|Г]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- style="background:#ccffcc;" |8.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Х|Х]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |9.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И|И]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |10.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Ј|Ј]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |11.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група К|К]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |- |12.|| '''[[Светско првенство во фудбал 2026 - група Л|Л]]''' ||style="text-align:left;"| | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''0''' |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ FIFA World Cup 2026], FIFA.com {{Светско првенство во фудбал 2026}} {{ФИФА Светско Првенство}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал|2026]] 7lx06wnkskht4eec4aaugqlz33bvg1q Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни 4 1395744 5579095 5577377 2026-06-20T03:40:04Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5579095 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во јуни е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Музеи во Европа === [[Податотека:BSicon MUSEUM.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Музеи во Европа“]] Во периодот 6-7 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Музеи во Европа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за музеите во Европа може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Museums in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Меморијален музеј на Централниот комитет на Комунистичката партија на Македонија - Тетово]] (Н)|[[Галерија на виното (Неготино)]] (Н)|[[НУ Музеј - Куманово]] (Н)|[[Кралски дворец Цетиње]] (Н)|[[Народен музеј на Црна Гора]] (Н)|[[Лапидариум (Охрид)]] (Н)|[[Музеј на виното (Демир Капија)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Научни експедиции === [[Податотека:Mountaineering pictogram.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Научни експедиции“]] Во периодот 13-14 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Научни експедиции“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за научните експедиции може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Scientific expeditions]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Изгубени слики === [[Податотека:Cib-krita (CoreUI Icons v1.0.0).svg|десно|230п|Уредувачки ден „Изгубени слики“]] Во периодот 20-21 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Изгубени слики“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за изгубените слики може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Lost paintings]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkopvski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Последните мигови на Мишел Лепелтие]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Родови на кучешки чемери === [[Податотека:Arundina graminifolia (5) 1200 vector icon.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Родови на кучешки чемери“]] Во периодот 27-28 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Родови на кучешки чемери“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за родовите на кучешките чемери може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на потсемејства и родови од семејството „кучешки чемери“#Родови|Родови на кучешки чемери]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|5]] m4ex0xqqtecrxsfzonlojpod7al0d40 5579096 5579095 2026-06-20T03:40:27Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5579096 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во јуни е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Музеи во Европа === [[Податотека:BSicon MUSEUM.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Музеи во Европа“]] Во периодот 6-7 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Музеи во Европа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за музеите во Европа може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Museums in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Меморијален музеј на Централниот комитет на Комунистичката партија на Македонија - Тетово]] (Н)|[[Галерија на виното (Неготино)]] (Н)|[[НУ Музеј - Куманово]] (Н)|[[Кралски дворец Цетиње]] (Н)|[[Народен музеј на Црна Гора]] (Н)|[[Лапидариум (Охрид)]] (Н)|[[Музеј на виното (Демир Капија)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Научни експедиции === [[Податотека:Mountaineering pictogram.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Научни експедиции“]] Во периодот 13-14 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Научни експедиции“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за научните експедиции може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Scientific expeditions]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Изгубени слики === [[Податотека:Cib-krita (CoreUI Icons v1.0.0).svg|десно|230п|Уредувачки ден „Изгубени слики“]] Во периодот 20-21 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Изгубени слики“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за изгубените слики може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Lost paintings]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Последните мигови на Мишел Лепелтие]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Родови на кучешки чемери === [[Податотека:Arundina graminifolia (5) 1200 vector icon.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Родови на кучешки чемери“]] Во периодот 27-28 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Родови на кучешки чемери“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за родовите на кучешките чемери може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на потсемејства и родови од семејството „кучешки чемери“#Родови|Родови на кучешки чемери]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|5]] cwgfhersh8xz1rqwnxclianzsw5ze0g Светско првенство во фудбал 2026 - група A 0 1396106 5578945 5578567 2026-06-19T16:19:05Z Carshalton 30527 /* Чешка - Јужна Африка */ 5578945 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелениј]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александ Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Matěj Kovář]] |- |CB ||'''3''' ||[[Tomáš Holeš]] |- |CB ||'''4''' ||[[Robin Hranáč]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]] ([[Captain (association football)|c]]) || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Vladimír Coufal]] |- |CM ||'''18'''||[[Michal Sadílek]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Lukáš Červ]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Vladimír Darida]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Alexandr Sojka]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Patrik Schick]] |- |CF ||'''9''' ||[[Adam Hložek]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Jaroslav Zelený]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Pavel Šulc]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Tomáš Souček]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Lukáš Provod]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[David Zima]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|[[Miroslav Koubek]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ronwen Williams]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |RB ||'''20'''||[[Khuliso Mudau]] |- |CB ||'''21'''||[[Ime Okon]] |- |CB ||'''14'''||[[Mbekezeli Mbokazi]] |- |LB ||'''6''' ||[[Aubrey Modiba]] |- |CM ||'''23'''||[[Jayden Adams]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Thalente Mbatha]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Thapelo Maseko]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Iqraam Rayners]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Oswin Appollis]] |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Relebohile Mofokeng]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Evidence Makgopa]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Kamogelo Sebelebele]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BEL}} [[Hugo Broos]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Man of the Match:''' <br />[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]] (Czech Republic)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />[[Kathryn Nesbitt]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />{{ill|Brooke Mayo|de}} ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />[[Isaac Trevis]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nicaraguan Football Federation|Nicaragua]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Mohammed Obaid Khadim]] ([[United Arab Emirates Football Association|United Arab Emirates]]) |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=A4 /> ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} 2fz64v0smku8vnp5wehunky5v6il1xn 5578948 5578945 2026-06-19T16:34:37Z Carshalton 30527 /* Јужна Кореја - Чешка */ 5578948 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Matěj Kovář]] |- |CB ||'''3''' ||[[Tomáš Holeš]] |- |CB ||'''4''' ||[[Robin Hranáč]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]] ([[Captain (association football)|c]]) || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Vladimír Coufal]] |- |CM ||'''18'''||[[Michal Sadílek]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Lukáš Červ]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Vladimír Darida]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Alexandr Sojka]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Patrik Schick]] |- |CF ||'''9''' ||[[Adam Hložek]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Jaroslav Zelený]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Pavel Šulc]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Tomáš Souček]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Lukáš Provod]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[David Zima]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|[[Miroslav Koubek]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ronwen Williams]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |RB ||'''20'''||[[Khuliso Mudau]] |- |CB ||'''21'''||[[Ime Okon]] |- |CB ||'''14'''||[[Mbekezeli Mbokazi]] |- |LB ||'''6''' ||[[Aubrey Modiba]] |- |CM ||'''23'''||[[Jayden Adams]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Thalente Mbatha]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Thapelo Maseko]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Iqraam Rayners]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Oswin Appollis]] |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Relebohile Mofokeng]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Evidence Makgopa]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Kamogelo Sebelebele]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BEL}} [[Hugo Broos]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Man of the Match:''' <br />[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]] (Czech Republic)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />[[Kathryn Nesbitt]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />{{ill|Brooke Mayo|de}} ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />[[Isaac Trevis]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nicaraguan Football Federation|Nicaragua]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Mohammed Obaid Khadim]] ([[United Arab Emirates Football Association|United Arab Emirates]]) |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=A4 /> ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} 3982l4oo7yng2lhma5vaa3upv6rawfn 5578951 5578948 2026-06-19T16:39:47Z Carshalton 30527 /* Чешка - Јужна Африка */ 5578951 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''3''' ||[[Томаш Холеш]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |CM ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Лукаш Черв]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Владимир Дарида]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] |- |CF ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Јарослав Зелени]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Павел Шулц]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Томаш Соучек]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Лукаш Провод]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Давид Зима]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ровен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |RB ||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |LB ||'''6''' ||[[Обри Модиба]] |- |CM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Тапело Масеко]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Релебохиле Мофокенг]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Камогело Себелебеле]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Сеелктор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] (Чешка)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />[[Kathryn Nesbitt]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />{{ill|Brooke Mayo|de}} ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />[[Isaac Trevis]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nicaraguan Football Federation|Nicaragua]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Mohammed Obaid Khadim]] ([[United Arab Emirates Football Association|United Arab Emirates]]) |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = |судија = }}<section end=A4 /> ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} gid1jgdszbtdwlsx5krxjimlvo3561y 5578962 5578951 2026-06-19T16:54:15Z Carshalton 30527 /* Мексико - Јужна Кореја */ 5578962 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''3''' ||[[Томаш Холеш]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |CM ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Лукаш Черв]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Владимир Дарида]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] |- |CF ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Јарослав Зелени]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Павел Шулц]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Томаш Соучек]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Лукаш Провод]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Давид Зима]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ровен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |RB ||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |LB ||'''6''' ||[[Обри Модиба]] |- |CM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Тапело Масеко]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Релебохиле Мофокенг]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Камогело Себелебеле]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Сеелктор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] (Чешка)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />[[Kathryn Nesbitt]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />{{ill|Brooke Mayo|de}} ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />[[Isaac Trevis]] ([[New Zealand Football|New Zealand]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nicaraguan Football Federation|Nicaragua]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[United States Soccer Federation|United States]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Mohammed Obaid Khadim]] ([[United Arab Emirates Football Association|United Arab Emirates]]) |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 1–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26t |pattern_b = _mex26t |pattern_ra = _mex26t |pattern_sh = _mex26t |pattern_so = _mex26tl |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Мексико<ref name="MEX-KOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12451/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. Korea Republic |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 19, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _kor26a |pattern_b = _kor26a |pattern_ra = _kor26a |pattern_sh = _kor26a |pattern_so = _kor26al |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="MEX-KOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''2''' ||[[Хорхе Санчес (фудбалер 1997)|Хорхе Санчес]] |- |CB ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] {{Капитен}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес (фудбалер 1998)|Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''7''' ||[[Луис Ромо]] || {{suboff|71}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || {{suboff|80}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулијан Кињонес]] || {{suboff|84}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''17'''||[[Орбелин Пинеда]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||[[Обед Варгас]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''11'''||[[Сантјаго Хименес]] || {{subon|80}} |- |DF ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] || {{subon|80}} |- |FW ||'''21'''||[[Сесар Уерта]] || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-KOR 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] |- |RM ||'''15'''||[[Ким Мун Хван]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || {{yel|58}} || {{suboff|77}} |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] |- |LM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] || || {{suboff|71}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] || {{yel|4}} |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|57}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|57}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|57}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''20'''||[[Јанг Хјун Џун]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Чо Гју Сон]] || || {{subon|77}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Луис Ромо]] (Мексико)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="MEX-KOR line-ups"/> <br />Carlos Barreiro ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />Nicolás Tarán ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Andrés Rojas]] ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Alexander Guzmán ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Leodán González]] ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />Antonio García ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Jérôme Brisard]] ([[French Football Federation|France]]) |} ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} rp0ls6y0lqacbdav1itof4ewo3ixxma 5578968 5578962 2026-06-19T17:00:29Z Carshalton 30527 /* Чешка - Јужна Африка */ 5578968 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''3''' ||[[Томаш Холеш]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |CM ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Лукаш Черв]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Владимир Дарида]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] |- |CF ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Јарослав Зелени]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Павел Шулц]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Томаш Соучек]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Лукаш Провод]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Давид Зима]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ровен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |RB ||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |LB ||'''6''' ||[[Обри Модиба]] |- |CM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Тапело Масеко]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Релебохиле Мофокенг]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Камогело Себелебеле]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Сеелктор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] (Чешка)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|USA}} [[Катрин Несбит]] <br />{{flagsport|USA}} Брук Мајо <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|NZL}} [[Кембел-Кирк Кавана-Воф]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|UAE}} [[Мохамед Обаид Хадим]] |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 1–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26t |pattern_b = _mex26t |pattern_ra = _mex26t |pattern_sh = _mex26t |pattern_so = _mex26tl |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Мексико<ref name="MEX-KOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12451/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. Korea Republic |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 19, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _kor26a |pattern_b = _kor26a |pattern_ra = _kor26a |pattern_sh = _kor26a |pattern_so = _kor26al |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="MEX-KOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''2''' ||[[Хорхе Санчес (фудбалер 1997)|Хорхе Санчес]] |- |CB ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] {{Капитен}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес (фудбалер 1998)|Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''7''' ||[[Луис Ромо]] || {{suboff|71}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || {{suboff|80}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулијан Кињонес]] || {{suboff|84}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''17'''||[[Орбелин Пинеда]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||[[Обед Варгас]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''11'''||[[Сантјаго Хименес]] || {{subon|80}} |- |DF ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] || {{subon|80}} |- |FW ||'''21'''||[[Сесар Уерта]] || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-KOR 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] |- |RM ||'''15'''||[[Ким Мун Хван]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || {{yel|58}} || {{suboff|77}} |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] |- |LM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] || || {{suboff|71}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] || {{yel|4}} |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|57}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|57}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|57}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''20'''||[[Јанг Хјун Џун]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Чо Гју Сон]] || || {{subon|77}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Луис Ромо]] (Мексико)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="MEX-KOR line-ups"/> <br />Carlos Barreiro ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />Nicolás Tarán ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Andrés Rojas]] ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Alexander Guzmán ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Leodán González]] ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />Antonio García ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Jérôme Brisard]] ([[French Football Federation|France]]) |} ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} o2yeo0w04go8e0k0jz0ecfvkc4tsgx5 5578970 5578968 2026-06-19T17:04:11Z Carshalton 30527 /* Мексико - Јужна Кореја */ 5578970 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''3''' ||[[Томаш Холеш]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |CM ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Лукаш Черв]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Владимир Дарида]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] |- |CF ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Јарослав Зелени]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Павел Шулц]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Томаш Соучек]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Лукаш Провод]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Давид Зима]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ровен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |RB ||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |LB ||'''6''' ||[[Обри Модиба]] |- |CM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Тапело Масеко]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Релебохиле Мофокенг]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Камогело Себелебеле]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Сеелктор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] (Чешка)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|USA}} [[Катрин Несбит]] <br />{{flagsport|USA}} Брук Мајо <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|NZL}} [[Кембел-Кирк Кавана-Воф]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|UAE}} [[Мохамед Обаид Хадим]] |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 1–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26t |pattern_b = _mex26t |pattern_ra = _mex26t |pattern_sh = _mex26t |pattern_so = _mex26tl |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Мексико<ref name="MEX-KOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12451/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. Korea Republic |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 19, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _kor26a |pattern_b = _kor26a |pattern_ra = _kor26a |pattern_sh = _kor26a |pattern_so = _kor26al |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="MEX-KOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''2''' ||[[Хорхе Санчес (фудбалер 1997)|Хорхе Санчес]] |- |CB ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] {{Капитен}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес (фудбалер 1998)|Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''7''' ||[[Луис Ромо]] || {{suboff|71}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || {{suboff|80}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулијан Кињонес]] || {{suboff|84}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''17'''||[[Орбелин Пинеда]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||[[Обед Варгас]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''11'''||[[Сантјаго Хименес]] || {{subon|80}} |- |DF ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] || {{subon|80}} |- |FW ||'''21'''||[[Сесар Уерта]] || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-KOR 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] |- |RM ||'''15'''||[[Ким Мун Хван]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || {{yel|58}} || {{suboff|77}} |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] |- |LM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] || || {{suboff|71}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] || {{yel|4}} |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|57}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|57}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|57}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''20'''||[[Јанг Хјун Џун]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Чо Гју Сон]] || || {{subon|77}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Луис Ромо]] (Мексико)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-KOR line-ups"/> <br />{{flagsport|URU}} Карлос Бареиро <br />{{flagsport|URU}} Николас Таран <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|COL}} [[Андрес Рохас]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} s8rzcmyzqr0nem096n0mvqy8xg5v5kd 5579000 5578970 2026-06-19T18:45:51Z Carshalton 30527 /* Чешка - Јужна Африка */ 5579000 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група А''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]], [[Фудбалска репрезентација на Јужна Кореја|Јужна Кореја]] и [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]]. Натпреварите се одиграле од 11 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{fb|MEX}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 18 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1970|1970]], [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]]) || data-sort-value="1.0" | 15 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{fb|RSA}} || 4 || [[КАФ]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (КАФ) - група Ц|групата Ц]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|КАФ квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 4 || [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]], [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) || 61 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{fb|KOR}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата Б од третата рунда на АФК квалификациите]] || 5 јуни 2025 || 12 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Четврто место ([[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) || 22 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{fb|CZE}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] || data-sort-value="7.3" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]) || 44 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата А !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|MEX|}} |1||1||0||0||2||0||+2||3 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|KOR}} |1||1||0||0||2||1||+1||3 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|CZE|}} |1||0||0||1||1||2||–1||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|RSA|}} |1||0||0||1||0||2||–2||0 |} ==Натпревари== ===Мексико - Јужна Африка=== <section begin=A1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Африка|Мексико - Јужна Африка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 13:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 2–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Хулиан Кињонес|Кињонес]] {{goal|{{0}}9}} *[[Раул Хименес|Хименес]] {{goal|67}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = 80.824 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] }}<section end=A1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Мексико<ref name="MEX-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12452/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h2 |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = fce53d |socks = FFF000 |title = Јужна&nbsp;Африка<ref name="MEX-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] |- |CB ||'''3''' ||[[Сесар Монтес]] {{Капитен}} || {{sent off|0|90+2}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''8''' ||[[Алваро Фидалго]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{yel|23}} || {{suboff|66}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || || {{suboff|76}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулиан Кињонес]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''19'''||[[Хилберто Мора]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''24'''||[[Луис Чавес (фудбалер)|Луис Чавес]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''14'''||[[Армандо Гонсалес (фудбалер 2003)|Армандо Гонсалес]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''10'''||[[Алексис Вега (мексикански фудбалер)|Алексис Вега]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-RSA 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ронвен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''19'''||[[Нкосинати Сибиси]] || {{yel|74}} |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |RWB||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |LWB||'''6''' ||[[Обри Модиба]] || || {{suboff|76}} |- |RM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''13'''||[[Сфефело Ситоле]] || {{sent off|0|49}} |- |LM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|17}} |- |CF ||'''9''' ||[[Лајл Фостер]] || || {{suboff|56}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''11'''||[[Темба Зване]] || {{sent off|0|84}} || {{subon|61}} |- |FW ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] || || {{subon|76}} |- |FW ||'''17'''||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|76}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хулиан Кињонес]] (Мексико)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match - every winner |publisher=[[FIFA]] |date=11 June 2026 |access-date=11 June 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Пирес <br />{{flagsport|BRA}} Бруно Боскила <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Хуан Габриел Бенитес]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|COL}} Николас Гало <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} Хуан Лара <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Јужна Кореја - Чешка=== <section begin=A2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 11 јуни 2026 |време = 20:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|KOR}} |резултат = 2–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |екипа2 = {{fb|CZE}} |голови1 = *[[Хванг Ин Бом]] {{goal|67}} *[[О Хјун Гју]] {{goal|80}} |голови2 = {{goal|59}} [[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Крејчи]] |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 44.985 |судија = {{flagsport|EGY}} [[Амин Омар|Амин Мохамед Омар]] }}<section end=A2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kor26h |pattern_b = _kor26h |pattern_ra = _kor26h |pattern_sh = _kor26h |pattern_so = _kor26hl |leftarm = FF354F |body = FF354F |rightarm = FF354F |shorts = FF354F |socks = D20010 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="KOR-CZE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12450/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Korea Republic v. Czechia |publisher=[[FIFA]] |date=June 11, 2026 |access-date=June 11, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cze26a |pattern_b = _cze26a |pattern_ra = _cze26a |pattern_sh = _cze26a |pattern_so = _cze26al |leftarm = e9e9e9 |body = e9e9e9 |rightarm = e9e9e9 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Чешка<ref name="KOR-CZE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] || {{yel|90+6}} |- |RM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] || || {{suboff|84}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || || {{suboff|84}} |- |LM ||'''13'''||[[Ли Тае Сеок]] || || {{suboff|69}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|69}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|69}} |- |MF ||'''24'''||[[Ким Џин Гју]] || || {{subon|84}} |- |DF ||'''16'''||[[Парк Џин Сеоб]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |valign="top"|[[File:KOR-CZE 2026-06-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''6''' ||[[Штепан Халоупек]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} |- |RWB||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |LWB||'''20'''||[[Јарослав Зелени]] |- |CM ||'''22'''||[[Томаш Соучек]] |- |CM ||'''17'''||[[Лукаш Провод]] || || {{suboff|63}} |- |RF ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] || || {{suboff|63}} |- |LF ||'''15'''||[[Павел Шулц]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Томаш Хори]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''13'''||[[Мојмир Хитил]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Хванг Ин Бом]] (Јужна Кореја)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="KOR-CZE line-ups"/> <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Абурегал <br />{{flagsport|EGY}} Ахмед Хосам Таха <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CRI}} [[Хуан Габриел Калдерон]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|EGY}} Махмуд Ашур <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|ITA}} [[Марко Ди Бело]] |} ===Чешка - Јужна Африка=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Јужна Африка|Чешка - Јужна Африка]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |екипа2 = {{fb|RSA}} |голови1 = *[[Михал Садилек|Садилек]] {{goal|{{0}}6}} |голови2 = *{{goal|83|пен.}} [[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Мокоена]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес Бенц]] |локација = [[Атланта]] |гледачи = 67.442 |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] }}<section end=A3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze26h |pattern_b = _cze26h |pattern_ra = _cze26h |pattern_sh = _cze26h |pattern_so = _cze26hl |leftarm = F6090F |body = F6090F |rightarm = F6090F |shorts = 0000EC |socks = 000000 |title = Чешка<ref name="CZE-RSA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12449/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Czech Republic v. South Africa |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = fce53d |body = fce53d |rightarm = fce53d |shorts = 21835d |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Африка}}<ref name="CZE-RSA line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Матеј Коварж]] |- |CB ||'''3''' ||[[Томаш Холеш]] |- |CB ||'''4''' ||[[Робин Хранач]] |- |CB ||'''7''' ||[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] {{Капитен}} || {{yel|75}} |- |RM ||'''5''' ||[[Владимир Цоуфал]] |- |CM ||'''18'''||[[Михал Садилек]] || || {{suboff|67}} |- |CM ||'''12'''||[[Лукаш Черв]] || || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Владимир Дарида]] || || {{suboff|55}} |- |LM ||'''24'''||[[Александр Сојка]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''10'''||[[Патрик Шик]] |- |CF ||'''9''' ||[[Адам Хложек]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''20''' ||[[Јарослав Зелени]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''15''' ||[[Павел Шулц]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''22''' ||[[Томаш Соучек]] || || {{subon|67}} |- |MF ||'''17''' ||[[Лукаш Провод]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Давид Зима]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мирослав Коубек]] |} |valign="top"|[[File:CZE-RSA 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ровен Вилијамс]] {{Капитен}} |- |RB ||'''20'''||[[Хулисо Мудау]] |- |CB ||'''21'''||[[Име Окон]] |- |CB ||'''14'''||[[Мбекезели Мбокази]] |- |LB ||'''6''' ||[[Обри Модиба]] |- |CM ||'''23'''||[[Џејден Адамс]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Тебохо Мокоена (фудбалер 1997)|Тебохо Мокоена]] || {{yel|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Таленте Мбата]] || {{yel|40}} |- |RF ||'''12'''||[[Тапело Масеко]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''15'''||[[Икрам Рајнерс]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Освин Аполис]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''10''' ||[[Релебохиле Мофокенг]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''17''' ||[[Евиденс Макгопа]] || || {{subon|66}} |- |DF ||'''25''' ||[[Камогело Себелебеле]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|BEL}} [[Уго Брос]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Ладислав Крејчи (фудбалер 1999)|Ладислав Крејчи]] (Чешка)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CZE-RSA line-ups"/> <br />{{flagsport|USA}} [[Катрин Несбит]] <br />{{flagsport|USA}} Брук Мајо <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|NZL}} [[Кембел-Кирк Кавана-Воф]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|USA}} [[Џо Дикерсон]] <br />{{flagsport|UAE}} [[Мохамед Обаид Хадим]] |} ===Мексико - Јужна Кореја=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Мексико - Јужна Кореја|Мексико - Јужна Кореја]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |екипа1 = {{fb-rt|MEX}} |резултат = 1–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = *[[Луис Ромо|Ромо]] {{goal|50}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Акрон|Акрон]] |локација = [[Сапопан]] |гледачи = 45.522 |судија = {{flagsport|URU}} [[Густаво Техера]] }}<section end=A4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26t |pattern_b = _mex26t |pattern_ra = _mex26t |pattern_sh = _mex26t |pattern_so = _mex26tl |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Мексико<ref name="MEX-KOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12451/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group A – Mexico v. Korea Republic |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 19, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _kor26a |pattern_b = _kor26a |pattern_ra = _kor26a |pattern_sh = _kor26a |pattern_so = _kor26al |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = {{nowrap|Јужна&nbsp;Кореја}}<ref name="MEX-KOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Раул Ранхел (фудбалер)|Раул Ранхел]] |- |RB ||'''2''' ||[[Хорхе Санчес (фудбалер 1997)|Хорхе Санчес]] |- |CB ||'''4''' ||[[Едсон Алварес]] {{Капитен}} |- |CB ||'''5''' ||[[Хоан Васкес (фудбалер 1998)|Хоан Васкес]] |- |LB ||'''23'''||[[Хесус Гаљардо]] |- |DM ||'''6''' ||[[Ерик Лира]] |- |CM ||'''26'''||[[Брајан Гутиерес]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''7''' ||[[Луис Ромо]] || {{suboff|71}} |- |RF ||'''25'''||[[Роберто Алварадо]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Раул Хименес]] || {{suboff|80}} |- |LF ||'''16'''||[[Хулијан Кињонес]] || {{suboff|84}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''17'''||[[Орбелин Пинеда]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||[[Обед Варгас]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''11'''||[[Сантјаго Хименес]] || {{subon|80}} |- |DF ||'''15'''||[[Исраел Рејес]] || {{subon|80}} |- |FW ||'''21'''||[[Сесар Уерта]] || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хавиер Агире]] |} |valign="top"|[[File:MEX-KOR 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ким Сунг Гју]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ли Хан Бом]] |- |CB ||'''4''' ||[[Ким Мин Џе]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ли Ги Хјук]] |- |RM ||'''15'''||[[Ким Мун Хван]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''8''' ||[[Паик Сунг Хо]] || {{yel|58}} || {{suboff|77}} |- |CM ||'''6''' ||[[Хванг Ин Бом]] |- |LM ||'''22'''||[[Сеол Јонг Ву]] || || {{suboff|71}} |- |RF ||'''19'''||[[Ли Канг Ин]] || {{yel|4}} |- |CF ||'''7''' ||[[Сон Хјунг Мин]] {{Капитен}} || || {{suboff|57}} |- |LF ||'''10'''||[[Ли Џе Сон]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''11'''||[[Хванг Хи Чан]] || || {{subon|57}} |- |FW ||'''18'''||[[О Хјун Гју]] || || {{subon|57}} |- |MF ||'''25'''||[[Ом Џи Сон]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''20'''||[[Јанг Хјун Џун]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Чо Гју Сон]] || || {{subon|77}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Хонг Мјунг Бо]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Луис Ромо]] (Мексико)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="MEX-KOR line-ups"/> <br />{{flagsport|URU}} Карлос Бареиро <br />{{flagsport|URU}} Николас Таран <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|COL}} [[Андрес Рохас]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|FRA}} [[Жером Брисар]] |} ===Чешка - Мексико=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Чешка - Мексико|Чешка - Мексико]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|CZE}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |екипа2 = {{fb|MEX}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Aцтека|Ацтека]] |локација = [[Мексико (град)|Мексико Сити]] |гледачи = |судија = }}<section end=A5 /> ===Јужна Африка - Јужна Кореја=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Африка - Јужна Кореја|Јужна Африка - Јужна Кореја]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 19:00 |екипа1 = {{fb-rt|RSA}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |екипа2 = {{fb|KOR}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион ББВА]] |локација = [[Гвадалупе (Нуево Леон)|Гвадалупе]] |гледачи = |судија = }}<section end=A6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|А]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} 3nyufwptiyinn86xp8xkbmweridfr9o Светско првенство во фудбал 2026 - група Б 0 1396123 5578932 5578568 2026-06-19T15:15:36Z Carshalton 30527 5578932 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />Bruno Jesus ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Yusuke Araki]] ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />{{ill|Jun Mihara|ja|三原純 (サッカー審判员)}} ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Tomasz Kwiatkowski|pl|Tomasz Kwiatkowski (sędzia piłkarski)}} ([[Polish Football Association|Poland]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Fu Ming]] ([[Chinese Football Association|China]]) |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B4 /> ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} r9ezetdvu671oemcg5hl8gmvh84tp8r 5578933 5578932 2026-06-19T15:17:28Z Carshalton 30527 /* Канада - Катар */ 5578933 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />Bruno Jesus ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Yusuke Araki]] ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />{{ill|Jun Mihara|ja|三原純 (サッカー審判员)}} ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Tomasz Kwiatkowski|pl|Tomasz Kwiatkowski (sędzia piłkarski)}} ([[Polish Football Association|Poland]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Fu Ming]] ([[Chinese Football Association|China]]) |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Maxime Crépeau]] |- |RB ||'''2''' ||[[Alistair Johnston]] |- |CB ||'''4''' ||[[Luc de Fougerolles]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Derek Cornelius]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Richie Laryea]] |- |RM ||'''17'''||[[Tajon Buchanan]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ismaël Koné]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Stephen Eustáquio]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |LM ||'''20'''||[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Jonathan David]] |- |CF ||'''9''' ||[[Cyle Larin]] |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |DF ||'''15'''||[[Moïse Bombito]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Nathan Saliba]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Jacob Shaffelburg]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Tani Oluwaseyi]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Niko Sigur]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Jesse Marsch]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Mahmud Abunada]] |- |RB ||'''13'''||[[Ayoub Al-Oui]] |- |CB ||'''2''' ||[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]] |- |CB ||'''16'''||[[Boualem Khoukhi]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |LB ||'''14'''||[[Homam Ahmed]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Jassem Gaber]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Assim Madibo]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Issa Laye]] |- |RF ||'''8''' ||[[Edmilson Junior]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Yusuf Abdurisag]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Akram Afif]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |DF ||'''18'''||[[Sultan Al-Brake]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Mohamed Manai]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Al-Hashmi Al-Hussain]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Man of the Match:''' <br />[[Jonathan David]] (Canada)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />José Retamal ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />Miguel Rocha ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Kevin Ortega (football referee)|Kevin Ortega]] ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Michael Orué ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Juan Lara (referee)|Juan Lara]] ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Brazilian Football Confederation|Brazil]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Nicolás Gallo (referee)|lt=Nicolás Gallo|es|Nicolás Gallo (árbitro)}} ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} gtamrhl1on63xd8jwnmhnie8lutvm7r 5578935 5578933 2026-06-19T15:22:30Z Carshalton 30527 5578935 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />Bruno Jesus ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Yusuke Araki]] ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />{{ill|Jun Mihara|ja|三原純 (サッカー審判员)}} ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Tomasz Kwiatkowski|pl|Tomasz Kwiatkowski (sędzia piłkarski)}} ([[Polish Football Association|Poland]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Fu Ming]] ([[Chinese Football Association|China]]) |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ayoub Al-Oui]] |- |CB ||'''2''' ||[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]] |- |CB ||'''16'''||[[Boualem Khoukhi]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |LB ||'''14'''||[[Homam Ahmed]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Jassem Gaber]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Assim Madibo]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Issa Laye]] |- |RF ||'''8''' ||[[Edmilson Junior]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Yusuf Abdurisag]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Akram Afif]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Substitutions:''' |- |DF ||'''18'''||[[Sultan Al-Brake]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Mohamed Manai]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Al-Hashmi Al-Hussain]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Manager:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Man of the Match:''' <br />[[Jonathan David]] (Canada)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />José Retamal ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />Miguel Rocha ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Kevin Ortega (football referee)|Kevin Ortega]] ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Michael Orué ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Juan Lara (referee)|Juan Lara]] ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Brazilian Football Confederation|Brazil]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Nicolás Gallo (referee)|lt=Nicolás Gallo|es|Nicolás Gallo (árbitro)}} ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} c4fue4rglfcl9dt9j4neamf6cajszz3 5578936 5578935 2026-06-19T15:30:13Z Carshalton 30527 5578936 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />Bruno Jesus ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Portuguese Football Federation|Portugal]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Yusuke Araki]] ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />{{ill|Jun Mihara|ja|三原純 (サッカー審判员)}} ([[Japan Football Association|Japan]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Tomasz Kwiatkowski|pl|Tomasz Kwiatkowski (sędzia piłkarski)}} ([[Polish Football Association|Poland]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />[[Fu Ming]] ([[Chinese Football Association|China]]) |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RF ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''18'''||[[Султан Ал-Брејк]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Ал-Хашми Ал-Хусаин]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Лукаш Мендеш]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Џонатан Дејвид]] (Канада)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />José Retamal ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />Miguel Rocha ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Kevin Ortega (football referee)|Kevin Ortega]] ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Michael Orué ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Juan Lara (referee)|Juan Lara]] ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Brazilian Football Confederation|Brazil]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Nicolás Gallo (referee)|lt=Nicolás Gallo|es|Nicolás Gallo (árbitro)}} ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} bl0vdbno1c34t8rq9uv9txful0yw2ij 5578940 5578936 2026-06-19T16:11:42Z Carshalton 30527 /* Швајцарија - Босна и Херцеговина */ 5578940 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|POR}} Бруно Жезус <br />{{flagsport|POR}} Лусијано Маја <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JPN}} [[Јусуке Араки]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NED}} [[Денис Хиглер]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|POL}} [[Томаш Квјатковски]] <br />{{flagsport|CHN}} [[Фу Минг]] |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RF ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''18'''||[[Султан Ал-Брејк]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Ал-Хашми Ал-Хусаин]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Лукаш Мендеш]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Џонатан Дејвид]] (Канада)<ref name="MOTM"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />José Retamal ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />Miguel Rocha ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:''' <br />[[Kevin Ortega (football referee)|Kevin Ortega]] ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:''' <br />Michael Orué ([[Peruvian Football Federation|Peru]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />[[Juan Lara (referee)|Juan Lara]] ([[Football Federation of Chile|Chile]]) <br />'''[[Video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Brazilian Football Confederation|Brazil]]) <br />'''[[Video assistant referee#Support video assistant referee|Support video assistant referee]]:''' <br />{{ill|Nicolás Gallo (referee)|lt=Nicolás Gallo|es|Nicolás Gallo (árbitro)}} ([[Colombian Football Federation|Colombia]]) |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} m0slg9mfx4v5pgodccf6fhtzfn3evr8 5578941 5578940 2026-06-19T16:15:48Z Carshalton 30527 5578941 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|POR}} Бруно Жезус <br />{{flagsport|POR}} Лусијано Маја <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JPN}} [[Јусуке Араки]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NED}} [[Денис Хиглер]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|POL}} [[Томаш Квјатковски]] <br />{{flagsport|CHN}} [[Фу Минг]] |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RF ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''18'''||[[Султан Ал-Брејк]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Ал-Хашми Ал-Хусаин]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Лукаш Мендеш]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Џонатан Дејвид]] (Канада)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />{{flagsport|CHL}} Хосе Ретамал <br />{{flagsport|CHL}} Мигел Роча <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} [[Кевин Ортега (фудбалски судија)|Кевин Ортега]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} [[Хуан Лара (фудбалски судија)|Хуан Лара]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Родолфо Тоски]] <br />{{flagsport|COL}} [[Николас Гало]] |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} tnv869ffw0qrvrqihrb4iz6c3eizctn 5578942 5578941 2026-06-19T16:16:12Z Carshalton 30527 /* Канада - Катар */ 5578942 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|POR}} Бруно Жезус <br />{{flagsport|POR}} Лусијано Маја <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JPN}} [[Јусуке Араки]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NED}} [[Денис Хиглер]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|POL}} [[Томаш Квјатковски]] <br />{{flagsport|CHN}} [[Фу Минг]] |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RF ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''18'''||[[Султан Ал-Брејк]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Ал-Хашми Ал-Хусаин]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Лукаш Мендеш]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Џонатан Дејвид]] (Канада)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />{{flagsport|CHL}} Хосе Ретамал <br />{{flagsport|CHL}} Мигел Роча <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|PER}} [[Кевин Ортега (фудбалски судија)|Кевин Ортега]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} [[Хуан Лара (фудбалски судија)|Хуан Лара]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Родолфо Тоски]] <br />{{flagsport|COL}} [[Николас Гало]] |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} m7i6bny4ka0sbyleol3gajesmw8yg42 5578964 5578942 2026-06-19T16:54:53Z Carshalton 30527 /* Канада - Катар */ 5578964 wikitext text/x-wiki {{Врати се|Светско првенство во фудбал 2026}} '''Светско првенство во фудбал 2026 - група Б''' била една од дванаесетте групи на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]] и во неа се натпреварувале еден од домаќините [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]], како и репрезентациите на [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Фудбалска репрезентација на Катар|Катар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]]. Натпреварите се одиграле од 12 до 24 јуни 2026 година.<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> Двете првопласирани репрезентации во групата, а можно е и третата, ќе продолжат понатаму во шеснаесттинафиналето.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Репрезентации== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" width=90% |- !rowspan=2| {{Tooltip| Поз. | Позиција по извлекувањето}} !rowspan=2| Екипа !rowspan=2| Шешир !rowspan=2| Конфедерација !rowspan=2| Метод на<br>квалификување !rowspan=2| Датум на<br>квалификување !rowspan=2 data-sort-type="number"| Број на<br>настапи<br>на СП !rowspan=2| Последен<br>настап !rowspan=2| Најдобар<br>резултат !colspan=2| Позиција на<br>ранг-листата на ФИФА |- ! ноември 2025 ! јуни 2026 |- | Б1 || style=white-space:nowrap | {{fb|CAN}} || 1 || [[КОНКАКАФ]] || data-sort-value="*" | Домаќин || 14 февруари 2023 || 3 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || data-sort-value="1.0" | 27 || |- | Б2 || style=white-space:nowrap | {{fb|BIH}} || 4 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|Баражот во УЕФА квалификациите]] || 31 март 2026 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] || data-sort-value="3.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2014|2014]]) || 71 || |- | Б3 || style=white-space:nowrap | {{fb|QAT}} || 3 || [[АФК]] || Победник во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026|групата А од четвртата рунда на АФК квалификациите]] || 14 октомври 2025 || 2 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="4.1" | Групна фаза ([[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]) || 51 || |- | Б4 || style=white-space:nowrap | {{fb|SUI}} || 2 || [[УЕФА]] || Победник на [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА) - група Б|групата Б во УЕФА квалификациите]] || 18 ноември 2025 || 13 || [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] || data-sort-value="7.3" | Четвртфинале ([[Светско првенство во фудбал 1934|1934]], [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]]) || 17 || |} ==Табела== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=15 | !width=175 | Табела на групата Б !width=20 abbr="Одиграни" |Нат. !width=20 abbr="Победи" |Поб. !width=20 abbr="Нерешено" |Нер. !width=20 abbr="Пораз" |Пор. !width=20 abbr="Дадени голови" |ДГ !width=20 abbr="Примени голови" |ПГ !width=20 abbr="Гол разлика" |ГР !width=20 abbr=„Бодови“ |Бод. |- style="background:#cfc;" | 1. |align=left|{{fb|CAN|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#cfc;" | 2. |align=left|{{fb|BIH}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 3. |align=left|{{fb|QAT|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |- style="background:#fcc;" | 4. |align=left|{{fb|SUI|}} |0||0||0||0||0||0||0||0 |} ==Натпревари== ===Канада - Босна и Херцеговина=== <section begin=B1 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Босна и Херцеговина|Канада - Босна и Херцеговина]] |дата = 12 јуни 2026 |време = 15:00 |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|78}} |голови2 = *{{goal|21}} [[Јово Лукиќ|Лукиќ]] |стадион = [[БМО Филд]] |локација = [[Торонто]] |гледачи = 43.002 |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] }}<section end=B1 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26h |pattern_b = _can26h |pattern_ra = _can26h |pattern_sh = _can26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Канада<ref name="CAN-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12458/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26 |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26 |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="CAN-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] || {{yel|11}} |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || {{yel|53}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенен]] || || {{suboff|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} || || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] |- |LM ||'''11'''||[[Лиам Милар]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] || || {{suboff|61}} |- |CF ||'''12'''||[[Тани Олувасеји]] || || {{suboff|76}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |FW ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''24'''||[[Промис Дејвид]] || || {{subon|61}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|61}} |- |FW ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''21'''||[[Џонатан Осорио]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-BIH 2026-06-12.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] || {{yel|90+3}} |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] {{Капитен}} || || {{suboff|83}} |- |RM ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CM ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{suboff|62}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] |- |LM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] || || {{suboff|74}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || {{yel|44}} |- |CF ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|62}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Армин Гиговиќ]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Самед Баждар]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{subon|74}} |- |MF ||'''17'''||[[Џенис Бурниќ]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Исмаел Коне]] (Канада)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 12, 2026 |access-date=June 12, 2026}}</ref> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|ARG}} [[Хуан Пабло Белати]] <br />{{flagsport|ARG}} [[Габриел Шаде]] <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|SAU}} [[Халид Ал-Тураис]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|ARG}} [[Ернан Мастранџело]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|URU}} Антонио Гарсија <br />{{flagsport|NIC}} [[Татјана Гусман]] |} ===Катар - Швајцарија=== <section begin=B2 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Јужна Кореја - Чешка|Јужна Кореја - Чешка]] |дата = 13 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|QAT}} |резултат = 1–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |екипа2 = {{fb|SUI}} |голови1 = *[[Миро Мухајм|Мухајм]] {{goal|90+4|авт.}} |голови2 = *{{goal|17|пен.}} [[Брил Ембоо|Емболо]] |стадион = [[Стадион Ливајс|Ливајс]] |локација = [[Санта Клара (Калифорнија)|Санта Клара]] |гледачи = 67.966 |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] }}<section end=B2 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _qat26h |pattern_b = _qat26hA |pattern_ra = _qat26h |pattern_sh = _qat26h |pattern_so = _qat26hl |leftarm = 7c202b |body = 7c202b |rightarm = 7c202b |shorts = 7c202b |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="QAT-SUI line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12456/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Qatar v. Switzerland |publisher=[[FIFA]] |date=June 13, 2026 |access-date=June 13, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui26a |pattern_b = _sui26a |pattern_ra = _sui26a |pattern_sh = _sui26a |pattern_so = _sui26al |leftarm = d6e6e5 |body = d6e6e5 |rightarm = d6e6e5 |shorts = d6e6e5 |socks = d6e6e5 |title = Швајцарија<ref name="QAT-SUI line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] || {{yel|14}} |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] || || {{suboff|60}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || {{yel|23}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RW ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || || {{suboff|79}} |- |LW ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''12'''||[[Карим Будијаф]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''7''' ||[[Ахмед Алаелдин]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''10'''||[[Хасан Ал-Хајдос]] || || {{subon|88}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |valign="top"|[[File:QAT-SUI 2026-06-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''6''' ||[[Денис Закарија]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] || || {{suboff|89}} |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] || || {{suboff|89}} |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|66}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] |- |LF ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{suboff|79}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|66}} |- |FW ||'''23'''||[[Зеки Амдуни]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''14'''||[[Ардон Јашари]] || || {{subon|89}} |- |DF ||'''2''' ||[[Миро Мухајм]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварор:''' <br />[[Махмуд Абунада]] (Катар)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="QAT-SUI line-ups"/> <br />{{flagsport|HON}} Валтер Лопес <br />{{flagsport|HON}} Кристијан Рамирес <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JAM}} [[Ошејн Нејшн]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} Гиљермо Пачеко <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|MEX}} [[Ерик Миранда]] <br />{{flagsport|URU}} [[Леодан Гонсалес]] |} ===Швајцарија - Босна и Херцеговина=== <section begin=A3 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Босна и Херцеговина|Швајцарија - Босна и Херцеговина]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = 4–1 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |екипа2 = {{fb|BIH}} |голови1 = *[[Јохан Манзамби|Манзамби]] {{goal|74}}, {{goal|90}} *[[Рубен Варгас|Варгас]] {{goal|84}} *[[Гранит Џака|Џака]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Ермин Махмиќ|Махмиќ]] |стадион = [[Стадион Соу-Фај|Соу-Фај]] |локација = [[Инглвуд]] |гледачи = 70.026 |судија = {{flagsport|POR}} [[Жоао Пињеиро (фудбалски судија)|Жоао Пињеиро]] }}<section end=B3 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Швајцарија<ref name="SUI-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12455/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Switzerland v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26a |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Босна&nbsp;и&nbsp;Херцеговина<ref name="SUI-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Грегор Кобел]] |- |RB ||'''3''' ||[[Силван Видмер]] || || {{suboff|86}} |- |CB ||'''4''' ||[[Нико Елведи]] || {{yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Мануел Аканџи]] |- |LB ||'''13'''||[[Рикардо Родригес (фудбалер)|Рикардо Родригес]] |- |CM ||'''20'''||[[Мишел Ебишер]] || || {{suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Гранит Џака]] {{Капитен}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ремо Фројлер]] |- |RF ||'''11'''||[[Дан Ндоје]] || || {{suboff|72}} |- |CF ||'''7''' ||[[Брил Емболо]] || || {{suboff|89}} |- |LF ||'''22'''||[[Фабијан Ридер]] || || {{suboff|72}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''15'''||[[Џибрил Со]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Рубен Варгас]] || || {{subon|72}} |- |MF ||'''9''' ||[[Јохан Манзамби]] || || {{subon|72}} |- |DF ||'''25'''||[[Лука Хакес]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''26'''||[[Седрик Итен]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Мурат Јакин]] |} |valign="top"|[[File:SUI-BIH 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Никола Васиљ]] |- |RB ||'''7''' ||[[Амар Дедиќ]] || {{yel|59}} |- |CB ||'''18'''||[[Никола Катиќ]] |- |CB ||'''4''' ||[[Тарик Мухаремовиќ]] || {{sent off|0|80}} |- |LB ||'''5''' ||[[Сеад Колашинац]] |- |RM ||'''15'''||[[Амар Мемиќ]] |- |CM ||'''14'''||[[Иван Шуњиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CM ||'''6''' ||[[Бенјамин Тахировиќ]] || || {{suboff|63}} |- |LM ||'''19'''||[[Керим Алајбеговиќ]] || || {{suboff|90+1}} |- |CF ||'''10'''||[[Ермедин Демировиќ]] || || {{suboff|85}} |- |CF ||'''11'''||[[Един Џеко]] {{Капитен}} || {{yel|61}} || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |MF ||'''13'''||[[Иван Башиќ]] || || {{subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Есмир Бајрактаревиќ]] || || {{subon|63}} |- |FW ||'''25'''||[[Јово Лукиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''16'''||[[Амир Хаџиахметовиќ]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''26'''||[[Ермин Махмиќ]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|[[Сергеј Барбарез]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Јохан Манзамби]] (Швајцарија)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="SUI-BIH line-ups"/> <br />{{flagsport|POR}} Бруно Жезус <br />{{flagsport|POR}} Лусијано Маја <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|JPN}} [[Јусуке Араки]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|NED}} [[Денис Хиглер]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|POL}} [[Томаш Квјатковски]] <br />{{flagsport|CHN}} [[Фу Минг]] |} ===Канада - Катар=== <section begin=A4 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Канада - Катар|Канада - Катар]] |дата = 18 јуни 2026 |време = 15:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |екипа1 = {{fb-rt|CAN}} |резултат = 6–0 |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = *[[Кајл Ларин|Ларин]] {{goal|16}} *[[Џонатан Дејвид|Џ. Дејвид]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}} *[[Нејтн Салиба|Салиба]] {{goal|64}} *[[Мохамед Манај|Манај]] {{goal|75|авт.}} |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = 52.497 |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] }}<section end=B4 /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Канада<ref name="CAN-QAT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12459/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Group B – Canada v. Qatar |publisher=[[FIFA]] |date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _qat26a |pattern_b = _qat26a |pattern_ra = _qat26a |pattern_sh = _qat26a |pattern_so = _qat26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 7c202b |title = Катар<ref name="CAN-QAT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Максим Крепо]] |- |RB ||'''2''' ||[[Алистер Џонстон]] |- |CB ||'''4''' ||[[Лук де Фужерол]] || || {{suboff|71}} |- |CB ||'''13'''||[[Дерек Корнелиус]] || {{yel|9}} || {{suboff|46}} |- |LB ||'''22'''||[[Ричи Лареја]] |- |RM ||'''17'''||[[Тејџон Бјукенан]] || || {{suboff|83}} |- |CM ||'''8''' ||[[Исмаел Коне]] || || {{suboff|56}} |- |CM ||'''7''' ||[[Стивен Еуштакио]] {{Капитен}} |- |LM ||'''20'''||[[Али Ахмед]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''10'''||[[Џонатан Дејвид]] |- |CF ||'''9''' ||[[Кајл Ларин]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''15'''||[[Моиз Бомбито]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''25'''||[[Нејтн Салиба]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''14'''||[[Џејкоб Шафелбург]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''12'''||[[Тани Олиувасеји]] || || {{subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Нико Сигур]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Џеси Марш]] |} |valign="top"|[[File:CAN-QAT 2026-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Махмуд Абунада]] |- |RB ||'''13'''||[[Ајуб Ал-Уи]] |- |CB ||'''2''' ||[[Ро-Ро]] |- |CB ||'''16'''||[[Буалем Хухи]] {{Капитен}} |- |LB ||'''14'''||[[Хомам Ахмед]] || {{sent off|0|33}} |- |CM ||'''5''' ||[[Јасем Габер]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''23'''||[[Асим Мадибо]] || {{sent off|0|51}} |- |CM ||'''4''' ||[[Иса Лаје]] |- |RF ||'''8''' ||[[Едмилсон Жуниор]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''15'''||[[Јусуф Абдурисаг]] || || {{suboff|40}} |- |LF ||'''11'''||[[Акрам Афиф]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |DF ||'''18'''||[[Султан Ал-Брејк]] || || {{subon|40}} |- |MF ||'''26'''||[[Мохамед Манај]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Ахмед Фатехи]] || {{yel|62}} || {{subon|46}} {{suboff|87}} |- |DF ||'''25'''||[[Ал-Хашми Ал-Хусаин]] || || {{subon|59}} |- |DF ||'''3''' ||[[Лукаш Мендеш]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Селектор:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Хулен Лопетеги]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Џонатан Дејвид]] (Канада)<ref name="MOTM"/> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="CAN-QAT line-ups"/> <br />{{flagsport|CHL}} Хосе Ретамал <br />{{flagsport|CHL}} Мигел Роча <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:''' <br />{{flagsport|PER}} [[Кевин Ортега (фудбалски судија)|Кевин Ортега]] <br />'''[[Video assistant referee]]:''' <br />{{flagsport|CHL}} [[Хуан Лара (фудбалски судија)|Хуан Лара]] <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:''' <br />{{flagsport|BRA}} [[Родолфо Тоски]] <br />{{flagsport|COL}} [[Николас Гало]] |} ===Швајцарија - Канада=== <section begin=A5 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Швајцарија - Канада|Швајцарија - Канада]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|SUI}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |екипа2 = {{fb|CAN}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[БиСи Плејс]] |локација = [[Ванкувер]] |гледачи = |судија = }}<section end=B5 /> ===Босна и Херцеговина - Катар=== <section begin=A6 />{{Football box no.2 |nobars = 1 |историја = [[Фудбалски натпревари Босна и Херцеговина - Катар|Босна и Херцеговина - Катар]] |дата = 24 јуни 2026 |време = 12:00 |екипа1 = {{fb-rt|BIH}} |резултат = – |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |екипа2 = {{fb|QAT}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]] |локација = [[Сиетл]] |гледачи = |судија = }}<section end=B6 /> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} [[Категорија:Светско првенство во фудбал 2026|Б]] {{Светско првенство во фудбал 2026}} f269b3o9a3r4bwiykyi2x4g7yh55bb2 Википедија:Кандидати за избрана статија/Александар Мартулков 4 1397501 5579003 5577602 2026-06-19T18:48:26Z Gurther 105215 5579003 wikitext text/x-wiki {{Напатствија за избрана статија/2}} <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> == [[Александар Мартулков]] == === Информации === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Статијата е предложена за дискусија во 19:31, 12 јуни 2026 (CEST).</span> Според мене, статијата добро ја обработува темата. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:31, 12 јуни 2026 (CEST) === Извадок === [[Податотека:Alekso Martulkov.jpg|десно|250п]] '''[[Александар Мартулков|Александар Ончев Мартулков]]''', познат по псевдонимот '''Бизмарк''' — [[Македонци|македонски]] револуционер и политичар. Меѓу првите пропагатори на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Деец на [[Македонската револуционерна организација]] и учесник во [[Илинденското востание]]. Член и раководител на [[ВМРО (Обединета)]] во [[1930-тите]]. Роден во сиромашно работничко семејство, стекнал више образование во [[Скопско педагошко училиште|Скопското педагошко училиште]]. Во [[1894|1894 година]] се приклучил во социјалистичкото движење со поттик од [[Васил Главинов]]. Како член на [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]], учествувал во [[Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|првото празнување на ден на трудот во Бугарија]]. Во [[1900-ти|1900-тите]] соработувал со [[Велешки револуционерен реон|Велешкиот револуционерен реон]] и [[Иван Наумов Аљабакот|Иван Аљабакот]]. Во [[1906|1906 година]] се преселил во [[Софија]] каде се приклучил во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Учествувал во политичкото управување на Македонија по [[Младотурската револуција]]. За време на [[Првата светска војна]], го основал [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]] каде префрлил македонски борци од српската војска во [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]]. Во текот на војната бил секретар на [[Општина Оморани]] и подоцна чиновник во [[Косово и Метохија]]. По војната се приклучил во [[Емигрантски комунистички сојуз|Емигрантскиот комунистички сојуз]] и [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото благотворително братство „Рајко Жинзифов“]]. Во [[1931|1931 година]] бил одбран за пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]], заедно со [[Христо Трајков]]. Во [[1932|1932 година]] почнал со издавањето на [[Македонско знаме (1932 - 1934)|весникот „''Македонско знаме''“]], [[1933|следната година]] доживеал неуспешен обид на атентат од [[Михајловисти|Михајловистите]]. На [[8 јули]] [[1936|1936 година]], го осудиле Мартуков заедно со [[Судски процес против ВМРО (Обединета)|останатите членови на ЦК на ВМРО (Обединета)]]. Учествувал во [[Народноослободителната борба]]. Во [[1944|1944 година]] се приклучил во [[Президиумот на АСНОМ]] и подоцна во [[Собрание на Македонија|народното собрание на НР Македонија]]. Помогнал со спроведување на [[Илинденска пензија|Илинденската пензија]] и подоцна доделување на [[Илинденска споменица|Илинденската споменица]]. Во [[1954|1954 година]] ги објавил неговите спомени насловени [[Моето учество во револуционерните борби на Македонија|„''Моето учество во револуционерните борби на Македонија''“]]. Во текот на [[1960-тите]], [[Лазар Колишевски]] го изолирал Мартулков од секојдневните политички функции. Незадоволен со режимот, се преселил во [[Народна Република Бугарија]] каде починал. (''[[Александар Мартулков|Дознајте повеќе...]]'') == Дискусија == == Гласање == '''(0/0/0); Закажано да заврши во 19:31 ч. на [[19 јуни]] [[2026]] г. (CEST)''' === За === {{за}}[[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:55, 13 јуни 2026 (CEST) {{за}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:38, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 14:50, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}} Според мене одлична статија, немам никакви забелешки и сметам дека треба да биде избрана статија. -- [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:58, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 10:53, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}— [[User:SpectralWiz|SpectralWiz]] <small>([[User talk:SpectralWiz|разговор]])</small> 19:57, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}} --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:43, 16 јуни 2026 (CEST) === Против === === Воздржан === [[Категорија:Википедија:Кандидати за избрана статија|Александар Мартулков]] r14h789446kgb51108e0ye6nawj7qur 5579004 5579003 2026-06-19T18:49:13Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Википедија:Кандидати за избрана статија]]; додадена [[Категорија:Википедија:Успешни кандидатури за избрана статија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579004 wikitext text/x-wiki {{Напатствија за избрана статија/2}} <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> == [[Александар Мартулков]] == === Информации === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Статијата е предложена за дискусија во 19:31, 12 јуни 2026 (CEST).</span> Според мене, статијата добро ја обработува темата. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:31, 12 јуни 2026 (CEST) === Извадок === [[Податотека:Alekso Martulkov.jpg|десно|250п]] '''[[Александар Мартулков|Александар Ончев Мартулков]]''', познат по псевдонимот '''Бизмарк''' — [[Македонци|македонски]] револуционер и политичар. Меѓу првите пропагатори на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Деец на [[Македонската револуционерна организација]] и учесник во [[Илинденското востание]]. Член и раководител на [[ВМРО (Обединета)]] во [[1930-тите]]. Роден во сиромашно работничко семејство, стекнал више образование во [[Скопско педагошко училиште|Скопското педагошко училиште]]. Во [[1894|1894 година]] се приклучил во социјалистичкото движење со поттик од [[Васил Главинов]]. Како член на [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]], учествувал во [[Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|првото празнување на ден на трудот во Бугарија]]. Во [[1900-ти|1900-тите]] соработувал со [[Велешки револуционерен реон|Велешкиот револуционерен реон]] и [[Иван Наумов Аљабакот|Иван Аљабакот]]. Во [[1906|1906 година]] се преселил во [[Софија]] каде се приклучил во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Учествувал во политичкото управување на Македонија по [[Младотурската револуција]]. За време на [[Првата светска војна]], го основал [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]] каде префрлил македонски борци од српската војска во [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]]. Во текот на војната бил секретар на [[Општина Оморани]] и подоцна чиновник во [[Косово и Метохија]]. По војната се приклучил во [[Емигрантски комунистички сојуз|Емигрантскиот комунистички сојуз]] и [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото благотворително братство „Рајко Жинзифов“]]. Во [[1931|1931 година]] бил одбран за пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]], заедно со [[Христо Трајков]]. Во [[1932|1932 година]] почнал со издавањето на [[Македонско знаме (1932 - 1934)|весникот „''Македонско знаме''“]], [[1933|следната година]] доживеал неуспешен обид на атентат од [[Михајловисти|Михајловистите]]. На [[8 јули]] [[1936|1936 година]], го осудиле Мартуков заедно со [[Судски процес против ВМРО (Обединета)|останатите членови на ЦК на ВМРО (Обединета)]]. Учествувал во [[Народноослободителната борба]]. Во [[1944|1944 година]] се приклучил во [[Президиумот на АСНОМ]] и подоцна во [[Собрание на Македонија|народното собрание на НР Македонија]]. Помогнал со спроведување на [[Илинденска пензија|Илинденската пензија]] и подоцна доделување на [[Илинденска споменица|Илинденската споменица]]. Во [[1954|1954 година]] ги објавил неговите спомени насловени [[Моето учество во револуционерните борби на Македонија|„''Моето учество во револуционерните борби на Македонија''“]]. Во текот на [[1960-тите]], [[Лазар Колишевски]] го изолирал Мартулков од секојдневните политички функции. Незадоволен со режимот, се преселил во [[Народна Република Бугарија]] каде починал. (''[[Александар Мартулков|Дознајте повеќе...]]'') == Дискусија == == Гласање == '''(0/0/0); Закажано да заврши во 19:31 ч. на [[19 јуни]] [[2026]] г. (CEST)''' === За === {{за}}[[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:55, 13 јуни 2026 (CEST) {{за}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:38, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 14:50, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}} Според мене одлична статија, немам никакви забелешки и сметам дека треба да биде избрана статија. -- [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:58, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 10:53, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}— [[User:SpectralWiz|SpectralWiz]] <small>([[User talk:SpectralWiz|разговор]])</small> 19:57, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}} --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:43, 16 јуни 2026 (CEST) === Против === === Воздржан === [[Категорија:Википедија:Успешни кандидатури за избрана статија|Александар Мартулков]] o12gafdvmhkhpgco1qvnq5pfvaakju5 5579005 5579004 2026-06-19T18:49:39Z Gurther 105215 /* Гласање */ 5579005 wikitext text/x-wiki {{Напатствија за избрана статија/2}} <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> == [[Александар Мартулков]] == === Информации === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Статијата е предложена за дискусија во 19:31, 12 јуни 2026 (CEST).</span> Според мене, статијата добро ја обработува темата. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:31, 12 јуни 2026 (CEST) === Извадок === [[Податотека:Alekso Martulkov.jpg|десно|250п]] '''[[Александар Мартулков|Александар Ончев Мартулков]]''', познат по псевдонимот '''Бизмарк''' — [[Македонци|македонски]] револуционер и политичар. Меѓу првите пропагатори на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Деец на [[Македонската револуционерна организација]] и учесник во [[Илинденското востание]]. Член и раководител на [[ВМРО (Обединета)]] во [[1930-тите]]. Роден во сиромашно работничко семејство, стекнал више образование во [[Скопско педагошко училиште|Скопското педагошко училиште]]. Во [[1894|1894 година]] се приклучил во социјалистичкото движење со поттик од [[Васил Главинов]]. Како член на [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]], учествувал во [[Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)|првото празнување на ден на трудот во Бугарија]]. Во [[1900-ти|1900-тите]] соработувал со [[Велешки револуционерен реон|Велешкиот револуционерен реон]] и [[Иван Наумов Аљабакот|Иван Аљабакот]]. Во [[1906|1906 година]] се преселил во [[Софија]] каде се приклучил во [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Учествувал во политичкото управување на Македонија по [[Младотурската револуција]]. За време на [[Првата светска војна]], го основал [[Комитет на дезертери|Комитетот на дезертери]] каде префрлил македонски борци од српската војска во [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]]. Во текот на војната бил секретар на [[Општина Оморани]] и подоцна чиновник во [[Косово и Метохија]]. По војната се приклучил во [[Емигрантски комунистички сојуз|Емигрантскиот комунистички сојуз]] и [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото благотворително братство „Рајко Жинзифов“]]. Во [[1931|1931 година]] бил одбран за пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]], заедно со [[Христо Трајков]]. Во [[1932|1932 година]] почнал со издавањето на [[Македонско знаме (1932 - 1934)|весникот „''Македонско знаме''“]], [[1933|следната година]] доживеал неуспешен обид на атентат од [[Михајловисти|Михајловистите]]. На [[8 јули]] [[1936|1936 година]], го осудиле Мартуков заедно со [[Судски процес против ВМРО (Обединета)|останатите членови на ЦК на ВМРО (Обединета)]]. Учествувал во [[Народноослободителната борба]]. Во [[1944|1944 година]] се приклучил во [[Президиумот на АСНОМ]] и подоцна во [[Собрание на Македонија|народното собрание на НР Македонија]]. Помогнал со спроведување на [[Илинденска пензија|Илинденската пензија]] и подоцна доделување на [[Илинденска споменица|Илинденската споменица]]. Во [[1954|1954 година]] ги објавил неговите спомени насловени [[Моето учество во револуционерните борби на Македонија|„''Моето учество во револуционерните борби на Македонија''“]]. Во текот на [[1960-тите]], [[Лазар Колишевски]] го изолирал Мартулков од секојдневните политички функции. Незадоволен со режимот, се преселил во [[Народна Република Бугарија]] каде починал. (''[[Александар Мартулков|Дознајте повеќе...]]'') == Дискусија == == Гласање == '''(7/0/0); Закажано да заврши во 19:31 ч. на [[19 јуни]] [[2026]] г. (CEST)''' === За === {{за}}[[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:55, 13 јуни 2026 (CEST) {{за}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:38, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 14:50, 14 јуни 2026 (CEST) {{за}} Според мене одлична статија, немам никакви забелешки и сметам дека треба да биде избрана статија. -- [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:58, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 10:53, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}}— [[User:SpectralWiz|SpectralWiz]] <small>([[User talk:SpectralWiz|разговор]])</small> 19:57, 15 јуни 2026 (CEST) {{за}} --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:43, 16 јуни 2026 (CEST) === Против === === Воздржан === [[Категорија:Википедија:Успешни кандидатури за избрана статија|Александар Мартулков]] pqyovukhr6ze8uhk3o2gjddk20u6id4 Марија Камчева 0 1397584 5579234 5576933 2026-06-20T09:33:40Z Forbidden History 89259 5579234 wikitext text/x-wiki '''Марија Р. Камчева''' ({{Роден на|14|јуни|1898|}} во {{роден во|Кавадарци}} — {{Починат на|||1974|}} во {{починат во|Кавадарци}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Од 1 ноември 1941 година учествува во заднината на[[НОД]]. Собирала храна, оружје, растурала летоци и друг пропаганден материјал, била курир, активно учествувала и во подготовките на партизанскиот одред од Тиквешкиот крај. Нејзината куќа постојано служела за одржување состаноци и престој на илегалци. Кај неа престојувале и се лекувале болни и ранети илегалци.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Мица Камчева]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Камчева, Марија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] da5bctz5e42jxe4j1oj18spjn0xwih2 Pinus mugo 0 1397722 5579079 5578139 2026-06-19T23:36:39Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Планински бор]] 5579079 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Планински бор]] 0ohahr5gqtc0h8b8bnyjqgtzatshq6c Алмир Миртоски Иџаза 0 1397779 5579090 5578638 2026-06-20T02:48:56Z Almir Mirtoski 133996 https://kercova.net/almir-mirtoski-nga-fshati-lisican-i-kercove-me-arritje-te-larta-ne-univerzitetin-e-kajros/?fbclid=IwY2xjawSi3rtleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAwzNTA2ODU1MzE3MjgAAR4MgSfTJDDTzVGk4ryjXAMJ1pWJGbn6ilggBAjdodEbf-FoDPNkBXKaIw7Etg_aem_I6h5wiNmrOuU1DJsOMQhMA&utm_id=97757_v0_s00_e0_tv2_a1demo0jngfxgy 5579090 wikitext text/x-wiki {{бб}}{{Ве молиме оставете го овој ред ваков како што е}} https://kercova.net/almir-mirtoski-nga-fshati-lisican-i-kercove-me-arritje-te-larta-ne-univerzitetin-e-kajros/?fbclid=IwY2xjawSi3rtleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAwzNTA2ODU1MzE3MjgAAR4MgSfTJDDTzVGk4ryjXAMJ1pWJGbn6ilggBAjdodEbf-FoDPNkBXKaIw7Etg_aem_I6h5wiNmrOuU1DJsOMQhMA&utm_id=97757_v0_s00_e0_tv2_a1demo0jngfxgy fki00ex2sw4a0tl00xj66ehd0m49orp Ден на разоткривање 0 1397823 5578963 5578562 2026-06-19T16:54:16Z Andrew012p 85224 5578963 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Ден на разоткривање | изворен_наслов = Disclosure Day | слика = Ден на разоткривање филм (МКД).jpg | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = [[Стивен Спилберг]] | сценарио = [[Дејвид Кеп]] | приказна = Стивен Спилберг | продуцент = {{plainlist| * [[Кристи Макоско Кригер]] * Стивен Спилберг }} | улоги = {{plainlist| * [[Емили Блант]] * [[Џош О'Конор]] * [[Колин Фирт]] * [[Ив Хјусон]] * [[Колман Доминго]] }} | кинематографија = [[Јануш Камински]] | монтажа = [[Сара Брошар]] | музика = [[Џон Вилијамс]] | студио = {{plainlist| * [[Universal Pictures]] * [[Amblin Entertainment]] }} | дистрибутер = Universal Pictures | буџет = 115 милиони долари | заработка = 104 милиони долари | земја = {{САД}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | премиера = {{Film date|2026|6|2|Le Grand Rex|2026|6|12|САД|2026|6|11|Македонија}} | времетраење = 145 минути }} '''''Ден на разоткривање''''' ({{langx|en|Disclosure Day}}) — американски научнофантастичен трилер од 2026 г., во режија на [[Стивен Спилберг]].<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2024/film/news/martin-scorsese-frank-sinatra-biopic-dicaprio-jennifer-lawrence-1235973769/|title=Ageless Auteurs: Scorsese Eyes Frank Sinatra Biopic with Leonardo DiCaprio and Jennifer Lawrence, Spielberg Tackling UFO Movie and More|last=Siegel|first=Tatiana|date=17 април 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131830/https://variety.com/2024/film/news/martin-scorsese-frank-sinatra-biopic-dicaprio-jennifer-lawrence-1235973769/|archive-date=10 септември 2024|website=Variety|access-date=19 април 2024|url-status=live}}</ref> Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] се одржала на 12 јуни 2026 г., а во [[Македонија]] на 11 јуни истата година. == Содржина == Заплетот на филмот раскажува како луѓето дознаваат за [[Вонземјани|вонземјаните]], чие постоење било скриено долго време. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Емили Блант]] || Маргарет Ферчајлд, метеоролог и поранешна новинарка |- | Делани Катберт || млада Маргарет |- | [[Џош О'Конор]] || д-р Даниел Келнер, стручњак за кибербезбедност |- | Тајлер Рено || млад Даниел |- | [[Колин Фирт]] || Ноа Скенлон, директор на корпорацијата „Вардекс“ |- | [[Ив Хјусон]] || Џејн Бланкеншип, девојка на Даниел |- | [[Колман Доминго]] || Хуго Вејкфилд |- | [[Вајат Расел]] || Џексон, момчето на Маргарет |- | [[Хенри Лојд-Хјуз]] || Каспер Бојд, шеф на обезбедувањето |- | [[Елизабет Марвел]] || сестра Мора |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.disclosuredaymovie.com}} {{IMDb title|32444672}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски научнофантастични филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] [[Категорија:Филмови на Стивен Спилберг]] [[Категорија:Филмови со Емили Блант]] j5g7og2vece8c5i4mhfqgsb9wnbxj5y Polygonum aviculare 0 1397882 5578904 2026-06-19T12:01:47Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Троскот]] 5578904 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Троскот]] p3ptc3u1uwk8rwpf36u9p8f8mrn0tip Persicaria hydropiper 0 1397883 5578906 2026-06-19T12:05:56Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Воден пипер]] 5578906 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Воден пипер]] j6gs17jk8040j9wqc07meeha99p125h Polygonum hydropiper 0 1397884 5578907 2026-06-19T12:06:35Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Воден пипер]] 5578907 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Воден пипер]] j6gs17jk8040j9wqc07meeha99p125h Rumex acetosa 0 1397885 5578908 2026-06-19T12:15:00Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Киселец]] 5578908 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Киселец]] kjjv4ptpj7ezp83q19kk14su0k7a7mf Viola schariensis 0 1397886 5578909 2026-06-19T12:54:50Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Шарпланинска темјанушка]] 5578909 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Шарпланинска темјанушка]] 4c206qa3dal0wi3v7bwcwi7jquemc3l Сковилова скала 0 1397887 5578910 2026-06-19T13:08:48Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:fr:Special:Redirect/revision/236404919|Échelle de Scoville]]“ 5578910 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Capsaicin_200.svg|мини|Структура на [[Капсаицин|капсаицинот]].]] [[Податотека:Naga_Jolokia_Peppers.jpg|мини|„[[Нага јологија|Пиперка дух]]“, по потекло од [[Индија]].]] '''Сковилова скала''' - мерна скала за „јачина“ (интензитетот на лутината) на [[Пиперка|пиперките]], измислен во [[1912|1912 година]] од [[Фармакологија|фармакологот]] Вилбур Сковил како дел од неговата работа во претпријатието во [[Детроит]]. Оваа скала се користи и за мерење на лутината на [[Црн пипер|црниот пипер]] и хемиските супстанции што имаат ефект споредлив со оној на пиперките. [[Капсаицин|Капсаицинот]] е една од многуте [[Молекула|молекули]] одговорни за лутоста на [[Пиперка|пиперките]]. == Дефиниција == За да ја утврди својата класификација, Вилбур Сковил подготвил раствор од пасирани цели свежи пиперки измешани со [[Шеќер|зашеќерена]] [[вода]]. Овој раствор обично го тестирале пет лица, и сè додека траело чувството на печење од пиперката, тој го зголемувал разредувањето. Кога чувството на [[Изгореница|печење]] ќе исчезнело, вредноста на разредувањето служела како мерка за лутината на пиперката. На пример, блага пиперка, која не содржи капсаицин, имала оценка нула, што значи дека немало забележливо чувство на печење дури и без разредување. Спротивно на тоа, за најлутите пиперки, оценка од 300.000 значела дека нивниот екстракт морал да се разреди 300.000 пати пред капсаицинот да стане неоткриен. Производот содржан во аеросолните лименки со [[Лут спреј|спреј за самоодбрана]] има вредност помеѓу 2.000.000 и 5.300.000 (полициски спреј). Мерењето на чистиот капсаицин покажува 16.000.000 сковилови единици.<ref name="cliff-1992">{{En}} MA Cliff and H Heymann (1992) {{Јаз|en|''Time–intensity evaluation of oral burn. J. Sens. Stud.''}}, 8, 201–211. {{DOI|10.1111/j.1745-459X.1992.tb00195.x}}.</ref> Со други зборови, 1 милионити дел капсаицин е еквивалентен на 16 сковили. == Предности и недостатоци == Сковиловиот тест има предност што непосредно ја тестира перцепцијата на дегустаторите, но е непрецизен поради разликата во чувствителноста, вродена или поврзана со навика, помеѓу различни луѓе. Течната хроматографија овозможува непосредно мерење на содржината на капсаицин кај пиперките. Таа има предност на апсолутно мерење, но не го зема предвид присуството на други супстанции, од кои некои имаат ефект на засладување на пиперките.<ref>{{Наведено списание|last=[[Hervé This]]|date=août 2025|title=Quand les piments s'adoucissent|journal=[[Pour la science]]|language=fr|issue=574|page=88|access-date=2 août 2025}}.</ref> Исто така, не дозволува споредба на „јачина“ од разни хемиски супстанции. Без оглед на употребениот метод, резултатот може многу да варира од еден плод до друг (за истата сорта пиперка), поради сончевата светлина, наводнувањето или поднебјето. == Наводи == [[Категорија:Скали]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Пипери]] k102j2wt1sb3ayodrq1ontncefclson 5578911 5578910 2026-06-19T13:10:50Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5578911 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Capsaicin_200.svg|мини|Структура на [[Капсаицин|капсаицинот]].]] [[Податотека:Naga_Jolokia_Peppers.jpg|мини|„[[Нага јологија|Пиперка дух]]“, по потекло од [[Индија]].]] '''Сковилова скала''' — [[мерна скала]] за „јачина“ (интензитет на лутината) на [[Пиперка|пиперките]], измислен во [[1912|1912 година]] од [[Фармакологија|фармакологот]] [[Вилбур Сковил]] како дел од неговата работа во претпријатие во [[Детроит]]. Оваа скала се користи и за мерење на лутината на [[Црн пипер|црниот пипер]] и хемиските супстанции што имаат ефект споредлив со оној на пиперките. [[Капсаицин|Капсаицинот]] е една од многуте [[Молекула|молекули]] одговорни за лутоста на [[Пиперка|пиперките]]. == Дефиниција == За да ја утврди својата класификација, Вилбур Сковил подготвил раствор од пасирани цели свежи пиперки измешани со [[Шеќер|зашеќерена]] [[вода]]. Овој раствор обично го тестирале пет лица, и сè додека траело чувството на печење од пиперката, тој го зголемувал разредувањето. Кога чувството на [[Изгореница|печење]] ќе исчезнело, вредноста на разредувањето служела како мерка за лутината на пиперката. На пример, блага пиперка, која не содржи капсаицин, имала оценка нула, што значи дека немало забележливо чувство на печење дури и без разредување. Спротивно на тоа, за најлутите пиперки, оценка од 300.000 значела дека нивниот екстракт морал да се разреди 300.000 пати пред капсаицинот да стане неоткриен. Производот содржан во аеросолните лименки со [[Лут спреј|спреј за самоодбрана]] има вредност помеѓу 2.000.000 и 5.300.000 (полициски спреј). Мерењето на чистиот капсаицин покажува 16.000.000 сковилови единици.<ref name="cliff-1992">{{En}} MA Cliff and H Heymann (1992) {{Јаз|en|''Time–intensity evaluation of oral burn. J. Sens. Stud.''}}, 8, 201–211. {{DOI|10.1111/j.1745-459X.1992.tb00195.x}}.</ref> Со други зборови, 1 милионити дел капсаицин е еквивалентен на 16 сковили. == Предности и недостатоци == Сковиловиот тест има предност што непосредно ја тестира перцепцијата на дегустаторите, но е непрецизен поради разликата во чувствителноста, вродена или поврзана со навика, помеѓу различни луѓе. Течната хроматографија овозможува непосредно мерење на содржината на капсаицин кај пиперките. Таа има предност на апсолутно мерење, но не го зема предвид присуството на други супстанции, од кои некои имаат ефект на засладување на пиперките.<ref>{{Наведено списание|last=[[Hervé This]]|date=août 2025|title=Quand les piments s'adoucissent|journal=[[Pour la science]]|language=fr|issue=574|page=88|access-date=2 août 2025}}.</ref> Исто така, не дозволува споредба на „јачина“ од разни хемиски супстанции. Без оглед на употребениот метод, резултатот може многу да варира од еден плод до друг (за истата сорта пиперка), поради сончевата светлина, наводнувањето или поднебјето. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Скали]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Пипери]] jn536rd1bx0vlkhpsm2bt0nq89qaq92 5578914 5578911 2026-06-19T13:30:58Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5578914 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Capsaicin_200.svg|мини|Структура на [[Капсаицин|капсаицинот]].]] [[Податотека:Naga_Jolokia_Peppers.jpg|мини|„[[Нага јологија|Пиперка дух]]“, по потекло од [[Индија]].]] '''Сковилова скала''' — [[мерна скала]] за „јачина“ (интензитет на лутината) на [[Пиперка|пиперките]], измислен во [[1912|1912 година]] од [[Фармакологија|фармакологот]] [[Вилбур Сковил]] како дел од неговата работа во претпријатие во [[Детроит]]. Оваа скала се користи и за мерење на лутината на [[Црн пипер|црниот пипер]] и хемиските супстанции што имаат ефект споредлив со оној на пиперките. [[Капсаицин|Капсаицинот]] е една од многуте [[Молекула|молекули]] одговорни за лутоста на [[Пиперка|пиперките]]. == Дефиниција == За да ја утврди својата класификација, Вилбур Сковил подготвил раствор од пасирани цели свежи пиперки измешани со [[Шеќер|зашеќерена]] [[вода]]. Овој раствор обично го тестирале пет лица, и сè додека траело чувството на печење од пиперката, тој го зголемувал разредувањето. Кога чувството на [[Изгореница|печење]] ќе исчезнело, вредноста на разредувањето служела како мерка за лутината на пиперката. На пример, блага пиперка, која не содржи капсаицин, имала оценка нула, што значи дека немало забележливо чувство на печење дури и без разредување. Спротивно на тоа, за најлутите пиперки, оценка од 300.000 значела дека нивниот екстракт морал да се разреди 300.000 пати пред капсаицинот да стане неоткриен. == Опис на лутината со бројки == {| class="wikitable" |- |0 – 10 сковила|| обична [[пиперка]] |- |~16|| просечна граница за чувствување лутост |- |100 – 500|| пиперки, [[феферони]] |- |2500 – 5000||зачин [[табаско]] |- |2500 – 8000|| халапењо пиперки |- | 30.000 – 50.000|| кајенски пипер |- | 100.000 – 350.000 || [[хабањеро]] |- | 577.000|| Измерено кај сортата [[ред савина]] |- | 855.000|| Измерено кај сортата [[индијан-ПЦ1]] |- | 923.000|| Измерено кај сортата [[дорсет нага]] |- | 1.000.000|| Измерено кај сортата [[нага јолокиа]] |- | 2.000.000|| Одбранбен спреј |- | 5.300.000|| Полициски спреј |- | 15.000.000 - 16.000.000|| чист капсаицин (во кристален облик). |} Производот содржан во аеросолните лименки со [[Лут спреј|спреј за самоодбрана]] има вредност помеѓу 2.000.000 и 5.300.000 (полициски спреј). Мерењето на чистиот капсаицин покажува 16.000.000 сковилови единици.<ref name="cliff-1992">{{En}} MA Cliff and H Heymann (1992) {{Јаз|en|''Time–intensity evaluation of oral burn. J. Sens. Stud.''}}, 8, 201–211. {{DOI|10.1111/j.1745-459X.1992.tb00195.x}}.</ref> Со други зборови, 1 милионити дел капсаицин е еквивалентен на 16 сковили. == Предности и недостатоци == Сковиловиот тест има предност што непосредно ја тестира перцепцијата на дегустаторите, но е непрецизен поради разликата во чувствителноста, вродена или поврзана со навика, помеѓу различни луѓе. Течната хроматографија овозможува непосредно мерење на содржината на капсаицин кај пиперките. Таа има предност на апсолутно мерење, но не го зема предвид присуството на други супстанции, од кои некои имаат ефект на засладување на пиперките.<ref>{{Наведено списание|last=Hervé This|date=août 2025|title=Quand les piments s'adoucissent|journal=Pour la science|language=fr|issue=574|page=88|access-date=2 août 2025}}.</ref> Исто така, не дозволува споредба на „јачина“ од разни хемиски супстанции. Без оглед на употребениот метод, резултатот може многу да варира од еден плод до друг (за истата сорта пиперка), поради сончевата светлина, наводнувањето или поднебјето. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Скали]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Пипери]] 0qdsgxhftmy6u2xswrnwpaq4t4oglr9 Разговор:Сковилова скала 1 1397888 5578912 2026-06-19T13:18:53Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5578912 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Alliaria 0 1397889 5578916 2026-06-19T14:19:18Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1352241447|Alliaria]]“ 5578916 wikitext text/x-wiki '''''Alliaria''''' е род на цветни растенија од семејството зелки, [[Brassicaceae]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/71316/entries/34548172/overview|title=EOL entry for Alliaria|accessdate=April 27, 2012}}</ref> Видовите вклучуваат: * ''[[Alliaria petiolata]]'' (M.Bieb.) Cavara & Grande * ''[[Alliaria taurica]]'' (Adam) V.I.Dorof. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *   {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зелки]] phoeuc2org5gjffldzipwpme0hvjqdt 5578917 5578916 2026-06-19T14:20:05Z Виолетова 1975 5578917 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Alliaria_petiolata_marais-belloy-sur-somme_80_26042007_3.jpg |image_caption = ''[[Alliaria petiolata]]'' |taxon = Alliaria |authority = Heist. ex Fabr. |synonyms = *''Pallavicinia'' Cocc. *''Sisymbrion'' St.-Lag. |synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:330037-2|title=''Alliaria'' Heist. ex Fabr. &#124; Plants of the World Online &#124; Kew Science|website=powo.science.kew.org|access-date=1 May 2022}}</ref> }} '''''Alliaria''''' е род на цветни растенија од семејството зелки, [[Brassicaceae]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/71316/entries/34548172/overview|title=EOL entry for Alliaria|accessdate=April 27, 2012}}</ref> Видовите вклучуваат: * ''[[Alliaria petiolata]]'' (M.Bieb.) Cavara & Grande * ''[[Alliaria taurica]]'' (Adam) V.I.Dorof. == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зелки]] rz8rhzi61if5j0c6qaja036ip10wpt0 Разговор:Alliaria 1 1397890 5578918 2026-06-19T14:20:31Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5578918 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Мерна скала 0 1397891 5578929 2026-06-19T15:11:47Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:fr:Special:Redirect/revision/223993739|Échelle (mesure)]]“ 5578929 wikitext text/x-wiki '''Мерна скала''' - збир на градации во табела на [[Мерење|мерења]]. Таквата градација овозможува да се даде опсег на вредности. Овие градации можат да бидат [[Непрекината функција|непрекинати]] (континуирани) или [[Дискретен систем|дискретни]], бројни или текстуални, линеарни или [[Логаритамска скала|логаритамски]]. Обопштено се работи за замена (конверзија) „квалитативен опис на појавата“ → број, но некои скали се и едноставен алтернативен начин за изразување на нумерички интензитет (друга [[Единица мерка|единица]]). == Примери за скали == === Во науката за материјали === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | [[Бринелова тврдост|Бринелова скала]] (HB) | Наука за материјали | линеарен |- | Делисловска скала | [[Температура|Температури]] | линеарен |- | [[Фаренхајтов степен|Фаренхајтова скала]] | Температури | линеарен |- | [[Меѓународна скала на јадрени настани|INES скала]] | [[Јадрена физика|Нуклеарна]] | дискретен |- | Лајденова скала | Температури | линеарен |- | [[Мосова скала]] | Наука за материјали | дискретен |- | Тврдост на Кнуп (Хонгконг) | Наука за материјали | |- | Јанка тврдост | Наука за материјали | |- | Барколова тврдост | Наука за материјали | |- | Њутнова скала | Температури | линеарен |- | [[Полингова скала|Паулингова скала]] | [[Физика|Физички]] | линеарен |- | Ранкинова скала | Температури | линеарен |- | [[Реомирова скала]] | Температури | линеарен |- | Роквелова скала (HRC и HRB ) | Наука за материјали | дискретен |- | Ремерова скала | Температури | линеарен |- | [[Целзиусов степен|Целзиусова скала]] | Температури | линеарен |- | Шорски скали | Наука за материјали | линеарен |- | [[Торинска скала]] | [[Астрономија]] | дискретен статистика |- | [[Викерсова тврдост|Викерсова скала]] (HV) | Наука за материјали | / |- | Рингелманова скала | Животна средина | / |} === Во науките за животот и земјата === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | [[Бофорова скала]] | [[Климатологија]] | [[Логаритамска скала|логаритамски]] |- | Скала за болка и непријатност<nowiki><br></nowiki> на новороденчето и бебето | [[Медицина|Лек]] | дискретен |- | Глазговска скала | [[Медицина|Лек]] | дискретен |- | Фуџита скала | [[Климатологија]] | дискретен |- | Подобрена скала Фуџита | [[Климатологија]] | дискретен |- | Ландолтова скала | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | [[Меркалиева скала]] | [[Сеизмологија]] | дискретен |- | Моноер скали | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | Парино скала | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | Рихтерова скала | [[Сеизмологија]] | логаритамски |- | Роси-Форелова скала | [[Сеизмологија]] | дискретен |- | Сафир-Симпсонова скала | [[Климатологија]] | дискретен |- | [[Сковилова скала]] | [[Јадење|Храна]] | линеарен |- | Скала на ТОРРО | [[Климатологија]] | дискретен |- | Бристолска скала | [[Медицина|Лек]] | дискретен |} === Хуманистички науки, економија и општествени науки === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | Кардашева скала | Хуманистички науки | [[Логаритамска скала|логаритамски]] |} == Метафора == Метафорично кажано, скала е секој систем што напредува по поврзани степени, растечки или опаѓачки. * Пример: [[Скала (музика)|Музичка скала]] == Поврзано == * [[Логаритамска скала]] == Надворешни врски == {{Liens}} [[Категорија:Метрологија]] [[Категорија:Скали]] 381fznm5neda15dbneu9v6qd2pb40xq 5578930 5578929 2026-06-19T15:13:42Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5578930 wikitext text/x-wiki '''Мерна скала''' — збир на градации во табела на [[Мерење|мерења]]. Таквата градација овозможува да се даде опсег на вредности. Овие градации можат да бидат [[Непрекината функција|непрекинати]] (континуирани) или [[Дискретен систем|дискретни]], бројни или текстуални, линеарни или [[Логаритамска скала|логаритамски]]. Обопштено се работи за замена (конверзија) „квалитативен опис на појавата“ → број, но некои скали се и едноставен алтернативен начин за изразување на нумерички интензитет (друга [[Единица мерка|единица]]). == Примери за скали == === Во науката за материјали === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | [[Бринелова тврдост|Бринелова скала]] (HB) | Наука за материјали | линеарен |- | Делисловска скала | [[Температура|Температури]] | линеарен |- | [[Фаренхајтов степен|Фаренхајтова скала]] | Температури | линеарен |- | [[Меѓународна скала на јадрени настани|INES скала]] | [[Јадрена физика|Нуклеарна]] | дискретен |- | Лајденова скала | Температури | линеарен |- | [[Мосова скала]] | Наука за материјали | дискретен |- | Тврдост на Кнуп (Хонгконг) | Наука за материјали | |- | Јанка тврдост | Наука за материјали | |- | Барколова тврдост | Наука за материјали | |- | Њутнова скала | Температури | линеарен |- | [[Полингова скала|Паулингова скала]] | [[Физика|Физички]] | линеарен |- | Ранкинова скала | Температури | линеарен |- | [[Реомирова скала]] | Температури | линеарен |- | Роквелова скала (HRC и HRB ) | Наука за материјали | дискретен |- | Ремерова скала | Температури | линеарен |- | [[Целзиусов степен|Целзиусова скала]] | Температури | линеарен |- | Шорски скали | Наука за материјали | линеарен |- | [[Торинска скала]] | [[Астрономија]] | дискретен статистика |- | [[Викерсова тврдост|Викерсова скала]] (HV) | Наука за материјали | / |- | Рингелманова скала | Животна средина | / |} === Во науките за животот и земјата === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | [[Бофорова скала]] | [[Климатологија]] | [[Логаритамска скала|логаритамски]] |- | Скала за болка и непријатност<nowiki><br></nowiki> на новороденчето и бебето | [[Медицина|Лек]] | дискретен |- | Глазговска скала | [[Медицина|Лек]] | дискретен |- | Фуџита скала | [[Климатологија]] | дискретен |- | Подобрена скала Фуџита | [[Климатологија]] | дискретен |- | Ландолтова скала | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | [[Меркалиева скала]] | [[Сеизмологија]] | дискретен |- | Моноер скали | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | Парино скала | [[Медицина|Лек]] | линеарен |- | Рихтерова скала | [[Сеизмологија]] | логаритамски |- | Роси-Форелова скала | [[Сеизмологија]] | дискретен |- | Сафир-Симпсонова скала | [[Климатологија]] | дискретен |- | [[Сковилова скала]] | [[Јадење|Храна]] | линеарен |- | Скала на ТОРРО | [[Климатологија]] | дискретен |- | Бристолска скала | [[Медицина|Лек]] | дискретен |} === Хуманистички науки, економија и општествени науки === {| class="wikitable sortable" !Скала ! Домен ! Вид |- | Кардашева скала | Хуманистички науки | [[Логаритамска скала|логаритамски]] |} == Метафора == Метафорично кажано, скала е секој систем што напредува по поврзани степени, растечки или опаѓачки. * Пример: [[Скала (музика)|Музичка скала]] == Поврзано == * [[Логаритамска скала]] [[Категорија:Метрологија]] [[Категорија:Скали]] 8q6e5qjyv3g3yjzdmmgone3awnszssc Разговор:Мерна скала 1 1397892 5578931 2026-06-19T15:14:00Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5578931 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Марко Деволски 0 1397893 5578943 2026-06-19T16:16:36Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на св. Климент, потоа и на св. Наум. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го созда... 5578943 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на св. Климент, потоа и на св. Наум. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик''“. kx67a2b44xz8mvzit7anien7s0jesti 5578946 5578943 2026-06-19T16:19:13Z Buli 2648 5578946 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик''“. 8jipxnh5wgb6ys5rz8riwqk515nr6ma 5578947 5578946 2026-06-19T16:22:44Z Buli 2648 5578947 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик''“. [[Категорија:Охридска книжевна школа]] lx3dphp015op16vdaxonp4jzxph0qr5 5578950 5578947 2026-06-19T16:38:57Z Buli 2648 5578950 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик''“. Според [[Јордан Иванов]] останатите тројца се [[Свети Методиј|Методиј]], [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Константин Презвитер|Константин]]. [[Категорија:Охридска книжевна школа]] q2wn3vpwzeb03uljfgvsvja576myjhd 5578957 5578950 2026-06-19T16:45:21Z Buli 2648 5578957 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик''“. Според [[Јордан Иванов]] останатите тројца се [[Свети Методиј|Методиј]], [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Константин Презвитер|Константин]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Охридска книжевна школа]] gyfb9tvz8et39jboyn782v5la4fdcwp 5578958 5578957 2026-06-19T16:46:12Z Buli 2648 5578958 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик'' [''народ'']“. Според [[Јордан Иванов]] останатите тројца се [[Свети Методиј|Методиј]], [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Константин Презвитер|Константин]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Охридска книжевна школа]] ep6t5ukck72l5e8g8a4u15d4gtpccj7 5578959 5578958 2026-06-19T16:49:22Z Buli 2648 5578959 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (Ⅸ – Ⅹ в.) – деволски епископ во првата половина на Ⅹ век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик'' [''народ'']“. Според [[Јордан Иванов]] останатите тројца се [[Свети Методиј|Методиј]], [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Константин Презвитер|Константин]].<ref>{{Наведена книга|title=Български старини изъ Македония|last=Иванов|first=Йордан|year=1908|location=Софија|pages=57}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Охридска книжевна школа]] 1glbaxlpxfcm7xgcg4qq5mfe8b0jlfz 5578960 5578959 2026-06-19T16:50:48Z Buli 2648 5578960 wikitext text/x-wiki '''Марко''' (IX – X в.) – деволски епископ во првата половина на X век. Бил ученик на [[Свети Климент Охридски|св. Климент]], потоа и на [[Свети Наум Охридски Чудотворец|св. Наум]]. Ја продолжил нивната работа во организирањето на Охридската книжевна школа. По негова наредба еден анонимен ученик на св. Наум го создал „Првото Наумово словенско житие“, во кое житиеписецот го нарекол епископот Марко „''четврти епископ на словенскиот јазик'' [''народ'']“. Според [[Јордан Иванов]] останатите тројца се [[Свети Методиј|Методиј]], [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Константин Презвитер|Константин]].<ref>{{Наведена книга|title=Български старини изъ Македония|last=Иванов|first=Йордан|year=1908|location=Софија|pages=57}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Охридска книжевна школа]] abhxvhz96ypu377u3fnbncp1ivpnrj5 Давид Зограф 0 1397894 5578949 2026-06-19T16:38:41Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Infobox person | name = Давид Зограф | native_name = Δαβίδ Ζωγράφος | native_name_lang = el | image = | image_size = | image_upright = | landscape = | caption = | birth_name = | birth_date = ? | birth_place = | baptised = | death_date = | death_place = | monuments = | nationality =... 5578949 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Давид Зограф | native_name = Δαβίδ Ζωγράφος | native_name_lang = el | image = | image_size = | image_upright = | landscape = | caption = | birth_name = | birth_date = ? | birth_place = | baptised = | death_date = | death_place = | monuments = | nationality = [[Отоманско Царство|Отоманец]] | ethnicity = | other_names = | siglum = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = [[зограф]], [[иконописец]] | years_active = | era = | employer = | organization = | known_for = цркви, манастири | notable_works = во текстот | style = | title = | term = | predecessor = | successor = | spouse = | children = | mother = | father = | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''Давид Зограф''' ({{Langx|el|Δαβίδ Ζωγράφος}}) — [[зограф]] и [[иконописец]] од XIX век.<ref name=":0">{{cite book|url=https://artstudies.bg/books/KORPUS_XIX_posleden_original_na_knigata.pdf|title=Корпус на стенописите от първата половина на XIX век в България|last=Куюмджиев|first=Александър и други|publisher=Българска академия на науките. Институт за изследване на изкуствата|year=2018|isbn=978-954-8594-73-8|editor=|editor-link=|edition=|location=София|pages=120|doi=|authorlink=|coauthors=}}</ref> == Животопис == [[Податотека:Свети Неофит и Свети Ермолай от южната стена на Свети Никола в Елена.png|мини|Св. Неофит и Св. Ермолај од јужниот ѕид на „[[Црква „Св. Никола“ - Елена|Св. Никола]]“ во [[Елена (град)|Елена]], XIX век]] Според посредни податоци, се претпоставува дека Давид и неговиот соработник Јаков Зограф биле монаси на [[Света Гора|светогорскиот]] манастир [[Хиландар]]. Околу 1800 г. Давид работел на фреските во [[Бигорскиот манастир]]. Во 1806 г. и 1809 г. изработил икони за црквата „[[Црква „Пресвета Богородица Лагудјани“|Пресв. Богородица Лагудјани]]“ во [[Солун]], а во неговите потписи од овој храм е посведочен како [[јероѓакон]].<ref name=":0" /> Негови се царските икони „Христос Седржител“ (1806), „Богородица Сецарица“ (1806), „Св. Јован Богослов“ (1806), „Св. Давид Олимписки“ (1806), „Св. Никола на престол“ (1809) и „Св. Атанасиј“ (1809).<ref name="Δρακοπούλου 230">{{cite book|url=https://www.scribd.com/doc/314573545/%CE%88%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%96%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CE%A4%CE%B7%CE%BD-%CE%86%CE%BB%CF%89%CF%83%CE%B7-3|title=Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1850), τόμος 3, Αβέρκιος - Ιωσήφ (Συμπληρώσεις-Διορθώσεις)|last=Δρακοπούλου|first=Ευγενία|publisher=Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών|year=2010|isbn=978-960-7916-94-5|location=Αθήνα|pages=230|authorlink=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=el}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029061714/https://www.scribd.com/doc/314573545/%CE%88%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%96%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CE%A4%CE%B7%CE%BD-%CE%86%CE%BB%CF%89%CF%83%CE%B7-3|date=2021-10-29}}</ref> Помеѓу 1805–1818 г. и најверојатно во 1810–1811 г. Давид и Јаков заедно ја живописале црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Елена|Св. Никола]]“ во градот [[Елена (град)|Елена]], [[Бугарија]]. Околу 1812-1813 година, двајцата работеле во втората градска црква „Успение на пресв. Богородица“, при што Јаков ги изработил и црковните икони. Иконата „Св. Никола“ (1813), придодадена во јужен агол на иконостасот, која веројатно била изработена за горенаведената црква, може да се припише на Давид Зограф.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Грчки зографи]] [[Категорија:Македонски зографи]] [[Категорија:Грчки иконописци]] [[Категорија:Македонски иконописци]] [[Категорија:Монаси во Хилендарскиот манастир]] 3ugsfwpoam0ctazltnbamx62iz8e6jn Пуљо Самарински 0 1397895 5578966 2026-06-19T16:56:58Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Infobox person | name = Пуљо Самарински | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = втора половина на XVIII век | birth_place = {{роден во|Самарина}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = ? | death_place = | nationality = [... 5578966 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Пуљо Самарински | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = втора половина на XVIII век | birth_place = {{роден во|Самарина}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = ? | death_place = | nationality = [[Отоманско Царство|Отоманец]] | ethnicity = [[Влав]] | occupation = [[просветар]] | years_active = | known_for = | notable_works = | style = | spouse = | children = | parents = | relatives = | awards = | website = | footnotes = }} '''Хаџи Пуљо Самарински''' ([[Самарина]], XVIII век – ?) — [[Македонија|македонски]] [[просветар]] од [[Власи|влашка народност]] во периодот на раната [[Македонска преродба|преродба]].<ref name=":0">{{Шапкарев|383 - 384}}</ref> == Животопис == Роден е во влашкото село [[Самарина]], [[Гребенско]], денес во [[Грција]]. Подоцна станал [[аџија]]. Според [[Кузман Шапкарев]], неколку години пред 1830 година, за време на владеењето на преспанскиот и охридски митрополит [[Калиник Преспански и Охридски|Калиник]], Пуљо почнал да работи како грчки учител во централното училиште во [[Охрид]], каде што го наследил [[Димитар Мокранин]]. Кај него учел и [[Димитар Миладинов]]. Предавал до крајот на 1830 г. и бил заменет од Миладинов.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Самарински, Пуљо}} [[Категорија:Македонски учители]] [[Категорија:Македонски Власи]] s6pqgeuky6aewdf2jdf2mp4b1breu94 Weekly Shonen Sunday 0 1397896 5578971 2026-06-19T17:07:11Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Списание | наслов = | лого = Weekly Shonen Sunday logo.png | слика = Shonensunday.jpg | опис_на_слика = 1984 Vol. 40 со ''[[Urusei Yatsura]]'' на насловната | уредник = Казунори Ошима | поранешни_уредници = Такенори Ичихара | категорија = [[сеинен]]<ref>{{cite book|title=[[Manga: The Complete Guide]]|last=Thomps... 5578971 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Списание | наслов = | лого = Weekly Shonen Sunday logo.png | слика = Shonensunday.jpg | опис_на_слика = 1984 Vol. 40 со ''[[Urusei Yatsura]]'' на насловната | уредник = Казунори Ошима | поранешни_уредници = Такенори Ичихара | категорија = [[сеинен]]<ref>{{cite book|title=[[Manga: The Complete Guide]]|last=Thompson|first=Jason|author-link=Jason Thompson (writer)|publisher=[[Del Rey Books]]|isbn=978-0-345-48590-8|year=2007|page=xxiii-xxiv}}</ref><ref name="JMPA Boy's">{{cite web|url=http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235410/http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34|url-status=dead|archive-date=2016-11-03|title=Boy's Manga|publisher=Japanese Magazine Publishers Association|date=September 2016|language=ja|access-date=November 6, 2016 }}</ref> | честота = неделно | тираж = 120.000 (декември 2025)<ref>{{cite web|url=https://www.j-magazine.or.jp/user/printed2/mag/251|script-title=ja:週刊少年サンデー (第69回：2025年4月～2025年6月月)|work=Japanese Magazine Publishers Association|access-date=March 31, 2025|language=ja|archive-date=May 4, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260504051133/https://www.j-magazine.or.jp/user/printed2/mag/251|url-status=live}}</ref> | претпријатие = [[Shogakukan]] | прв_број = {{Start date and age|1959|03|17}} | земја = {{знаме|Јапонија}} | јазик = јапонски | мрежно_место = [https://websunday.net/ матична страница] }} {{нихонго-н|'''''Weekly Shonen Sunday'''''|週刊少年サンデー|Шукан шонен санде}} — јапонско списание за [[манга]], што го издава компанијата [[Shogakukan]]. Во списанието главно се објавува [[сеинен]]-манга, која е наменета за постари тинејџери. Првиот број на ''Shonen Sunday'' се појавил во четврток, [[17 март]] 1959 г. — на истиот ден кога се појавил и првиот број на конкурентското списание ''[[Shonen Magazine]]''. На насловната страница била објавена фотографија од [[Шигео Нагашима]], славниот играч на бејзболскиот клуб „Yomiuri Giants“. Иако „sunday“ на англиски значи „[[недела]]“, списанието излегува во среда: првиот уредник, Кичи Тојода, сакал името да се поврзува со пријатен одмор за време на викендот. == Тиражи == * 160 913 (2004 г.)<ref name="mantcir">{{cite web|url=http://comipedia.com/magazine/manga-anthology-circulations|title=Manga Anthology Circulations|publisher=[[ComiPedia]]|lang=en|access-date=2010-11-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6182HXHbV?url=http://comipedia.com/magazine/manga-anthology-circulations|archive-date=2011-08-22}}</ref> * 1 068 265 (2005 г.)<ref name="mantcir"/> * 773 062 (2009 г.)<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-01-18/2009-japanese-manga-magazine-circulation-numbers|title=2009 Japanese Manga Magazine Circulation Numbers|date=2010-01-18|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-13|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209142553/https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-01-18/2009-japanese-manga-magazine-circulation-numbers|url-status=live}}</ref> * 583 750 (2011 г.)<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-11-10/shonen-sunday-mag-circulation-dips-below-600000|title=Shonen Sunday Mag’s Circulation Dips Below 600,000 — News — Anime News Network|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010114710/http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-11-10/shonen-sunday-mag-circulation-dips-below-600000|url-status=live}}</ref> * 428 417 (2014 г.)<ref name="Circulation2015">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-04-28/top-manga-magazines-circulation-dropped-10-percent-in-1-year/.87596|title=Top Manga Magazines' Circulation Dropped 10%+ in 1 Year|date=2015-04-28|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2015-10-27|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804194140/https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-04-28/top-manga-magazines-circulation-dropped-10-percent-in-1-year/.87596|url-status=live}}</ref> * 393 417 (2015 г.)<ref name="Circulation2015"/> * 330 000 (2016 г.)<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-11-02/kodansha-shonen-magazine-circulation-drops-below-1-million/.108408|title=Kodansha's Shonen Magazine Circulation Drops Below 1 Million|work=News|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2017-04-27|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428053259/http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-11-02/kodansha-shonen-magazine-circulation-drops-below-1-million/.108408|url-status=live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://websunday.net}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/shonen-sunday|Viz Media's ''Shonen Sunday'' page}} * {{Anime News Network|magazine|4118}} [[Категорија:Неделни списанија за манга]] sukggja7h9vq8izo5y39zm5ryduzpls 5578976 5578971 2026-06-19T17:14:36Z Andrew012p 85224 5578976 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Списание | наслов = | лого = Weekly Shonen Sunday logo.png | слика = Shonensunday.jpg | опис_на_слика = Бр 40, 1984 г., со ''[[Urusei Yatsura]]'' на корицата | уредник = Казунори Ошима | поранешни_уредници = Такенори Ичихара | категорија = [[сеинен]]<ref>{{cite book|title=[[Manga: The Complete Guide]]|last=Thompson|first=Jason|author-link=Jason Thompson (writer)|publisher=[[Del Rey Books]]|isbn=978-0-345-48590-8|year=2007|page=xxiii-xxiv}}</ref><ref name="JMPA Boy's">{{cite web|url=http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235410/http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34|url-status=dead|archive-date=2016-11-03|title=Boy's Manga|publisher=Japanese Magazine Publishers Association|date=September 2016|language=ja|access-date=November 6, 2016 }}</ref> | честота = неделно | тираж = 120.000 (декември 2025)<ref>{{cite web|url=https://www.j-magazine.or.jp/user/printed2/mag/251|script-title=ja:週刊少年サンデー (第69回：2025年4月～2025年6月月)|work=Japanese Magazine Publishers Association|access-date=March 31, 2025|language=ja|archive-date=May 4, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260504051133/https://www.j-magazine.or.jp/user/printed2/mag/251|url-status=live}}</ref> | претпријатие = [[Shogakukan]] | прв_број = {{Start date and age|1959|03|17}} | земја = {{знаме|Јапонија}} | јазик = јапонски | мрежно_место = [https://websunday.net/ матична страница] }} {{нихонго-н|'''''Weekly Shonen Sunday'''''|週刊少年サンデー|Шукан шонен санде}} — јапонско списание за [[манга]], што го издава компанијата [[Shogakukan]]. Во списанието главно се објавува [[сеинен]]-манга, која е наменета за постари тинејџери. Првиот број на ''Shonen Sunday'' се појавил во четврток, [[17 март]] 1959 г. — на истиот ден кога се појавил и првиот број на конкурентското списание ''[[Shonen Magazine]]''. На насловната страница била објавена фотографија од [[Шигео Нагашима]], славниот играч на бејзболскиот клуб „Yomiuri Giants“. Иако „sunday“ на англиски значи „[[недела]]“, списанието излегува во среда: првиот уредник, Кичи Тојода, сакал името да се поврзува со пријатен одмор за време на викендот. == Тиражи == * 160 913 (2004 г.)<ref name="mantcir">{{cite web|url=http://comipedia.com/magazine/manga-anthology-circulations|title=Manga Anthology Circulations|publisher=[[ComiPedia]]|lang=en|access-date=2010-11-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6182HXHbV?url=http://comipedia.com/magazine/manga-anthology-circulations|archive-date=2011-08-22}}</ref> * 1 068 265 (2005 г.)<ref name="mantcir"/> * 773 062 (2009 г.)<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-01-18/2009-japanese-manga-magazine-circulation-numbers|title=2009 Japanese Manga Magazine Circulation Numbers|date=2010-01-18|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-13|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209142553/https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-01-18/2009-japanese-manga-magazine-circulation-numbers|url-status=live}}</ref> * 583 750 (2011 г.)<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-11-10/shonen-sunday-mag-circulation-dips-below-600000|title=Shonen Sunday Mag’s Circulation Dips Below 600,000 — News — Anime News Network|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010114710/http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-11-10/shonen-sunday-mag-circulation-dips-below-600000|url-status=live}}</ref> * 428 417 (2014 г.)<ref name="Circulation2015">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-04-28/top-manga-magazines-circulation-dropped-10-percent-in-1-year/.87596|title=Top Manga Magazines' Circulation Dropped 10%+ in 1 Year|date=2015-04-28|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2015-10-27|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804194140/https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-04-28/top-manga-magazines-circulation-dropped-10-percent-in-1-year/.87596|url-status=live}}</ref> * 393 417 (2015 г.)<ref name="Circulation2015"/> * 330 000 (2016 г.)<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-11-02/kodansha-shonen-magazine-circulation-drops-below-1-million/.108408|title=Kodansha's Shonen Magazine Circulation Drops Below 1 Million|work=News|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2017-04-27|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428053259/http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-11-02/kodansha-shonen-magazine-circulation-drops-below-1-million/.108408|url-status=live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://websunday.net}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/shonen-sunday|Viz Media's ''Shonen Sunday'' page}} * {{Anime News Network|magazine|4118}} [[Категорија:Неделни списанија за манга]] q5c47qwoghgmwrudnodx88mvk63pyv4 Разговор:Weekly Shonen Sunday 1 1397897 5578972 2026-06-19T17:07:23Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5578972 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Податотека:Shonensunday.jpg 6 1397898 5578973 2026-06-19T17:09:14Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = списание за манга |Извор = Википедија на англиски јазик |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Weekly Shonen Sunday |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5578973 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = списание за манга |Извор = Википедија на англиски јазик |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Weekly Shonen Sunday |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Насловнавесник}} bqx9cswelidamnjk5fe5an5bf6uv3mn Податотека:Weekly Shonen Sunday logo.png 6 1397899 5578974 2026-06-19T17:10:08Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = лого на списание |Извор = Википедија на англиски јазик |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Weekly Shonen Sunday |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5578974 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = лого на списание |Извор = Википедија на англиски јазик |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Weekly Shonen Sunday |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Неслободно лого}} m1rvl2y5cqdl8gxt9rfeh8wezlk8ean Категорија:Неделни списанија за манга 14 1397900 5578975 2026-06-19T17:11:43Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Категорија:Списанија за манга]] 5578975 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Списанија за манга]] i5sdk7ar2dazouujznyto5swvxfkkod Shonen Magazine 0 1397901 5578977 2026-06-19T17:16:18Z Andrew012p 85224 Пренасочување кон [[Weekly Shonen Magazine]] 5578977 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Weekly Shonen Magazine]] 665q9amdqxnkd07kyqnntccrne1qpg4 Драган Василески Дадио - спортски работник 0 1397902 5578978 2026-06-19T17:21:16Z ~2026-35860-99 134330 Создадена страница со: {{Ве молиме оставете го овој ред ваков како што е}} ДРАГАН ВАСИЛЕСКИ - ДАДОО е спортски работник, кој целиот свој живот го посветил на спортот, спортските активности, спортското новинарство како и спонзор на клубови од различни спортови. Род... 5578978 wikitext text/x-wiki {{Ве молиме оставете го овој ред ваков како што е}} ДРАГАН ВАСИЛЕСКИ - ДАДОО е спортски работник, кој целиот свој живот го посветил на спортот, спортските активности, спортското новинарство како и спонзор на клубови од различни спортови. Роден е во Прилеп, на ден 13.10.1956 година каде и го завршува средното образование. Дипломирал на Правниот факултет во Белград – отсек политички науки. После престојот, во 1983 година, се враќа во родниот Прилеп и го продолжува својот животен пат, но најмногу посветен на спортот.Голем дел од спортските успеси на своевремено најспорткиот град Прилеп, се врзани токму со моето име но да почнеме од почеток.Првиот допир со спортот го има преку спортското новинарство, каде под менторство на новинарот Миле Талески, започнува да работи во спортската редакција на тогашниот весник Тутунски лист и Спортски журнал, каде пишува за случувањата во спортот во Прилеп, почнувајќи од успесите на ФК Победа, РК Тутунски комбинат, ОК 11 Октомври, КК 11 Октомври и останатите спортски колективи кои се натпреваруваат во националните првенства на бившата СФРЈВо периодот од 1989-1992 ја извршува функцијата директор на КК 11 Октомври, период во кој се остварени најголемите спортски успеси на кошарката во Прилеп. Предводејќи го клубот со Благоја Самакоски, успеава на Прилеп да му даде посебен кошаркаски шмек, со тоа што првите кошаркарски чекори и издигнувања на паркетот во сала Македонија, ги направиле идните носители на играта на кошаркарската репрезентација на Македонија како што се Перо Блажески, Ѓорѓи Књазев и Ѓорѓе Војновиќ. За жал, оваа екипа “за влакно”, не успеа да се пласира во Првата југословенска кошаркарска лига која беше една од најсилните во Европа.Во периодот од 1995-1997 година, ја извршува функцијата Генерален секретар на машката ракометна репрезентација на Македонија, која под водтво на тренерот Ванчо Јовановски, и играчките величини како Пепи Манасков,Томче Петрески, Душан Новокмет, Шандор Ходик, Аце Станкоски и останатите, го обезбедуваар првиот пласман на некоја наша национална селекција на големите натпреварувања т.е остварен е пласман на ЕП во Италија ( се играше во градовите Мерано и Болцано), обезбеден преку бараж меч со тогаш силната Белорусија. На европското првенство беше освоено 12то место.Во истиот период бил и Претседател на Ракометен клуб Тутунски комбинат Прилеп, кој под водство на тогашниот тренер Богдан Маковеј успеа да избори пласман во европските натпреварувања.Во периодот од 1999-2003 ја извршува функцијата Претседател на Ракометниот клуб Тутунски Комбинат – Бренд, екипа која во континуитет беше една од најдобрите во македонско првенство, екипа која се потпираше 100% на прилепски играчи и даваше најголем број на репрезентативци во сите младински категории. Беше заслужем за воспоставениот систем на работа во младинските категории со кои инкорпорирани во сениорскит тим, како негова трајна вредност во годините кои доаѓаа.Поради тоа, ракометниот клуб Прилеп, беше шампион во младинска конкуренција, мажи и жени, неколку години по ред.Најголемиот спортски успех на клубско, го постигнал токму со екипата на Тутунски Коминат Бренд, кој во 2002 година, го освол Купот на Македонија и стана првиот тим во колективни спортови кој под негово раководство, донесе титула за Прилеп, како и освојувње на второто место во македонското првенство со што бил обезбеден пласман во Купот на победниците на куповите.Во истата година, екипата на Тутунски Комбинат играла и во европските купови, каде несреќно го губи дуелот против Партизан во ¼ финалето на Купот на ЕХФ.Неговиот ангажман во гинантот за производство на цигари Тутунски Комбинат, бил поврзан со контрола на капиталот и вложувањата кои оваа фабрика даваше во насока на развој на ракометот, преку директни спонзорства во РК Тутунски Комбинат Бренд и Ракометниот сојуз на Македонија.Во 2000 година, бил назначен за Директор на машката и женската сениорска ракометна репрезентација на Македонија.Машката репрезентација беше во фаза на промена на генерации, во фаза во која имавме младинска репрезентација што се пласираше во полуфиналето на ЕП во Полска предводена од Кузманвски, Стоилов, Риствовски и Миркуловски, но и голем потенцијал во малку “постарите” и Кире Лазаров, Наумче Мојсовски, Иве Марковски, Ствече Алушевски, Ванчо Димовски и други, непходно беше силна организација и логистичка поддршка за оваа екипа, во иднина, да постигне успеси како што и постигна.Со силни напорил, големи вложувања и ангажмани, преку тогашниот спонзор на ракометот во Македонија, успеале да обезбедат одлични услови за работа, квалитетн стручен тим и многу силни натпревари како што биле турнирите во Португалија, Египет, Швајцарија и тн.На тој начин, створиле база за сите успеси кои следеа за македонскиот ракомет, после неколку неуспешни бараж дуели со репрезентацијата на Исланд.Приказната со женската ракометна репрезентација беше малку поинаква, бидејќи таму сеуште беа активни ракометните величини како Кастратовиќ, Радуловиќ, Велкова,Нацева и други, па затоа се пренасочивме кон развој на идните генерации ракометарки од каде произлегоа Бајрамоска, Новеска, Мечевска....Со негова поддршка, заедно со генералниот спонзор Тутунски комбинат Прилеп, оваа репрезентација го продолжи континуитетот на настапи на големите натпреварувања. Во 2000та година, остварен пласман на ЕП во ракомет за жени во Романија и освоено 8-мо место.Во периодот од 2005та година, повторно се враќам позицијата Претседател во ракометниот клуб Тутунски комбинат ВИП, кој го наоѓам во незвида положба, па со негови лични напори, на полусезоната успева да донесе квалитетни засилувања во репрезентативните имиња на Кирил Колев, Левко Наумовски и Горан Петрески и да спречи згаснување на клубот.Неговата улога во спортот, се гледа и преку несебичната поддршка и залагање за издигнување на другте спортови во Прилеп, како што билр кошарката, одбојката, каратето, џудо, стрелаштво, боречките спортови и други масовни спортски манифестаци и активното учество во Предлог измените на Законот на данок на добивка во 2015/2016 година, кој до ден денес претставува основа за добивање дополнителни финансиски средства за спортските клубови и спортските федерации. Иницијатор бил и реализатор на проектот за санација на опожарената спортска сала Македонија, која изгоре во 1992 година, а беше повторно пуштена во употреба во 2002 година, со продолжение на прекинатиот натпревар помеѓу екипите на Тутунски Комбинат и Пелистер. dbj099ojrmrmakv28ubmfb2xbtaq03f Скејтбордингот не е за девојчиња 0 1397903 5578991 2026-06-19T18:35:25Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Skateboarding_Is_Not_for_Girls_poster.jpg | опис = Плакат на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = [[Дина Дума]]<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist|... 5578991 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Skateboarding_Is_Not_for_Girls_poster.jpg | опис = Плакат на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = [[Дина Дума]]<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија= [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = [[Македонија]]<br />[[Белгија]]<br />[[Словенија]]<br />[[Хрватска]] | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е спортска драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] o2hajfbj2j8ufizrz9mr0yslidxw3yh 5578993 5578991 2026-06-19T18:36:03Z Andrew012p 85224 додадена [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5578993 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Skateboarding_Is_Not_for_Girls_poster.jpg | опис = Плакат на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = [[Дина Дума]]<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија= [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = [[Македонија]]<br />[[Белгија]]<br />[[Словенија]]<br />[[Хрватска]] | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е спортска драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] ghmwnphhlif8xnhm65aqm5dot4ajzoa 5578994 5578993 2026-06-19T18:36:30Z Andrew012p 85224 додадена [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5578994 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Skateboarding_Is_Not_for_Girls_poster.jpg | опис = Плакат на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = [[Дина Дума]]<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија= [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = [[Македонија]]<br />[[Белгија]]<br />[[Словенија]]<br />[[Хрватска]] | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е спортска драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] mrdsqtm5hq9rftxqeng1orxsmq0q68m 5578996 5578994 2026-06-19T18:40:07Z Andrew012p 85224 5578996 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Скејтбордингот не е за девојчиња.webp | опис = Плакатот на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = Дина Дума<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија = [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = {{МКД}}<br />{{знаме|Белгија}}<br />{{знаме|Словенија}}<br />{{знаме|Хрватска}} | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е спортска драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] re7wv45mkgpgyj2f0j7s39aqnhfo6ti 5578997 5578996 2026-06-19T18:43:10Z Andrew012p 85224 5578997 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Скејтбордингот не е за девојчиња.webp | опис = Плакатот на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = Дина Дума<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија = [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = {{МКД}}<br />{{знаме|Белгија}}<br />{{знаме|Словенија}}<br />{{знаме|Хрватска}} | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е спортска драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Награди и признанија == Во јуни 2026 г., филмот ја освоил престижната награда „Нора Ефрон“ на еден од највлијателните светски [[Кинофестивал|кинофестивали]] — Трибека во Њујорк. Оваа награда се доделува на филмови што ги слават жените со уникатен глас во филмската уметност, што претставува огромен успех за македонската кинематографија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] n94vr568f9lz7x9gmk8q7hj9hq761bq 5578999 5578997 2026-06-19T18:44:55Z Andrew012p 85224 5578999 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Скејтбордингот не е за девојчиња.webp | опис = Плакатот на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = Дина Дума<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија = [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 | времетраење = 82 минути | земја = {{МКД}}<br />{{знаме|Белгија}}<br />{{знаме|Словенија}}<br />{{знаме|Хрватска}} | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е семејна драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Награди и признанија == Во јуни 2026 г., филмот ја освоил престижната награда „Нора Ефрон“ на еден од највлијателните светски [[Кинофестивал|кинофестивали]] — Трибека во Њујорк. Оваа награда се доделува на филмови што ги слават жените со уникатен глас во филмската уметност, што претставува огромен успех за македонската кинематографија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] rwyrbo4sqg0yl1yef5kr61yxxq3y3za 5579020 5578999 2026-06-19T19:19:23Z Andrew012p 85224 5579020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтањето не е за девојчиња | слика = Скејтбордингот не е за девојчиња.webp | опис = Плакатот на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = Дина Дума<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија = [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 г. | времетраење = 82 минути | земја = {{МКД}}<br />{{знаме|Белгија}}<br />{{знаме|Словенија}}<br />{{знаме|Хрватска}} | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е семејна драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Награди и признанија == Во јуни 2026 г., филмот ја освоил престижната награда „Нора Ефрон“ на еден од највлијателните светски [[Кинофестивал|кинофестивали]] — Трибека во Њујорк. Оваа награда се доделува на филмови што ги слават жените со уникатен глас во филмската уметност, што претставува огромен успех за македонската кинематографија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] pngj3sjlcfevtwgo66eav2mw8rm5bh0 5579038 5579020 2026-06-19T20:28:27Z Andrew012p 85224 /* */ 5579038 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Скејтбордингот не е за девојчиња | слика = Скејтбордингот не е за девојчиња.webp | опис = Плакатот на филмот | режисер = [[Дина Дума]] | сценарио = Дина Дума<br />[[Лидија Мојсовска]]<br />[[Теона Стругар Митевска]] | улоги = {{plainlist| * [[Ефќар Абаз]] * [[Џефрина Јашари]] * [[Симонида Селимовиќ]] * [[Ганимед Абдула]] * [[Лабина Митевска]] }} | музика = [[Јура Ферина]]<br />[[Павле Михаљевиќ]] | кинематографија = [[Фредерик Ноиром]] | студио = {{plainlist| * [[Сестри и брат Митевски]] * [[Entre Chien et Loup]] * [[Vertigo]] * [[Terminal 3]] }} | премиера = 4 јуни 2026 г. | времетраење = 82 минути | земја = {{МКД}}<br />{{знаме|Белгија}}<br />{{знаме|Словенија}}<br />{{знаме|Хрватска}} | јазик = [[македонски јазик|македонски]] }} '''''Скејтбордингот не е за девојчиња''''' — македонски долгометражен филм од 2026 г., во режија на [[Дина Дума]]. Филмот е семејна драма што ја следи приказната за Адела, 12-годишно девојче од ромската заедница во [[Шуто Оризари]], која се бори да ја спаси својата постара сестра Зара од принуден брак. == Содржина == Приказната се одвива во две паралелни реалности за Адела: традиционалниот патријархален свет во нејзиниот [[дом]], каде нејзината мајка сака да ја „продаде“ сестрата на Зара на пазарот за невести за да ги реши финансиските проблеми на [[Семејство|семејството]], и нејзиниот сопствен свет на слобода, каде што се дружи со група млади девојки што ги поминуваат деновите на [[скејтборд]]. Низ овој конфликт, Адела учи како да се избори за својата иднина и да ги премости јазот помеѓу традицијата и современите предизвици на нејзиното поколение. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ефќар Абаз]] || Адела |- | [[Џефрина Јашари]] || Зара |- | [[Симонида Селимовиќ]] || Есма |- | [[Ганимед Абдула]] || Аида |- | [[Лабина Митевска]] || Наташа |} == Производство == Филмот е сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Белгија]], [[Словенија]] и [[Хрватска]], предводена од продукциската куќа „Сестри и брат Митевски“. Снимањето започнало во април 2024 г. во Скопје. Проектот бил поддржан од Агенцијата за филм на Македонија и европскиот фонд „Еуримаж“. Славната режисерка Дина Дума, позната по филмот ''[[Сестри]]'', со ова дело ја потврдува својата автентична авторска перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/svetska-premiera-na-skejtbordingot-ne-e-za-devojcinja/|title=Светска премиера на „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума на Трибека|last=|date=2026-04-22|work=Умно.мк|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Премиера == Светската премиера на филмот се одржала на 4 јуни 2026 г. на престижниот кинофестивал Трибека во Њујорк, каде филмот се натпреварувал во главната меѓународна раскажувачка селекција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/kultura/skejtbordingot-ne-e-za-devojchinja-ja-osvoi-nora-efron-nagradata-na-festivalot-tribeka/|title=„Скејтбордингот не е за девојчиња“ ја освои Нора Ефрон наградата на фестивалот Трибека|last=|date=2026-06-13|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Награди и признанија == Во јуни 2026 г., филмот ја освоил престижната награда „Нора Ефрон“ на еден од највлијателните светски [[Кинофестивал|кинофестивали]] — Трибека во Њујорк. Оваа награда се доделува на филмови што ги слават жените со уникатен глас во филмската уметност, што претставува огромен успех за македонската кинематографија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|32045967}} [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Македонски филмови од 2020-тите]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] do0xy8wre9j58ghbf8uaxekvpv6w3n1 Разговор:Скејтбордингот не е за девојчиња 1 1397904 5578992 2026-06-19T18:35:36Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5578992 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Податотека:Скејтбордингот не е за девојчиња.webp 6 1397905 5578995 2026-06-19T18:39:02Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/x1MUhDE9JDaffF1fx1FNUm5WZeW.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Скејтбордингот не е за девојчиња |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5578995 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/x1MUhDE9JDaffF1fx1FNUm5WZeW.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Скејтбордингот не е за девојчиња |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} efvh66sqralwqkt3t62dn66kcmrzrxm Предлошка:Fb team RWD Molenbeek 10 1397906 5579007 2026-06-19T18:56:59Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:600px bisection HEX-FF0000 Black and vertical striped White Black with White star.svg|20px|РВД Моленбек]] {{fb team |t=РВД Моленбек |tan=РВД Моленбек |tc=BEL |abb={{#if:{{{abb|}}}|MOL}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Белгија|Моленбек]] </noinclude> 5579007 wikitext text/x-wiki [[Податотека:600px bisection HEX-FF0000 Black and vertical striped White Black with White star.svg|20px|РВД Моленбек]] {{fb team |t=РВД Моленбек |tan=РВД Моленбек |tc=BEL |abb={{#if:{{{abb|}}}|MOL}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Белгија|Моленбек]] </noinclude> b9c1hslzx26xt0xpjhxmcq840vas5fx Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron (1964-2010) 10 1397907 5579009 2026-06-19T19:00:40Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:600px Quadrati rossi e bianchi con bordo rosso.svg|20px|Р. Е. Мускрон]] {{fb team |t=Р. Е. Мускрон |tan=Ројал Ексел Мускрон |tc=BEL |abb={{#if:{{{abb|}}}|REM}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Белгија|Ројал Ескелсиор Мускрон]] </noinclude> 5579009 wikitext text/x-wiki [[Податотека:600px Quadrati rossi e bianchi con bordo rosso.svg|20px|Р. Е. Мускрон]] {{fb team |t=Р. Е. Мускрон |tan=Ројал Ексел Мускрон |tc=BEL |abb={{#if:{{{abb|}}}|REM}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Белгија|Ројал Ескелсиор Мускрон]] </noinclude> o60d4ms1lxxtguxlryj5sqku1jl0u0z 5579010 5579009 2026-06-19T19:01:16Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron]] на [[Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron (1964-2010)]] 5579009 wikitext text/x-wiki [[Податотека:600px Quadrati rossi e bianchi con bordo rosso.svg|20px|Р. Е. Мускрон]] {{fb team |t=Р. Е. Мускрон |tan=Ројал Ексел Мускрон |tc=BEL |abb={{#if:{{{abb|}}}|REM}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Белгија|Ројал Ескелсиор Мускрон]] </noinclude> o60d4ms1lxxtguxlryj5sqku1jl0u0z Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron 10 1397908 5579011 2026-06-19T19:01:16Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron]] на [[Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron (1964-2010)]] 5579011 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Fb team Excelsior Mouscron (1964-2010)]] slja3hk8axw16bdao4j2an7x3ltxx63 Предлошка:Fb team Hussein Day 10 1397909 5579012 2026-06-19T19:04:53Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:Giallo e Rosso.svg|20px|Хусеин Деј]] {{fb team |t=НА Хусеин Деј |tan=НА Хусеин Деј |tc=COD |abb={{#if:{{{abb|}}}|HSD}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Алжир|Хусеин Деј]] </noinclude> 5579012 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Giallo e Rosso.svg|20px|Хусеин Деј]] {{fb team |t=НА Хусеин Деј |tan=НА Хусеин Деј |tc=COD |abb={{#if:{{{abb|}}}|HSD}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Алжир|Хусеин Деј]] </noinclude> 7ounzf7gthrlxzo2z4515fp32knvsm2 Љубомир Ковачевиќ 0 1397910 5579013 2026-06-19T19:09:07Z Buli 2648 Создадена страница со: Ljubomir Kovačević (1848–1918) бил српски историчар, филолог, академик и политичар, еден од најзначајните претставници на раната критичка историска школа во Србија. Роден е на 4 јануари 1848 година во селото Петница, во тогашната Кнежевина Србија. Потекнувал од... 5579013 wikitext text/x-wiki Ljubomir Kovačević (1848–1918) бил српски историчар, филолог, академик и политичар, еден од најзначајните претставници на раната критичка историска школа во Србија. Роден е на 4 јануари 1848 година во селото Петница, во тогашната Кнежевина Србија. Потекнувал од свештеничко семејство. Основно образование завршил во родното место, а гимназија во Шабац. Потоа студирал на Белградската голема школа (подоцнежен Универзитет во Белград), каде што дипломирал во 1870 година. По завршувањето на студиите работел како наставник и професор во неколку образовни установи, меѓу кои и учителски школи и самата Голема школа во Белград. Подоцна станал професор по историја и имал значајна улога во развојот на модерната историска наука во Србија. Коваčeвиќ е особено познат како еден од основачите на критичката историографија, насочена кон научно проверување на историските извори и отфрлање на легенди и некритички традиции. Во соработка со Ljubomir Jovanović ја напишал „Историја на српскиот народ за средни училишта“, широко користен учебник во тогашна Србија. Бил активен и во државниот и културниот живот: бил министер за просвета, сенатор и член на повеќе научни и културни институции, меѓу кои и Српската кралска академија. Во научната работа се занимавал со средновековна историја, нумизматика и критика на историски извори. Меѓу неговите позначајни дела се студии за српското средновековие, владетелски семејства, како и различни историски исправки и полемички трудови. Починал на 19 ноември 1918 година во Врњачка Бања. omqdvw0x9mhnphcdis3jw5swq0b86rw 5579014 5579013 2026-06-19T19:09:47Z Buli 2648 5579014 wikitext text/x-wiki '''Љубомир Ковачевиќ''' (1848–1918) бил српски историчар, филолог, академик и политичар, еден од најзначајните претставници на раната критичка историска школа во Србија. Роден е на 4 јануари 1848 година во селото Петница, во тогашната Кнежевина Србија. Потекнувал од свештеничко семејство. Основно образование завршил во родното место, а гимназија во Шабац. Потоа студирал на Белградската голема школа (подоцнежен Универзитет во Белград), каде што дипломирал во 1870 година. По завршувањето на студиите работел како наставник и професор во неколку образовни установи, меѓу кои и учителски школи и самата Голема школа во Белград. Подоцна станал професор по историја и имал значајна улога во развојот на модерната историска наука во Србија. Коваčeвиќ е особено познат како еден од основачите на критичката историографија, насочена кон научно проверување на историските извори и отфрлање на легенди и некритички традиции. Во соработка со Ljubomir Jovanović ја напишал „Историја на српскиот народ за средни училишта“, широко користен учебник во тогашна Србија. Бил активен и во државниот и културниот живот: бил министер за просвета, сенатор и член на повеќе научни и културни институции, меѓу кои и Српската кралска академија. Во научната работа се занимавал со средновековна историја, нумизматика и критика на историски извори. Меѓу неговите позначајни дела се студии за српското средновековие, владетелски семејства, како и различни историски исправки и полемички трудови. Починал на 19 ноември 1918 година во Врњачка Бања. k3exs1d6ntn5snd1kx6rpyw0q7a7x0a 5579015 5579014 2026-06-19T19:12:57Z Buli 2648 5579015 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ljubomir Kovačević.jpg|мини|272x272пкс|Љубомир Ковачевиќ]] '''Љубомир Ковачевиќ''' (1848–1918) бил српски историчар, филолог, академик и политичар, еден од најзначајните претставници на раната критичка историска школа во Србија. == Биографија == Роден е на 4 јануари 1848 година во селото [[Петница]], во тогашното [[Кнежевство Србија]]. Потекнувал од свештеничко семејство. Основно образование завршил во родното место, а гимназија во Шабац. Потоа студирал на Белградската голема школа (подоцнежен Универзитет во Белград), каде што дипломирал во 1870 година. По завршувањето на студиите работел како наставник и професор во неколку образовни установи, меѓу кои и учителски школи и самата Голема школа во Белград. Подоцна станал професор по историја и имал значајна улога во развојот на модерната историска наука во Србија. Коваčeвиќ е особено познат како еден од основачите на критичката историографија, насочена кон научно проверување на историските извори и отфрлање на легенди и некритички традиции. Во соработка со Љубомир Јовановиќ ја напишал „''Историја на српскиот народ за средни училишта''“, широко користен учебник во тогашна Србија. Бил активен и во државниот и културниот живот: бил министер за просвета, сенатор и член на повеќе научни и културни институции, меѓу кои и Српската кралска академија. Во научната работа се занимавал со средновековна историја, нумизматика и критика на историски извори. Меѓу неговите позначајни дела се студии за српското средновековие, владетелски семејства, како и различни историски исправки и полемички трудови. Починал на 19 ноември 1918 година во [[Врњачка Бања]]. 4bxr220ea9ejdciksepe5ubh066b5n0 5579016 5579015 2026-06-19T19:13:52Z Buli 2648 /* Биографија */ 5579016 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ljubomir Kovačević.jpg|мини|272x272пкс|Љубомир Ковачевиќ]] '''Љубомир Ковачевиќ''' (1848–1918) бил српски историчар, филолог, академик и политичар, еден од најзначајните претставници на раната критичка историска школа во Србија. == Биографија == Роден е на 4 јануари 1848 година во селото [[Петница]], во тогашното [[Кнежевство Србија]]. Потекнувал од свештеничко семејство. Основно образование завршил во родното место, а гимназија во Шабац. Потоа студирал на Белградската голема школа (подоцнежен Универзитет во Белград), каде што дипломирал во 1870 година. По завршувањето на студиите работел како наставник и професор во неколку образовни установи, меѓу кои и учителски школи и самата Голема школа во Белград. Подоцна станал професор по историја и имал значајна улога во развојот на модерната историска наука во Србија. Коваčeвиќ е особено познат како еден од основачите на критичката историографија, насочена кон научно проверување на историските извори и отфрлање на легенди и некритички традиции. Во соработка со Љубомир Јовановиќ ја напишал „''Историја на српскиот народ за средни училишта''“, широко користен учебник во тогашна Србија. Бил активен и во државниот и културниот живот: бил министер за просвета, сенатор и член на повеќе научни и културни институции, меѓу кои и Српската кралска академија. Во научната работа се занимавал со средновековна историја, нумизматика и критика на историски извори. Меѓу неговите позначајни дела се студии за српското средновековие, владетелски семејства, како и различни историски исправки и полемички трудови. Починал на 19 ноември 1918 година во [[Врњачка Бања]]. [[Категорија:Српски историчари]] fjykijmctv5o80uu585qqtrsj3wniac Дред 0 1397911 5579017 2026-06-19T19:18:19Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Филм | име = Судијата Дред 3D | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd poster.jpg | режисер = [[Пит Травис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематог... 5579017 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Судијата Дред 3D | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd poster.jpg | режисер = [[Пит Травис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде што „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачена пустош позната како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[ДеОбија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] p7wjqazgqt1y2m81hh49oemovs0jzc0 5579022 5579017 2026-06-19T19:21:57Z Andrew012p 85224 5579022 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Травис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде што „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачена пустош позната како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[ДеОбија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] re9spd40csk9axxg0ijpdjapky00l7o 5579024 5579022 2026-06-19T19:24:14Z Andrew012p 85224 5579024 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Тревис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде што „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачена пустош позната како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[ДеОбија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] 8tde5xjg2qmcukklqdg7iuhr4mb88zw 5579026 5579024 2026-06-19T19:29:22Z Andrew012p 85224 5579026 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Тревис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачена пустош позната како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[ДеОбија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] aw775fmrpqr6kqwztvvp5b1da9qff0k 5579035 5579026 2026-06-19T20:17:21Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5579035 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Тревис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачен пустош познат како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[ДеОбија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] kt6evlhxbx4m077qph2u6qd8pf9ba9x 5579036 5579035 2026-06-19T20:18:39Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5579036 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Тревис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милиони долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачен пустош познат како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[Деобија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] drlg7filhc0r3lzclusearxieg7xdte 5579242 5579036 2026-06-20T09:44:39Z Andrew012p 85224 /* */ 5579242 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = | изворен_наслов = Dredd | слика = Dredd 2012 Дред.webp | режисер = [[Пит Тревис]] | сценарист = [[Алекс Гарленд]] | улоги = {{plainlist| * [[Карл Урбан]] * [[Оливија Тирлби]] * [[Лина Хиди]] * [[Вуд Харис]] }} | музика = [[Пол Леонард-Морган]] | кинематографија = [[Ентони Дод Ментл]] | студио = {{plainlist| * DNA Films * IM Global * Reliance Entertainment }} | премиера = 7 септември 2012 г. | времетраење = 95 минути | земја = {{знаме|Обединето Кралство}}<br>{{знаме|Јужна Африка}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 50 милиони долари | заработка = 41 милион долари | опис = Плакатот на филмот }} '''''Дред''''' ({{Langx|en|Dredd}}) — научнофантастичен акционен филм од 2012 г., во режија на Пит Тревис и сценарио на [[Алекс Гарленд]]. Филмот е втора адаптација на истоимениот лик од стриповите, а во главните улоги се појавуваат [[Карл Урбан]] како Судијата Дред и [[Оливија Тирлби]] како Касандра Андерсон. Приказната се одвива во дистописка иднина, во огромниот Мега-Сити Еден, каде „судиите“ имаат овластување да дејствуваат како полиција, судија, порота и [[џелат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2010/biz/news/lionsgate-im-global-reach-three-pic-deal-1118026768/|title=Lionsgate, IM Global reach three-pic deal|last=McNary|first=Pamela McClintock,Dave|date=2010-11-02|work=Variety|language=en-US|accessdate=2026-06-19}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во иднината, по атомската војна, територијата на [[САД]] претставува озрачен пустош познат како „Проклетата Земја“. На источниот брег се наоѓа Мега-Сити Еден, метропола што се протега од [[Бостон]] до Вашингтон и брои 800 милиони жители, каде дневно се случуваат 17.000 злосторства. Единствената сила на правдата се судиите — елитни [[Полицаец|полицајци]] што истовремено ја извршуваат улогата на обвинители, порота и [[Џелат|џелати]]. Главниот судија му доделува задача на Судијата Дред да ја оцени новата приправничка, Касандра Андерсон, која и покрај слабите резултати на тестовите, поседува моќни екстрасетилни способности. Во 200-катната станбена зграда Peach Trees ''(''[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Пич Триз''), наркобосот Маделин Мадригал, позната како „Ма-ма“, свирепо убива тројца дилери на дрога што користеле „Рапид“ — нов наркотик што ја забавува перцепцијата на времето на 1 % од нормалата, засилувајќи ги сите сетила и чувството на еуфорија. Дред и Андерсон пристигнуваат за да го истражат злосторството и откриваат нарколегло, каде го фаќаат бандитот Кеј. Според интуицијата на Андерсон, тој е одговорен за [[Мачење|мачењето]], па Дред одлучува да го одведе на испрашување во станицата. Како одговор, луѓето на Ма-ма го преземаат контролниот центар и ја запечатуваат зградата со сигурносни штитови, оневозможувајќи им на судиите да излезат или да повикаат засилување. Ма-ма распишува награда за главите на судиите, кои се принудени да се пробиваат низ десетици платеници. На 76-от кат, тие се наоѓаат под оган од тешки митралези, што предизвикува големи жртви меѓу граѓаните. Судиите успеваат да пробијат дупка во надворешниот ѕид и да повикаат помош. Маделин го испраќа својот соработник Калеб да ги пронајде судиите, но при нивната пресметка, Дред го фрла Калеб од зградата пред очите на Ма-ма. Дред сфаќа дека постапките на Мадригал се обид да спречи судиите да дојдат до информациите што ги поседува Кеј. Читајќи му ги мислите на бандитот, Андерсон открива дека „Пич Триз“ е главниот центар за производство и распределба на „Рапид“. Иако Андерсон предлага да се сокријат и да ја чекаат помошта, Дред решава да се искачи на горните катови и да ја фати Маделин. На сигналот на Дред се јавуваат судиите Волт и Гатри, но техничарот на кланот, Фрил, успева да ги излаже дека зградата е изолирана поради технички дефект. Дред и Андерсон се нападнати од две момчиња, што му овозможува на Кеј да ја разоружа Андерсон и да избега во базата на кланот. Додека Дред се пробива нагоре, Мадригал им се јавува на поткупените судии Лекс, Каплан, Чан и Алварес. Тие ги заменуваат Волт и Гатри, влегувајќи во зградата под изговор дека се поддршка. Кога Дред се сретнува со Чан, веднаш ја открива неговата предавничка намера и го убива во судир. Во меѓувреме, Кеј се обидува да ја убие Андерсон со нејзиното оружје, но ДНК-скенерот не го препознава, по што пиштолот избувнува и му ја откинува раката. Андерсон успева да побегне и подоцна ја убива Судијката Каплан откако ќе ѝ ги прочита мислите. Дред го убива Судијата Алварес, но бива ранет во стомакот од Судијата Лекс. Пред Лекс да му зададе смртоносен удар, Андерсон пристигнува и го убива предавникот. Андерсон и Дред со помош на шифра влегуваат во станот на Фрил, каде се крие Мадригал. Таа му се заканува на Дред дека, ако загине, уредот на нејзиниот зглоб ќе активира избувливо средство на горните катови и ќе ја срамни зградата со земја. Дред ја принудува да прими „Рапид“ и ја фрла од зградата во атриумот, од каде сигналот не може да стигне до детонаторот. По сѐ, Андерсон верува дека го паднала тестот бидејќи дозволила да биде разоружана. Главниот судија го прашува Дред за нејзиниот учинок, на што тој одговара дека таа го положила тестот. Во последните кадри, Касандра Андерсон излегува од Судот, ги зема шлемот и оружјето и заминува на судиски мотор во патрола. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Карл Урбан]] || Судијата Џозеф Дред |- | [[Оливија Тирлби]] || Касандра Андерсон |- | [[Лина Хиди]] || Маделин „Ма-ма“ Мадригал |- | [[Вуд Харис]] || Кеј |- | [[Донал Глисон]] || техничарот на кланот |- | [[Деобија Опареј]] || Ти-Џеј |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|1343727}} [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] d2jz7sk7dfi2u9qby4y06xy7spr9muk Разговор:Дред 1 1397912 5579018 2026-06-19T19:18:30Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5579018 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Податотека:Dredd 2012 Дред.webp 6 1397913 5579021 2026-06-19T19:21:31Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/dAnNHQchmxSttHsOYz2hYAWxtCl.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Дред |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5579021 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/dAnNHQchmxSttHsOYz2hYAWxtCl.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Дред |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} pq8b1qq1k1j9ks46vfrxoco9234yt80 Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Пискупија 0 1397914 5579025 2026-06-19T19:28:10Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Рождество на Пресвета Богородица | fullname = | other name = | native_name = Shën Marisë | native_name_lang = sq | image = Saint Mary Church in Peshkëpia – Entrance.jpg | image_size = | alt... 5579025 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Рождество на Пресвета Богородица | fullname = | other name = | native_name = Shën Marisë | native_name_lang = sq | image = Saint Mary Church in Peshkëpia – Entrance.jpg | image_size = | alt = | caption = Влезот на црквата | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40.8966|20.7771|type:landmark_region:AL|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]] | country = [[Албанија]] | denomination = [[Албанска православна црква]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = еднокорабна базилика | style = | years built = XV–XVI век | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Горичка епархија|Горичка]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }}'''Рождество на Пресвета Богородица''' ({{Langx|sq|Shën Marisë}}) — [[средновековна]] [[црква]] во селото [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]], [[Албанија]].<ref name="Vitaliotis 372">{{cite journal|last=Vitaliotis|first=Ioannis|authorlink=|year=2019|title=Late Byzantine and Early Post-Byzantine Painting in a Borderland: Considering Some Frescoes with Slavonic Inscriptions in the Peshkopi Region, Еаstern Albania|url=http://artstudies.bg/wp-content/uploads/2019/02/Marginalia.pdf|format=|journal=Маргиналия Marginalia|location=София|publisher=Институт за изследване на изкуствата, БАН|volume=|issue=|pages=372|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref><ref name="Palushi 113">{{cite journal |last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|coauthors=|year=2017|month=|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|journal=Monumentet|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|location=Tiranë|volume=|issue=56|pages=113|doi=|id=|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|accessdate=|lang-hide=|lang=|archivedate=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf}}</ref> Влегува во состав на [[Горичка епархија|Горичката епархија]] на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]]. Изворно ѝ припаѓала на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. == Историја == Според преданието, селото некогаш било седиште на епископија, за што говорат неговото име и неколку топоними во околината. Забележано е во гравура на [[Христофор Жефарович|Христофор]] [[Христофор Жефарович|Жефарович]] од 1743 г. под името ''Епископија''. [[Теофан Попа]] во својата книга „Црковни натписи во Албанија“ наведува грчки натпис, кој денес повеќе не постои, поставен на ликот на [[Богородица]] над западниот влез:<ref name="Palushi 113" /> {{Цитатник|1892 δια χειρός Αναστ(ασίου) Μιχ(αήλ) Ζωγρ(αφου) εκ της Αχριδος<ref name="Palushi 114">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 114 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref> '''Превод:'''<br> 1892 од рацете на Анаст(асиј) Мих(аил) Зогр(аф) од Охрид}} == Архитектура == Градбата е проста и претставува [[еднокорабен]] правоаголен храм со [[нартекс]] на запад и [[апсида]] на исток. Изградена е од обични камења, врзани со [[малтер]] и покриен со дрвен покрив. Црквата има два влеза — од западната и јужната страна. По обновата во почетокот на XXI век, архитектурата претрпела значителни промени: западниот влез бил затворен, бидејќи од оваа страна била подигната камбанарија, а нартексот бил отстранет и од него останале само неколку [[Греда|греди]]. Новата таванска конструкција го оштетила и го скрила зачуваниот [[живопис]] на источниот [[Тимпан (архитектура)|тимпан]]. Променета е и апсидата, која првично била придружена со [[жртвеник]] и [[ѓаконик]]. Таа била заменета со една поголема апсида која го отстранила жртвеникот. При реставрацијата, фреските претрпеле сериозни оштетувања и во голема мера биле изгубени.<ref name="Palushi 114" /> === Ктиторски натпис === На јужната страна од наосот има слабо зачуван кириличен натпис во црвеникаво-кафеава боја. Натписот е во пет реда, од кои се разликуваат само неколку букви и зборови. Користената калиграфија потекнува од средината на XVII век.<ref name="Palushi 114" /> {{Цитатник|† [ПР]ѢЧИСТ ...Е.С И СЬ ДЫ ...РИꙖ И ВЬ ДН[Ѣ] В ЛЕТ(О)... ...Б(ОГ)Ь Д[А] <ГО/ГИ ПРОСТІ><ref name="Palushi 115">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 115 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref>}} == Фрескоживопис == [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpi 17 Century.png|лево|мини|Богородица од сцената „Благовештение“, XVII век]] Зачуван живопис има само на источниот ѕид на храмот. Во ѓаконикот е претставена главата на непознат светец, веројатно [[Роман Слаткопевец]], опкружен со ореоли. Во просторот помеѓу наосот и апсидниот свод има уште еден фрагмент од фреска, исто така многу оштетен — веројатно дел од сцената „[[Благовештение]]“. Зачуван е ликот на [[Богородица]] со левата рака испружена напред за да ја прими Благата вест. Фигурата е облечена во пурпурна боја и има златен ореол над главата. Позадината е темносива. Фреската била тешко оштетена откако бил отстранет варот со кој била покриена. Зачуван е делумен потпис „ΘΥ...“ и „...ΛΗΣΜΟΣ“, кој е дел од „ΜΠ–ΘΥ“ и „ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ“ („Богородица“ и „Благовештение“). Над апсидата е прикажан [[Убрус]], а целиот триаголен простор на горниот дел е наменет за сцената „[[Вознесение Христово|Вознесение]]“. На двата краја, иако оштетени, има големи [[Медалјон|медалјони]], три лево и еден десно. Во медалјоните има бисти на [[Пророци во христијанството|пророци]] кои држат [[Пергамент|пергаменти]] во рацете. Потписите надвор од медалјоните се на грчки јазик, додека натписите на пергаментите се кирилични. Во средина е Богородица, опкружена од [[Ангел|ангели]] со црвени крилја, кои стојат со раширени раце кон небото, каде што [[Христос]] стои во Слава внатре во медалјон (скоро целосно оштетен), држен од два ангела во лет, исто така облечени во црвена боја. На растојание од Богородица, симетрично од двете страни, се претставени ликовите на двајца други ангели облечени како [[Ѓакон|ѓакони]], кои им го раскажуваат моментот на чудото на [[Апостоли|апостолите]]. Сцената „Вознесение“ е слична на таа во црквата „[[Црква „Воскресение Христово“ - Бер|Воскресение Христово]]“ во [[Бер]], дело на [[Георгиос Калиергис]] од 1315 г. Мотивот на Убрус, врзан во два јазли и растегнат во средината, стилски припаѓа на истиот период, но бил користен во украсот и на подоцнежни цркви — во „[[Црква „Св. Петка“ - Валеш|Св. Петка]]“ во с. [[Валеш]], дело на [[Онуфриј Аргитис]] од 1554 г.<ref name="Palushi 116">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=116|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Блиската црква „[[Црква „Св. Димитриј“ - Туминец|Св. Димитриј]]“ во [[Туминец]], [[Мала Преспа]] исто така има тесна апсида, со две ниши од страните, а има и двојазични натписи — словенски и грчки.<ref name="Palushi 116" /> Таква е и пештерната црква „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Пустец|Св. Архангел Михаил]]“ во месноста Трстеник кај с. [[Пустец]]. Непропорционалните фигури од Вознесението, како и портретите со наивно сликарство во темно кафеава боја со долг нос, мали усни, мали насликани очи, наликуваат на моделите од XIV век во [[Преспа]].<ref name="Palushi 117">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=117|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpia – Frescos 2 (cropped).jpg|мини|Сцената „Вознесение“ над главниот влез, XVII век]] Судејќи според стилските карактеристики, двајца зографи работеле на храмот околу истиот период. Едниот го живописал [[Барабан|барабанот]] над апсидата (Убрус, Пророци и Вознесение), додека другиот работел на долниот дел (преостанатиот фрагмент од ѓакон во апсидата и Благовештението). Вториот е поискусен творец, кој користи густа темнокафеава линија и придава добар пластичен ефект, со што посликовито ги претставил фигурите и со подобар сооднос на светлината и сенките. Кај првиот зограф, фигурите се подифузни, што ја нарушува убавината на композицијата. Тој не успеал да ја пренесе експресивноста која настанот ја носи во себеси. Нема динамично линеарно цртање или пластично моделирање на портретите и драпериите. Постои уште дисхармонија во цртањето на екстремитетите, па дури и во самите црти на портретите.<ref name="Palushi 117" /> Врз основа на горенаведениот натпис, кој веројатно датира од истото време кога е живописана црквата, се претпоставува дека фреските потекнуваат од средината на XVII век. Натписот цитиран од Попа, како и датумот на неговата изведба (1892) од страна на зографот Анастас Михаил од [[Охрид]], упатува кон трето сликарство на надворешната страна на западниот ѕид.<ref name="Palushi 117" /> == Поврзано == * [[Горичка епархија]] == Наводи == {{наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рождество на Пресвета Богородица - Пискупија}} [[Категорија:Цркви во Поградец (општина)]] [[Категорија:Цркви во Горичката епархија]] o6j65asocnc4o5a3p619j5zyyn9jfum 5579029 5579025 2026-06-19T19:32:44Z SpectralWiz 106165 5579029 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Рождество на Пресвета Богородица | fullname = | other name = | native_name = Shën Marisë | native_name_lang = sq | image = Saint Mary Church in Peshkëpia – Entrance.jpg | image_size = | alt = | caption = Влезот на црквата | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40.8966|20.7771|type:landmark_region:AL|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]] | country = [[Албанија]] | denomination = [[Албанска православна црква]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = еднокорабна базилика | style = | years built = XV–XVI век | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis =[[Горичка митрополија|Горичка]] | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }}'''Рождество на Пресвета Богородица''' ({{Langx|sq|Shën Marisë}}) — [[средновековна]] [[црква]] во селото [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]], [[Албанија]].<ref name="Vitaliotis 372">{{cite journal|last=Vitaliotis|first=Ioannis|authorlink=|year=2019|title=Late Byzantine and Early Post-Byzantine Painting in a Borderland: Considering Some Frescoes with Slavonic Inscriptions in the Peshkopi Region, Еаstern Albania|url=http://artstudies.bg/wp-content/uploads/2019/02/Marginalia.pdf|format=|journal=Маргиналия Marginalia|location=София|publisher=Институт за изследване на изкуствата, БАН|volume=|issue=|pages=372|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref><ref name="Palushi 113">{{cite journal |last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|coauthors=|year=2017|month=|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|journal=Monumentet|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|location=Tiranë|volume=|issue=56|pages=113|doi=|id=|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|accessdate=|lang-hide=|lang=|archivedate=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf}}</ref> Влегува во состав на [[Горичка митрополија|Горичката митрополија]] на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]]. Изворно ѝ припаѓала на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. == Историја == Според преданието, селото некогаш било седиште на епископија, за што говорат неговото име и неколку топоними во околината. Забележано е во гравура на [[Христофор Жефарович|Христофор]] [[Христофор Жефарович|Жефарович]] од 1743 г. под името ''Епископија''. [[Теофан Попа]] во својата книга „Црковни натписи во Албанија“ наведува грчки натпис, кој денес повеќе не постои, поставен на ликот на [[Богородица]] над западниот влез:<ref name="Palushi 113" /> {{Цитатник|1892 δια χειρός Αναστ(ασίου) Μιχ(αήλ) Ζωγρ(αφου) εκ της Αχριδος<ref name="Palushi 114">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 114 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref> '''Превод:'''<br> 1892 од рацете на Анаст(асиј) Мих(аил) Зогр(аф) од Охрид}} == Архитектура == Градбата е проста и претставува [[еднокорабен]] правоаголен храм со [[нартекс]] на запад и [[апсида]] на исток. Изградена е од обични камења, врзани со [[малтер]] и покриен со дрвен покрив. Црквата има два влеза — од западната и јужната страна. По обновата во почетокот на XXI век, архитектурата претрпела значителни промени: западниот влез бил затворен, бидејќи од оваа страна била подигната камбанарија, а нартексот бил отстранет и од него останале само неколку [[Греда|греди]]. Новата таванска конструкција го оштетила и го скрила зачуваниот [[живопис]] на источниот [[Тимпан (архитектура)|тимпан]]. Променета е и апсидата, која првично била придружена со [[жртвеник]] и [[ѓаконик]]. Таа била заменета со една поголема апсида која го отстранила жртвеникот. При реставрацијата, фреските претрпеле сериозни оштетувања и во голема мера биле изгубени.<ref name="Palushi 114" /> === Ктиторски натпис === На јужната страна од наосот има слабо зачуван кириличен натпис во црвеникаво-кафеава боја. Натписот е во пет реда, од кои се разликуваат само неколку букви и зборови. Користената калиграфија потекнува од средината на XVII век.<ref name="Palushi 114" /> {{Цитатник|† [ПР]ѢЧИСТ ...Е.С И СЬ ДЫ ...РИꙖ И ВЬ ДН[Ѣ] В ЛЕТ(О)... ...Б(ОГ)Ь Д[А] <ГО/ГИ ПРОСТІ><ref name="Palushi 115">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 115 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref>}} == Фрескоживопис == [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpi 17 Century.png|лево|мини|Богородица од сцената „Благовештение“, XVII век]] Зачуван живопис има само на источниот ѕид на храмот. Во ѓаконикот е претставена главата на непознат светец, веројатно [[Роман Слаткопевец]], опкружен со ореоли. Во просторот помеѓу наосот и апсидниот свод има уште еден фрагмент од фреска, исто така многу оштетен — веројатно дел од сцената „[[Благовештение]]“. Зачуван е ликот на [[Богородица]] со левата рака испружена напред за да ја прими Благата вест. Фигурата е облечена во пурпурна боја и има златен ореол над главата. Позадината е темносива. Фреската била тешко оштетена откако бил отстранет варот со кој била покриена. Зачуван е делумен потпис „ΘΥ...“ и „...ΛΗΣΜΟΣ“, кој е дел од „ΜΠ–ΘΥ“ и „ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ“ („Богородица“ и „Благовештение“). Над апсидата е прикажан [[Убрус]], а целиот триаголен простор на горниот дел е наменет за сцената „[[Вознесение Христово|Вознесение]]“. На двата краја, иако оштетени, има големи [[Медалјон|медалјони]], три лево и еден десно. Во медалјоните има бисти на [[Пророци во христијанството|пророци]] кои држат [[Пергамент|пергаменти]] во рацете. Потписите надвор од медалјоните се на грчки јазик, додека натписите на пергаментите се кирилични. Во средина е Богородица, опкружена од [[Ангел|ангели]] со црвени крилја, кои стојат со раширени раце кон небото, каде што [[Христос]] стои во Слава внатре во медалјон (скоро целосно оштетен), држен од два ангела во лет, исто така облечени во црвена боја. На растојание од Богородица, симетрично од двете страни, се претставени ликовите на двајца други ангели облечени како [[Ѓакон|ѓакони]], кои им го раскажуваат моментот на чудото на [[Апостоли|апостолите]]. Сцената „Вознесение“ е слична на таа во црквата „[[Црква „Воскресение Христово“ - Бер|Воскресение Христово]]“ во [[Бер]], дело на [[Георгиос Калиергис]] од 1315 г. Мотивот на Убрус, врзан во два јазли и растегнат во средината, стилски припаѓа на истиот период, но бил користен во украсот и на подоцнежни цркви — во „[[Црква „Св. Петка“ - Валеш|Св. Петка]]“ во с. [[Валеш]], дело на [[Онуфриј Аргитис]] од 1554 г.<ref name="Palushi 116">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=116|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Блиската црква „[[Црква „Св. Димитриј“ - Туминец|Св. Димитриј]]“ во [[Туминец]], [[Мала Преспа]] исто така има тесна апсида, со две ниши од страните, а има и двојазични натписи — словенски и грчки.<ref name="Palushi 116" /> Таква е и пештерната црква „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Пустец|Св. Архангел Михаил]]“ во месноста Трстеник кај с. [[Пустец]]. Непропорционалните фигури од Вознесението, како и портретите со наивно сликарство во темно кафеава боја со долг нос, мали усни, мали насликани очи, наликуваат на моделите од XIV век во [[Преспа]].<ref name="Palushi 117">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=117|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpia – Frescos 2 (cropped).jpg|мини|Сцената „Вознесение“ над главниот влез, XVII век]] Судејќи според стилските карактеристики, двајца зографи работеле на храмот околу истиот период. Едниот го живописал [[Барабан|барабанот]] над апсидата (Убрус, Пророци и Вознесение), додека другиот работел на долниот дел (преостанатиот фрагмент од ѓакон во апсидата и Благовештението). Вториот е поискусен творец, кој користи густа темнокафеава линија и придава добар пластичен ефект, со што посликовито ги претставил фигурите и со подобар сооднос на светлината и сенките. Кај првиот зограф, фигурите се подифузни, што ја нарушува убавината на композицијата. Тој не успеал да ја пренесе експресивноста која настанот ја носи во себеси. Нема динамично линеарно цртање или пластично моделирање на портретите и драпериите. Постои уште дисхармонија во цртањето на екстремитетите, па дури и во самите црти на портретите.<ref name="Palushi 117" /> Врз основа на горенаведениот натпис, кој веројатно датира од истото време кога е живописана црквата, се претпоставува дека фреските потекнуваат од средината на XVII век. Натписот цитиран од Попа, како и датумот на неговата изведба (1892) од страна на зографот Анастас Михаил од [[Охрид]], упатува кон трето сликарство на надворешната страна на западниот ѕид.<ref name="Palushi 117" /> == Поврзано == * [[Горичка епархија]] == Наводи == {{наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рождество на Пресвета Богородица - Пискупија}} [[Категорија:Цркви во Поградец (општина)]] [[Категорија:Цркви во Горичката митрополија]] 98236extrlje2lz4n0extcuua88f9tf 5579075 5579029 2026-06-19T22:42:04Z SpectralWiz 106165 5579075 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Рождество на Пресвета Богородица | fullname = | other name = | native_name = Shën Marisë | native_name_lang = sq | image = Saint Mary Church in Peshkëpia – Entrance.jpg | image_size = | alt = | caption = Влезот на црквата | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40.8966|20.7771|type:landmark_region:AL|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]] | country = [[Албанија]] | denomination = [[Албанска православна црква]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = еднокорабна базилика | style = | years built = XV–XVI век | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis =[[Горичка митрополија|Горичка]] | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }}'''Рождество на Пресвета Богородица''' ({{Langx|sq|Shën Marisë}}) — [[средновековна]] [[црква]] во селото [[Пискупија (Поградец)|Пискупија]], [[Поградец|Поградечко]], [[Албанија]].<ref name="Vitaliotis 372">{{cite journal|last=Vitaliotis|first=Ioannis|authorlink=|year=2019|title=Late Byzantine and Early Post-Byzantine Painting in a Borderland: Considering Some Frescoes with Slavonic Inscriptions in the Peshkopi Region, Еаstern Albania|url=http://artstudies.bg/wp-content/uploads/2019/02/Marginalia.pdf|format=|journal=Маргиналия Marginalia|location=София|publisher=Институт за изследване на изкуствата, БАН|volume=|issue=|pages=372|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref><ref name="Palushi 113">{{cite journal |last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|coauthors=|year=2017|month=|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|journal=Monumentet|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|location=Tiranë|volume=|issue=56|pages=113|doi=|id=|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|accessdate=|lang-hide=|lang=|archivedate=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf}}</ref> Влегува во состав на [[Горичка митрополија|Горичката митрополија]] на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]]. Изворно ѝ припаѓала на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. == Историја == Според преданието, селото некогаш било седиште на епископија, за што говорат неговото име и неколку топоними во околината. Забележано е во гравура на [[Христофор Жефарович|Христофор]] [[Христофор Жефарович|Жефарович]] од 1743 г. под името ''Епископија''. [[Теофан Попа]] во својата книга „Црковни натписи во Албанија“ наведува грчки натпис, кој денес повеќе не постои, поставен на ликот на [[Богородица]] над западниот влез:<ref name="Palushi 113" /> {{Цитатник|1892 δια χειρός Αναστ(ασίου) Μιχ(αήλ) Ζωγρ(αφου) εκ της Αχριδος<ref name="Palushi 114">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 114 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref> '''Превод:'''<br> 1892 од рацете на Анаст(асиј) Мих(аил) Зогр(аф) од Охрид}} == Архитектура == Градбата е проста и претставува [[еднокорабен]] правоаголен храм со [[нартекс]] на запад и [[апсида]] на исток. Изградена е од обични камења, врзани со [[малтер]] и покриен со дрвен покрив. Црквата има два влеза — од западната и јужната страна. По обновата во почетокот на XXI век, архитектурата претрпела значителни промени: западниот влез бил затворен, бидејќи од оваа страна била подигната камбанарија, а нартексот бил отстранет и од него останале само неколку [[Греда|греди]]. Новата таванска конструкција го оштетила и го скрила зачуваниот [[живопис]] на источниот [[Тимпан (архитектура)|тимпан]]. Променета е и апсидата, која првично била придружена со [[жртвеник]] и [[ѓаконик]]. Таа била заменета со една поголема апсида која го отстранила жртвеникот. При реставрацијата, фреските претрпеле сериозни оштетувања и во голема мера биле изгубени.<ref name="Palushi 114" /> === Ктиторски натпис === На јужната страна од наосот има слабо зачуван кириличен натпис во црвеникаво-кафеава боја. Натписот е во пет реда, од кои се разликуваат само неколку букви и зборови. Користената калиграфија потекнува од средината на XVII век.<ref name="Palushi 114" /> {{Цитатник|† [ПР]ѢЧИСТ ...Е.С И СЬ ДЫ ...РИꙖ И ВЬ ДН[Ѣ] В ЛЕТ(О)... ...Б(ОГ)Ь Д[А] <ГО/ГИ ПРОСТІ><ref name="Palushi 115">{{cite journal | last = Palushi | first = Ahilino | authorlink = | coauthors = | year = 2017 | month = | title = Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec | journal = Monumentet | publisher = Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“ | location = Tiranë | volume = | issue = 56 | pages = 115 | doi = | id = | url = http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf | format = | accessdate = | lang-hide = | lang = |archivedate = 2019-12-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf }}</ref>}} == Фрескоживопис == [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpi 17 Century.png|лево|мини|Богородица од сцената „Благовештение“, XVII век]] Зачуван живопис има само на источниот ѕид на храмот. Во ѓаконикот е претставена главата на непознат светец, веројатно [[Роман Слаткопевец]], опкружен со ореоли. Во просторот помеѓу наосот и апсидниот свод има уште еден фрагмент од фреска, исто така многу оштетен — веројатно дел од сцената „[[Благовештение]]“. Зачуван е ликот на [[Богородица]] со левата рака испружена напред за да ја прими Благата вест. Фигурата е облечена во пурпурна боја и има златен ореол над главата. Позадината е темносива. Фреската била тешко оштетена откако бил отстранет варот со кој била покриена. Зачуван е делумен потпис „ΘΥ...“ и „...ΛΗΣΜΟΣ“, кој е дел од „ΜΠ–ΘΥ“ и „ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ“ („Богородица“ и „Благовештение“). Над апсидата е прикажан [[Убрус]], а целиот триаголен простор на горниот дел е наменет за сцената „[[Вознесение Христово|Вознесение]]“. На двата краја, иако оштетени, има големи [[Медалјон|медалјони]], три лево и еден десно. Во медалјоните има бисти на [[Пророци во христијанството|пророци]] кои држат [[Пергамент|пергаменти]] во рацете. Потписите надвор од медалјоните се на грчки јазик, додека натписите на пергаментите се кирилични. Во средина е Богородица, опкружена од [[Ангел|ангели]] со црвени крилја, кои стојат со раширени раце кон небото, каде што [[Христос]] стои во Слава внатре во медалјон (скоро целосно оштетен), држен од два ангела во лет, исто така облечени во црвена боја. На растојание од Богородица, симетрично од двете страни, се претставени ликовите на двајца други ангели облечени како [[Ѓакон|ѓакони]], кои им го раскажуваат моментот на чудото на [[Апостоли|апостолите]]. Сцената „Вознесение“ е слична на таа во црквата „[[Црква „Воскресение Христово“ - Бер|Воскресение Христово]]“ во [[Бер]], дело на [[Георгиос Калиергис]] од 1315 г. Мотивот на Убрус, врзан во два јазли и растегнат во средината, стилски припаѓа на истиот период, но бил користен во украсот и на подоцнежни цркви — во „[[Црква „Св. Петка“ - Валеш|Св. Петка]]“ во с. [[Валеш]], дело на [[Онуфриј Аргитис]] од 1554 г.<ref name="Palushi 116">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=116|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Блиската црква „[[Црква „Св. Димитриј“ - Туминец|Св. Димитриј]]“ во [[Туминец]], [[Мала Преспа]] исто така има тесна апсида, со две ниши од страните, а има и двојазични натписи — словенски и грчки.<ref name="Palushi 116" /> Таква е и пештерната црква „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Пустец|Св. Архангел Михаил]]“ во месноста Трстеник кај с. [[Пустец]]. Непропорционалните фигури од Вознесението, како и портретите со наивно сликарство во темно кафеава боја со долг нос, мали усни, мали насликани очи, наликуваат на моделите од XIV век во [[Преспа]].<ref name="Palushi 117">{{cite journal|last=Palushi|first=Ahilino|authorlink=|year=2017|title=Kisha e Shën Marisë në fshatin Peshkëpi në Pogradec|url=http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|format=|journal=Monumentet|location=Tiranë|publisher=Instituti i Monumenteve të Kulturës „Gani Strazimiri“|volume=|issue=56|pages=117|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227225355/http://www.imk.gov.al/site/wp-content/uploads/biblioteka/monumentet%20nr1/Revista%20Monumentet,%202017%20(56)_opt.pdf|archivedate=2019-12-27|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> [[Податотека:Saint Mary Church in Peshkëpia – Frescos 2 (cropped).jpg|мини|Сцената „Вознесение“ над главниот влез, XVII век]] Судејќи според стилските карактеристики, двајца зографи работеле на храмот околу истиот период. Едниот го живописал [[Барабан|барабанот]] над апсидата (Убрус, Пророци и Вознесение), додека другиот работел на долниот дел (преостанатиот фрагмент од ѓакон во апсидата и Благовештението). Вториот е поискусен творец, кој користи густа темнокафеава линија и придава добар пластичен ефект, со што посликовито ги претставил фигурите и со подобар сооднос на светлината и сенките. Кај првиот зограф, фигурите се подифузни, што ја нарушува убавината на композицијата. Тој не успеал да ја пренесе експресивноста која настанот ја носи во себеси. Нема динамично линеарно цртање или пластично моделирање на портретите и драпериите. Постои уште дисхармонија во цртањето на екстремитетите, па дури и во самите црти на портретите.<ref name="Palushi 117" /> Врз основа на горенаведениот натпис, кој веројатно датира од истото време кога е живописана црквата, се претпоставува дека фреските потекнуваат од средината на XVII век. Натписот цитиран од Попа, како и датумот на неговата изведба (1892) од страна на зографот Анастас Михаил од [[Охрид]], упатува кон трето сликарство на надворешната страна на западниот ѕид.<ref name="Palushi 117" /> == Поврзано == * [[Горичка митрополија]] == Наводи == {{наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рождество на Пресвета Богородица - Пискупија}} [[Категорија:Цркви во Поградец (општина)]] [[Категорија:Цркви во Горичката митрополија]] huaw5as7ob7eib1b51q63cw1yxl4ez1 Категорија:Цркви во Горичката митрополија 14 1397915 5579028 2026-06-19T19:30:26Z SpectralWiz 106165 SpectralWiz ја премести страницата [[Категорија:Цркви во Горичката митрополија]] на [[Категорија:Цркви во Горичката епархија]] 5579028 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:Цркви во Горичката епархија]] rpmjfnruxjfy7fbkklcwzzqorzmn3fq 5579031 5579028 2026-06-19T19:34:39Z SpectralWiz 106165 Отстрането пренасочување кон [[Категорија:Цркви во Горичката епархија]] 5579031 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Цркви на Албанската православна црква по митрополија|Горичка]] [[Категорија:Горичка митрополија]] oss48a4033o7a3docxtvamrp9p498r2 Михаил III 0 1397916 5579048 2026-06-19T21:30:57Z Buli 2648 Создадена страница со: {{Infobox monarch | name = Михаил III | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III | reign = 842–867 | full name = Михаил III | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = Василиј I М... 5579048 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Михаил III | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III | reign = 842–867 | full name = Михаил III | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | queen = [[Евдокија Ингерина]] | spouse 1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse 2 = | issue = | royal house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = | mother = | birth_date = 19 јануари 840 | birth_place = | death_date = 23/24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Цариград]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867) — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] c2r6zxqd2iko32wf8ax2anckkmlo1oa 5579049 5579048 2026-06-19T21:33:32Z Buli 2648 5579049 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Михаил III | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III | reign = 842–867 | full name = Михаил III | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | queen = [[Евдокија Ингерина]] | spouse 1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse 2 = | issue = | royal house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = | mother = | birth_date = 19 јануари 840 | birth_place = | death_date = 23/24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Цариград]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 4uad2ypedak4lr357ngehqjvj70prw6 5579050 5579049 2026-06-19T21:37:24Z Buli 2648 5579050 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Michael III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Michael III as depicted in the 12th century ''[[Madrid Skylitzes]]'' | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 January 842 –<br />24 September 867 | coronation = 16 May 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Theophilos (emperor)|Theophilos]] | successor = [[Basil I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Eudokia Dekapolitissa]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Byzantine Empire under the Amorian dynasty|Amorian]] | father = [[Theophilos (emperor)|Theophilos]] | mother = [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] | birth_date = 9/10 January 840 | birth_place = | death_date = 24 September 867 (aged 27) | death_place = [[Constantinople]] | burial_date = | burial_place = | title = [[List of Byzantine emperors|Emperor and Autocrat of the Romans]] }} {{Infobox monarch | name = Михаил III | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III | reign = 842–867 | full name = Михаил III | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | queen = [[Евдокија Ингерина]] | spouse 1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse 2 = | issue = | royal house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = | mother = | birth_date = 19 јануари 840 | birth_place = | death_date = 23/24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Цариград]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] fd8e009lo058t7d4jcyzbigko4tmck6 5579051 5579050 2026-06-19T21:39:05Z Buli 2648 5579051 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Michael III as depicted in the 12th century ''[[Madrid Skylitzes]]'' | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 January 842 –<br />24 September 867 | coronation = 16 May 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Eudokia Dekapolitissa]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Byzantine Empire under the Amorian dynasty|Amorian]] | father = [[Theophilos (emperor)|Theophilos]] | mother = [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] | birth_date = 9/10 January 840 | birth_place = | death_date = 24 September 867 (aged 27) | death_place = [[Constantinople]] | burial_date = | burial_place = | title = [[List of Byzantine emperors|Emperor and Autocrat of the Romans]] }} {{Infobox monarch | name = Михаил III | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III | reign = 842–867 | full name = Михаил III | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | queen = [[Евдокија Ингерина]] | spouse 1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse 2 = | issue = | royal house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = | mother = | birth_date = 19 јануари 840 | birth_place = | death_date = 23/24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Цариград]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] sik0k7c18y3vor45vsuzjqrugl54neh 5579052 5579051 2026-06-19T21:41:20Z Buli 2648 5579052 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Michael III as depicted in the 12th century ''[[Madrid Skylitzes]]'' | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 May 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Byzantine Empire under the Amorian dynasty|Amorian]] | father = [[Theophilos (emperor)|Theophilos]] | mother = [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (aged 27) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[List of Byzantine emperors|Emperor and Autocrat of the Romans]] }} {{Infobox monarch | title = [[Список на византиски цареви|Цар]] на [[Византија]] | reign = 842–867 | full name = Михаил III | queen = [[Евдокија Ингерина]] | dynasty = [[Амориска династија]] | birth_place = | death_date = 23/24 септември 867 (27 години) |}} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 9dn6n4b3q48a4tsmlnwo1e3ms6o434u 5579053 5579052 2026-06-19T21:45:53Z Buli 2648 5579053 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Michael III as depicted in the 12th century ''[[Madrid Skylitzes]]'' | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[List of Byzantine emperors|Emperor and Autocrat of the Romans]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] psvrnbx79njk1ppzhjs1mvwz398e5fk 5579054 5579053 2026-06-19T21:47:36Z Buli 2648 5579054 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[List of Byzantine emperors|Emperor and Autocrat of the Romans]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] aag4rgwxi0sdje9wu86um16q6f9dkcn 5579055 5579054 2026-06-19T21:49:44Z Buli 2648 5579055 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[List of Byzantine emperors|Byzantine emperor]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] biokvtb8zz406tspvngi9usmk4bowq8 5579056 5579055 2026-06-19T21:50:43Z Buli 2648 5579056 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Leo VI the Wise|Leo VI]] (paternity uncertain)| [[Stephen I of Constantinople]] (paternity uncertain)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] s0dykx8rt13ewnvlbq35aljhosomv26 5579057 5579056 2026-06-19T21:53:05Z Buli 2648 5579057 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (as co-emperor) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}} | Theophilos (840–42, emperor) | [[Theodora (wife of Theophilos)|Theodora]] (842–56, regent) | [[Thekla (daughter of Theophilos)|Thekla]] (842–56, co-empress) | [[Bardas]] (862–866, ''[[Caesar (title)|caesar]]'') | Basil I (866–67, co-emperor) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 1m98271fkxsmlk6xu0xi0lnn5ow0wtb 5579058 5579057 2026-06-19T21:57:19Z Buli 2648 5579058 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на Борис I Бугарски]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] bmm6bn066jv937jy56dejimqgu2yjb3 5579064 5579058 2026-06-19T22:18:37Z Buli 2648 5579064 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]]]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] asibgvkpveu3cy6ak5l1nl3vz4ahd91 5579065 5579064 2026-06-19T22:20:16Z Buli 2648 /* Надмоќта на Варда и Христијанизација на Бугарија */ 5579065 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. [[File:57-manasses-chronicle.jpg|220px|thumb|right|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивнатѕа следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин ссите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи iкако дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] jobt2hix2vga1sbagmhy11xm56u3sf0 5579066 5579065 2026-06-19T22:25:17Z Buli 2648 /* Надмоќта на Варда и Христијанизација на Бугарија */ 5579066 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[File:Solidus-Michael III-sb1686.jpg|thumb|200px|left|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] fysf0ge9h86bb4jj4m6g3kf9gzrpayo 5579067 5579066 2026-06-19T22:28:59Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579067 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|лево|мини|200x200пкс|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 5g48rm0u3mg0h861j0o26avachjm599 5579068 5579067 2026-06-19T22:30:11Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579068 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|лево|мини|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 00e96rd3lrf3j00nxn3jiejs7ex9fwx 5579069 5579068 2026-06-19T22:31:03Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579069 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|thumb|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] o781yf8va1p353ftkpaetlx8w2v8pap 5579070 5579069 2026-06-19T22:31:42Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579070 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|thumb|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.|лево]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] cud0jyfwa7iciyexuepais8s1a3qwbi 5579071 5579070 2026-06-19T22:34:09Z Buli 2648 /* Семејство */ 5579071 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|thumb|Оваа монета искована за време на владеењето на [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]] покажува како Михаил бил потиснат од неговата мајка, која е прикажан како самостоен владетел на предната страна, и дури помал од неговата сестра Текла, која е прикажана заедно со младиот Михаил на задната страна на монетата.|лево]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Белешки == {{notelist|group=n.}} == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] fqqsd9g64wie7w9q7p41hf1956xxgey 5579073 5579071 2026-06-19T22:40:29Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579073 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|мини|лево|[[Солид]] на царицата [[Теодора II|Теодора]] со [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] и Михаил III.{{efn|group="n."|Оваа монета, искована за време на регентството на Теодора, сведочи за подредената положба на Михаил, кој бил помалку истакнат од својата мајка, прикажана на аверсот како единствен владетел, па дури и од својата сестра Текла, која заедно со младиот Михаил е претставена на реверсот.}}]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две годинакога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Белешки == {{notelist|group=n.}} == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] pwl4e6pifqjz87fv3k14uzofqchm7sg 5579074 5579073 2026-06-19T22:42:00Z Buli 2648 /* Младост и регенство */ 5579074 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Михаил III | image = Michael iii.jpg | image_size = 230px | caption = Михаил III како што е прикажан во мадридскиот ракопис на Скилица од XII век. | succession = [[Список на византиски цареви|Византиски император]] | reign = 20 јануари 842 –<br />24 септември 867 | coronation = 16 мај 840 (како совладетел) | cor_type = byzantine | predecessor = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | successor = [[Василиј I Македонецот|Василиј I]] | reg_type = Co-rulers | regent = {{Collapsible list|title={{nobold|''Види список''}} | Теофил (840–42, император) | [[Теодора II|Теодора]] (842–56, регент) | [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] (842–56, совладетелка) | [[Варда]] (862–866, ''[[Цезар (титула)|цезар]]'') | Василиј I (866–67, совладетел) }} | queen = | spouse1 = [[Евдокија Декаполитиса]] | spouse2 = | issue = {{ubl|[[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (неизвесно татковство)| [[Стефан I Цариградски]] (неизвесно татковство)}} | royal_house = | dynasty = [[Амориска династија]] | father = [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] | mother = [[Теодора II|Теодора]] | birth_date = 9/10 јануари 840 | birth_place = | death_date = 24 септември 867 (27 години) | death_place = [[Константинопол]] | burial_date = | burial_place = | title = [[Список на византиски цареви|Император и автократ на Ромеите]] }} '''Михаил III''' ({{роден на|19|јануари|840}} – 23/24 септември 867), познат и како '''Михаил Пијаницата''' — [[Византија|византиски]] цар од 842 до 867 година. Михаил III бил третиот и последен член на [[Амориска династија|амориската династија]], позната и како [[фригиска династија]]. Му бил даден понижувачкиот прекар ''Пијаница'' од непријателските историчари на следната [[македонска династија]], но современото историско истражување делумно ја поправило неговата репутација, покажувајќи ја важната улога на неговото владеење во издигнувањето на Византија како моќна држава во деветтиот век.<ref name="Gregory, p. 231">Gregory, p. 231</ref><ref>Fossier, p. 315</ref> ==Живот== ===Младост и регенство=== [[Податотека:Byzanz- Michael III., Theodora und Thecla - Münzkabinett, Berlin - 5480493.jpg|мини|лево|[[Солид]] на царицата [[Теодора II|Теодора]] со [[Текла (ќерка на Теофил)|Текла]] и Михаил III.{{efn|group="n."|Оваа монета, искована за време на регентството на Теодора, сведочи за подредената положба на Михаил, кој бил помалку истакнат од својата мајка, прикажана на аверсот како единствен владетел, па дури и од својата сестра Текла, која заедно со младиот Михаил е претставена на реверсот.}}]] Михаил бил најмладото дете на царот [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] и неговата царица [[Теодора (сопруга на Теофил)|Теодора]]. Крунисан како совладетел на неговиот татко како дете во 840 година, Михаил имал две години кога неговиот татко починал и Михаил го наследил како самостоен владетел на 20 јануари 842 година. За време на своето [[малолетство]], империјата била раководена од [[регентство]] водено од неговата мајка Теодора, нејзиниот вујко Сергиј и министерот [[Теоктист]]. Царицата била [[иконопоклонство|иконопоклоник]] и го расчинила и заменила [[Јован VII Цариградски|Јован VII]], заменувајќи го со [[Методиј I Цариградски|Методиј I]] во 843 година. Ова ставило крај на вториот бран на [[византиско иконоборство|иконоборството]].<ref>Treadgold, p. 447</ref> Како што растел младиот цар, дворјаните околу него се бореле за влијание. Бидејќи неговиот вујко [[Варда]] му бил многу мил, па му ја доделил титулата ''Цезар'' ([[Цезар (титула)|Цезар]] – во тој период титула втор веднаш до царот) и му дозволил да го убие Теокрист во ноември 855 година. Со поддршката на Варда и друг вујко, успешниот војсководец именуван како [[Петрон (војсководец)|Петрон]], Михаил III го отфрлил регенството на 15 март 856 година и ги испратил мајка си и сестрите во манастир во 857 година.<ref>Treadgold, p. 450</ref> ===Војување=== [[File:Coronation of Basil the Macedonian as co-emperor.png|thumb|right|300px|Крунисување на Василиј Македонецот за совладетел (десно)]] Внатрешната стабилизација на држевата не била целосна по должините на границите. Византиските сили била поразени од [[абасиди]]те во [[Памфија]], [[Крит]], и на границата со [[Сирија]], но византиската флота од 85 бродови постигнала победа над арапите во 853 година. Имало и многу други мисии околу Егејот и во близина на сириското крајбежје, со вкупно 300 бродови. По походот воден од Михалиовиот вујко Петрон против [[Павлиќанство|павлиќаните]] од иточната граница и арапските граници во 856 година, царската влада ги раселила во [[Тракија]] (отсекувајќи ги од нивните едноверци и населил друга гранична област).<ref>Treadgold, pp. 450–451</ref> Михаил исто така е спомнат во записите на [[Константин Порфирогенит|Константин VII]], поради неговото покорување на словените населени на [[Пелопонез]]<ref>Arhweiler and Laiou, pp. 7-8</ref> Започала војна меѓу византијците и бугарите во 855–856 година. Империјата сакала да ди ја врати контролата над некои области во Тракија, вклучувајќи го тука Филипополис ([[Пловдив]]) и пристаништата околу Бургашкиот Залив на Црното Море. Византиските сили, водени од царот и Варда, биле успешни во походот и освоиле голем број на градови: Филипополис, Девелт, Анхиал и Месембрија како и областа [[Загора]].<ref>Gjuzelev, p. 130</ref><ref>Bulgarian historical review, v.33:no.1-4, p.9.</ref> Во тој период за време на походот Бугарите биле зафатени со војната со [[франки]]те под водство на [[Лудвиг Германски]] и [[хрвати]]те. Михаил III земал активно учество во војните против абасидите и нивните вазали на источната граница во 856–863 година, особено во 857 мгодина кога испратил армија од 50.000 луѓе против [[Умар ел-Акта]], [[емир]]от на [[Малатија]]. Во 859 година тој лично ја опсадил [[Самосата]], но во 860 година морал да го напушти својот поход за да ги одбие нападите на [[Византиско-руска војна (860)|русите]] на [[Цариград]]. Во 863 година Петрона го поразил и убил емирот на Малатија во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]] и го прославил својот триумф во главниот град.<ref>Treadgold, p. 452</ref> ===Надмоќта на Варда и [[Христијанизација на Бугарија]]=== Варда го оправдал своето узупаторство на регенството со воведување на голем број на внатрешни реформи. Под влијание на Варда и [[Фотиј I Цариградски|Фотиј I]], Михаил ја надгледувал обновата на разурнатите градови и структури, отворањето на затворените манастири, и реорганизацијата на царскиот [[Цариградски универзитет|универзитет]] во Маганаурскиот дворец п=сите раководени од Лав Математичарот.<ref>Tougher, p. 69.</ref> Фотиј, кој бил обичен лаик, кој влегол во световните редови и бил унапреден на позиција Вселенски патријар по расчинувањето на проблематичниот патријарх [[Игнатиј I Цариградски|Игнатиј]] во 858 година.<ref>On the 19th of December 858 Photios was a layman, on the 20th he was tonsured and over the next four days was ordained lector, sub-deacon, deacon and priest; on the 25th of December he was consecrated Patriarch of Constantinople. Photios was a kinsman of both Bardas and Michael III. See Tougher, p 69.</ref> Ова создало шизма во самата црква и иако Цариградски синод од 861 година го птврдил изборот на Фотиј I за патријарх, Игнатиј се пожалил до папата [[Папа Никола I|Никола I]], кој го прогласил Фотиј I за нелегален патријарх во 863 година. Михаил претседавал со синодот во 867 година на кој Фотиј I и останатите три источни патријарси го екскомуницирала папата Никола I и го осудиле латинкото ''[[филиокве]]'' дејство кое се однесувало на почитувањето на Светиот Дух.<ref>Fossier, p. 325</ref> Спорот поврзан со патријахалното седиште и надмоќта во црквата биле биле влошени од успехот на активните мисионерски напори на Фотиј I. Под водство на патријархот Фотиј I, Михаил ја спонзорирал мисијата на [[Св. Кирил и Методиј]] до [[хазари]]скиот [[каган]] во обид да се спречи ширењето на [[Јудаизам|Јудаизмот]] меѓу казарите. Иако оваа мисија била неуспешна, нивната следна мисија во 863 година ги пробратила жителите на [[Голема Моравија]] и ја создале [[глаголица]]та како азбука за пишување на [[словенски јазици|словенскиот]] јазик, осигурувајќи на тој начин сите говорители на словенскиот јазик да се пробратат во православни христијани на нивниот мајчин јазик наместо на друг туѓ јазик.<ref>Treadgold, p.452</ref> [[File:57-manasses-chronicle.jpg|thumb|Крштевањето на [[Борис I|Борис I Бугарски]] во 864 година]] Плашејки се од можното пробратување на [[Борис I]] во [[христијанство|христијанин]] под [[франки|франкско]] влијание, Михаил III и Варда ја нападнале [[Бугарија]], наметнувајќи го преобратувањето според византиските обичаи како дел од мировната спогоба од 864 година. Михаил III бил поддржувач, преку полномошник, на Борисовото крштевање. Борис го зел и дополнителното име Михаил за време на церемонијата. Византијците исто така им дозволиле на Бугарите да си ја вратат спорната гранична област Загора.<ref>Fine, pp. 118–119</ref> Пробратувањето на бугарите се смета за едно од најголемите културолошки и политички достигнувања на Византија.<ref>Gregory, p. 240</ref> ===Издигнувањето на Василиј Македонецот и убиството на Михаил=== [[File:MadridSkylitzesAssassinationBardasFol80ra.jpg|thumb|250px|left|Убиството на Варда пред стапалата на Михаил III]] Бракот на Михаил III со [[Евдокија Декаполитиса]] бил безчеден, но царот не сакал да ризикува скандал обидувајќи да се омажи со љубовницата [[Евдокија Ингерина]], ќерка на [[Варјажани|варјашкиот]] (северен) царски стражар Ингер. Решението кое го изнашол било Ингерина да се омажи со неговиот омилен дворјанин и казнец [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]. Додека Михаил ја продолжил својата врска со Ингерина, Василиј се задоволи со сестрата на царот Текла, која била повикана од манастирот од нејзиниот брат Михаил III. Василиј стекнал големо влијание над Михаил, и во април 866 година о убедил царот дека Варда кова заговор против него при што Михаил дозволил истиот да биде убиен. Сега без сеиозни противници, Василиј бил крунисан за совладетел на 26 мај 866 година и бил посвоен од далеку помладиот Михаил. Овој интересен развој можеби бил наменет за озаконување на можното наследување на престолот на синот на Евдокија Ингерина [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], за кого се верувало дека бил син на Михаил. Михаил раѓањето на Лав го прославил со трки на двоколк, спорт во кој тој бил енергичен покровител и учесник.<ref>Treadgold, p, 453</ref> [[File:MichaelIIIBeforeTheChurchStMamas.jpg|thumb|right|Михаил III управува двоколка, тој бил енергичен покровител и учесник на трките со двоколки.]] Ако осигурувањето на законитоста на ЛАв била планот на Михаил истиот потфрлил. Привидно загрижен за услугите кои Михаил ги правел за друг дворјанин, именуван како [[Василискијан]], кого сакал да го прогласи за втор совладетел, Василиј го [[убиство|убил]] додека лежел несвесен во својата спална соба по синоќешната пијанка во септември 867 година. Василиј со поголем број на неговите машки роднини, и други соучесници, влегол во собата на царот, бравите биле обиени и не била поставена никаква стража. Михаиловиот крај бил грозен, човек именуван какп Јован Халдиски го убил, отсекувајќи му ги двете дланки со меч пред да го докрајчи со убод со мечот во срцето. Василиј како единствен цар, (Василискијан бил убиен во истиот период како и Михаил), автоматски го наследил престолот како владетел.<ref>Finlay, pp. 180–181.</ref> Михаиловото тело било погребано во Филиповиот Манастир во Хрисополис на азиското крајбрежје на Босфор. Кога Лав VI станал владетел во 886 година, едно од првите дела било откопувањето на телото на Михаил и негово презакопување, со голема церемонија, во царскиот мавзолеј во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|Црквата Свети Апостоли]] во Цариград.<ref>Tougher, p. 62.</ref> ==Оставнина== {{Амориска династија}} Владеењето и личноста на Михаил III е тешко да се процени поради непријатеските записи напишани од византиските автори кои пишувале по волјата на Василиј I и неговите наследници. Византиските записи го опишуваат Михаил како секојдневна пијаница, како опседнат со тркањето на двоколки и неговите претстави со кои ги исмејувал литургиите и обредите на црквата. Записите од арапските извори, сепак, го претставуваат Михаил како активен и честопати успешен восководец.<ref name="Gregory, p. 231"/> Иако Михаил III наводно сакал да се расфрла со пари, неговото владеење ја стабилизирало економијата, и до 850 година годишните приходи на империјата се зголемиле на 3.300.000 ''[[ноомизмата|номизмати]]''. Конечниот завршеток на иконоборството на почетокот на неговото владение довел до ренесанса во сликовната уметност. Империјата направила бројни внатрешни реорганизации и постигнала религиозна обединетост, и силно му се спротивставила на [[Абасидски калифат|Абасидскиот калифат]]. Најважно било што Бугарија била трансформирана во верски и културен сателит на Византија. Најголема заслуга за сето ова, сепак, се должи на Теодора и Теоктист до 855 година, и Варда и Петрона.<ref>Treadgold, p.455</ref> ==Семејство== Михаил III немал деца со [[Евдокија Декаполитиса]] но се верува дека бил татко на еден од двата сина на неговата љубовница [[Евдокија Ингерина]], која била во брак со [[Василиј I Македонецот|Василиј I]]: * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]], кој бил прогласен за цар во 886 година. * [[Стефан I Цариградски|Стефан I]], Вселенски патријарх. * Кум на [[Борис I]] == Белешки == {{notelist|group=n.}} == Наводи == {{наводи|2}} ==Извори== {{рв|Михаил III|position=left}} *Ahrweiler, H. and Laiou, A.E. (1998) ''Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire'', Dumbarton Oaks. *Bulgarian historical review (2005), United Center for Research and Training in History, Published by Pub. House of the Bulgarian Academy of Sciences, v.33:no.1-4. *Fine, John, V.A. (1983), The Early Medieval Balkans, Ann Arbor. *Finlay, G. (1856), History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII, 2nd Edition, Published by W. Blackwood. *Fossier, R. (1986) ''The Cambridge illustrated history of the Middle Ages'' Cambridge University Press. * Gjuzelev, V., (1988) Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa (Centre Culturel du Monde Byzantin). Published by Verlag Baier. *Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Malden, Massachusetts and West Sussex, United Kingdom: Wiley-Blackwell. ISBN 1-4051-8471-X. *''The Oxford Dictionary of Byzantium'', Oxford University Press, 1991. *Mango, Cyril, "Eudocia Ingerina, the Normans, and the Macedonian Dynasty," ''Zbornik radova Vizantoloskog Instituta'', XIV-XV, 1973, 17–27. *{{EB1911}} *Tougher, S. (1997) ''The Reign of Leo VI (886–912): Politics and People.'' Brill, Leiden. *Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. {{S-start}} {{s-hou|[[Амориска династија]]|19 јануари|840|23/24 септември|867}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Теофил (византиски цар)|Теофил]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цареви|Византиски цар]]|years=842–867}} {{s-aft|after=[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]}} {{S-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Михаил III}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Починати во 867 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] 3vcq3xqbpeo56dmll5w6nftj6gscapj Уго Брос 0 1397917 5579059 2026-06-19T22:01:46Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography-retired | name = Уго Брос | image = [[File:Hugo Broos 1.jpg|200px|]] | fullname = Уго Анри Брос | birth_date = {{Birth date and age|1952|4|10|df=yes}} | birth_place = [[Хумбек]], [[Белгија]] | nationality = {{flagsport|BEL}} [[Белгија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = {{Football/DF}} | currentclub = {{Naz|FUrep|RSA}} (селектор) | retired... 5579059 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Уго Брос | image = [[File:Hugo Broos 1.jpg|200px|]] | fullname = Уго Анри Брос | birth_date = {{Birth date and age|1952|4|10|df=yes}} | birth_place = [[Хумбек]], [[Белгија]] | nationality = {{flagsport|BEL}} [[Белгија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = {{Football/DF}} | currentclub = {{Naz|FUrep|RSA}} (селектор) | retired = 1988 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1970–1983 | caps1 = 350 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Anderlecht}} | years2 = 1983–1988 | caps2 = 161 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Club Brugge}} | nationalyears1 = 1974–1986 | nationalcaps1 = 24 |nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|BEL}} [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]] | manageryears1 = 1988-1991 |managerclubs1 = {{Fb team RWD Molenbeek}} | manageryears2 = 1991-1997 |managerclubs2 = {{Fb team Club Brugge}} | manageryears3 = 1997-2002 |managerclubs3 = {{Fb team Excelsior Mouscron}} | manageryears4 = 2002-2005 |managerclubs4 = {{Fb team Anderlecht}} | manageryears5 = 2005-2008 |managerclubs5 = {{Fb team Genk}} | manageryears6 = 2008-2009 |managerclubs6 = {{Fb team Panserraikos}} | manageryears7 = 2009 |managerclubs7 = {{Fb team Trabzonspor}} | manageryears8 = 2010–2011 |managerclubs8 = {{Fb team Zulte Waregem}} | manageryears9 = 2014 |managerclubs9 = {{Fb team JS Kabylie}} | manageryears10= 2014–2015 |managerclubs10= {{Fb team Hussein Day}} | manageryears11= 2016–2017 |managerclubs11= {{Naz|FUrep|CMR}} | manageryears12= 2016–2017 |managerclubs12= {{Fb team K.V. Oostende}} | manageryears13= 2021– |managerclubs13= {{Naz|FUrep|RSA}} }} '''Уго Брос''' (роден на [[10 април]] [[1952]] година, во [[Хумбек]]) — [[Белгија|белгиски]] [[фудбал]]ски [[тренер]] и поранешен фудбалер, [[Одбранбен играч (фудбал)|играч од одбраната]]. Во моментов ја води репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]]. ==Клупска кариера== Тој ја започнал својата фудбалска кариера во неговиот роден град [[Хумбек]], играјќи за локалниот тим КФЦ Хумбек каде бил откриен на рана возраст од осумнаесет години од скаут на [[ФК Андерлехт|Андерлехт]]. Своето деби за клубот го направил во сезоната 1970-1971, и оттогаш станува легенда на Андерлехт. Во следните 13 сезони, колку што го носел дресот на клубот, тој одиграл преку 450 натпревари во една од најсилните ери во историјата на клубот освојувајќи со него три [[Белгиска Про лига|белгиски првенства]], четири [[Фудбалски куп на Белгија|Купа на Белгија]], два [[Лига куп на Белгија|Лига купа на Белгија]], два [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Купа на победниците на куповите]], еден [[Куп на УЕФА]] и два [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]]. Во 1983 година, Брос го напуштил Андерлехт и потпишал за [[Клуб Бриж]]. Таму одиграл пет сезони, сè до сезоната 1987-1988, која била последната во неговата играчка кариера. Во овој период, тој му помогнал на својот тим да го освои Купот на Белгија во сезоната 1985-1986 и првенството во неговата последна сезона, по што ја завршил професионална играчка кариера во 1988 година.<ref>{{in lang|en}} [http://www.clubbrugge.be/club/nl/geschiedenis.php?a=2_trainer&id=28 Club Brugge website – Broos bio] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312064614/http://www.clubbrugge.be/club/nl/geschiedenis.php?a=2_trainer&id=28 |date=12 March 2007 }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брос, Уго}} [[Категорија:Белгиски фудбалери]] [[Категорија:Белгиски фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Андерлехт]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Тренери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Тренери на ФК Андерлехт]] [[Категорија:Тренери на ФК Генк]] [[Категорија:Тренери на ФК Трабзонспор]] [[Категорија:Селектори на фудбалската репрезентација на Камерун]] [[Категорија:Селектори на фудбалската репрезентација на Јужна Африка]] [[Категорија:Родени во 1952 година]] 9ba333wul1cinvgbohbxzjyqorm5qd7 5579061 5579059 2026-06-19T22:08:52Z Carshalton 30527 5579061 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Уго Брос | image = [[File:Hugo Broos 1.jpg|200px|]] | fullname = Уго Анри Брос | birth_date = {{Birth date and age|1952|4|10|df=yes}} | birth_place = [[Хумбек]], [[Белгија]] | nationality = {{flagsport|BEL}} [[Белгија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = {{Football/DF}} | currentclub = {{Naz|FUrep|RSA}} (селектор) | retired = 1988 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1970–1983 | caps1 = 350 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Anderlecht}} | years2 = 1983–1988 | caps2 = 161 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Club Brugge}} | nationalyears1 = 1974–1986 | nationalcaps1 = 24 |nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|BEL}} [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]] | manageryears1 = 1988-1991 |managerclubs1 = {{Fb team RWD Molenbeek}} | manageryears2 = 1991-1997 |managerclubs2 = {{Fb team Club Brugge}} | manageryears3 = 1997-2002 |managerclubs3 = {{Fb team Excelsior Mouscron}} | manageryears4 = 2002-2005 |managerclubs4 = {{Fb team Anderlecht}} | manageryears5 = 2005-2008 |managerclubs5 = {{Fb team Genk}} | manageryears6 = 2008-2009 |managerclubs6 = {{Fb team Panserraikos}} | manageryears7 = 2009 |managerclubs7 = {{Fb team Trabzonspor}} | manageryears8 = 2010–2011 |managerclubs8 = {{Fb team Zulte Waregem}} | manageryears9 = 2014 |managerclubs9 = {{Fb team JS Kabylie}} | manageryears10= 2014–2015 |managerclubs10= {{Fb team Hussein Day}} | manageryears11= 2016–2017 |managerclubs11= {{Naz|FUrep|CMR}} | manageryears12= 2016–2017 |managerclubs12= {{Fb team K.V. Oostende}} | manageryears13= 2021– |managerclubs13= {{Naz|FUrep|RSA}} }} '''Уго Брос''' (роден на [[10 април]] [[1952]] година, во [[Хумбек]]) — [[Белгија|белгиски]] [[фудбал]]ски [[тренер]] и поранешен фудбалер, [[Одбранбен играч (фудбал)|играч од одбраната]]. Во моментов ја води репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]]. ==Клупска кариера== Тој ја започнал својата фудбалска кариера во неговиот роден град [[Хумбек]], играјќи за локалниот тим КФЦ Хумбек каде бил откриен на рана возраст од осумнаесет години од скаут на [[ФК Андерлехт|Андерлехт]]. Своето деби за клубот го направил во сезоната 1970-1971, и оттогаш станува легенда на Андерлехт. Во следните 13 сезони, колку што го носел дресот на клубот, тој одиграл преку 450 натпревари во една од најсилните ери во историјата на клубот освојувајќи со него три [[Белгиска Про лига|белгиски првенства]], четири [[Фудбалски куп на Белгија|Купа на Белгија]], два [[Лига куп на Белгија|Лига купа на Белгија]], два [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Купа на победниците на куповите]], еден [[Куп на УЕФА]] и два [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]]. Во 1983 година, Брос го напуштил Андерлехт и потпишал за [[Клуб Бриж]]. Таму одиграл пет сезони, сè до сезоната 1987-1988, која била последната во неговата играчка кариера. Во овој период, тој му помогнал на својот тим да го освои Купот на Белгија во сезоната 1985-1986 и првенството во неговата последна сезона, по што ја завршил професионална играчка кариера во 1988 година.<ref>{{in lang|en}} [http://www.clubbrugge.be/club/nl/geschiedenis.php?a=2_trainer&id=28 Club Brugge website – Broos bio] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312064614/http://www.clubbrugge.be/club/nl/geschiedenis.php?a=2_trainer&id=28 |date=12 March 2007 }}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Белгија |image3= Flag of Belgium.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/broos-hugo/xAxr2aZf/ Уго Брос на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/broos-hugo/profil/trainer/706 Уго Брос на transfermarkt] * [https://africa.espn.com/football/player/_/id/79449/hugo-broos Уго Брос на espn] * [https://www.worldfootball.net/person/pe47921/hugo-broos/ Уго Брос на worldfootball.net] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брос, Уго}} [[Категорија:Белгиски фудбалери]] [[Категорија:Белгиски фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Андерлехт]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Тренери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Тренери на ФК Андерлехт]] [[Категорија:Тренери на ФК Генк]] [[Категорија:Тренери на ФК Трабзонспор]] [[Категорија:Селектори на фудбалската репрезентација на Камерун]] [[Категорија:Селектори на фудбалската репрезентација на Јужна Африка]] [[Категорија:Родени во 1952 година]] ddcr40yat96bow77fs62bcu82g9xxed Горичка митрополија 0 1397918 5579072 2026-06-19T22:39:51Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Епархија | titleoverride = | archbishopric = | bishopric = | border = | jurisdiction = | name = Горичка митрополија | latin = <!-- Latin name of the diocese (or archdiocese) --> | local = Mitropolia e Shenjtë e Korçës, Pogradecit, Kolonjës, Devollit dhe Voskopojës | image = Korçë, Albania - panoramio (4).jpg |... 5579072 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Епархија | titleoverride = | archbishopric = | bishopric = | border = | jurisdiction = | name = Горичка митрополија | latin = <!-- Latin name of the diocese (or archdiocese) --> | local = Mitropolia e Shenjtë e Korçës, Pogradecit, Kolonjës, Devollit dhe Voskopojës | image = Korçë, Albania - panoramio (4).jpg | image_size = | image_alt = | caption = Катедралата „[[Црква „Воскресение Христово“ - Горица|Воскресение Христово]]“ во [[Горица (Албанија)|Горица]] | coat = <!-- Coat of arms file name (excluding File: prefix) --> | coat_size = | coat_alt = | coat_caption = | flag = <!-- Flag file name (excluding File: prefix) --> | flag_size = | flag_alt = | incumbent = | incumbent_note = | style = <!---- Locations ----> | country = [[Албанија]] | territory = | province = <!-- Ecclesiastical province --> | residence = | metropolitan = [[Анастасиј Мамај|Анастасиј]] | archdeaconries = | deaneries = | subdivisions = | headquarters = [[Горица (Албанија)|Горица]] | coordinates = <!-- Use {{coord}} --> <!---- Statistics ----> | area_km2 = <!-- Area in square kilometers, automatically converted --> | area_sqmi = <!-- Area in square miles, automatically converted --> | area_footnotes = | population = | population_as_of = | catholics = <!-- Number of Catholics in the diocese --> | catholics_percent = | parishes = <!-- Number of parishes in the diocese --> | churches = <!-- Number of churches in the diocese --> | congregations = <!-- Number of congregations in the diocese --> | schools = <!-- Number of church supported schools in the diocese --> | members = <!-- Number of members in the diocese --> <!---- Information ----> | first_incumbent = | date = | denomination = | sui_iuris_church = <!-- sui iuris Church, e.g., [[Latin Church]] or [[Ukrainian Greek Catholic Church]] or | particular_church = --> | rite = <!-- e.g., [[Roman Rite]] --> | established = | dissolved = | archdiocese = | diocese = | cathedral = „[[Црква „Воскресение Христово“ - Горица|Воскресение Христово]]“ | cocathedral = | patron = <!-- Patron saint(s) of the diocese (or archdiocese) --> | patron_title = <!-- Use to override the default label "Patron saint" --> | priests = <!-- Number of secular priests in the diocese --> | language = | calendar = | music = <!---- Current leadership ----> | parent_church = [[Албанска православна црква]] | governance = | pope = | patriarch = | major_archbishop = | bishop = <!-- Name and title of the current ordinary of the diocese --> | bishop_title = <!-- Type of ordinary: i.e. Bishop or Archbishop. Default is Bishop --> | metro_archbishop = <!-- Name of the Metropolitan Archbishop of the Ecclesiastical Province --> | coadjutor = | suffragans = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration); use | suffragan = for one --> | assistant_bishops = <!-- Mutually exclusive with | suffragans = ; use | assistant_bishop = for one --> | auxiliary_bishops = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration) --> | apostolic_admin = | vicar_general = | episcopal_vicar = | judicial_vicar = | dean = | archdeacons = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of first collation); use | archdeacon = for one--> | emeritus_bishops = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration) --> <!---- Map ----> | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = <!---- Website ----> | website = | footnotes = }}'''Горичка митрополија''' (цел назив: '''Горичко-поградечко-колоњско-деволско-москополска митрополија'''; {{Langx|sq|Mitropolia e Shenjtë e Korçës, Pogradecit, Kolonjës, Devollit dhe Voskopojës}}) — [[епархија]] односно [[митрополија]] на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]], со седиште во градот [[Горица (Албанија)|Горица]], југоисточна [[Албанија]]. Од 2025 г. митрополијата ја возглавува митрополитот [[Анастасиј Мамај|Анастасиј]]. == Историја == [[Податотека:Assembly of the Bodiless Powers Icon from Sinitsa 65 X 42.8 X 3.3 Beginning of the 17th Century.jpg|мини|Иконата „Собор на Безтелесните сили“ од селото [[Синица (село)|Синица]], [[Девол|Деволско]], почеток на XVII век]] Не е познато кога е основана митрополијата. Според грамотата на царот [[Василиј II]] од 1018 г. со која се утврдувени границите на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]], овој крај станал епархија на [[Костурска епархија|Костурската митрополија]]. Од 1030 до 1490 г. влегувала во рамките на [[Деволска епархија|Колоњско-деволската епископија]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://dmanex.blogspot.com/2009/01/blog-post_5901.html|title=Η επισκοπή και μητρόπολη Κορυτσάς|date=24 Ιανουαρίου 2009|work=Το αυτοκέφαλον της εν Αλβανία Ορθοδόξου Εκκλησίας}}</ref> Сѐ до 1670 г. Горичката епископија била потчинета од Охридската архиепископија. Tаа година, архиепископот охридски [[Партениј II (охридски архиепископ)|Партениј]] [[Партениј II (охридски архиепископ)|II]] (1670–1676), родум од Горица и намесник на епископскиот престол, ја воздигнал во митрополија. Новата Горичко-селасфорска митрополија (''Κορυτσάς και Σελασφόρου'') имала и своја епископија – Деволско-колоњската (''Δεβόλης και Κολωνίας'').<ref name=":0" /> Во 1767 г. при затворањето на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]], Горичко-селасофрската, заедно со другите епархии на архиепископијата станала непосредно потчинета на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Митрополитот [[Генадиј Горички|Генадиј]] (1766–1779) зазел 75-то место на списокот на митрополити на Патријаршијата. Наследникот на Генадиј, [[Јоаким Горички|Јоаким]] (1779–1790), ја вовел титулата ''Горичко-москополски'' (''Κορυτσάς και Μοσχοπόλεως''), по прочуениот град [[Москополе]]. Истата ја задржал и неговиот наследник [[Јоасаф Горички|Јоасаф II]] (1798–1816), родум од Москополе. Под митрополитот [[Мелетиј Горички|Мелетиј]] (1816 - 1828), митрополитската титула е променета во ''Горичко-селасфорско-москополски'' (''Κορυτσάς, Σελασφόρου και Μοσχοπόλεως'') во 1816 г. Од март 1828 до мај 1834 година, Горичката митрополија била припоена кон [[Дринополско-воштинско-коничка епархија|Воштинската архиепископија]] со второ седиште во манастирот „[[Манастир „Пресв. Богородица Депаличка“|Пресв. Богородица Депаличка]]“. Обединувањето се случило под митрополитот [[Висарион Димотички|Висарион]] (1827–1835), кој станал митрополит ''Горичко-воштински''. Митрополитотот [[Кирил Горички|Кирил]] (1835–1845) ја променил титулата во ''Горичко-преметски'' (''Κορυτσάς και Πρεμετής'') во 1835 г. Во 1875 г. митрополитот Доротеј кон титулата додал ''ипертим и егзарх на Горна Македонија'' (''έπερτιμος και έξαρχος Άνω Μακεδονίας''). Во 1885 г. титулата на митрополитот [[Филотеј Константинидис|Филотеј]] (1885–1893) гласела ''Горичко-преметско-москополски'' (''Κορυτσάς, Πρεмеτής и Μοσχοπόλεως''). Горичката митрополија била на 34-тото место во хиерархијата на Цариградската патријаршија од јануари 1902 г.<ref name=":0" /> По воспоставувањето на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]] во 1929 година, митрополијата била под управувањето на тогаш непризнаените поглавари [[Висарион Џувани|Висарион]] и [[Христофор Киси|Христофор]]. Откако Албанската црква била прогласена за автокефална од Цариградската патријаршија на 3 април 1937 година, [[Евлогиј Курилас]] бил назначен за горички митрополит.<ref name=":0" /> == Поглавари == ; Епископи на Охридската архиепископија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |Нимфонт |Νίμφων |споменат во 1389/1390 |во натпис во црквата „[[Црква „Исус Христос Животодавец“ - Борје|Исус Христос Животворец]]“ во [[Борје (Горица)|Борје]] |- |Харитон |Χαρίτων |споменат во 1503 |во стариот кодик на манастирот „[[Манастир „Св. Никола“ - Бобоштица|Св. Никола]]“ во [[Бобоштица]]<ref name="Снегаров 227">{{Снегаров-ИОА-2|227}}</ref> |- |Јосиф |Ιωσήφ |споменат во 1532<ref name="Снегаров 227" /> | |- |Гаврил |Γαβριήλ |во 1550 |Можно е да е истата личност која, под архиепископот Никанор, бил екскомунициран од архијерејски собор и под архиепископот Софрониј, ја вознемирувал Охридската црква заедно со Мацуки и нелегитимниот костурски митрополит Максим<ref name="Снегаров 227" /> |- |[[Тимотеј Италски|Тимотеј]] |Τιμόθεος |? – јули 1566 |поранешен [[Италска епархија|италски]] {{Крат|м.|митрополит}}<ref name="Снегаров 227" /> |- |[[Гаврил (охридски архиепископ)|Гаврил]] |Γαβριήλ |1572–1580 | |- |Даниил |Δανιήλ |во 1579/1580 |како Селасфорски и Горички (''Σελασφόρου καί Κοριτζας'')<ref name="Καρύδης 101">{{cite journal|last=Καρύδης|first=Σπύρος Χρ|authorlink=|year=2005 – 2006|title=Η μητρόπολη Καστοριάς τον 16ο και 17ο αιώνα. Προσθήκες και διορθώσεις στον επισκοπικό της κατάλογο|url=https://www.researchgate.net/publication/277151651_E_metropole_Kastorias_ton_16o_kai_17o_aiona_Prosthekes_kai_diorthoseis_ston_episkopiko_tes_katalogo_SPYROS_CHR_KARYDIS_The_Metropolis_of_Kastoria_at_16th_and_17th_centuries_Additions_and_corrections_t/fulltext/559c900008ae7f3eb4d02c24/E-metropole-Kastorias-ton-16o-kai-17o-aiona-Prosthekes-kai-diorthoseis-ston-episkopiko-tes-katalogo-SPYROS-CHR-KARYDIS-The-Metropolis-of-Kastoria-at-16th-and-17th-centuries-Additions-and-corrections.pdf|format=|journal=Μακεδονικά|location=Θεσσαλονίκη|publisher=|volume=35|issue=|pages=101|doi=http://dx.doi.org/10.12681/makedonika.5|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=el}}</ref> |- |[[Атанасиј I (охридски архиепископ)|Атанасиј]] |Αθανάσιος |околу 1590 | |- |[[Зосима Охридски|Зосима]] |Ζωσιμάς |1600 |намесник како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |Неофит |Νεόφυτος |во септември 1624, 1628 |потпишал писмо на [[Порфириј Палеолог|Порфириј Охридски]] до папата [[Урбан VIII]], во 1628 г. патувал во Русија |- |Митрофан |Μητροφάνης |во 1631 |споменат во синодната грамота на архиепископот Аврамиј<ref name="Снегаров 227" /> |- |Константиј |Κωνστάντιος |околу 1663 |во кодикот на Бобоштичкиот манастир „[[Манастир „Св. Никола“ - Бобоштица|Св, Никола]]“ е забележано дека под Константиј, некојси Иван Капа Маре од [[Москополе]] подигнал кула 160 години по изградбата на манастирската црква во Бобоштица – во 1503 г.<ref name="Снегаров 227" /> |- |Игнатиј |Ιγνάτιος |споменат во 1668<ref name="Снегаров 228">{{Снегаров-ИОА-2|228}}</ref> | |- |} ; Митрополити на Охридската архиепископија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Партениј II (охридски архиепископ)|Партениј]] |Παρθένιος |1670–1676 |намесник како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |Макариј |Μακάριος |на 9 август 1691 и 13 август 1693<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Атанасиј |Αθανάσιος |починал пред 14 јануари 1694<ref name="Снегаров 228" /> | |- |[[Даниил II Горички|Даниил]] |Δανιήλ |24 јануари 1694–1709 |порано [[Драчка епархија|драчки]] {{Крат|м.|митрополит}}<ref name="Снегаров 228" /> |- |[[Јоасаф II (охридски архиепископ)|Јоасаф]] |Ιωάσαφ |1709–1719 и намесник 1719–1745 како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} † | |- |Никифор |Νικηφόρος |споменат во 1746, 1748 и 1750<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Макариј |Μακάριος |на 15 август 1752, 1 март 1753 и 4 август 1756<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Даниил |Δανιήλ |на 6 март 1759<ref name="Снегаров 228" /> | |- |[[Дионисиј III (охридски архиепископ)|Дионисиј]] |Διονύσιος |1765–1766 |порано [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |} ; Митрополити на Цариградската патриаршија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Генадиј Горички|Генадиј]] |Γεννάδιος |6 октомври 1766 – 1779 | |- |[[Јоаким Горички|Јоаким I]] |Ιωακείμ |1779–1790 | |- |[[Константин Горички|Константин]] |Κωνσταντίνος |1790 1798 | |- |[[Јоасаф Горички|Јоасаф]] |Ιωάσαφ |1798–1816 |роден во [[Москополе]], порано [[Хариуполска епархија|хариуполски]] {{Крат|е.|епископ}} |- |[[Мелетиј II Воденски|Мелетиј]] |Μελέτιος |1816 – ноември 1827 |од [[Клавдиуполска епархија|клавдиуполски]], во [[Воденско-постолско-мегленска епархија|воденски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Висарион Димотички|Висарион]] |Βησσαρίων |ноември 1827 – јануари 1835 |во [[Мраморноостровна епархија|мраморноостровен]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Кирил Горички|Кирил]] |Κύριλλος |јануари 1835 – декември 1845 |порано [[Воденско-постолско-мегленска епархија|воденски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Ганоско-хорска епархија|ганоски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Неофит Кекезис|Неофит]] |Νεόφυτος |декември 1845 – 1874 † |поранешен [[Дринополско-воштинско-коничка епархија|дринополски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Доротеј Евелпидис|Доротеј I]] |Δωρόθεος Ευελπίδης |18 април 1874 – 8 мај 1875 † | |- |[[Доротеј Христидис|Доротеј II]] |Δωρόθεος Χρηστίδης |7 јуни 1875 – 26 август 1885 |во [[Икониска епархија|икониски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Филотеј Константинидис|Филотеј]] |Φιλόθεος Κωνσταντινίδης |26 август 1885 – 1 јуни 1893 |од [[Скечанско-перитеориска епархија|скечански]] {{Крат|м.|митрополит}}, во димотички {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Григориј Продрому|Григориј]] |Γρηγόριος Προδρόμου |1 јуни 1893 – 15 јуни 1893 |од [[Родоска епархија|родоски]] {{Крат|м.|митрополит}}, подоцна [[Серфиџанско-кожанска епархија|серфички]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Антим VII Цариградски|Антим]] |Άνθιμος Τσάτσος |15 јули 1893 – 21 јули 1894 |порано [[Еноска епархија|еноски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Лероско-калимноско-астипалејска епархија|лероски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Хрисант Горички|Хрисант]] |Χρύσανθος |21 јули 1894 – 1895 |од [[Лероско-калимноско-астипалејска епархија|лероски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Гервасиј Орологас|Гервасиј I]] |Γερβάσιος Ωρολογάς |30 април 1895 – 14 мај 1902 |во [[Кесариска епархија|кесариски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Фотиј Калпидис|Фотиј]] |Φώτιος Καλπίδης |19 мај 1902 – 9 септември 1906 † | |- |[[Гервасиј Сараситис|Гервасиј II]] |Γερβάσιος Σαρασίτης |9 септември 1906 – 1 април 1910 |од [[Родополска епархија|родополски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Анкарска епархија|анкарски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Герман Анастасијадис|Герман]] |Γερμανός Αναστασιάδης |8 јуни 1910 – 1916 |од [[Струмичка епархија|струмички]] {{Крат|м.|митрополит}}, подоцна [[Шишанско-сачишка епархија|шишански]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |''[[Јаков Николау|Јаков Драчки]]'' |Ιάκωβος Νικολάου |1919–1921 |[[Драчка епархија|драчки]] {{Крат|м.|митрополит}}, патријаршиски егзарх |- |''[[Јеротеј Јахотопулос|Јеротеј Милитуполски]]'' |Ιερόθεος Γιαχοτόπουλος |1921 |[[Милитуполска епархија|милитуполски]] {{Крат|е.|епископ}}, патријаршиски егзарх |- |[[Јоаким Струмбис|Јоаким II]] |Ιωακείμ Στρουμπής |24 февруари 1922 – 7 октомври 1924 |од [[Ерисовско-светогорско-ардамерска епархија|ардамерски]] {{Крат|е.|епископ}}, во [[Хиоско-псарско-инуска епархија|кардамилски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |} ; Епископи на Албанската православна црква {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |''[[Висарион Џувани|Висарион Тирански и Албански]]'' |Visarion Xhuvani |1929 – 27 мај 1936 |управител |- |''[[Христофор Киси|Христофор Синадски]]'' |Kristofor Kisi, Χριστόφορος Κίσσης |1936 – 1937 |управител |- |[[Евлогиј Курилас|Евлогиј]] |Ευλόγιος Κουρίλας |1937 – 1945 | |- |[[Агатангел Чамче|Агатангел]] |Agathangjel Çamçe |1945 – јануари 1946 † |поранешен [[Белградско-валонско-канинска митрополија|белградски]] {{Крат|е.|епископ}} |- |[[Паисиј Водица|Паисиј]] |Paisi Vodica |18 април 1948 – 25 август 1949 |во [[Албанска православна црква|тирански и албански]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |''[[Софрониј Борова]]'' |Sofron Borova |1949 – 1952 |свештеник, управител |- |[[Филотеј Дуни|Филотеј]] |Filothei Duni |1952 – 1963 † | |- |''[[Дамјан Коконеши|Дамјан Ѓирокастровски]]'' |Damian Kokoneshi |1963 – 1966 |управител |- |[[Кирил Насљази|Кирил]] |Qirill Naslazi |1966–1968 † |од [[Белградско-валонско-канинска митрополија|белградски]] {{Крат|е.|епископ}} |} ; Митрополити на Албанската православна църква {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Христодул Мустакис|Христодул]] |Χριστόδουλος Μουστάκης |28 јули 1996 – 18 јули 1998 | |- |[[Јован Пељуши|Јован]] |Joan Pelushi |20 јули 1998 – 16 март 2025 | |- |[[Анастасиј Мамај|Анастасиј]] |Anastas Mamaj |16 септември 2025 – | |} == Поврзано == * [[Албанска православна црква]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Горичка митрополија| ]] 529tajnyrzntxwhwajjfl4bwdzo528y 5579077 5579072 2026-06-19T22:50:23Z SpectralWiz 106165 5579077 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Епархија | titleoverride = | archbishopric = | bishopric = | border = | jurisdiction = | name = Горичка митрополија | latin = <!-- Latin name of the diocese (or archdiocese) --> | local = Mitropolia e Shenjtë e Korçës, Pogradecit, Kolonjës, Devollit dhe Voskopojës | image = Korçë, Albania - panoramio (4).jpg | image_size = | image_alt = | caption = Катедралата „[[Црква „Воскресение Христово“ - Горица|Воскресение Христово]]“ во [[Горица (Албанија)|Горица]] | coat = <!-- Coat of arms file name (excluding File: prefix) --> | coat_size = | coat_alt = | coat_caption = | flag = <!-- Flag file name (excluding File: prefix) --> | flag_size = | flag_alt = | incumbent = | incumbent_note = | style = <!---- Locations ----> | country = [[Албанија]] | territory = | province = <!-- Ecclesiastical province --> | residence = | metropolitan = [[Анастасиј Мамај|Анастасиј]] | archdeaconries = | deaneries = | subdivisions = | headquarters = [[Горица (Албанија)|Горица]] | coordinates = <!-- Use {{coord}} --> <!---- Statistics ----> | area_km2 = <!-- Area in square kilometers, automatically converted --> | area_sqmi = <!-- Area in square miles, automatically converted --> | area_footnotes = | population = | population_as_of = | catholics = <!-- Number of Catholics in the diocese --> | catholics_percent = | parishes = <!-- Number of parishes in the diocese --> | churches = <!-- Number of churches in the diocese --> | congregations = <!-- Number of congregations in the diocese --> | schools = <!-- Number of church supported schools in the diocese --> | members = <!-- Number of members in the diocese --> <!---- Information ----> | first_incumbent = | date = | denomination = | sui_iuris_church = <!-- sui iuris Church, e.g., [[Latin Church]] or [[Ukrainian Greek Catholic Church]] or | particular_church = --> | rite = <!-- e.g., [[Roman Rite]] --> | established = | dissolved = | archdiocese = | diocese = | cathedral = „[[Црква „Воскресение Христово“ - Горица|Воскресение Христово]]“ | cocathedral = | patron = <!-- Patron saint(s) of the diocese (or archdiocese) --> | patron_title = <!-- Use to override the default label "Patron saint" --> | priests = <!-- Number of secular priests in the diocese --> | language = | calendar = | music = <!---- Current leadership ----> | parent_church = [[Албанска православна црква]] | governance = | pope = | patriarch = | major_archbishop = | bishop = <!-- Name and title of the current ordinary of the diocese --> | bishop_title = <!-- Type of ordinary: i.e. Bishop or Archbishop. Default is Bishop --> | metro_archbishop = <!-- Name of the Metropolitan Archbishop of the Ecclesiastical Province --> | coadjutor = | suffragans = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration); use | suffragan = for one --> | assistant_bishops = <!-- Mutually exclusive with | suffragans = ; use | assistant_bishop = for one --> | auxiliary_bishops = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration) --> | apostolic_admin = | vicar_general = | episcopal_vicar = | judicial_vicar = | dean = | archdeacons = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of first collation); use | archdeacon = for one--> | emeritus_bishops = <!-- List most senior first (usually reckoned by date of consecration) --> <!---- Map ----> | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = <!---- Website ----> | website = | footnotes = }}'''Горичка митрополија''' (цел назив: '''Горичко-поградечко-колоњско-деволско-москополска митрополија'''; {{Langx|sq|Mitropolia e Shenjtë e Korçës, Pogradecit, Kolonjës, Devollit dhe Voskopojës}}) — [[епархија]] односно [[митрополија]] на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]], со седиште во градот [[Горица (Албанија)|Горица]], југоисточна [[Албанија]]. Од 2025 г. митрополијата ја возглавува митрополитот [[Анастасиј Мамај|Анастасиј]]. == Историја == [[Податотека:Assembly of the Bodiless Powers Icon from Sinitsa 65 X 42.8 X 3.3 Beginning of the 17th Century.jpg|мини|Иконата „Собор на Безтелесните сили“ од селото [[Синица (село)|Синица]], [[Девол|Деволско]], почеток на XVII век]] Не е познато кога е основана митрополијата. Според грамотата на царот [[Василиј II]] од 1018 г. со која се утврдувени границите на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]], овој крај станал епархија на [[Костурска епархија|Костурската митрополија]]. Од 1030 до 1490 г. влегувала во рамките на [[Деволска епархија|Колоњско-деволската епископија]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://dmanex.blogspot.com/2009/01/blog-post_5901.html|title=Η επισκοπή και μητρόπολη Κορυτσάς|date=24 Ιανουαρίου 2009|work=Το αυτοκέφαλον της εν Αλβανία Ορθοδόξου Εκκλησίας}}</ref> Сѐ до 1670 г. Горичката епископија била потчинета од Охридската архиепископија. Tаа година, архиепископот охридски [[Партениј II (охридски архиепископ)|Партениј]] [[Партениј II (охридски архиепископ)|II]] (1670–1676), родум од Горица и намесник на епископскиот престол, ја воздигнал во митрополија. Новата Горичко-селасфорска митрополија (''Κορυτσάς και Σελασφόρου'') имала и своја епископија – Деволско-колоњската (''Δεβόλης και Κολωνίας'').<ref name=":0" /> Во 1767 г. при затворањето на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]], Горичко-селасофрската, заедно со другите епархии на архиепископијата станала непосредно потчинета на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Митрополитот [[Генадиј Горички|Генадиј]] (1766–1779) зазел 75-то место на списокот на митрополити на Патријаршијата. Наследникот на Генадиј, [[Јоаким Горички|Јоаким]] (1779–1790), ја вовел титулата ''Горичко-москополски'' (''Κορυτσάς και Μοσχοπόλεως''), по прочуениот град [[Москополе]]. Истата ја задржал и неговиот наследник [[Јоасаф Горички|Јоасаф II]] (1798–1816), родум од Москополе. Под митрополитот [[Мелетиј Горички|Мелетиј]] (1816 - 1828), митрополитската титула е променета во ''Горичко-селасфорско-москополски'' (''Κορυτσάς, Σελασφόρου και Μοσχοπόλεως'') во 1816 г. Од март 1828 до мај 1834 година, Горичката митрополија била припоена кон [[Дринополско-воштинско-коничка епархија|Воштинската архиепископија]] со второ седиште во манастирот „[[Манастир „Пресв. Богородица Депаличка“|Пресв. Богородица Депаличка]]“. Обединувањето се случило под митрополитот [[Висарион Димотички|Висарион]] (1827–1835), кој станал митрополит ''Горичко-воштински''. Митрополитотот [[Кирил Горички|Кирил]] (1835–1845) ја променил титулата во ''Горичко-преметски'' (''Κορυτσάς και Πρεμετής'') во 1835 г. Во 1875 г. митрополитот Доротеј кон титулата додал ''ипертим и егзарх на Горна Македонија'' (''έπερτιμος και έξαρχος Άνω Μακεδονίας''). Во 1885 г. титулата на митрополитот [[Филотеј Константинидис|Филотеј]] (1885–1893) гласела ''Горичко-преметско-москополски'' (''Κορυτσάς, Πρεмеτής и Μοσχοπόλεως''). Горичката митрополија била на 34-тото место во хиерархијата на Цариградската патријаршија од јануари 1902 г.<ref name=":0" /> По воспоставувањето на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]] во 1929 година, митрополијата била под управувањето на тогаш непризнаените поглавари [[Висарион Џувани|Висарион]] и [[Христофор Киси|Христофор]]. Откако Албанската црква била прогласена за автокефална од Цариградската патријаршија на 3 април 1937 година, [[Евлогиј Курилас]] бил назначен за горички митрополит.<ref name=":0" /> == Поглавари == ; Епископи на Охридската архиепископија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |Нимфонт |Νίμφων |споменат во 1389/1390 |во натпис во црквата „[[Црква „Исус Христос Животодавец“ - Борје|Исус Христос Животворец]]“ во [[Борје (Горица)|Борје]] |- |Харитон |Χαρίτων |споменат во 1503 |во стариот кодик на манастирот „[[Манастир „Св. Никола“ - Бобоштица|Св. Никола]]“ во [[Бобоштица]]<ref name="Снегаров 227">{{Снегаров-ИОА-2|227}}</ref> |- |Јосиф |Ιωσήφ |споменат во 1532<ref name="Снегаров 227" /> | |- |Гаврил |Γαβριήλ |во 1550 |Можно е да е истата личност која, под архиепископот Никанор, бил екскомунициран од архијерејски собор и под архиепископот Софрониј, ја вознемирувал Охридската црква заедно со Мацуки и нелегитимниот костурски митрополит Максим<ref name="Снегаров 227" /> |- |[[Тимотеј Италски|Тимотеј]] |Τιμόθεος |? – јули 1566 |поранешен [[Италска епархија|италски]] {{Крат|м.|митрополит}}<ref name="Снегаров 227" /> |- |[[Гаврил (охридски архиепископ)|Гаврил]] |Γαβριήλ |1572–1580 | |- |Даниил |Δανιήλ |во 1579/1580 |како Селасфорски и Горички (''Σελασφόρου καί Κοριτζας'')<ref name="Καρύδης 101">{{cite journal|last=Καρύδης|first=Σπύρος Χρ|authorlink=|year=2005 – 2006|title=Η μητρόπολη Καστοριάς τον 16ο και 17ο αιώνα. Προσθήκες και διορθώσεις στον επισκοπικό της κατάλογο|url=https://www.researchgate.net/publication/277151651_E_metropole_Kastorias_ton_16o_kai_17o_aiona_Prosthekes_kai_diorthoseis_ston_episkopiko_tes_katalogo_SPYROS_CHR_KARYDIS_The_Metropolis_of_Kastoria_at_16th_and_17th_centuries_Additions_and_corrections_t/fulltext/559c900008ae7f3eb4d02c24/E-metropole-Kastorias-ton-16o-kai-17o-aiona-Prosthekes-kai-diorthoseis-ston-episkopiko-tes-katalogo-SPYROS-CHR-KARYDIS-The-Metropolis-of-Kastoria-at-16th-and-17th-centuries-Additions-and-corrections.pdf|format=|journal=Μακεδονικά|location=Θεσσαλονίκη|publisher=|volume=35|issue=|pages=101|doi=http://dx.doi.org/10.12681/makedonika.5|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=el}}</ref> |- |[[Атанасиј I (охридски архиепископ)|Атанасиј]] |Αθανάσιος |околу 1590 | |- |[[Зосима Охридски|Зосима]] |Ζωσιμάς |1600 |намесник како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |Неофит |Νεόφυτος |во септември 1624, 1628 |потпишал писмо на [[Порфириј Палеолог|Порфириј Охридски]] до папата [[Урбан VIII]], во 1628 г. патувал во Русија |- |Митрофан |Μητροφάνης |во 1631 |споменат во синодната грамота на архиепископот Аврамиј<ref name="Снегаров 227" /> |- |Константиј |Κωνστάντιος |околу 1663 |во кодикот на Бобоштичкиот манастир „[[Манастир „Св. Никола“ - Бобоштица|Св, Никола]]“ е забележано дека под Константиј, некојси Иван Капа Маре од [[Москополе]] подигнал кула 160 години по изградбата на манастирската црква во Бобоштица – во 1503 г.<ref name="Снегаров 227" /> |- |Игнатиј |Ιγνάτιος |споменат во 1668<ref name="Снегаров 228">{{Снегаров-ИОА-2|228}}</ref> | |- |} ; Митрополити на Охридската архиепископија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Партениј II (охридски архиепископ)|Партениј]] |Παρθένιος |1670–1676 |намесник како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |Макариј |Μακάριος |на 9 август 1691 и 13 август 1693<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Атанасиј |Αθανάσιος |починал пред 14 јануари 1694<ref name="Снегаров 228" /> | |- |[[Даниил II Горички|Даниил]] |Δανιήλ |24 јануари 1694–1709 |порано [[Драчка епархија|драчки]] {{Крат|м.|митрополит}}<ref name="Снегаров 228" /> |- |[[Јоасаф II (охридски архиепископ)|Јоасаф]] |Ιωάσαφ |1709–1719 и намесник 1719–1745 како [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} † | |- |Никифор |Νικηφόρος |споменат во 1746, 1748 и 1750<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Макариј |Μακάριος |на 15 август 1752, 1 март 1753 и 4 август 1756<ref name="Снегаров 228" /> | |- |Даниил |Δανιήλ |на 6 март 1759<ref name="Снегаров 228" /> | |- |[[Дионисиј III (охридски архиепископ)|Дионисиј]] |Διονύσιος |1765–1766 |порано [[Охридска архиепископија|охридски]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |} ; Митрополити на Цариградската патриаршија {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Генадиј Горички|Генадиј]] |Γεννάδιος |6 октомври 1766 – 1779 | |- |[[Јоаким Горички|Јоаким I]] |Ιωακείμ |1779–1790 | |- |[[Константин Горички|Константин]] |Κωνσταντίνος |1790 1798 | |- |[[Јоасаф Горички|Јоасаф]] |Ιωάσαφ |1798–1816 |роден во [[Москополе]], порано [[Хариуполска епархија|хариуполски]] {{Крат|е.|епископ}} |- |[[Мелетиј II Воденски|Мелетиј]] |Μελέτιος |1816 – ноември 1827 |од [[Клавдиуполска епархија|клавдиуполски]], во [[Воденско-постолско-мегленска епархија|воденски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Висарион Димотички|Висарион]] |Βησσαρίων |ноември 1827 – јануари 1835 |во [[Мраморноостровна епархија|мраморноостровен]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Кирил Горички|Кирил]] |Κύριλλος |јануари 1835 – декември 1845 |порано [[Воденско-постолско-мегленска епархија|воденски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Ганоско-хорска епархија|ганоски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Неофит Кекезис|Неофит]] |Νεόφυτος |декември 1845 – 1874 † |поранешен [[Дринополско-воштинско-коничка епархија|дринополски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Доротеј Евелпидис|Доротеј I]] |Δωρόθεος Ευελπίδης |18 април 1874 – 8 мај 1875 † | |- |[[Доротеј Христидис|Доротеј II]] |Δωρόθεος Χρηστίδης |7 јуни 1875 – 26 август 1885 |во [[Икониска епархија|икониски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Филотеј Константинидис|Филотеј]] |Φιλόθεος Κωνσταντινίδης |26 август 1885 – 1 јуни 1893 |од [[Скечанско-перитеориска епархија|скечански]] {{Крат|м.|митрополит}}, во димотички {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Григориј Продрому|Григориј]] |Γρηγόριος Προδρόμου |1 јуни 1893 – 15 јуни 1893 |од [[Родоска епархија|родоски]] {{Крат|м.|митрополит}}, подоцна [[Серфиџанско-кожанска епархија|серфички]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Антим VII Цариградски|Антим]] |Άνθιμος Τσάτσος |15 јули 1893 – 21 јули 1894 |порано [[Еноска епархија|еноски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Лероско-калимноско-астипалејска епархија|лероски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Хрисант Горички|Хрисант]] |Χρύσανθος |21 јули 1894 – 1895 |од [[Лероско-калимноско-астипалејска епархија|лероски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Гервасиј Орологас|Гервасиј I]] |Γερβάσιος Ωρολογάς |30 април 1895 – 14 мај 1902 |во [[Кесариска епархија|кесариски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Фотиј Калпидис|Фотиј]] |Φώτιος Καλπίδης |19 мај 1902 – 9 септември 1906 † | |- |[[Гервасиј Сараситис|Гервасиј II]] |Γερβάσιος Σαρασίτης |9 септември 1906 – 1 април 1910 |од [[Родополска епархија|родополски]] {{Крат|м.|митрополит}}, во [[Анкарска епархија|анкарски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |[[Герман Анастасијадис|Герман]] |Γερμανός Αναστασιάδης |8 јуни 1910 – 1916 |од [[Струмичка епархија|струмички]] {{Крат|м.|митрополит}}, подоцна [[Шишанско-сачишка епархија|шишански]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |''[[Јаков Николау|Јаков Драчки]]'' |Ιάκωβος Νικολάου |1919–1921 |[[Драчка епархија|драчки]] {{Крат|м.|митрополит}}, патријаршиски егзарх |- |''[[Јеротеј Јахотопулос|Јеротеј Милитуполски]]'' |Ιερόθεος Γιαχοτόπουλος |1921 |[[Милитуполска епархија|милитуполски]] {{Крат|е.|епископ}}, патријаршиски егзарх |- |[[Јоаким Струмбис|Јоаким II]] |Ιωακείμ Στρουμπής |24 февруари 1922 – 7 октомври 1924 |од [[Ерисовско-светогорско-ардамерска епархија|ардамерски]] {{Крат|е.|епископ}}, во [[Хиоско-псарско-инуска епархија|кардамилски]] {{Крат|м.|митрополит}} |- |} ; Епископи на Албанската православна црква {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |''[[Висарион Џувани|Висарион Тирански и Албански]]'' |Visarion Xhuvani |1929 – 27 мај 1936 |управител |- |''[[Христофор Киси|Христофор Синадски]]'' |Kristofor Kisi, Χριστόφορος Κίσσης |1936 – 1937 |управител |- |[[Евлогиј Курилас|Евлогиј]] |Ευλόγιος Κουρίλας |1937 – 1945 | |- |[[Агатангел Чамче|Агатангел]] |Agathangjel Çamçe |1945 – јануари 1946 † |поранешен [[Белградско-валонско-канинска митрополија|белградски]] {{Крат|е.|епископ}} |- |[[Паисиј Водица|Паисиј]] |Paisi Vodica |18 април 1948 – 25 август 1949 |во [[Албанска православна црква|тирански и албански]] {{Крат|а.|архиепископ}} |- |''[[Софрониј Борова]]'' |Sofron Borova |1949 – 1952 |свештеник, управител |- |[[Филотеј Дуни|Филотеј]] |Filothei Duni |1952 – 1963 † | |- |''[[Дамјан Коконеши|Дамјан Ѓирокастровски]]'' |Damian Kokoneshi |1963 – 1966 |управител |- |[[Кирил Насљази|Кирил]] |Qirill Naslazi |1966–1968 † |од [[Белградско-валонско-канинска митрополија|белградски]] {{Крат|е.|епископ}} |} ; Митрополити на Албанската православна църква {| class="wikitable sortable" width="auto" |+ !Име !Име !Години !Белешка |- |[[Христодул Мустакис|Христодул]] |Χριστόδουλος Μουστάκης |28 јули 1996 – 18 јули 1998 | |- |[[Јован Пељуши|Јован]] |Joan Pelushi |20 јули 1998 – 16 март 2025 | |- |[[Анастасиј Мамај|Анастасиј]] |Anastas Mamaj |16 септември 2025 – | |} == Поврзано == * [[Албанска православна црква]] == Наводи == {{наводи}} {{Митрополии на Албанската православна црква}} [[Категорија:Горичка митрополија| ]] 86masbrafo56kjskw74lfrf179bcmjy Предлошка:Митрополии на Албанската православна црква 10 1397919 5579076 2026-06-19T22:49:27Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Навигационен шаблон |name = Митрополии на Албанската православна црква |title = Митрополии на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]] |state = collapsed |image = |above = |group1 = |list1 = [[Аполониско-фиерска митрополија|Аполониско-фиерска]]&nbsp;• Бел... 5579076 wikitext text/x-wiki {{Навигационен шаблон |name = Митрополии на Албанската православна црква |title = Митрополии на [[Албанска православна црква|Албанската православна црква]] |state = collapsed |image = |above = |group1 = |list1 = [[Аполониско-фиерска митрополија|Аполониско-фиерска]]&nbsp;• [[Белградска митрополија|Белградска]] &nbsp;• [[Ѓирокастровска митрополија|Ѓирокастровска]]&nbsp;• [[Елбасанска митрополија|Елбасанска]]&nbsp;• [[Горичка митрополија|Горичка]]&nbsp;• [[Тиранска архиепископија|Тиранска]] }} <noinclude> [[Категорија:Предлошки за Албанија]] [[Категорија:Митрополии на Албанската православна црква|Ψ]] </noinclude> excwuc5sobbu8kyev6d2eh7sshzuq46 Последните мигови на Мишел Лепелтие 0 1397920 5579091 2026-06-20T03:27:48Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:fr:Special:Redirect/revision/232624874|Les Derniers Moments de Michel Lepeletier]]“ 5579091 wikitext text/x-wiki '''''„Последните мигови на Мишел Лепелтие“''''' (алтернативни наслови '''''„Смртта на Лепелтие де Сен-Фарго“''''' или '''''„Лепелтие на смртна постела'''''“) - слика од [[Жак-Луј Давид]] од 1793 година, на која е прикажан депутатот [[Луј-Мишел Лепелтие де Сен-Фарго]] на неговата [[смртна постела]]. Оваа слика е омаж од сликарот кон членот на [[Национален конвент|Конвентот]] убиен затоа што гласал за смртта на кралот [[Луј XVI]]. Заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“,]]'' сликата образува [[диптих]] кој бил поставен во салата за состаноци на [[Национален конвент|Националниот конвент]]. Била отстранета во 1795 година и му била доверена на уметникот, кој ја чувал до својата смрт во [[Брисел]]. Сликата била продадена од неговото семејство на ќерката на членот на Конвентот, Луиз Сузан де Мортефонтен. По оваа продажба, сликата исчезнала. Најверојатната хипотеза е дека била уништена од неговата ќерка, која сакала да го избрише револуционерното минато на својот татко со уништување на сликата и гравурите направени од неа.<ref>Simon Lee ''David'' {{P.|160}}.</ref> Позната е само преку цртеж од Анатол Девож и отпечаток од гравурата од Тардје, кој делумно избегнал уништување. Оваа слика, заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“]]'' и ''[[Смртта на младиот Бара|„Смртта на младиот Бара“,]]'' образува серија што сликарот им ја посветил на мачениците на [[Француска револуција|Револуцијата]]. == Историски контекст == На 20 јануари 1793, спроти [[Погубување на Луј XVI|погубувањето на Луј XVI]], ројалистот [[Филип Никола Мари де Пари]] има намера да го убие [[Филип Егалите]], кого го смета за предавник. Тој го чека во [[Кралска палата (Париз)|Пале ројал]], но кога човекот кого го смета за кралоубиец не се појавува, Пари оди во ресторанот Феврие, каде што вечера друг кралоубиец, членот на Конвентот Ле Пелетје и тој го убива.<ref name="Sahut Michel 78">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.78}}.</ref> Ле Пелетје се смета за прв маченик на револуцијата, неговото тело било изложено на плоштадот Вандом. Давид, по предлог на Бертран Барер, го осмислил неговиот погреб.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> Погребот бил спектакуларен. Откако поворката на луѓето поминала покрај телото, претседателот на Конвентот ја ставил круната на Бесмртноста на главата на починатиот, и впечатлива поворка се упатила по улицата Сен-Оноре кон [[Пантеон (Париз)|Пантеонот]]. Според [[Жил Мишеле|Жил Мишеле.]] Погребот на Лепелетие имал верски карактер. == Опис == [[Податотека:Lepeletier_Devosge_d_après_David.jpg|мини|Цртеж од Анатол Девож според сликата на Давид, 1793 година. Музеј на убави уметности во Дижон. Заедно со гравурата од Тардје, ова се единствените два зачувани документи што можат да дадат претстава за делото пред неговото уништување.]] „Давид го поставува телото испружено во антички стил на ''Хектор'', опкружен со свеќници и кадилници. Неговата рана е во голема мера изложена. На {{Датум|29 mars 1793}}, сликарот му ја презентира на [[Национален конвент|Конвентот]] сликата што ја насликал“.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> „Лепелтие лежи полугол на својот кревет, со купишта перници, над него виси меч (оној на Пари) и крвта од него капе врз трупот.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Оружјето носи [[Лилјан (хералдика)|лилјан]] (fleur-de-lys) за јасно да се види од каде дошол истрелот. „Ова е очигледно чин на пропаганда што го возвишува републиканското херојство. Делото било примено со ентузијазам; сликата била изложена во Салата на собранието, нејзиното ширење било одобрено преку гравури и таписерии, а Давид добил сума од 11 000 фунти, кои им ги подарил на вдовиците и сираците на нацијата.<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Сликата е впечатлива поради „моќта на симболизмот“, на дното има посвета“: Давид до Лепелтие.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Во своето дело ''„Историја на градот и грофот на Сен Фарго“'' (1856), Аристид Деј дава опис на исчезнатата слика, кој го добил од сведоштвото на уметник од 1825 година:{{Цитат|Сликата била висока можеби 2 метри и широка 1,5 метри. Заднината, светлосива боја што потемнувала кон дното, прикажувала рамен, гол ѕид, лишен од какви било одлики. Груб платнен кревет покриен со еден душек од бели и сини карирани карови се протегал хоризонтално по целото платно, приближно до половина од неговата висина. На овој душек, и во иста насока, лежело телото на Лепелтие де Сен Фарго, со главата надесно, стапалата и дел од нозете што се протегале налево во работ. Темно обоена наметка, од која некои набори паѓале на земја, била префрлена преку долниот дел од телото. Бледата, неподдржана глава била полуспуштена, била прикажана во профил, врамена со каскада од разбушавена коса што сè уште има траги од пудра. Челото било високо, носот силно орлов, устата и брадата остро дефинирани, целиот израз благороден и впечатлив. Крвавата кошула, отворена кај градите, откривала рана што се шири; десната рака, скратена, била повлечена кон оваа рана, а левата рака висела над работ на креветот. Силна светлина одозгора го осветлувала лицето и торзото; остатокот од телото, веќе скриено од наметката, било изгубено во широк полутон. Во заднина, во средиштето, од шајка висел крвав меч со многу вулгарен дизајн и дабов венец. На подот, под раката што висела, лежело парче хартија на кое бил напишан последниот глас на Лепелетие; во еден од аглите на сликата, со големи букви, името Л. Давид со годината 1793! Накратко, ефектот на оваа слика бил донекаде вештачки, мелодраматичен. Можело да се почувствува дека уметникот вложил напор да ја постигне емоцијата што му дошла толку природно и спонтано за неговата восхитувачка студија за Мара.<ref>Aristide Déy, ''Histoire de la ville et du comté de Saint-Fargeau'', {{p.|402}}.</ref>.}} == Изгубена слика == [[Податотека:Jacques-Louis_David_-_Suzanne_Le_Peletier_de_Saint-Fargeau_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен е претставена во 1804 година од Давид. Откако го стекнала од наследниците на сликарот, платното исчезнало, или затоа што го уништила или затоа што го скрила.]] Сликата исчезнала. Позната е само преку цртежот на Девож и искинатата гравура на [[Пјер Александар Тардје]]. Вратена кај Давид, оваа политички набиена слика била продадена за многу висока цена ( 100 000 франци) на ќерката на Лепелтие, Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен, ројалистка, која можеби дури отишла дотаму што ја запалила и сликата на нејзиниот татко <ref name="Sahut Michel 82">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.82}}.</ref> . Доследни извештаи тврдат дека таа ги уништила отпечатоците, па дури и бакарните плочи на граверот. Академикот [[Жан д'Ормесон]], непосреден потомок на Сузан Лепелтие, изјавил: „Семејната традиција вели дека Сузан ја скрила озлогласената слика на Давид длабоко во ѕидовите на Сен-Фарго. Биле доведени видовници, радиционисти и секакви истражувачи. Сите напори беа залудни. На очај на татко ми, сликата на Давид секогаш ја чуваше својата тајна, без сомнение изгубена засекогаш, можеби во рамките на импозантните розови ѕидови на замокот Сен-Фарго“. == Наводи == === Поврзано === === Поврзано === * * [[Смртта на Мара]] === Надворешни врски === * [https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/portrait-de-louis-michel-le-peletier-de-saint-fargeau-1760-1793-sur-son-lit Портрет на Луј-Мишел Ле Пелетје де Сен-Фарго (1760-1793) на смртна постела], Музеј Карнавале - анонимна слика која се чини дека е инспирирана од, или копирана од, сликата на Давид * [http://www.repeinture.com Последните мигови на Мишел Лепелтие од Жак-Луј Давид] [[Категорија:Изгубени слики]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Уметнички слики од 1793 година]] ry04ida1jvjn714p1ny5zwtbwpxsta8 5579092 5579091 2026-06-20T03:38:00Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, поправки 5579092 wikitext text/x-wiki {{Infobox Painting | image_file = Lepeletier-David 1.JPG | image_caption = Гравура од Пјер Тардје според Давидовата слика | image_size = 400px | title = Последните мигови на Мишел Лепелтие | artist = [[Жак-Луј Давид]] | type = Портрет | year = 1793 | medium = [[Маслено сликарство|Маслена слика]] | height_metric = | width_metric = | metric_unit = m | imperial_unit = ftin<!--don't use "ftin" if any absolute imperial dimensions are given, please—it only works for conversion from metric--> | city = | museum = | comment = Изгубена слика }} '''''„Последните мигови на Мишел Лепелтие“''''' (алтернативни наслови '''''„Смртта на Лепелтие де Сен-Фарго“''''' или '''''„Лепелтие на смртна постела'''''“) — слика од [[Жак-Луј Давид]] од 1793 година, на која е прикажан депутатот [[Луј-Мишел Лепелтие де Сен-Фарго]] на неговата [[смртна постела]]. Оваа слика е омаж од сликарот кон членот на [[Национален конвент|Конвентот]] убиен затоа што гласал за смртта на кралот [[Луј XVI]]. Заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“,]]'' сликата образува [[диптих]] кој бил поставен во салата за состаноци на [[Национален конвент|Националниот конвент]]. Била отстранета во 1795 година и му била доверена на уметникот, кој ја чувал до својата смрт во [[Брисел]]. Сликата била продадена од неговото семејство на ќерката на членот на Конвентот, Луиз Сузан де Мортефонтен. По оваа продажба, сликата исчезнала. Најверојатната хипотеза е дека била уништена од неговата ќерка, која сакала да го избрише револуционерното минато на својот татко со уништување на сликата и гравурите направени од неа.<ref>Simon Lee ''David'' {{P.|160}}.</ref> Позната е само преку цртеж од Анатол Девож и отпечаток од гравурата од Тардје, кој делумно избегнал уништување. Оваа слика, заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“]]'' и ''[[Смртта на младиот Бара|„Смртта на младиот Бара“,]]'' образува серија што сликарот им ја посветил на мачениците на [[Француска револуција|Револуцијата]]. == Историски контекст == На 20 јануари 1793, спроти [[Погубување на Луј XVI|погубувањето на Луј XVI]], ројалистот [[Филип Никола Мари де Пари]] има намера да го убие [[Филип Егалите]], кого го смета за предавник. Тој го чека во [[Кралска палата (Париз)|Пале ројал]], но кога човекот кого го смета за кралоубиец не се појавува, Пари оди во ресторанот Феврие, каде што вечера друг кралоубиец, членот на Конвентот Ле Пелетје и тој го убива.<ref name="Sahut Michel 78">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.78}}.</ref> Ле Пелетје се смета за прв маченик на револуцијата, неговото тело било изложено на плоштадот Вандом. Давид, по предлог на Бертран Барер, го осмислил неговиот погреб.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> Погребот бил спектакуларен. Откако поворката на луѓето поминала покрај телото, претседателот на Конвентот ја ставил круната на Бесмртноста на главата на починатиот, и впечатлива поворка се упатила по улицата Сен-Оноре кон [[Пантеон (Париз)|Пантеонот]]. Според [[Жил Мишеле|Жил Мишеле.]] Погребот на Лепелетие имал верски карактер. == Опис == [[Податотека:Lepeletier_Devosge_d_après_David.jpg|мини|Цртеж од Анатол Девож според сликата на Давид, 1793 година. Музеј на убави уметности во Дижон. Заедно со гравурата од Тардје, ова се единствените два зачувани документи што можат да дадат претстава за делото пред неговото уништување.]] „Давид го поставува телото испружено во антички стил на ''Хектор'', опкружен со свеќници и кадилници. Неговата рана е во голема мера изложена. На {{Датум|29 mars 1793}}, сликарот му ја презентира на [[Национален конвент|Конвентот]] сликата што ја насликал“.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> „Лепелтие лежи полугол на својот кревет, со купишта перници, над него виси меч (оној на Пари) и крвта од него капе врз трупот.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Оружјето носи [[Лилјан (хералдика)|лилјан]] (fleur-de-lys) за јасно да се види од каде дошол истрелот. „Ова е очигледно чин на пропаганда што го возвишува републиканското херојство. Делото било примено со ентузијазам; сликата била изложена во Салата на собранието, нејзиното ширење било одобрено преку гравури и таписерии, а Давид добил сума од 11 000 фунти, кои им ги подарил на вдовиците и сираците на нацијата.<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Сликата е впечатлива поради „моќта на симболизмот“, на дното има посвета“: Давид до Лепелтие.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Во своето дело ''„Историја на градот и грофот на Сен Фарго“'' (1856), Аристид Деј дава опис на исчезнатата слика, кој го добил од сведоштвото на уметник од 1825 година:{{Цитат|Сликата била висока можеби 2 метри и широка 1,5 метри. Заднината, светлосива боја што потемнувала кон дното, прикажувала рамен, гол ѕид, лишен од какви било одлики. Груб платнен кревет покриен со еден душек од бели и сини карирани карови се протегал хоризонтално по целото платно, приближно до половина од неговата висина. На овој душек, и во иста насока, лежело телото на Лепелтие де Сен Фарго, со главата надесно, стапалата и дел од нозете што се протегале налево во работ. Темно обоена наметка, од која некои набори паѓале на земја, била префрлена преку долниот дел од телото. Бледата, неподдржана глава била полуспуштена, била прикажана во профил, врамена со каскада од разбушавена коса што сè уште има траги од пудра. Челото било високо, носот силно орлов, устата и брадата остро дефинирани, целиот израз благороден и впечатлив. Крвавата кошула, отворена кај градите, откривала рана што се шири; десната рака, скратена, била повлечена кон оваа рана, а левата рака висела над работ на креветот. Силна светлина одозгора го осветлувала лицето и торзото; остатокот од телото, веќе скриено од наметката, било изгубено во широк полутон. Во заднина, во средиштето, од шајка висел крвав меч со многу вулгарен дизајн и дабов венец. На подот, под раката што висела, лежело парче хартија на кое бил напишан последниот глас на Лепелетие; во еден од аглите на сликата, со големи букви, името Л. Давид со годината 1793! Накратко, ефектот на оваа слика бил донекаде вештачки, мелодраматичен. Можело да се почувствува дека уметникот вложил напор да ја постигне емоцијата што му дошла толку природно и спонтано за неговата восхитувачка студија за Мара.<ref>Aristide Déy, ''Histoire de la ville et du comté de Saint-Fargeau'', {{p.|402}}.</ref>.}} == Изгубена слика == [[Податотека:Jacques-Louis_David_-_Suzanne_Le_Peletier_de_Saint-Fargeau_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен е претставена во 1804 година од Давид. Откако го стекнала од наследниците на сликарот, платното исчезнало, или затоа што го уништила или затоа што го скрила.]] Сликата исчезнала. Позната е само преку цртежот на Девож и искинатата гравура на [[Пјер Александар Тардје]]. Вратена кај Давид, оваа политички набиена слика била продадена за многу висока цена ( 100 000 франци) на ќерката на Лепелтие, Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен, ројалистка, која можеби дури отишла дотаму што ја запалила и сликата на нејзиниот татко <ref name="Sahut Michel 82">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.82}}.</ref> . Доследни извештаи тврдат дека таа ги уништила отпечатоците, па дури и бакарните плочи на граверот. Академикот [[Жан д'Ормесон]], непосреден потомок на Сузан Лепелтие, изјавил: „Семејната традиција вели дека Сузан ја скрила озлогласената слика на Давид длабоко во ѕидовите на Сен-Фарго. Биле доведени видовници, радиционисти и секакви истражувачи. Сите напори беа залудни. На очај на татко ми, сликата на Давид секогаш ја чуваше својата тајна, без сомнение изгубена засекогаш, можеби во рамките на импозантните розови ѕидови на замокот Сен-Фарго“. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Смртта на Мара]] == Надворешни врски == * [https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/portrait-de-louis-michel-le-peletier-de-saint-fargeau-1760-1793-sur-son-lit Портрет на Луј-Мишел Ле Пелетје де Сен-Фарго (1760-1793) на смртна постела], Музеј Карнавале - анонимна слика која се чини дека е инспирирана од, или копирана од, сликата на Давид * [http://www.repeinture.com Последните мигови на Мишел Лепелтие од Жак-Луј Давид] [[Категорија:Изгубени слики]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Уметнички слики од 1793 година]] 4drknlcsfyir9b6id7dv4fo8ctwc0y1 5579094 5579092 2026-06-20T03:39:00Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5579094 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} {{Infobox Painting | image_file = Lepeletier-David 1.JPG | image_caption = Гравура од Пјер Тардје според Давидовата слика | image_size = 400px | title = Последните мигови на Мишел Лепелтие | artist = [[Жак-Луј Давид]] | type = Портрет | year = 1793 | medium = [[Маслено сликарство|Маслена слика]] | height_metric = | width_metric = | metric_unit = m | imperial_unit = ftin<!--don't use "ftin" if any absolute imperial dimensions are given, please—it only works for conversion from metric--> | city = | museum = | comment = Изгубена слика }} '''''„Последните мигови на Мишел Лепелтие“''''' (алтернативни наслови '''''„Смртта на Лепелтие де Сен-Фарго“''''' или '''''„Лепелтие на смртна постела'''''“) — слика од [[Жак-Луј Давид]] од 1793 година, на која е прикажан депутатот [[Луј-Мишел Лепелтие де Сен-Фарго]] на неговата [[смртна постела]]. Оваа слика е омаж од сликарот кон членот на [[Национален конвент|Конвентот]] убиен затоа што гласал за смртта на кралот [[Луј XVI]]. Заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“,]]'' сликата образува [[диптих]] кој бил поставен во салата за состаноци на [[Национален конвент|Националниот конвент]]. Била отстранета во 1795 година и му била доверена на уметникот, кој ја чувал до својата смрт во [[Брисел]]. Сликата била продадена од неговото семејство на ќерката на членот на Конвентот, Луиз Сузан де Мортефонтен. По оваа продажба, сликата исчезнала. Најверојатната хипотеза е дека била уништена од неговата ќерка, која сакала да го избрише револуционерното минато на својот татко со уништување на сликата и гравурите направени од неа.<ref>Simon Lee ''David'' {{P.|160}}.</ref> Позната е само преку цртеж од Анатол Девож и отпечаток од гравурата од Тардје, кој делумно избегнал уништување. Оваа слика, заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“]]'' и ''[[Смртта на младиот Бара|„Смртта на младиот Бара“,]]'' образува серија што сликарот им ја посветил на мачениците на [[Француска револуција|Револуцијата]]. == Историски контекст == На 20 јануари 1793, спроти [[Погубување на Луј XVI|погубувањето на Луј XVI]], ројалистот [[Филип Никола Мари де Пари]] има намера да го убие [[Филип Егалите]], кого го смета за предавник. Тој го чека во [[Кралска палата (Париз)|Пале ројал]], но кога човекот кого го смета за кралоубиец не се појавува, Пари оди во ресторанот Феврие, каде што вечера друг кралоубиец, членот на Конвентот Ле Пелетје и тој го убива.<ref name="Sahut Michel 78">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.78}}.</ref> Ле Пелетје се смета за прв маченик на револуцијата, неговото тело било изложено на плоштадот Вандом. Давид, по предлог на Бертран Барер, го осмислил неговиот погреб.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> Погребот бил спектакуларен. Откако поворката на луѓето поминала покрај телото, претседателот на Конвентот ја ставил круната на Бесмртноста на главата на починатиот, и впечатлива поворка се упатила по улицата Сен-Оноре кон [[Пантеон (Париз)|Пантеонот]]. Според [[Жил Мишеле|Жил Мишеле.]] Погребот на Лепелетие имал верски карактер. == Опис == [[Податотека:Lepeletier_Devosge_d_après_David.jpg|мини|Цртеж од Анатол Девож според сликата на Давид, 1793 година. Музеј на убави уметности во Дижон. Заедно со гравурата од Тардје, ова се единствените два зачувани документи што можат да дадат претстава за делото пред неговото уништување.]] „Давид го поставува телото испружено во антички стил на ''Хектор'', опкружен со свеќници и кадилници. Неговата рана е во голема мера изложена. На {{Датум|29 mars 1793}}, сликарот му ја презентира на [[Национален конвент|Конвентот]] сликата што ја насликал“.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> „Лепелтие лежи полугол на својот кревет, со купишта перници, над него виси меч (оној на Пари) и крвта од него капе врз трупот.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Оружјето носи [[Лилјан (хералдика)|лилјан]] (fleur-de-lys) за јасно да се види од каде дошол истрелот. „Ова е очигледно чин на пропаганда што го возвишува републиканското херојство. Делото било примено со ентузијазам; сликата била изложена во Салата на собранието, нејзиното ширење било одобрено преку гравури и таписерии, а Давид добил сума од 11 000 фунти, кои им ги подарил на вдовиците и сираците на нацијата.<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Сликата е впечатлива поради „моќта на симболизмот“, на дното има посвета“: Давид до Лепелтие.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Во своето дело ''„Историја на градот и грофот на Сен Фарго“'' (1856), Аристид Деј дава опис на исчезнатата слика, кој го добил од сведоштвото на уметник од 1825 година:{{Цитат|Сликата била висока можеби 2 метри и широка 1,5 метри. Заднината, светлосива боја што потемнувала кон дното, прикажувала рамен, гол ѕид, лишен од какви било одлики. Груб платнен кревет покриен со еден душек од бели и сини карирани карови се протегал хоризонтално по целото платно, приближно до половина од неговата висина. На овој душек, и во иста насока, лежело телото на Лепелтие де Сен Фарго, со главата надесно, стапалата и дел од нозете што се протегале налево во работ. Темно обоена наметка, од која некои набори паѓале на земја, била префрлена преку долниот дел од телото. Бледата, неподдржана глава била полуспуштена, била прикажана во профил, врамена со каскада од разбушавена коса што сè уште има траги од пудра. Челото било високо, носот силно орлов, устата и брадата остро дефинирани, целиот израз благороден и впечатлив. Крвавата кошула, отворена кај градите, откривала рана што се шири; десната рака, скратена, била повлечена кон оваа рана, а левата рака висела над работ на креветот. Силна светлина одозгора го осветлувала лицето и торзото; остатокот од телото, веќе скриено од наметката, било изгубено во широк полутон. Во заднина, во средиштето, од шајка висел крвав меч со многу вулгарен дизајн и дабов венец. На подот, под раката што висела, лежело парче хартија на кое бил напишан последниот глас на Лепелетие; во еден од аглите на сликата, со големи букви, името Л. Давид со годината 1793! Накратко, ефектот на оваа слика бил донекаде вештачки, мелодраматичен. Можело да се почувствува дека уметникот вложил напор да ја постигне емоцијата што му дошла толку природно и спонтано за неговата восхитувачка студија за Мара.<ref>Aristide Déy, ''Histoire de la ville et du comté de Saint-Fargeau'', {{p.|402}}.</ref>.}} == Изгубена слика == [[Податотека:Jacques-Louis_David_-_Suzanne_Le_Peletier_de_Saint-Fargeau_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен е претставена во 1804 година од Давид. Откако го стекнала од наследниците на сликарот, платното исчезнало, или затоа што го уништила или затоа што го скрила.]] Сликата исчезнала. Позната е само преку цртежот на Девож и искинатата гравура на [[Пјер Александар Тардје]]. Вратена кај Давид, оваа политички набиена слика била продадена за многу висока цена ( 100 000 франци) на ќерката на Лепелтие, Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен, ројалистка, која можеби дури отишла дотаму што ја запалила и сликата на нејзиниот татко <ref name="Sahut Michel 82">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.82}}.</ref> . Доследни извештаи тврдат дека таа ги уништила отпечатоците, па дури и бакарните плочи на граверот. Академикот [[Жан д'Ормесон]], непосреден потомок на Сузан Лепелтие, изјавил: „Семејната традиција вели дека Сузан ја скрила озлогласената слика на Давид длабоко во ѕидовите на Сен-Фарго. Биле доведени видовници, радиционисти и секакви истражувачи. Сите напори беа залудни. На очај на татко ми, сликата на Давид секогаш ја чуваше својата тајна, без сомнение изгубена засекогаш, можеби во рамките на импозантните розови ѕидови на замокот Сен-Фарго“. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Смртта на Мара]] == Надворешни врски == * [https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/portrait-de-louis-michel-le-peletier-de-saint-fargeau-1760-1793-sur-son-lit Портрет на Луј-Мишел Ле Пелетје де Сен-Фарго (1760-1793) на смртна постела], Музеј Карнавале - анонимна слика која се чини дека е инспирирана од, или копирана од, сликата на Давид * [http://www.repeinture.com Последните мигови на Мишел Лепелтие од Жак-Луј Давид] [[Категорија:Изгубени слики]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Уметнички слики од 1793 година]] 5b1zlydlia5761a2k3vdfe2e0wsfu6z 5579098 5579094 2026-06-20T03:59:31Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5579098 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} {{Infobox Painting | image_file = Lepeletier-David 1.JPG | image_caption = Гравура од Пјер Тардје според Давидовата слика | image_size = 400px | title = Последните мигови на Мишел Лепелтие | artist = [[Жак-Луј Давид]] | type = Портрет | year = 1793 | medium = [[Маслено сликарство|Маслена слика]] | height_metric = | width_metric = | metric_unit = m | imperial_unit = ftin<!--don't use "ftin" if any absolute imperial dimensions are given, please—it only works for conversion from metric--> | city = | museum = | comment = Изгубена слика }} '''''„Последните мигови на Мишел Лепелтие“''''' (алтернативни наслови '''''„Смртта на Лепелтие де Сен-Фарго“''''' или '''''„Лепелтие на смртна постела'''''“) — слика од [[Жак-Луј Давид]] од 1793 година, на која е прикажан депутатот [[Луј-Мишел Лепелтие де Сен-Фарго]] на неговата [[смртна постела]]. Оваа слика е омаж од сликарот кон членот на [[Национален конвент|Конвентот]] убиен затоа што гласал за смртта на кралот [[Луј XVI]]. Заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“,]]'' сликата образува [[диптих]] кој бил поставен во салата за состаноци на [[Национален конвент|Националниот конвент]]. Била отстранета во 1795 година и му била доверена на уметникот, кој ја чувал до својата смрт во [[Брисел]]. Сликата била продадена од неговото семејство на ќерката на членот на Конвентот, Луиз Сузан де Мортефонтен. По оваа продажба, сликата исчезнала. Најверојатната хипотеза е дека била уништена од неговата ќерка, која сакала да го избрише револуционерното минато на својот татко со уништување на сликата и гравурите направени од неа.<ref>Simon Lee ''David'' {{P.|160}}.</ref> Позната е само преку цртеж од Анатол Девож и отпечаток од гравурата од Тардје, кој делумно избегнал уништување. Оваа слика, заедно со ''[[Смртта на Мара|„Смртта на Мара“]]'' и ''[[Смртта на младиот Бара|„Смртта на младиот Бара“,]]'' образува серија што сликарот им ја посветил на мачениците на [[Француска револуција|Револуцијата]]. == Историски контекст == На 20 јануари 1793, спроти [[Погубување на Луј XVI|погубувањето на Луј XVI]], ројалистот [[Филип Никола Мари де Пари]] има намера да го убие [[Филип Егалите]], кого го смета за предавник. Тој го чека во [[Кралска палата (Париз)|Пале ројал]], но кога човекот кого го смета за кралоубиец не се појавува, Пари оди во ресторанот Феврие, каде што вечера друг кралоубиец, членот на Конвентот Ле Пелетје и тој го убива.<ref name="Sahut Michel 78">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.78}}.</ref> Ле Пелетје се смета за прв маченик на револуцијата, неговото тело било изложено на плоштадот Вандом. Давид, по предлог на Бертран Барер, го осмислил неговиот погреб.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> Погребот бил спектакуларен. Откако поворката на луѓето поминала покрај телото, претседателот на Конвентот ја ставил круната на Бесмртноста на главата на починатиот, и впечатлива поворка се упатила по улицата Сен-Оноре кон [[Пантеон (Париз)|Пантеонот]]. Според [[Жил Мишеле|Жил Мишеле.]] Погребот на Лепелетие имал верски карактер. == Опис == [[Податотека:Lepeletier_Devosge_d_après_David.jpg|мини|Цртеж од Анатол Девож според сликата на Давид, 1793 година. Музеј на убави уметности во Дижон. Заедно со гравурата од Тардје, ова се единствените два зачувани документи што можат да дадат претстава за делото пред неговото уништување.]] „Давид го поставува телото испружено во антички стил на ''Хектор'', опкружен со свеќници и кадилници. Неговата рана е во голема мера изложена. На {{Датум|29 mars 1793}}, сликарот му ја презентира на [[Национален конвент|Конвентот]] сликата што ја насликал“.<ref name="Sahut Michel 80">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.80}}.</ref> „Лепелтие лежи полугол на својот кревет, со купишта перници, над него виси меч (оној на Пари) и крвта од него капе врз трупот.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Оружјето носи [[Лилјан (хералдика)|лилјан]] (fleur-de-lys) за јасно да се види од каде дошол истрелот. „Ова е очигледно чин на пропаганда што го возвишува републиканското херојство. Делото било примено со ентузијазам; сликата била изложена во Салата на собранието, нејзиното ширење било одобрено преку гравури и таписерии, а Давид добил сума од 11 000 фунти, кои им ги подарил на вдовиците и сираците на нацијата.<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Сликата е впечатлива поради „моќта на симболизмот“, на дното има посвета“: Давид до Лепелтие.“<ref name="Sahut Michel 81">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.81}}.</ref> Во своето дело ''„Историја на градот и грофот на Сен Фарго“'' (1856), Аристид Деј дава опис на исчезнатата слика, кој го добил од сведоштвото на уметник од 1825 година:{{Цитат|Сликата била висока можеби 2 метри и широка 1,5 метри. Заднината, светлосива боја што потемнувала кон дното, прикажувала рамен, гол ѕид, лишен од какви било одлики. Груб платнен кревет покриен со еден душек од бели и сини карирани карови се протегал хоризонтално по целото платно, приближно до половина од неговата висина. На овој душек, и во иста насока, лежело телото на Лепелтие де Сен Фарго, со главата надесно, стапалата и дел од нозете што се протегале налево во работ. Темно обоена наметка, од која некои набори паѓале на земја, била префрлена преку долниот дел од телото. Бледата, неподдржана глава била полуспуштена, била прикажана во профил, врамена со каскада од разбушавена коса што сè уште има траги од пудра. Челото било високо, носот силно орлов, устата и брадата остро дефинирани, целиот израз благороден и впечатлив. Крвавата кошула, отворена кај градите, откривала рана што се шири; десната рака, скратена, била повлечена кон оваа рана, а левата рака висела над работ на креветот. Силна светлина одозгора го осветлувала лицето и торзото; остатокот од телото, веќе скриено од наметката, било изгубено во широк полутон. Во заднина, во средиштето, од шајка висел крвав меч со многу вулгарен дизајн и дабов венец. На подот, под раката што висела, лежело парче хартија на кое бил напишан последниот глас на Лепелетие; во еден од аглите на сликата, со големи букви, името Л. Давид со годината 1793! Накратко, ефектот на оваа слика бил донекаде вештачки, мелодраматичен. Можело да се почувствува дека уметникот вложил напор да ја постигне емоцијата што му дошла толку природно и спонтано за неговата восхитувачка студија за Мара.<ref>Aristide Déy, ''Histoire de la ville et du comté de Saint-Fargeau'', {{p.|402}}.</ref>.}} == Изгубена слика == [[Податотека:Jacques-Louis_David_-_Suzanne_Le_Peletier_de_Saint-Fargeau_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен е претставена во 1804 година од Давид. Откако го стекнала од наследниците на сликарот, платното исчезнало, или затоа што го уништила или затоа што го скрила.]] Сликата исчезнала. Позната е само преку цртежот на Девож и искинатата гравура на [[Пјер Александар Тардје]]. Вратена кај Давид, оваа политички набиена слика била продадена за многу висока цена ( 100 000 франци) на ќерката на Лепелтие, Сузан Ле Пелтие де Мортефонтен, ројалистка, која можеби дури отишла дотаму што ја запалила и сликата на нејзиниот татко <ref name="Sahut Michel 82">{{Harvnb|Sahut|Michel|p.82}}.</ref> . Доследни извештаи тврдат дека таа ги уништила отпечатоците, па дури и бакарните плочи на граверот. Академикот [[Жан д'Ормесон]], непосреден потомок на Сузан Лепелтие, изјавил: „Семејната традиција вели дека Сузан ја скрила озлогласената слика на Давид длабоко во ѕидовите на Сен-Фарго. Биле доведени видовници, радиционисти и секакви истражувачи. Сите напори беа залудни. На очај на татко ми, сликата на Давид секогаш ја чуваше својата тајна, без сомнение изгубена засекогаш, можеби во рамките на импозантните розови ѕидови на замокот Сен-Фарго“. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Смртта на Мара]] == Надворешни врски == * [https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/portrait-de-louis-michel-le-peletier-de-saint-fargeau-1760-1793-sur-son-lit Портрет на Луј-Мишел Ле Пелетје де Сен-Фарго (1760-1793) на смртна постела], Музеј Карнавале - анонимна слика која се чини дека е инспирирана од, или копирана од, сликата на Давид * [http://www.repeinture.com Последните мигови на Мишел Лепелтие од Жак-Луј Давид] {{Жак-Луј Давид}} [[Категорија:Изгубени слики]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Уметнички слики од 1793 година]] moa3xi540p3pdaavyy3z1olp7pqu7ki Разговор:Последните мигови на Мишел Лепелтие 1 1397921 5579093 2026-06-20T03:38:12Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5579093 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Град Белград 0 1397922 5579106 2026-06-20T05:54:52Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Град Белград]] на [[Општини во Белград]] 5579106 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Општини во Белград]] mvjb7yprnkok24tz35i3no2q3ejaiz7 Предлошка:Општини во Белград 10 1397923 5579113 2026-06-20T06:02:39Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Navbox |name = Општини во Белград |title = [[Општини во Белград|Општини во]] [[Белград]] |state = {{{state|autocollapse}}} |border = {{{border|}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Small Coat of Arms Belgrade.svg|40п|Грб на Белград]] |group1 = Municipalities |list1 = * [[Барајево]] * [[Вождовац]] * [[Врачар]] * [[Гроцка]] * Звезда... 5579113 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Општини во Белград |title = [[Општини во Белград|Општини во]] [[Белград]] |state = {{{state|autocollapse}}} |border = {{{border|}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Small Coat of Arms Belgrade.svg|40п|Грб на Белград]] |group1 = Municipalities |list1 = * [[Барајево]] * [[Вождовац]] * [[Врачар]] * [[Гроцка]] * [[Звездара]] * [[Земун]] * [[Лазаревац]] * [[Младеновац]] * [[Нов Белград]] * [[Обреновац]] * [[Палилула (Белград)|Палилула]] * [[Раковица (Белград)|Раковица]] * [[Савски Венац]] * [[Сопот (Белград)|Сопот]] * [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] * [[Сурчин]] * [[Чукарица]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за Белград]] [[Категорија:Предлошки за општини во Србија|Белград]] [[Категорија:Општини во Белград|Ψ]] </noinclude> i7ecxobgpcps1agk9jo1mirgh0hed6k 5579152 5579113 2026-06-20T06:38:06Z Bjankuloski06 332 5579152 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Општини во Белград |title = [[Општини во Белград|Општини во]] [[Белград]] |state = {{{state|autocollapse}}} |border = {{{border|}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Small Coat of Arms Belgrade.svg|35п|Грб на Белград]] |group1 = Municipalities |list1 = * [[Барајево]] * [[Вождовац]] * [[Врачар]] * [[Гроцка]] * [[Звездара]] * [[Земун]] * [[Лазаревац]] * [[Младеновац]] * [[Нов Белград]] * [[Обреновац]] * [[Палилула (Белград)|Палилула]] * [[Раковица (Белград)|Раковица]] * [[Савски Венац]] * [[Сопот (Белград)|Сопот]] * [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] * [[Сурчин]] * [[Чукарица]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за Белград]] [[Категорија:Предлошки за општини во Србија|Белград]] [[Категорија:Општини во Белград|Ψ]] </noinclude> psravqm0vsdd17ik9nc8tl6ypesz515 5579153 5579152 2026-06-20T06:38:17Z Bjankuloski06 332 5579153 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Општини во Белград |title = [[Општини во Белград|Општини во]] [[Белград]] |state = {{{state|autocollapse}}} |border = {{{border|}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Small Coat of Arms Belgrade.svg|35п|Грб на Белград]] |list1 = * [[Барајево]] * [[Вождовац]] * [[Врачар]] * [[Гроцка]] * [[Звездара]] * [[Земун]] * [[Лазаревац]] * [[Младеновац]] * [[Нов Белград]] * [[Обреновац]] * [[Палилула (Белград)|Палилула]] * [[Раковица (Белград)|Раковица]] * [[Савски Венац]] * [[Сопот (Белград)|Сопот]] * [[Стари Град (Белград)|Стари Град]] * [[Сурчин]] * [[Чукарица]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за Белград]] [[Категорија:Предлошки за општини во Србија|Белград]] [[Категорија:Општини во Белград|Ψ]] </noinclude> pv5397tq6byt2o143g5m3hti0b6ixfv Разговор за предлошка:Општини во Белград 11 1397924 5579120 2026-06-20T06:06:19Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{СЗР}} 5579120 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Предлошка:Belgrade municipalities 10 1397925 5579121 2026-06-20T06:06:25Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Општини во Белград]] 5579121 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Општини во Белград]] 58s08y8viypdswvk6ulgnhxmrj8ycq9 Категорија:Предлошки за Белград 14 1397926 5579122 2026-06-20T06:07:45Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{категорија за предлошки|topic=[[Белгбрад]]}} [[Категорија:Предлошки за градови во Србија|Белград]] [[Категорија:Белград|ΨПредлошки]] 5579122 wikitext text/x-wiki {{категорија за предлошки|topic=[[Белгбрад]]}} [[Категорија:Предлошки за градови во Србија|Белград]] [[Категорија:Белград|ΨПредлошки]] ner68qkck89r0ymipi2l588ate11k0d 5579123 5579122 2026-06-20T06:08:01Z Bjankuloski06 332 5579123 wikitext text/x-wiki {{категорија за предлошки|topic=[[Белград]]}} [[Категорија:Предлошки за градови во Србија|Белград]] [[Категорија:Белград|ΨПредлошки]] su004z7mozc78xxy7rocpeh47uek6lr Категорија:Предлошки за градови во Србија 14 1397927 5579124 2026-06-20T06:09:13Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{категорија за предлошки |type = navbox |topic = }} [[Категорија:Предлошки за Србија|Градови]] [[Категорија:Категорија:Предлошки за градови|Србија]] [[Категорија:Градови во Србија|Ψ]] 5579124 wikitext text/x-wiki {{категорија за предлошки |type = navbox |topic = }} [[Категорија:Предлошки за Србија|Градови]] [[Категорија:Категорија:Предлошки за градови|Србија]] [[Категорија:Градови во Србија|Ψ]] nlgiw8isfwlwqt5lqql8af8nnazjldo 5579125 5579124 2026-06-20T06:09:31Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Категорија:Предлошки за градови]]; додадена [[Категорија:Предлошки за градови]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5579125 wikitext text/x-wiki {{категорија за предлошки |type = navbox |topic = }} [[Категорија:Предлошки за Србија|Градови]] [[Категорија:Предлошки за градови|Србија]] [[Категорија:Градови во Србија|Ψ]] lxofv003519o13kyjkde9epffoahdf5 Градски општини во Белград 0 1397928 5579139 2026-06-20T06:13:46Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Општини во Белград]] 5579139 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Општини во Белград]] kk2f3ujy3km11b5cak2ntb2quiq0cd5 Белградски општини 0 1397929 5579140 2026-06-20T06:13:55Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Општини во Белград]] 5579140 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Општини во Белград]] kk2f3ujy3km11b5cak2ntb2quiq0cd5 Категорија:CS1-одржување: display-уредници 14 1397930 5579161 2026-06-20T08:40:21Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Скриенакат}} 5579161 wikitext text/x-wiki {{Скриенакат}} 3godb9sle4jsd4sbh2zqkv79529qiex Категорија:Византиски функционери 14 1397931 5579226 2026-06-20T08:44:39Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Византијци по занимање|Функционери]] [[Категорија:Управување со Византија|Функционери]] [[Категорија:Функционери по земја]] 5579226 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Византијци по занимање|Функционери]] [[Категорија:Управување со Византија|Функционери]] [[Категорија:Функционери по земја]] brb7iyjv9vfrxnhk2mogxde1d3osan9 Ленча Камчева 0 1397932 5579232 2026-06-20T09:31:09Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579232 wikitext text/x-wiki '''Ленча Рачкова Камчева''' ({{Роден на|||1924|}} во {{роден во|Ваташа}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Од февруари 1943 година учествувала во [[НОД]] во [[Неготино]]. Пренесувала напредна литература и материјали. Член е на [[СКОЈ]]. Во нејзиниот дом се одржувале илегални состаноци и се чувала собраната народна помош.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Камчева, Ленча}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 7c6r1uqlraf96thlx1j0jsyeg782lr5 Мица Камчева 0 1397933 5579238 2026-06-20T09:40:44Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579238 wikitext text/x-wiki '''Мица Ристе Камчева''' ({{Роден на|10|август|1925|}} во {{роден во|Кавадарци}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица 1941 година]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == [[Податотека:Partizanska spomenica 1941, eksponat u muzeju u Beloj Crkvi.jpg|мини|Мица Камчева е носител на Партизанска споменица 1941.]] Била член е на [[СКОЈ]] од 1941 година. Растурала летоци и пропаганден материјал, била курир, собирала народна помош. Во зимата 1941/42 година чувала борци од [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред „Гоце Делчев“]]. Во мај 1942 година била избрана за член на [[КПМ]], а наскоро и во Месниот Комитет на [[КПЈ]] - Кавадарци. Од април 1943 година била борец во [[Тиквешки НОПО „Добри Даскалов“|партизанскиот одред „Добри Даскалов"]]. Oд есента 1943 година до ноември 1944 година работела на омасовување на [[НОД]] во [[Лерин|Леринско]] и Караџова. Носител е на Партизанска споменица 1941.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Марија Камчева]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Камчева, Мица}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] t640y45wiz4ogiuye01cyuk0kbfgsaz Љуба Кандилова 0 1397934 5579240 2026-06-20T09:43:57Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579240 wikitext text/x-wiki '''Љуба Кандилова''' ({{Роден на|||1928|}} во {{роден во|Породин}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == За време на [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупацијата]] живеела во [[Породин|селото]]. Била член на [[СКОЈ]] од пролетта 1942 година. Учествувала во сите акции организирани од Комунистичката Партија. Собирала народна помош. Повремено била ползувана за пренесување на илегални и друrи материјали во блиските села.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Кандилова, Љуба}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 51lqme5tq6lfmzi0hz4tcduhq51s69y Василија Каневче 0 1397935 5579243 2026-06-20T09:47:57Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579243 wikitext text/x-wiki '''Василија Каневче''' ({{Роден на|16|август|1927|}} во {{роден во|Ваташа}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Учествувала во [[НОД]] од 1941 година. Станала член на [[СКОЈ]] од 5 септември 1941 година. Собирала народна помош и растурала летци. Во септември 1942 година при пренесување на еден илегалец била фатена од [[Бугарија во Втората светска војна|бугарската полиција]] и затворена. По дваесетина денови затвор, а поради немање докази била ослободена. Во март 1944 година била санитетка на чета во [[Битолско-преспански партизански одред „Даме Груев“|Битолско-преспанскиот партизански одред „Даме Груев“]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Каневче, Василија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] kefz3kref1qntrbpv118zzcdrrert85 5579244 5579243 2026-06-20T09:48:21Z Forbidden History 89259 5579244 wikitext text/x-wiki '''Василија Каневче''' ({{Роден на|16|август|1927|}} во {{роден во|Битола}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Учествувала во [[НОД]] од 1941 година. Станала член на [[СКОЈ]] од 5 септември 1941 година. Собирала народна помош и растурала летци. Во септември 1942 година при пренесување на еден илегалец била фатена од [[Бугарија во Втората светска војна|бугарската полиција]] и затворена. По дваесетина денови затвор, а поради немање докази била ослободена. Во март 1944 година била санитетка на чета во [[Битолско-преспански партизански одред „Даме Груев“|Битолско-преспанскиот партизански одред „Даме Груев“]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Каневче, Василија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 73lby7mob3ezabok3j67m21brb8ri79 Ванѓа Каневче 0 1397936 5579249 2026-06-20T09:55:38Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579249 wikitext text/x-wiki '''Ванѓа Каневче''' ({{Роден на|||1885|}} во {{роден во|Охрид}} — {{Починат на|||1965|}} во {{починат во|Охрид}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Во текот на [[Ден на востанието на Македонија|вооруженото востание]] нејзиниот дом бил на располагање на партиската организација во градот и во негo често престојувале илегалци. Таа се грижела за нивната исхрана, собирала народна помош и дел од неа чувала во својот дом.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Јанка Каневчева]] * [[Глигор Каневче]] * [[Аспарух Каневче]] * [[Љубица Каневче]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Каневче, Ванѓа}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] buuj8sot3fwzjuqt1pq2moo3rl6e3z6 Загорка Канинска 0 1397937 5579251 2026-06-20T10:01:49Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579251 wikitext text/x-wiki '''Загорка Канинска''' ({{Роден на|||1915|}} во {{роден во|Канино}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Таа била учителка. Нејзиниот дом во [[Битола]] бил на располагање на Партијата од 1941 година. Чувала илегален материјал. Била активна во собирањето на народна помош. Во јули 1943 година, била интернирана на 6 месеци во Ловеч - Бугарија, заедно со двете малолетни деца. По враќањето во [[Канино|селото]], наскоро повторно била интернирана во Бугарија, каде останала до август 1944 година.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Коле Канински]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Канинска, Загорка}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 37hl0d8e85hggtpvtf12bpr266p4kq9 Момчил војвода 0 1397938 5579258 2026-06-20T10:10:51Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Момчил војвода]] на [[Момчил]] 5579258 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Момчил]] qekwx2djgfjacarg3cnk39uor5uowtu Стевка Кантарџиска 0 1397939 5579259 2026-06-20T10:12:10Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579259 wikitext text/x-wiki '''Стевка Манчева Кантарџиска''' ({{Роден на|13|октомври|1918|}} во {{роден во|Штип}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Таа била симпатизер на напредното работничко движење од пред [[Втора светска војна|војната]]. Активно соработувала во [[НОД]] во заднината од почетокот на 1943 година. Пренесувала илегален материјал, растурала покани за одење во партизани. Во својот дом чувала машина за пишување на партиската организација. Во 1943 година и 1944 работела во една женска група. Во август 1944 година била затворена, заедно со сите членови на семејството. Поради слабо здравје наскоро била ослободена. Во февруари 1944 година била повикана во военото подрачје во Штип - мобилизационен отсек, каде работела до јули 1945.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Кантарџиска, Стевка}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 8n1t4t727qk4b7ztaviyko5wvfxynq7 Мара Капиданчева 0 1397940 5579265 2026-06-20T10:39:00Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579265 wikitext text/x-wiki '''Мара Капиданчева''' ({{Роден на|||1923|}} во {{роден во|Чеган}} — {{Починат на|||1944|}} во {{починат во|Солун}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Таа била една од најактивните жени во [[Воденско]]. Нејзиниот дом бил претворен во партизанска болница, а таа самата работела како санитетка.<ref name=":0" /> Била посветен член на [[КПГ]] и верен борец на [[Грчка народноослободителна армија|ЕЛАС]]. Како борец во четите на ЕЛАС, таа се движела со пушка во рацете, а дома – во бел болничарски мантил, бидејќи својот дом го претворила во болница за ЕЛАС, каде што неуморно работела со ранетите и болните партизани. Иако била мајка на две мали деца, таа била една од најактивните жени во народноослободителното движење во регионот.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://pollitecon.com/html/Freedom_Fighters/assets/For_Sacred_National_Freedom_-_Portraits_Of_Fallen_Freedom_Fighters.pdf|title=Elizabeth Kolupacev Stewart, For Sacred National Freedom: Portraits Of Fallen Freedom Fighters, Politecon Publications, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321113826/http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Kapitanchova_Mara.htm|archive-date=2012-03-21|accessdate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> Во 1943 година во Воденско и Леринско, партизаните на ЕЛАС ослободиле големи простори. [[Македонци|Македонските]] и [[Грци|грчките]] патриоти биле уверени дека крајот на нацистичката окупација е близу. Редовите на КПГ и ЕАМ, на ЕЛАС и ЕПОН растеле. Во јануари 1944 година, со помош на еден [[Бугарски окупатор|бугарски фашистички]] полк префрлен од [[Битола]], започнале операции низ целата област – од [[Преспа]] до Караџова. Со досега невидена манија, фашистите се нафрлиле со жестокост врз невините села и селани.<ref name=":1" /> == Апсење, робија и егзекуција == На 19 јануари селото [[Чеган]] било опколено. Прво прашање на монархофашистите било: ''„Знаете ли каде е Маца Капиданчева?''“ Тој ден беа уапсени 180 луѓе од Чеган – млади, стари и една жена, Маца. Таа со 18 другари била издвоена да ја предводи колоната. Времето било ужасно; снег до колена. Се кренала страшна бура од север. Биле принудени да одат пеш по Солунскиот пат. Никој не знаел каде ги водат. Стигнале во селото [[Баница (Леринско)|Баница]]. Таму 19 од најстарите ги натовариле на откриен камион. Останатите морале пеш да одат до [[Лерин]], а патот траел повеќе од 12 часа. Мнозина не можеле да одат и биле немилосрдно тепани.<ref name=":1" /> Во Лерин биле затворени во зградата на гимназијата, претворена во концентрационен логор. Таму биле затворени заедно со селани од [[Попадија (Леринско)|Попадија]], [[Сетина]], [[Крушоради]] и други. Меѓу уапсените имало и [[Власи]] – [[саракачани]] од колибите на Попадија и Фармаки. Над 400 луѓе биле натискани заедно. Останале повеќе од еден месец без греење и без покрив.<ref name=":1" /> Во Лерин, Мара заедно со селскиот свештеник претрпела тешки мачења. Целата била отечена од тепањето. По еден месец, околу 25 луѓе биле пуштени, а сите други испратени во [[Солун]], Домокос и други логори.<ref name=":1" /> Во јануари 1944 година била затворена, одведена во [[Солун]] и осудена на смрт. Егзекуцијата била извршена во Солун.<ref name=":0" /> Мара Капиданчева остана запаметена како една од најхрабрите хероини на македонскиот народ во времето на нацистичката окупација, симбол на заедничката борба на Македонците и Грците.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капиданчева, Мара}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] i164aia3ynm7241yty6jbnq1y30jbtr 5579271 5579265 2026-06-20T10:42:11Z Forbidden History 89259 5579271 wikitext text/x-wiki '''Мара Капиданчева''' ({{Роден на|||1923|}} во {{роден во|Чеган}} — {{Починат на|||1944|}} во {{починат во|Солун}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и борец на [[ЕЛАС]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Таа била една од најактивните жени во [[Воденско]]. Нејзиниот дом бил претворен во партизанска болница, а таа самата работела како санитетка.<ref name=":0" /> Била посветен член на [[КПГ]] и верен борец на [[Грчка народноослободителна армија|ЕЛАС]]. Како борец во четите на ЕЛАС, таа се движела со пушка во рацете, а дома – во бел болничарски мантил, бидејќи својот дом го претворила во болница за ЕЛАС, каде што неуморно работела со ранетите и болните партизани. Иако била мајка на две мали деца, таа била една од најактивните жени во народноослободителното движење во регионот.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://pollitecon.com/html/Freedom_Fighters/assets/For_Sacred_National_Freedom_-_Portraits_Of_Fallen_Freedom_Fighters.pdf|title=Elizabeth Kolupacev Stewart, For Sacred National Freedom: Portraits Of Fallen Freedom Fighters, Politecon Publications, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321113826/http://www.pollitecon.com/html/freedom_fighters/Kapitanchova_Mara.htm|archive-date=2012-03-21|accessdate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> Во 1943 година во Воденско и Леринско, партизаните на ЕЛАС ослободиле големи простори. [[Македонци|Македонските]] и [[Грци|грчките]] патриоти биле уверени дека крајот на нацистичката окупација е близу. Редовите на КПГ и ЕАМ, на ЕЛАС и ЕПОН растеле. Во јануари 1944 година, со помош на еден [[Бугарски окупатор|бугарски фашистички]] полк префрлен од [[Битола]], започнале операции низ целата област – од [[Преспа]] до Караџова. Со досега невидена манија, фашистите се нафрлиле со жестокост врз невините села и селани.<ref name=":1" /> == Апсење, робија и егзекуција == На 19 јануари селото [[Чеган]] било опколено. Прво прашање на монархофашистите било: ''„Знаете ли каде е Маца Капиданчева?''“ Тој ден беа уапсени 180 луѓе од Чеган – млади, стари и една жена, Маца. Таа со 18 другари била издвоена да ја предводи колоната. Времето било ужасно; снег до колена. Се кренала страшна бура од север. Биле принудени да одат пеш по Солунскиот пат. Никој не знаел каде ги водат. Стигнале во селото [[Баница (Леринско)|Баница]]. Таму 19 од најстарите ги натовариле на откриен камион. Останатите морале пеш да одат до [[Лерин]], а патот траел повеќе од 12 часа. Мнозина не можеле да одат и биле немилосрдно тепани.<ref name=":1" /> Во Лерин биле затворени во зградата на гимназијата, претворена во концентрационен логор. Таму биле затворени заедно со селани од [[Попадија (Леринско)|Попадија]], [[Сетина]], [[Крушоради]] и други. Меѓу уапсените имало и [[Власи]] – [[саракачани]] од колибите на Попадија и Фармаки. Над 400 луѓе биле натискани заедно. Останале повеќе од еден месец без греење и без покрив.<ref name=":1" /> Во Лерин, Мара заедно со селскиот свештеник претрпела тешки мачења. Целата била отечена од тепањето. По еден месец, околу 25 луѓе биле пуштени, а сите други испратени во [[Солун]], Домокос и други логори.<ref name=":1" /> Во јануари 1944 година била затворена, одведена во [[Солун]] и осудена на смрт. Егзекуцијата била извршена во Солун.<ref name=":0" /> Мара Капиданчева остана запаметена како една од најхрабрите хероини на македонскиот народ во времето на нацистичката окупација, симбол на заедничката борба на Македонците и Грците.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капиданчева, Мара}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 396805xat509bj4qwm6a6yqhljgey13 Мара Капитанчова 0 1397941 5579266 2026-06-20T10:39:45Z Forbidden History 89259 Пренасочување 5579266 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Мара Капиданчева]] 3nmp345yjwgoyo20sgbnzt9x5xydqye Теофан Континуат 0 1397942 5579268 2026-06-20T10:40:43Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или **Писатели по Теофан** (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е латински назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. И... 5579268 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или **Писатели по Теофан** (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е латински назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на **Хрониката на Теофан Исповедник**, опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од Лав Ерменецот до Михаил III). Бидејќи било нарачано од царот Константин VII (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката Македонска династија. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како **„Животот на Василиј“** (*Vita Basilii*), биографија на Василиј I Македонецот (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува панегирик, во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. dphmkkwlrvn9lxdkf9md29c1az0xqao 5579270 5579268 2026-06-20T10:41:56Z Buli 2648 5579270 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''Писатели по Теофан''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е латински назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на **Хрониката на Теофан Исповедник**, опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од Лав Ерменецот до Михаил III). Бидејќи било нарачано од царот Константин VII (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката Македонска династија. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како **„Животот на Василиј“** (*Vita Basilii*), биографија на Василиј I Македонецот (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува панегирик, во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. 1x8l5b91n70mr575wpk2ar43n5yn5v4 5579275 5579270 2026-06-20T10:47:53Z Buli 2648 5579275 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''Писатели по Теофан''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. 42vki2wmyfl0221qv12zkkf13k9dnwo 5579276 5579275 2026-06-20T10:48:22Z Buli 2648 5579276 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''Писатели по Теофан''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} aohvz7d30bgnddwomidckkjixrmhsnc 5579277 5579276 2026-06-20T10:49:26Z Buli 2648 /* Извори */ 5579277 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''Писатели по Теофан''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} jb85idx20erv7excbuxyuxivtu8qlfa 5579279 5579277 2026-06-20T10:50:43Z Buli 2648 /* Надворешни врски */ 5579279 wikitext text/x-wiki '''Теофан Континуат''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''Писатели по Теофан''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} [[Категорија:Византиски историчари]] 175u397678zdnetqh1d97pu55cd2o8t 5579280 5579279 2026-06-20T10:51:26Z Buli 2648 5579280 wikitext text/x-wiki '''''Теофан Континуат''''' (грчки: *συνεχισταί Θεοφάνους*) или '''''Писатели по Теофан''''' (*Scriptores post Theophanem*; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} [[Категорија:Византиски историчари]] mztszxeab843gy4pfhypc05yjqqm823 5579282 5579280 2026-06-20T10:52:40Z Buli 2648 5579282 wikitext text/x-wiki '''''Теофан Континуат''''' ({{langx|el|συνεχισταί Θεοφάνους}}) или '''''Писатели по Теофан''''' (Scriptores post Theophanem; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век. Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан. Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј. Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло. Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година. == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} [[Категорија:Византиски историчари]] q66cdkc6yfdxiqzv9v96zc8u72uas4x 5579284 5579282 2026-06-20T10:54:53Z Buli 2648 5579284 wikitext text/x-wiki '''''Теофан Континуат''''' ({{langx|el|συνεχισταί Θεοφάνους}}) или '''''Писатели по Теофан''''' (Scriptores post Theophanem; грчки: *Οἱ μετὰ Θεοφάνην*, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот *Vat. gr. 167* од XI век.<ref name="ODB2061">Kazhdan (1991), p. 2061</ref> Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан.<ref name="ODB">Kazhdan (1991), pp. 2061–2062</ref> Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј.<ref name="ODB"/> Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло.<ref>Kazhdan (1991), pp. 2062, 2180–2181</ref> Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година.<ref>Kazhdan (1991), p. 2062</ref> == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} [[Категорија:Византиски историчари]] 4sjqcs9d66s1l6hj47pdngquggc2t13 5579285 5579284 2026-06-20T10:55:48Z Buli 2648 5579285 wikitext text/x-wiki '''''Теофан Континуат''''' ({{langx|el|συνεχισταί Θεοφάνους}}) или '''''Писатели по Теофан''''' (Scriptores post Theophanem; грчки: Οἱ μετὰ Θεοφάνην, „оние по Теофан“) е [[Латински јазик|латински]] назив што вообичаено се користи за збирка историски дела зачувани во ракописот Vat. gr. 167 од XI век.<ref name="ODB2061">Kazhdan (1991), p. 2061</ref> Името произлегува од неговата улога како продолжение на ''Хрониката'' на [[Теофан Исповедник]], опфаќајќи ги годините 813–961, додека делото на Теофан ги обработува настаните од 285 до 813 година. Ракописот се состои од четири посебни дела, кои по стил и форма значително се разликуваат од аналистичкиот пристап на Теофан.<ref name="ODB">Kazhdan (1991), pp. 2061–2062</ref> Првото дело, составено од четири книги, претставува низа биографии на царевите што владееле од 813 до 867 година (од [[Лав V Ерменец|Лав Ерменецот]] до [[Михаил III]]). Бидејќи било нарачано од царот [[Константин VII]] (913–959), тоа го одразува гледиштето на владејачката [[Македонска династија]]. Непознатиот автор веројатно ги користел истите извори како и Генесиј.<ref name="ODB"/> Второто дело е познато како „[[Животот на Василиј]]“ (''Vita Basilii''), биографија на [[Василиј I Македонецот]] (867–886), напишана од неговиот внук Константин VII, најверојатно околу 950 година. Делото во суштина претставува [[панегирик]], во кој се величат Василиј и неговото владеење, додека неговиот претходник Михаил III е прикажан во негативно светло.<ref>Kazhdan (1991), pp. 2062, 2180–2181</ref> Третото дело е историја на периодот 886–948 година, која по форма и содржина е многу блиска до историјата на Симеон Логотет. Завршниот дел ја продолжува нарацијата до 961 година. Најверојатно било напишано од Теодор Дафнопат непосредно пред 963 година.<ref>Kazhdan (1991), p. 2062</ref> == Наводи == === Citations === {{Reflist|30em}} === Извори === {{refbegin}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} {{refend}} == Надворешни врски == * ''[https://books.google.com/books?id=YREbAAAAIAAJ Theophanes continuatus, Joannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus... ex recognitione Immanuelis Bekkeri]'', E. Weber, Bonn, 1838. {{-}} {{Византиски историчари}} [[Категорија:Византиски историчари]] f6rl9gr7o150klokt2mfqg914dsiuwh Категорија:Луѓе од Чеган 14 1397943 5579272 2026-06-20T10:42:54Z Forbidden History 89259 Категорија 5579272 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Чеган]] j2p0py3dlp4galzmnxuyefxtl77sibx Невена Капкоска 0 1397944 5579273 2026-06-20T10:45:50Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579273 wikitext text/x-wiki '''Невена Николова Капкоска''' ({{Роден на|||1923|}} во {{роден во|Кавадарци}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098}}</ref> == Животопис == Нејзината активност се одвивала во [[Кавадарци|родниот град]]. Била симпатизер на [[НОД]] од 1941 година, но нејзината активност се зголемила со акциите на [[Тиквешки НОПО „Добри Даскалов“|Тиквешкиот партизански одред „Добри Даскалов“]]. Од август до декември 1944 година била во единиците на НОВ, а потоа, пак се вратила на работа во заднината.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капкоска, Невена}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 9sn4q4b3ef3pzauys0f17nz4wjzfh1d Зора Капчева 0 1397945 5579278 2026-06-20T10:50:41Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579278 wikitext text/x-wiki '''Зора Капчева''' ({{Роден на|||1919|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1098-1099}}</ref> == Животопис == Чувала илегалци од 1941 година и вршела агитирање меѓу жените за учество во [[НОД]]. Повремено била користена како курир. Била член на женска воспитна група во реонот „Дворови“.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Александра Јорданова|Александра Капчева Јорданова]] * [[Катарина Капчева]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капчева, Зора}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 24uwpwhditpkzc3zv53tp8gfs0hsooy Северен Сентинел 0 1397946 5579286 2026-06-20T11:00:27Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 година | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Isla... 5579286 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 година | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]]<ref name="andaman.org" /> | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]]<ref name="andaman.org" /> | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] from [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] ahf8ishblh5t5k3vaixg2wpg2hxs3s0 5579288 5579286 2026-06-20T11:02:20Z Andrew012p 85224 5579288 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 година | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]]<ref name="andaman.org" /> | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]]<ref name="andaman.org" /> | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] from [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] jo91yg4tlme2olggpebe4ppyrltjsz1 5579295 5579288 2026-06-20T11:09:21Z Andrew012p 85224 5579295 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 г. | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]]<ref name="andaman.org" /> | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]]<ref name="andaman.org" /> | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] од [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] 7vn1vuh386nw4btgb6oh5shrfhgabl0 5579306 5579295 2026-06-20T11:19:04Z Andrew012p 85224 5579306 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 г. | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]]<ref name="andaman.org" /> | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]]<ref name="andaman.org" /> | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} <references> <ref name="andaman.org">{{cite web |url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm |title=The Andamanese - Chapter 8: The Tribes |publisher=andaman.org |author=George Weber}}</ref> </references> == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] од [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] 1cny667bqa6isu6upsp0lpx2dgsos3u 5579307 5579306 2026-06-20T11:19:53Z Andrew012p 85224 5579307 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 г. | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]] | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]]<ref name="andaman.org" /> | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] од [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] fqoumkzrk7rm0a5tu4slrtbc2ywwbsz 5579308 5579307 2026-06-20T11:20:14Z Andrew012p 85224 5579308 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 г. | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]] | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = {{!}}Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400<ref name="andaman.org" />}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]] | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] од [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] 6nlx3jka9ktzc6ebhjzyxmlwn97kfb5 5579309 5579308 2026-06-20T11:21:01Z Andrew012p 85224 5579309 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров | name = Северен Сентинел | image_name = North-Sentinel-Island-Sentinel-2A.png | image_caption = Северен Сентинел во 2023 г. | image_map = Nth Sentinel Island (Vector Graphics).svg | image_map_caption = Местоположба во Андаманските Острови | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_caption = Местоположба во Андаманските и Никобарските Острови | coordinates = {{coord|11|34|39|N|92|14|40|E|region:IN-AN_type:isle_dim:50000_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <ref name="nga">{{cite enroute|173|2017|274}}</ref> | location = [[Бенгалски Залив]] | archipelago = [[Андамански Острови]] | waterbody = Бенгалски Залив | area_km2 = 59.67 | area_footnotes = <ref name="cit">{{Cite web |title=Forest Statistics |url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 December 2016 |publisher=Department of Environment & Forests Andaman & Nicobar Islands |page=7}}</ref> | length_km = 7.8 | width_km = 7.0 | coastline_km = 31.6 | elevation_m = 122 | elevation_footnotes = <ref name=nga/> | country = {{flag|India}} | country_admin_divisions_title_1 = Сојузна територија | country_admin_divisions_1 = [[Андамански и Никобарски Острови]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Список на окрузи во Индија|Округ]] | country_admin_divisions_2 = Јужен Андаман | country_admin_divisions_title_3 = [[Техсил]] | country_admin_divisions_3 = [[Сривиџајапурам (техсил)|Сривиџајапурам]]<ref name="demographics">{{Cite web |title=Andaman and Nicobar Islands Census 2011 |url=http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015509/http://andssw1.and.nic.in/ecostat/basicstatPDF2013_14/1.Demogrpahy.pdf |archive-date=August 28, 2017}}</ref> | demonym = Сентинелци | population = 39<ref>{{Cite news |date=November 22, 2018 |title=Mysterious 'lost' tribe kills US tourist |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124101232/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/american-tourist-killed-by-bow-and-arrow-after-he-landed-on-a-remote-island-in-the-indian-ocean/news-story/7157ade6b6b9a1f69f140f74f9ab8b24 |archive-date=24 November 2018 |access-date=November 22, 2018 |work=news.com.au}}</ref> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = <br />{{efn|Точната бројка на населението е неизвесна; може да изнесува и до 400}} | ethnic_groups = [[Сентинелци]] | timezone1 = [[Индиско стандардно време|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Поштенски индекс|PIN]] | postal_code = 744202<ref>{{Cite web |date=22 September 2016 |title=A&N Islands – Pincodes |url=http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323224041/http://www.india-codes.com/pincodes/a-n-islands-pin-code |archive-date=23 March 2014 |access-date=22 September 2016}}</ref> | iso_code = IN-AN-00<ref>Регистарски таблички додадени на ISO-кодот</ref> | additional_info = {{Infobox|child=yes | label3 = Просечна летна температура| data3 = 30.2 °C | label4 = Просечна зимска температура| data4 = 23 °C | label7 = Пописен код| data7 = 35.639.0004 }} }} '''Северен Сентинел''' ({{Langx|en|North Sentinel Island}}) — [[остров]] во архипелагот на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на [[Јужен Андамански Остров|Јужен Андаман]]. Островот зафаќа површина од 59,67 км². Административно е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]]. == Историја == Најраните записи за Северен Сентинел потекнуваат од 1771 г., кога британскиот топограф Џон Ричи забележал бројни светлини од хидрографски брод на [[Британска источноиндиска компанија|Британската источноиндиска компанија]] додека минувал покрај островот. Подоцна истата година, еден индиски [[трговски брод]] се насукал на [[Корален гребен|коралниот гребен]] во близина. 106 члена на [[Екипаж|екипажот]] успеале со чамци да стигнат до брегот, каде се бранеле од нападите на [[Сентинелци|Сентинелците]], сѐ додека не биле спасени од екипа на [[Кралска воена морнарица|Кралската воена морнарица]]. Експедиција со цел истражување на племето и неговите традиции успешно пристигнала на островот во 1880 г. Групата открила мрежа од патеки и неколку напуштени населби. Во текот на истражувањето, шестмина Сентинелци (постара двојка и четири деца) биле заробени и однесени во [[Порт Блер]]. Офицерот одговорен за нивното заробување известил дека тие брзо се разболеле. Откако возрасните починале, четирите деца биле вратени на островот со многу подароци. Втора експедиција била организирана во 1883 г., при што на островот биле оставени повеќе подароци. Во 1967 г., индиски истражувачки екипи започнале серија обиди за воспоставување пријателски односи со домородното население, посетувајќи го островот на неколку години. Во 1977 и 1981 г., два товарни брода се насукале на коралните гребени околу островот. Екипажите биле спасени, а Сентинелците подоцна почнале да го собираат и користат металот од насуканите бродови. Во 1991 г., работници го демонтирале остатокот од бродовите. Првиот пријателски контакт со домородците бил остварен од страна на Трилокинат Пандит во 1991 г. Индиските власти престанале со редовните посети на островот во 1997 г. Во 2006 г., двајца [[Рибар|рибари]], кои случајно се насукале на брегот, биле убиени од Сентинелците. == Население и изолација == Островот е дом на [[Сентинелци|Сентинелците]] — домородно племе што одбива секаков вид контакт со остатокот од современата [[цивилизација]]. Нивниот број се проценува на меѓу 15 и 40 лица. Островот, со исклучок на песочните брегови, е речиси целосно покриен со густи тропски шуми. Месните власти на [[Андамански и Никобарски Острови|Андаманските и Никобарските Острови]] соопштиле дека немаат намера да се мешаат во животот на Сентинелците поради опасноста од пренесување болести, на кои племето нема изградено имунитет. И покрај штетите предизвикани од [[Цунами|цунамито]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во 2004 г., потврдено е дека Сентинелците преживеале; неколку дена по катастрофата, [[вртолет]] на индиската влада ги забележал жителите како со стрели се обидуваат да го избркаат леталото. Владата на Индија строго забранува приближување и истоварување на островот. Индиските погранични служби периодично патролираат во водите околу островот за да спречат незаконски влез на странци. == Инцидент со мисионерот == На 17 ноември 2018 г., американскиот [[мисионер]] Џон Ален Чо бил убиен со стрели од страна на припадници на племето откако незаконски се обидел да стапи во контакт со нив. Рибарите што го превезле Чо до островот подоцна биле уапсени од [[Полиција|полицијата]]. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|North Sentinel Island}} *[https://web.archive.org/web/20090410011700/http://and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands] by the Andaman & Nicobar Administration (archived 10 April 2009) *[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/andaman-tribes-victims-development "The Andaman Tribes: Victims of Development"] *[https://survivalinternational.org/films/297691333 Video clip] од [[Survival International]] *[https://web.archive.org/web/20170802044525/http://www.eternalidol.com/?p=8593 Photographs of the 1981 ''Primrose'' rescue] [[Категорија:Андамани и Никобари]] e6syrha3u90fhoiagnkdy1243b385kn Разговор:Северен Сентинел 1 1397947 5579287 2026-06-20T11:00:41Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5579287 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Катарина Капчева 0 1397948 5579290 2026-06-20T11:03:01Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579290 wikitext text/x-wiki '''Катарина Јованова Капчева''' ({{Роден на|||1883|}} во {{роден во|Велес}} — {{Починат на|17|декември|1942|}} во {{починат во|Велес}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Во напредното работничко движење учествувала од периодот пред [[Втора светска војна|војната]]. Со отпочнувањето на [[Ден на востанието на Македонија|вооруженото востание]] била една од најактивните жени во организирањето на жените од градот за нивно учество во [[НОД]]. Растурала летоци, пренесувала илегалци, била врска на Месниот Комитет на [[КПЈ]] - Велес со [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]], едновремено формирајќи читачки групи од повозрасни жени. Ката и пpипаѓaлa на групата жени организаторки на [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените од Велес]] (17 декември l942). Били бестрашна пред теророт и окупаторот. Загинала на 17 декември 1942 година при експлозија во домот на [[Димко Митрев]], а која била наменета за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Димко Митрев]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капчева, Катарина}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 7k4q6kcc0e35gm0pf8ojqejlma4w7ox 5579297 5579290 2026-06-20T11:11:19Z Forbidden History 89259 5579297 wikitext text/x-wiki '''Катарина Јованова Капчева''' ({{Роден на|||1883|}} во {{роден во|Велес}} — {{Починат на|17|декември|1942|}} во {{починат во|Велес}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Во напредното работничко движење учествувала од периодот пред [[Втора светска војна|војната]]. Со отпочнувањето на [[Ден на востанието на Македонија|вооруженото востание]] била една од најактивните жени во организирањето на жените од градот за нивно учество во [[НОД]]. Растурала летоци, пренесувала илегалци, била врска на Месниот Комитет на [[КПЈ]] - Велес со [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]], едновремено формирајќи читачки групи од повозрасни жени. Ката и пpипаѓaлa на групата жени организаторки на [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените од Велес]] (17 декември l942). Били бестрашна пред теророт и окупаторот. Загинала на 17 декември 1942 година при експлозија во домот на [[Димко Митрев]], а која била наменета за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> При овој несреќен случај загинале повеќе лица: Димко, Тоде, [[Љуба Митрева|Љуба]] и [[Васа Митрева|Васа]] Митреви и [[Трајко Капчев|Трајко]], [[Илија Капчев|Илија]] и Ката Капчева.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Крзнарата ја одбележа годишнината од смртта на Димко Митрев|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D1%80%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2|work=Ти Реков Ми Рече|accessdate=2026-06-20|language=en}}</ref> == Поврзано == * [[Димко Митрев]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капчева, Катарина}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 0aixq4iximbksqdu01xgxxv2ju6nbzb 5579299 5579297 2026-06-20T11:11:47Z Forbidden History 89259 5579299 wikitext text/x-wiki '''Катарина Јованова Капчева''' ({{Роден на|||1883|}} во {{роден во|Велес}} — {{Починат на|10|декември|1942|}} во {{починат во|Велес}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Во напредното работничко движење учествувала од периодот пред [[Втора светска војна|војната]]. Со отпочнувањето на [[Ден на востанието на Македонија|вооруженото востание]] била една од најактивните жени во организирањето на жените од градот за нивно учество во [[НОД]]. Растурала летоци, пренесувала илегалци, била врска на Месниот Комитет на [[КПЈ]] - Велес со [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]], едновремено формирајќи читачки групи од повозрасни жени. Ката и пpипаѓaлa на групата жени организаторки на [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените од Велес]] (10 декември l942). Били бестрашна пред теророт и окупаторот. Загинала на 10 декември 1942 година при експлозија во домот на [[Димко Митрев]], а која била наменета за диверзантска акција на железничката линија [[Велес]] - [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> При овој несреќен случај загинале повеќе лица: Димко, Тоде, [[Љуба Митрева|Љуба]] и [[Васа Митрева|Васа]] Митреви и [[Трајко Капчев|Трајко]], [[Илија Капчев|Илија]] и Ката Капчева.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Крзнарата ја одбележа годишнината од смртта на Димко Митрев|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D1%80%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2|work=Ти Реков Ми Рече|accessdate=2026-06-20|language=en}}</ref> == Поврзано == * [[Димко Митрев]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капчева, Катарина}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] kzepq6tf4lxmbyc2lgfmclhdat2nh2x Модул:Location map/data/India Andaman and Nicobar Islands 828 1397949 5579293 2026-06-20T11:07:51Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: return { name = 'Андамани и Никобари', top = 14.3, bottom = 6.5, left = 90, right = 96, image = 'India Andaman and Nicobar Islands location map.svg', image1 = 'India Andaman and Nicobar Islands relief map.png' } 5579293 Scribunto text/plain return { name = 'Андамани и Никобари', top = 14.3, bottom = 6.5, left = 90, right = 96, image = 'India Andaman and Nicobar Islands location map.svg', image1 = 'India Andaman and Nicobar Islands relief map.png' } dzeqbxbeo1bq7joanbtdl879agm7a3o Предлошка:Cite enroute 10 1397950 5579298 2026-06-20T11:11:40Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: <includeonly>{{#if: {{{1}}} |{{#switch: {{{1}}} |0 ={{cite book | url=https://msi.nga.mil/Publications/SDEnroute | title=Граници на пловни насоки (Sailing Directions), ''Pubs. 120–200'' | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | ref={{harvid|NGA|{... 5579298 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1}}} |{{#switch: {{{1}}} |0 ={{cite book | url=https://msi.nga.mil/Publications/SDEnroute | title=Граници на пловни насоки (Sailing Directions), ''Pubs. 120–200'' | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | ref={{harvid|NGA|{{{2}}}}} | year = {{{2}}} }} |123|124|125|126|127|131|132|141|142|143|145|146|147|148 |151|154|155|157|158|159|161|162|163|164|171|172|173|174 |175|181|182|183|191|192|193|194|195|200 = {{cite book | url=https://msi.nga.mil/api/publications/download?key=16694491/SFH00000/Pub{{{1}}}bk.pdf&type=view | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | year={{{2}}} | page={{{3}}} | format=PDF | series=''[[Пловни насоки]] (Sailing Directions)'' | title={{#switch: {{{1}}} |123=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 123:'' Југозападен брег на Африка |124=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 124:'' Источен брег на Јужна Америка |125=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 125:'' Западен брег на Јужна Америка |126=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 126:'' Пацифички Острови |127=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 127:'' Источен брег на Австралија и Нов Зеланд |131=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 131:'' Западен Медитеран |132=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 132:'' Источен Медитеран |141=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 141:'' Шкотска |142=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 142:'' Ирска и западниот брег на Англија |143=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 143:'' Западен брег на Европа и Северозападна Африка |145=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 145:'' Нова Шкотска и Св. Лаврентиј |146=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 146:'' Њуфаундленд, Лабрадор и Хадсонов Залив |147=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 147:'' Карипско Море (том I) |148=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 148:'' Карипско Море (том II) |153=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 153:'' Западен брег на Мексико и Средна Америка |154=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 154:'' Британска Колумбија |155=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 155:'' Источен брег на Русија |157=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 157:'' Брегови на Кореја и Кина |158=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 158:'' Јапонија (том I) |159=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 159:'' Јапонија (том II) |161=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 161:'' Јужнокинеско Море и Тајландски Залив |162=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 162:'' Филипински Острови |163=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 163:'' Борнео, Јава, Сулавеси и Мали Сундски Острови |164=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 164:'' Нова Гвинеја |171=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 171:'' Источна Африка и Јужен Индиски Океан |172=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 172:'' Црвено Море и Персиски Залив |173=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 173:'' Индија и Бенгалски Залив |174=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 174:'' Малачки Проток и Суматра |175=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 175:'' Северен, западен и јужен брег на Австралија |181=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 181:'' Гренланд и Исланд |182=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 182:'' Северен и западен брег на Норвешка |183=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 183:'' Северен брег на Русија |191=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 191:'' Ламанш (Англиски Канал) |192=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 192:'' Северно Море |193=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 193:'' Скагерак и Категат |194=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 194:'' Балтичко Море (јужен дел) |195=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 195:'' Фински Залив и Ботниски Залив |200=Пловни насоки (Водич за планирање и Enroute), ''Pub. 200:'' Антарктик}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}}</includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> 2o2ectdcx98q5erw8t4mwytqi30hgny 5579303 5579298 2026-06-20T11:14:59Z Andrew012p 85224 5579303 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1}}} |{{#switch: {{{1}}} |0 ={{cite book | url=https://msi.nga.mil/Publications/SDEnroute | title=Граници на пловни насоки (Sailing Directions), ''Pubs. 120–200'' | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | ref={{harvid|NGA|{{{2}}}}} | year = {{{2}}} }} |123|124|125|126|127|131|132|141|142|143|145|146|147|148 |151|154|155|157|158|159|161|162|163|164|171|172|173|174 |175|181|182|183|191|192|193|194|195|200 = {{cite book | url=https://msi.nga.mil/api/publications/download?key=16694491/SFH00000/Pub{{{1}}}bk.pdf&type=view | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | year={{{2}}} | page={{{3}}} | format=PDF | series=''[[Пловни насоки]] (Sailing Directions)'' | title={{#switch: {{{1}}} |123=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 123:'' Југозападен брег на Африка |124=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 124:'' Источен брег на Јужна Америка |125=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 125:'' Западен брег на Јужна Америка |126=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 126:'' Пацифички Острови |127=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 127:'' Источен брег на Австралија и Нов Зеланд |131=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 131:'' Западен Медитеран |132=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 132:'' Источен Медитеран |141=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 141:'' Шкотска |142=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 142:'' Ирска и западниот брег на Англија |143=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 143:'' Западен брег на Европа и Северозападна Африка |145=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 145:'' Нова Шкотска и Св. Лаврентиј |146=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 146:'' Њуфаундленд, Лабрадор и Хадсоновиот Залив |147=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 147:'' Карипско Море (том I) |148=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 148:'' Карипско Море (том II) |153=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 153:'' Западен брег на Мексико и Средна Америка |154=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 154:'' Британска Колумбија |155=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 155:'' Источен брег на Русија |157=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 157:'' Брегови на Кореја и Кина |158=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 158:'' Јапонија (том I) |159=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 159:'' Јапонија (том II) |161=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 161:'' Јужнокинеско Море и Тајландски Залив |162=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 162:'' Филипински Острови |163=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 163:'' Борнео, Јава, Сулавеси и Мали Сундски Острови |164=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 164:'' Нова Гвинеја |171=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 171:'' Источна Африка и Јужен Индиски Океан |172=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 172:'' Црвено Море и Персиски Залив |173=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 173:'' Индија и Бенгалскиот Залив |174=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 174:'' Малачки Проток и Суматра |175=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 175:'' Северен, западен и јужен брег на Австралија |181=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 181:'' Гренланд и Исланд |182=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 182:'' Северен и западен брег на Норвешка |183=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 183:'' Северен брег на Русија |191=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 191:'' Ламанш (Англиски Канал) |192=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 192:'' Северно Море |193=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 193:'' Скагерак и Категат |194=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 194:'' Балтичко Море (јужен дел) |195=Пловни насоки (Enroute), ''Pub. 195:'' Финскиот и Ботнискиот Залив |200=Пловни насоки (Водич за планирање и Enroute), ''Pub. 200:'' Антарктик}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}}</includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> lg03ijng6omb83zld5icbc07l4j1aw8 5579304 5579303 2026-06-20T11:16:25Z Andrew012p 85224 5579304 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1}}} |{{#switch: {{{1}}} |0 ={{cite book | url=https://msi.nga.mil/Publications/SDEnroute | title=Граници на пловни насоки, ''Pubs. 120–200'' | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | ref={{harvid|NGA|{{{2}}}}} | year = {{{2}}} }} |123|124|125|126|127|131|132|141|142|143|145|146|147|148 |151|154|155|157|158|159|161|162|163|164|171|172|173|174 |175|181|182|183|191|192|193|194|195|200 = {{cite book | url=https://msi.nga.mil/api/publications/download?key=16694491/SFH00000/Pub{{{1}}}bk.pdf&type=view | publisher=[[Национална агенција за геопросторно разузнавање|Национална агенција за геопросторно разузнавање на САД]] | year={{{2}}} | page={{{3}}} | format=PDF | series=''[[Пловни насоки]]'' | title={{#switch: {{{1}}} |123=Пловни насоки, ''Pub. 123:'' Југозападен брег на Африка |124=Пловни насоки, ''Pub. 124:'' Источен брег на Јужна Америка |125=Пловни насоки, ''Pub. 125:'' Западен брег на Јужна Америка |126=Пловни насоки, ''Pub. 126:'' Пацифички Острови |127=Пловни насоки, ''Pub. 127:'' Источен брег на Австралија и Нов Зеланд |131=Пловни насоки, ''Pub. 131:'' Западен Медитеран |132=Пловни насоки, ''Pub. 132:'' Источен Медитеран |141=Пловни насоки, ''Pub. 141:'' Шкотска |142=Пловни насоки, ''Pub. 142:'' Ирска и западниот брег на Англија |143=Пловни насоки, ''Pub. 143:'' Западен брег на Европа и Северозападна Африка |145=Пловни насоки, ''Pub. 145:'' Нова Шкотска и Св. Лаврентиј |146=Пловни насоки, ''Pub. 146:'' Њуфаундленд, Лабрадор и Хадсоновиот Залив |147=Пловни насоки, ''Pub. 147:'' Карипско Море (том I) |148=Пловни насоки, ''Pub. 148:'' Карипско Море (том II) |153=Пловни насоки, ''Pub. 153:'' Западен брег на Мексико и Средна Америка |154=Пловни насоки, ''Pub. 154:'' Британска Колумбија |155=Пловни насоки, ''Pub. 155:'' Источен брег на Русија |157=Пловни насоки, ''Pub. 157:'' Брегови на Кореја и Кина |158=Пловни насоки, ''Pub. 158:'' Јапонија (том I) |159=Пловни насоки, ''Pub. 159:'' Јапонија (том II) |161=Пловни насоки, ''Pub. 161:'' Јужнокинеско Море и Тајландски Залив |162=Пловни насоки, ''Pub. 162:'' Филипински Острови |163=Пловни насоки, ''Pub. 163:'' Борнео, Јава, Сулавеси и Мали Сундски Острови |164=Пловни насоки, ''Pub. 164:'' Нова Гвинеја |171=Пловни насоки, ''Pub. 171:'' Источна Африка и Јужен Индиски Океан |172=Пловни насоки, ''Pub. 172:'' Црвено Море и Персиски Залив |173=Пловни насоки, ''Pub. 173:'' Индија и Бенгалскиот Залив |174=Пловни насоки, ''Pub. 174:'' Малачки Проток и Суматра |175=Пловни насоки, ''Pub. 175:'' Северен, западен и јужен брег на Австралија |181=Пловни насоки, ''Pub. 181:'' Гренланд и Исланд |182=Пловни насоки, ''Pub. 182:'' Северен и западен брег на Норвешка |183=Пловни насоки, ''Pub. 183:'' Северен брег на Русија |191=Пловни насоки, ''Pub. 191:'' Ламанш |192=Пловни насоки, ''Pub. 192:'' Северно Море |193=Пловни насоки, ''Pub. 193:'' Скагерак и Категат |194=Пловни насоки, ''Pub. 194:'' Балтичко Море (јужен дел) |195=Пловни насоки, ''Pub. 195:'' Финскиот и Ботнискиот Залив |200=Пловни насоки (Водич за планирање), ''Pub. 200:'' Антарктик}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}} |{{citation error|оваа вредност сѐ уште не е поддржана|cite enroute}}}}</includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> so047qhurdh2abzko9wbfljs0rwsl8c Васа Капчева 0 1397951 5579310 2026-06-20T11:27:07Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579310 wikitext text/x-wiki '''Васа Симон Капчева''' ({{Роден на|10|мај|1916|}} во {{роден во|Прилеп}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител е на [[Партизанска споменица 1941]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Таа била шивачка. За време на [[Втора светска војна|војната]] живеела во [[Прилеп]], но наскоро се прселила во [[Велес]]. Од мај 1941 учествувала во заднината на [[НОД]]. Како член на Комисијата за работа со жените при Месниот Комитет на [[КПЈ]] - Велес, таа ангажирано работела на формирањето на женски воспитни групи. Со групите собирала народна помош, а во својот дом чувала илегален материјал и илегалци. Во јуни 1941 година била избрана за член на [[КПЈ]]. Таа била една од организаторките на [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените од Велес]] (11.V.1942). Со убиството на нејзиниот сопруг, првоборецот [[Трајко Капчев]], таа се вратила во Прилеп, каде веднаш се поврзала со Партијата и наскоро била избрана за Член на Месниот Комитет на [[КПМ]] - Прилеп. Носител е на Партизанска споменица 1941 и повеќе други одликувања.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Капчева, Васа}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] kox3uav1nxj6sgo674scc8w0mva9fs6 Сентинелци 0 1397952 5579312 2026-06-20T11:41:06Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија народ |group = Сентинелци |population = до 500 лица |region1 = [[Индија]] |pop1 = |ref1 = |region2 = [[Андамански Острови]] |pop2 = |ref2 = |languages = [[Сентинелски јазик]] |religions = [[Анимизам]] |related = [[Јарава (народ)|Јарава]], [[Онге (народ)|Онге]] |footnotes = |image=Andam... 5579312 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ |group = Сентинелци |population = до 500 лица |region1 = [[Индија]] |pop1 = |ref1 = |region2 = [[Андамански Острови]] |pop2 = |ref2 = |languages = [[Сентинелски јазик]] |religions = [[Анимизам]] |related = [[Јарава (народ)|Јарава]], [[Онге (народ)|Онге]] |footnotes = |image=Andaman tribals fishing (c. 1870).jpg|regions=[[Северен Сентинел]], [[Индија]]}} '''Сентинелци''' — еден од домородните народи што живеат на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]]. Тие го населуваат островот [[Северен Сентинел]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на Голем Андаман. Сентинелците се познати по нивното решително противење на секаков обид за контакт со надворешни лица.<ref name="Wire22Nov">{{cite news|url=https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|title='Adventurist' American Killed by Protected Andaman Tribe on Island Off-Limits to Visitors|last=Wire Staff|date=22 ноември 2018|access-date=24 ноември 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122142019/https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|archive-date=22 ноември 2018|publisher=The wire|url-status=live}}</ref> Истражувањата на геномот укажуваат на тоа дека андаманските племиња се одвоиле од заедничкото стебло пред околу 30.000 години, но не постојат точни податоци за староста на сентинелското население, кое со илјадалетија немало никаков допир со други заедници. Сѐ уште не е познато дали Сентинелците умеат да создаваат оган, но е потврдено дека го користат; тие имаат развиено сложена постапка за чување на жар и тлеечки јаглен во глинени садови.<ref name="McGirk 1993">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|title=Islanders running out of isolation: Tim McGirk in the Andaman Islands reports on the fate of the Sentinelese|last=McGirk|first=Tim|date=10 јануари 1993|newspaper=The Independent|access-date=15 април 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208081833/http://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|archive-date=8 декември 2017|location=Лондон|url-status=live}}</ref> За сентинелскиот јазик речиси не постојат никакви податоци, што го прави еден од најмалку проучените јазици во светот. == Општ опис == Сентинелците се едно од најизолираните племиња во светот, познати по својата решителност во зачувувањето на независноста и суверенитетот над својот остров преку одбивање на какви било контакти со надворешниот свет. Обичајот на Сентинелците да се спротивставуваат на сите што не припаѓаат на нивното племе е забележан уште во дамнешни времиња, кога во близина на островите минувал поморскиот трговски пат меѓу [[Индија]], [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]] и [[Кина]]. Поради ваквиот став кон странците, тие остануваат најмалку асимилираното население на светот, со минимално генетско и културно влијание од остатокот на човештвото. Иако точниот број на Сентинелци е непознат, проценките се движат меѓу 40 и 500 лица. Индискиот попис од 2001 г. евидентира 39 лица (21 маж и 18 жени), но овој попис бил спроведен индиректно, преку набљудување на островот од море, и не бил во можност целосно да го опфати населението на островот со површина од 72 км². Исто така, останува непознато колкави загуби претрпело населението како последица на земјотресот и цунамито во 2004 г., иако е потврдено дека дел од Сентинелците ја преживеале катастрофата. Сентинелците, како и останатите домородци на Андаманските Острови, традиционално се вбројуваат во групата на негритоси — антрополошка група што опфаќа неколку меѓусебно неповрзани домородни народи во Југоисточна Азија, како [[Семанзи|Семанзите]] во [[Малезија]] и [[Аети|Аетите]] на [[Филипини|Филипините]]. Заеднички одлики на сите негритоси се релативно нискиот раст, темната кожа и косата со цврста текстура. Меѓутоа, Сентинелците се нешто повисоки од останатите андамански домородци. Општеството на Сентинелците е првобитно заедничко; тие живеат исклучиво од лов и собирање на диви плодови. Не постојат докази за какво било земјоделство. Единствено оружје што го користат е лакот, кој служи како за лов на диви свињи, така и за [[риболов]], бидејќи употребата на стапици и риболовни јадици не им е позната. Желките, морските крави и рибите ги ловат со мрежи и [[харпун]]и. Често се тврди дека Сентинелците не знаат како да создаваат [[оган]] и користат само оган настанат по природен пат (на пример, од удар на гром), но за ова нема сигурни докази. Како и да е, уште првите набљудувачи известувале за нивната практика да одржуваат оган во огништата во текот на целата ноќ; навечер огнови горат низ целиот остров. Металургијата им е непозната, како и изворите на суровини за неа. Меѓутоа, набљудувањата укажуваат на тоа дека Сентинелците инвентивно користат метални предмети што морето ги исфрла на брегот или кои биле оставени од посетители. Практично ништо не е познато за јазикот на Сентинелците. Се претпоставува дека тој припаѓа на семејството на [[Андамански јазици|андамански јазици]], но неговата блискост со останатите јазици од ова семејство останува енигма. == Сегашна состојба == Номинално, островот е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]], но во пракса, Сентинелците уживаат целосна автономија во внатрешните работи. Индиските власти го свеле мешањето на минимум, ограничувајќи се само на повремено набљудување од море и одржување на заштитна зона околу островот, каде што слетувањето или престојот во прибрежните води се строго забранети. На почетокот на 1990-тите години, месните власти во [[Порт Блер]] започнале програма за ограничен контакт со Сентинелците под надзор на Државната агенција за развој на домородните народи. Биле планирани серија „контактни експедиции“ при кои на брегот се оставале подароци, како кокосови ореви, со цел постепено да се навикне населението на присуство на надворешни лица и да се намали нивниот крајно непријателски став кон придојдените. Иако извесно време се чинело дека програмата дава резултати, таа била прекината кон крајот на 1990-тите години, откако неколку соработници на слични програми загинале за време на обидите за контакт со племето Јарава на соседните острови. Сентинелците и понатаму покажуваат отпор кон какви било посетители. Во 2006 г., тие убиле двајца рибари што незаконски ловеле ракови во близина на брегот, а со стрели го пречекале и [[Вртолет|вртолетот]] што долетал да ги земе телата. Овие тела никогаш не биле изнесени од островот. Во 2018 г., Сентинелците го убиле американскиот државјанин Џон Ален Чо, кој и покрај законските забрани, пристигнал на островот со намера да проповеда [[христијанство]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=j7BNwmVvk6g Video "SENTINELESE : World's Most Isolated Tribe"], includes clips of friendly contact by the Anthropological Survey of India as well as another clip of National Geographic crew's attempt at contact being rebuffed by the Sentinelese * [https://www.downtoearth.org.in/interviews/environment/-leave-the-sentinelese-alone--61317 "Leave the Sentinelese alone"], an interview with the T N Pandit of Anthropological Survey of India * [http://www.probashionline.com/madhumala-chattopadhyay-first-friendly-contact-with-the-sentinelese-jarawa-andamans/ Madhumala Chattopadhyay: An Anthropologist's Moment of Truth], discusses first friendly contact with Sentinelese * {{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/campaigns/uncontactedtribes/mostisolated|title=The most isolated tribe in the world?|work=Uncontacted tribes|publisher=Survival International}} * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/12/theobserver.worldnews12|title=Survival comes first for the last Stone Age tribe world|last=McDougall|first=Dan|date=11 February 2006|newspaper=The Guardian|access-date=1 August 2015}} [[Категорија:Неконтактирани народи]] [[Категорија:Староседелски народи]] [[Категорија:Народи во Индија]] e1xph2ivlp4nxjm8jk40dtksgbjqo79 5579314 5579312 2026-06-20T11:42:51Z Andrew012p 85224 5579314 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ |group = Сентинелци |population = до 500 лица |region1 = [[Индија]] |pop1 = |ref1 = |region2 = [[Андамански Острови]] |pop2 = |ref2 = |languages = [[Сентинелски јазик]] |religions = [[Анимизам]] |related = [[Џарава (народ)|Јарава]], [[Онге (народ)|Онге]] |footnotes = |image=Andaman tribals fishing (c. 1870).jpg|regions=[[Северен Сентинел]], [[Индија]]}} '''Сентинелци''' — еден од домородните народи што живеат на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]]. Тие го населуваат островот [[Северен Сентинел]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на Голем Андаман. Сентинелците се познати по нивното решително противење на секаков обид за контакт со надворешни лица.<ref name="Wire22Nov">{{cite news|url=https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|title='Adventurist' American Killed by Protected Andaman Tribe on Island Off-Limits to Visitors|last=Wire Staff|date=22 ноември 2018|access-date=24 ноември 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122142019/https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|archive-date=22 ноември 2018|publisher=The wire|url-status=live}}</ref> Истражувањата на геномот укажуваат на тоа дека андаманските племиња се одвоиле од заедничкото стебло пред околу 30.000 години, но не постојат точни податоци за староста на сентинелското население, кое со илјадалетија немало никаков допир со други заедници. Сѐ уште не е познато дали Сентинелците умеат да создаваат оган, но е потврдено дека го користат; тие имаат развиено сложена постапка за чување на жар и тлеечки јаглен во глинени садови.<ref name="McGirk 1993">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|title=Islanders running out of isolation: Tim McGirk in the Andaman Islands reports on the fate of the Sentinelese|last=McGirk|first=Tim|date=10 јануари 1993|newspaper=The Independent|access-date=15 април 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208081833/http://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|archive-date=8 декември 2017|location=Лондон|url-status=live}}</ref> За сентинелскиот јазик речиси не постојат никакви податоци, што го прави еден од најмалку проучените јазици во светот. == Општ опис == Сентинелците се едно од најизолираните племиња во светот, познати по својата решителност во зачувувањето на независноста и суверенитетот над својот остров преку одбивање на какви било контакти со надворешниот свет. Обичајот на Сентинелците да се спротивставуваат на сите што не припаѓаат на нивното племе е забележан уште во дамнешни времиња, кога во близина на островите минувал поморскиот трговски пат меѓу [[Индија]], [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]] и [[Кина]]. Поради ваквиот став кон странците, тие остануваат најмалку асимилираното население на светот, со минимално генетско и културно влијание од остатокот на човештвото. Иако точниот број на Сентинелци е непознат, проценките се движат меѓу 40 и 500 лица. Индискиот попис од 2001 г. евидентира 39 лица (21 маж и 18 жени), но овој попис бил спроведен индиректно, преку набљудување на островот од море, и не бил во можност целосно да го опфати населението на островот со површина од 72 км². Исто така, останува непознато колкави загуби претрпело населението како последица на земјотресот и цунамито во 2004 г., иако е потврдено дека дел од Сентинелците ја преживеале катастрофата. Сентинелците, како и останатите домородци на Андаманските Острови, традиционално се вбројуваат во групата на негритоси — антрополошка група што опфаќа неколку меѓусебно неповрзани домородни народи во Југоисточна Азија, како [[Семанзи|Семанзите]] во [[Малезија]] и [[Аети|Аетите]] на [[Филипини|Филипините]]. Заеднички одлики на сите негритоси се релативно нискиот раст, темната кожа и косата со цврста текстура. Меѓутоа, Сентинелците се нешто повисоки од останатите андамански домородци. Општеството на Сентинелците е првобитно заедничко; тие живеат исклучиво од лов и собирање на диви плодови. Не постојат докази за какво било земјоделство. Единствено оружје што го користат е лакот, кој служи како за лов на диви свињи, така и за [[риболов]], бидејќи употребата на стапици и риболовни јадици не им е позната. Желките, морските крави и рибите ги ловат со мрежи и [[харпун]]и. Често се тврди дека Сентинелците не знаат како да создаваат [[оган]] и користат само оган настанат по природен пат (на пример, од удар на гром), но за ова нема сигурни докази. Како и да е, уште првите набљудувачи известувале за нивната практика да одржуваат оган во огништата во текот на целата ноќ; навечер огнови горат низ целиот остров. Металургијата им е непозната, како и изворите на суровини за неа. Меѓутоа, набљудувањата укажуваат на тоа дека Сентинелците инвентивно користат метални предмети што морето ги исфрла на брегот или кои биле оставени од посетители. Практично ништо не е познато за јазикот на Сентинелците. Се претпоставува дека тој припаѓа на семејството на [[Андамански јазици|андамански јазици]], но неговата блискост со останатите јазици од ова семејство останува енигма. == Сегашна состојба == Номинално, островот е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]], но во пракса, Сентинелците уживаат целосна автономија во внатрешните работи. Индиските власти го свеле мешањето на минимум, ограничувајќи се само на повремено набљудување од море и одржување на заштитна зона околу островот, каде што слетувањето или престојот во прибрежните води се строго забранети. На почетокот на 1990-тите години, месните власти во [[Порт Блер]] започнале програма за ограничен контакт со Сентинелците под надзор на Државната агенција за развој на домородните народи. Биле планирани серија „контактни експедиции“ при кои на брегот се оставале подароци, како кокосови ореви, со цел постепено да се навикне населението на присуство на надворешни лица и да се намали нивниот крајно непријателски став кон придојдените. Иако извесно време се чинело дека програмата дава резултати, таа била прекината кон крајот на 1990-тите години, откако неколку соработници на слични програми загинале за време на обидите за контакт со племето Џарава на соседните острови. Сентинелците и понатаму покажуваат отпор кон какви било посетители. Во 2006 г., тие убиле двајца рибари што незаконски ловеле ракови во близина на брегот, а со стрели го пречекале и [[Вртолет|вртолетот]] што долетал да ги земе телата. Овие тела никогаш не биле изнесени од островот. Во 2018 г., Сентинелците го убиле американскиот државјанин Џон Ален Чо, кој и покрај законските забрани, пристигнал на островот со намера да проповеда [[христијанство]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=j7BNwmVvk6g Video "SENTINELESE : World's Most Isolated Tribe"], includes clips of friendly contact by the Anthropological Survey of India as well as another clip of National Geographic crew's attempt at contact being rebuffed by the Sentinelese * [https://www.downtoearth.org.in/interviews/environment/-leave-the-sentinelese-alone--61317 "Leave the Sentinelese alone"], an interview with the T N Pandit of Anthropological Survey of India * [http://www.probashionline.com/madhumala-chattopadhyay-first-friendly-contact-with-the-sentinelese-jarawa-andamans/ Madhumala Chattopadhyay: An Anthropologist's Moment of Truth], discusses first friendly contact with Sentinelese * {{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/campaigns/uncontactedtribes/mostisolated|title=The most isolated tribe in the world?|work=Uncontacted tribes|publisher=Survival International}} * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/12/theobserver.worldnews12|title=Survival comes first for the last Stone Age tribe world|last=McDougall|first=Dan|date=11 February 2006|newspaper=The Guardian|access-date=1 August 2015}} [[Категорија:Неконтактирани народи]] [[Категорија:Староседелски народи]] [[Категорија:Народи во Индија]] hr5ygfyhq09qgpysaayx25x61rqj9mm 5579315 5579314 2026-06-20T11:43:04Z Andrew012p 85224 5579315 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ |group = Сентинелци |population = до 500 лица |region1 = [[Индија]] |pop1 = |ref1 = |region2 = [[Андамански Острови]] |pop2 = |ref2 = |languages = [[Сентинелски јазик]] |religions = [[Анимизам]] |related = [[Џарава (народ)|Џарава]], [[Онге (народ)|Онге]] |footnotes = |image=Andaman tribals fishing (c. 1870).jpg|regions=[[Северен Сентинел]], [[Индија]]}} '''Сентинелци''' — еден од домородните народи што живеат на [[Андамански Острови|Андаманските Острови]] во [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]]. Тие го населуваат островот [[Северен Сентинел]], кој се наоѓа западно од јужниот дел на Голем Андаман. Сентинелците се познати по нивното решително противење на секаков обид за контакт со надворешни лица.<ref name="Wire22Nov">{{cite news|url=https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|title='Adventurist' American Killed by Protected Andaman Tribe on Island Off-Limits to Visitors|last=Wire Staff|date=22 ноември 2018|access-date=24 ноември 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122142019/https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|archive-date=22 ноември 2018|publisher=The wire|url-status=live}}</ref> Истражувањата на геномот укажуваат на тоа дека андаманските племиња се одвоиле од заедничкото стебло пред околу 30.000 години, но не постојат точни податоци за староста на сентинелското население, кое со илјадалетија немало никаков допир со други заедници. Сѐ уште не е познато дали Сентинелците умеат да создаваат оган, но е потврдено дека го користат; тие имаат развиено сложена постапка за чување на жар и тлеечки јаглен во глинени садови.<ref name="McGirk 1993">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|title=Islanders running out of isolation: Tim McGirk in the Andaman Islands reports on the fate of the Sentinelese|last=McGirk|first=Tim|date=10 јануари 1993|newspaper=The Independent|access-date=15 април 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208081833/http://www.independent.co.uk/news/world/islanders-running-out-of-isolation-tim-mcgirk-in-the-andaman-islands-reports-on-the-fate-of-the-1477566.html|archive-date=8 декември 2017|location=Лондон|url-status=live}}</ref> За сентинелскиот јазик речиси не постојат никакви податоци, што го прави еден од најмалку проучените јазици во светот. == Општ опис == Сентинелците се едно од најизолираните племиња во светот, познати по својата решителност во зачувувањето на независноста и суверенитетот над својот остров преку одбивање на какви било контакти со надворешниот свет. Обичајот на Сентинелците да се спротивставуваат на сите што не припаѓаат на нивното племе е забележан уште во дамнешни времиња, кога во близина на островите минувал поморскиот трговски пат меѓу [[Индија]], [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]] и [[Кина]]. Поради ваквиот став кон странците, тие остануваат најмалку асимилираното население на светот, со минимално генетско и културно влијание од остатокот на човештвото. Иако точниот број на Сентинелци е непознат, проценките се движат меѓу 40 и 500 лица. Индискиот попис од 2001 г. евидентира 39 лица (21 маж и 18 жени), но овој попис бил спроведен индиректно, преку набљудување на островот од море, и не бил во можност целосно да го опфати населението на островот со површина од 72 км². Исто така, останува непознато колкави загуби претрпело населението како последица на земјотресот и цунамито во 2004 г., иако е потврдено дека дел од Сентинелците ја преживеале катастрофата. Сентинелците, како и останатите домородци на Андаманските Острови, традиционално се вбројуваат во групата на негритоси — антрополошка група што опфаќа неколку меѓусебно неповрзани домородни народи во Југоисточна Азија, како [[Семанзи|Семанзите]] во [[Малезија]] и [[Аети|Аетите]] на [[Филипини|Филипините]]. Заеднички одлики на сите негритоси се релативно нискиот раст, темната кожа и косата со цврста текстура. Меѓутоа, Сентинелците се нешто повисоки од останатите андамански домородци. Општеството на Сентинелците е првобитно заедничко; тие живеат исклучиво од лов и собирање на диви плодови. Не постојат докази за какво било земјоделство. Единствено оружје што го користат е лакот, кој служи како за лов на диви свињи, така и за [[риболов]], бидејќи употребата на стапици и риболовни јадици не им е позната. Желките, морските крави и рибите ги ловат со мрежи и [[харпун]]и. Често се тврди дека Сентинелците не знаат како да создаваат [[оган]] и користат само оган настанат по природен пат (на пример, од удар на гром), но за ова нема сигурни докази. Како и да е, уште првите набљудувачи известувале за нивната практика да одржуваат оган во огништата во текот на целата ноќ; навечер огнови горат низ целиот остров. Металургијата им е непозната, како и изворите на суровини за неа. Меѓутоа, набљудувањата укажуваат на тоа дека Сентинелците инвентивно користат метални предмети што морето ги исфрла на брегот или кои биле оставени од посетители. Практично ништо не е познато за јазикот на Сентинелците. Се претпоставува дека тој припаѓа на семејството на [[Андамански јазици|андамански јазици]], но неговата блискост со останатите јазици од ова семејство останува енигма. == Сегашна состојба == Номинално, островот е дел од индиската сојузна територија [[Андамански и Никобарски Острови]], но во пракса, Сентинелците уживаат целосна автономија во внатрешните работи. Индиските власти го свеле мешањето на минимум, ограничувајќи се само на повремено набљудување од море и одржување на заштитна зона околу островот, каде што слетувањето или престојот во прибрежните води се строго забранети. На почетокот на 1990-тите години, месните власти во [[Порт Блер]] започнале програма за ограничен контакт со Сентинелците под надзор на Државната агенција за развој на домородните народи. Биле планирани серија „контактни експедиции“ при кои на брегот се оставале подароци, како кокосови ореви, со цел постепено да се навикне населението на присуство на надворешни лица и да се намали нивниот крајно непријателски став кон придојдените. Иако извесно време се чинело дека програмата дава резултати, таа била прекината кон крајот на 1990-тите години, откако неколку соработници на слични програми загинале за време на обидите за контакт со племето Џарава на соседните острови. Сентинелците и понатаму покажуваат отпор кон какви било посетители. Во 2006 г., тие убиле двајца рибари што незаконски ловеле ракови во близина на брегот, а со стрели го пречекале и [[Вртолет|вртолетот]] што долетал да ги земе телата. Овие тела никогаш не биле изнесени од островот. Во 2018 г., Сентинелците го убиле американскиот државјанин Џон Ален Чо, кој и покрај законските забрани, пристигнал на островот со намера да проповеда [[христијанство]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=j7BNwmVvk6g Video "SENTINELESE : World's Most Isolated Tribe"], includes clips of friendly contact by the Anthropological Survey of India as well as another clip of National Geographic crew's attempt at contact being rebuffed by the Sentinelese * [https://www.downtoearth.org.in/interviews/environment/-leave-the-sentinelese-alone--61317 "Leave the Sentinelese alone"], an interview with the T N Pandit of Anthropological Survey of India * [http://www.probashionline.com/madhumala-chattopadhyay-first-friendly-contact-with-the-sentinelese-jarawa-andamans/ Madhumala Chattopadhyay: An Anthropologist's Moment of Truth], discusses first friendly contact with Sentinelese * {{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/campaigns/uncontactedtribes/mostisolated|title=The most isolated tribe in the world?|work=Uncontacted tribes|publisher=Survival International}} * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/12/theobserver.worldnews12|title=Survival comes first for the last Stone Age tribe world|last=McDougall|first=Dan|date=11 February 2006|newspaper=The Guardian|access-date=1 August 2015}} [[Категорија:Неконтактирани народи]] [[Категорија:Староседелски народи]] [[Категорија:Народи во Индија]] 9sjicxp5i18y1ewid31ge1jz2a1i9ps Разговор:Сентинелци 1 1397953 5579313 2026-06-20T11:41:16Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5579313 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Вера Карабичанка 0 1397954 5579316 2026-06-20T11:49:09Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579316 wikitext text/x-wiki '''Вера Карабичанка''' ( во {{роден во|Куманово}} — {{Починат на|||1944}} во {{починат во|Скопје}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Таа била монополска работничка. Учествувала во заднината на [[НОД]] од 1941 година како член на младинска восnитна rрупа, а наскоро станала и член на [[СКОЈ]]. Собирала народна помош и учествувала во саботажните акции на комунистите во монополот. Во август 1944 заминала на слободната територија на [[Козјак (Козјачија)|Козјак]], при Командата на место [[Жегљане]] со желба да стапи во некоја од единиците на НОВ и ПОМ, но била доделена за работа во заднината. Организирала пионерски организации, [[Народноослободителен младински сојуз на Македонија|НОМСМ]] и [[Антифашистички фронт на жените|АФЖ]] во некои села на Козјак.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Карабичанка, Вера}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] tfv7vlkeopqevkxkypcrce2uwrd6tat Марија Карадакова 0 1397955 5579319 2026-06-20T11:54:47Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579319 wikitext text/x-wiki '''Марија Карадакова''' ({{Роден на|||1888|}} во {{роден во|Неготино}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Учествувала во заднината на [[НОД]] во [[Неготино]]. Во нејзиниот дом престојувале илегалци, се одржувале илегални состаноци на Месниот Комитет и скоевски групи. Била ползувана како врска и пренесувала илегален материјал.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Карадакова, Марија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] hduovee6jsui1yqsy5pfvlm0yymb13d Петкана Карадакоска 0 1397956 5579321 2026-06-20T11:58:12Z Forbidden History 89259 Основна страна 5579321 wikitext text/x-wiki '''Петкана Карадакоска''' ({{Роден на|||1915|}} во {{роден во|Збажди}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1099}}</ref> == Животопис == Учествувала во [[НОД]] од летото 1943 година. Чувала илегалци, болни и ранети борци. Собирала оружје и муниција, плетела чорапи. Од есента 1944 година станала член на [[Антифашистички фронт на жените|АФЖ]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Карадакоска, Петкана}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] qumys2yg6u85eixf6gnzfpfgpdxburu