Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 886 5610276 5597801 2026-08-16T18:48:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610276 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Colour_18-col_PT_with_labels.png|мини|384x384пкс|Периоден систем на хемиски елементи што ги прикажува најчесто или почесто именуваните групи на елементи (во периодичните табели) и традиционалната линија на поделба помеѓу металите и неметалите. [[Блок (периоден систем)|F-блокот]] всушност се вклопува помеѓу [[Земноалкален метал|групите 2]] и [[Група 3 на периодниот систем|3]]; обично се прикажува во подножјето на масата за да заштеди хоризонтален простор]] '''Периоден систем,''' познат и како '''Периоден систем на елементите''' — подредено распоредување на [[Хемиски елемент|хемиските елементи]] во редови („[[Периода (периоден систем)|периоди]]“) и колони („[[Група (периоден систем)|групи]]“). Системот претставува [[Културна икона|икона]] на [[хемија]]та и е широко користен во [[физика]]та и другите науки. Периодниот систем е приказ на периодичниот закон, кој вели дека кога елементите се подредени според нивниот [[атомски број]], евидентно е приближно повторување на нивните својства. Табелата е поделена на четири приближно правоаголни области наречени [[Блок (периоден систем)|блокови]]. Елементите од истата група имаат тенденција да покажуваат слични хемиски карактеристики. Вертикалните, хоризонталните и дијагоналните положби го карактеризираат периодниот систем. [[Метал]]ичниот карактер се зголемува одејќи надолу по група и од десно кон лево низ период. [[Неметал]]ните знаци се зголемуваат од долу лево на периодниот систем кон горе десно. Првиот периоден систем кој станал општо прифатен бил оној на рускиот хемичар [[Дмитриј Менделеев]] во [[1869]] година; тој го формулирал периодниот закон како зависност на хемиските својства од [[Атомска маса|атомската маса]]. Бидејќи тогаш не биле познати сите елементи, постоеле празнини во неговиот периодичен систем, а Менделеев успешно го користел периодичниот закон за да предвиди некои својства на некои од елементите кои недостасуваат. Периодниот закон бил признат како основно откритие кон крајот на [[19 век]]. Тој бил објаснет на почетокот на [[20 век]], со откривањето на [[Атомски број|атомските броеви]] и поврзаната пионерска работа во [[Квантна механика|квантната механика]], и двете идеи служат за осветлување на внатрешната структура на атомот. Препознатливиот современ облик на табелата бил постигнат во 1945 година со откритието на [[Глен Т. Сиборг]] дека [[актиноиди]]те се всушност елементи од f-блокот, а не d-блокот. Периодниот систем и Периодниот закон денес се централен и незаменлив дел од современата хемија. Периодниот систем продолжува да се развива со напредокот на науката. Во природата постојат единствено елементи до атомскиот број 94; за да се оди понатаму, било неопходно да се [[Вештачки елемент|синтетизираат]] нови елементи во лабораторијата. До 2010 година, првите 118 елементи станале познати, со што биле комплетирани првите седум редови од табелата;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/|title=Periodic Table of Elements|work=IUPAC {{!}} International Union of Pure and Applied Chemistry|language=en-US|accessdate=11 May 2024}}</ref> сепак, сè уште е потребна хемиска карактеризација за најтешките елементи да потврдат дека нивните својства одговараат на нивните местоположби. Новите откритија ќе ја прошират табелата надвор од овие седум редови, иако сè уште не е познато уште колку елементи се можни; освен тоа, теоретските пресметки сугерираат дека овој непознат регион нема да ги следи моделите на познатиот дел од табелата. Продолжува и одредена научна расправа за тоа дали некои елементи се правилно поставени во денешната табела. Постојат многу алтернативни претстави на периодниот закон, и постои одредена расправа за тоа дали постои оптимална форма на периодниот систем. [[Податотека:Periodic trends mk.svg|десно|мини|400п|Некои од законите во периодниот систем.]] == Структура == {{Периоден систем}} [[Податотека:Atomic-orbital-clouds_spdf_m0.png|мини|3D прикази на некои [[Атомска орбитала|атомски орбитали]] слични на водород кои покажуваат густина и фаза на веројатност (g орбитали и повисоки не се прикажани)]] Секој хемиски елемент има единствен [[атомски број]] (''Z'' {{--}} за „Zahl“, германски за „број“) што го претставува бројот на [[протон]]и во неговото [[Атомско јадро|јадро]]. Затоа, секој посебен атомски број одговара на класа на атом: овие класи се нарекуваат [[хемиски елемент]]и. Хемиските елементи се она што периодниот систем го класифицира и организира. [[Водород]]от е елемент со атомски број 1; [[хелиум]], атомски број 2; [[литиум]], атомски број 3; и така натаму. Секое од овие имиња може дополнително да се скрати со [[хемиски симбол]] со една или две букви; оние за водород, хелиум и литиум се соодветно H, He и Li. Неутроните не влијаат на хемискиот идентитет на атомот, но влијаат на неговата тежина. Атомите со ист број на протони, но различен број на неутрони се нарекуваат [[изотоп]]и на ист хемиски елемент. Природните елементи обично се јавуваат како смеси на различни изотопи; бидејќи секој изотоп обично се јавува со карактеристична застапеност, природните елементи имаат добро дефинирани [[Атомска тежина|атомски тежини]], дефинирани како просечна маса на природно настанатиот атом на тој елемент.<ref name="ciaaw">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm|title=Standard Atomic Weights|date=2019|work=Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155924/https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm|archive-date=8 August 2020|accessdate=7 February 2021}}</ref> Сите елементи имаат повеќе [[изотоп]]и, варијанти со ист број на протони, но различен број на [[неутрон]]и. На пример, [[јаглерод]]от поседува три [[Јаглеродни изотопи|природни изотопи]]: сите негови [[атом]]и имаат шест протони, а поголемиот број имаат и шест неутрони, но околу еден процент има седум неутрони, а многу мал дел има осум неутрони. Изотопите никогаш не се одвојуваат во периодниот систем; тие секогаш се групирани заедно под еден елемент. Кога е прикажана атомската маса, тоа е обично пондериран просек на природни изотопи; но доколку нема природни изотопи во значителни количини, масата на најстабилниот изотоп обично се појавува, најчесто во загради. Во стандардниот периоден систем, елементите се наведени по редослед на зголемување на атомскиот број. Нов ред ([[Периода (периоден систем)|''периода'']]) започнува кога нова [[електронска обвивка]] го има својот прв [[електрон]]. Колоните ([[Група (периоден систем)|''групите'']]) се одредуваат со [[Електронска конфигурација|електронската конфигурација]] на атомот; елементите со ист број на електрони во одредена подобвивка спаѓаат во истите колони (на пр. [[кислород]]от, [[сулфур]]от и [[селен]]от се во иста колона бидејќи сите имаат четири електрони во најоддалечената p-подобвивка). Елементите со слични хемиски својства генерално спаѓаат во иста група во периодниот систем, иако во f-блокот и до одреден степен во d-блокот, елементите во истиот период имаат тенденција да имаат слични својства. Така, релативно е лесно да се предвидат хемиските својства на елементот доколку се знаат својствата на елементите околу него. Денес се познати 118 елементи, од кои за првите 94 е познато дека се случуваат природно на Земјата. {{Efn|Прашањето за тоа колку природни елементи има е доста комплицирано и не е целосно решено. Најтешкиот елемент што се јавува во големи количини на Земјата е елементот 92, [[ураниум]]. Сепак, ураниумот може да претрпи спонтано цепење во природата, а добиените неутрони можат да удрат други атоми на ураниум. Доколку дојде до заробување на неутрони, елементите 93 и 94, [[нептуниум]] и [[плутониум]] се формираат преку [[бета-распад]];<ref name=ThorntonBurdette/> тие се всушност почести од некои од најретките елементи во првите 92, како што се [[прометиум]], [[астатин]] и [[франциум]] (види [[Застапеност на хемиските елементи во Земјината кора]]). Теоретски, зафаќањето на неутроните на добиениот плутониум може да произведе уште повисоко нумерирани елементи, но количините би биле премали за да се набљудуваат<ref name=ThorntonBurdette/> Во раниот [[Сончев Систем]], елементите со пократко траење сè уште не се распаднале, и следствено, имало повеќе од 94 природни елементи. [[Кириум]]от (елемент 96) е најдолговечниот елемент надвор од првите 94, и веројатно сè уште се пренесува на Земјата преку [[Космичко зрачење|космички зрак]], но не е пронајден.<ref name=ThorntonBurdette>{{cite journal |last1=Thornton |first1=Brett F. |last2=Burdette |first2=Shawn C. |date=2019 |title=Neutron stardust and the elements of Earth |url=https://www.nature.com/articles/s41557-018-0190-9 |journal=Nature Chemistry |volume=11 |issue=1 |pages=4–10 |doi=10.1038/s41557-018-0190-9 |pmid=30552435 |bibcode=2019NatCh..11....4T |s2cid=54632815 |access-date=19 February 2022 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814111535/https://www.nature.com/articles/s41557-018-0190-9 |url-status=live }}</ref> Елементи до 99 ([[ајнштајниум]]) се забележани во Ѕвездата на Пржибилски.<ref name=gopka08>{{cite journal |last1=Gopka |first1=V.F. |last2=Yushchenko |first2=A.V. |last3=Yushchenko |first3=V.A. |last4=Panov |first4=I.V. |last5=Kim |first5=Ch. |date=15 May 2008 |title=Identification of absorption lines of short half-life actinides in the spectrum of Przybylski's star (HD 101065) |journal=Kinematics and Physics of Celestial Bodies |volume=24 |issue=2 |pages=89–98 |doi=10.3103/S0884591308020049 |bibcode = 2008KPCB...24...89G |s2cid=120526363 }}</ref> Елементи до 100 ([[фермиум]]) веројатно се случиле во [[Природен јадрен реактор|природниот јадрен реактор]] во [[Рудник Окло]], [[Габон]], но тие одамна се распаднале.<ref name="emsley">{{cite book |last=Emsley |first=John |date=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z guide to the elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4 |edition=New |publisher=Oxford University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-19-960563-7}}</ref> Дури и потешки елементи може да се произведат преку [[r-процес]]от преку [[супернова]] или [[спојување на неутронски ѕвезди]], но тоа не е потврдено. Не е јасно до каде би се протегале елементите над 100 и колку долго би траеле: пресметките сугерираат дека нуклиди со маса од околу 280 до 290 се формираат во r-процесот, но брзото [[бета-распаѓање]] до нуклиди кои трпат [[спонтано цепење]], така што 99,9% од произведениот елемент на еден месец.<ref>{{cite journal |last1=Panov |first1=I.V. |date=2017 |title=Formation of Superheavy Elements in Nature |journal=Physics of Atomic Nuclei |volume=81 |issue=1 |pages=57–65 |doi=10.1134/S1063778818010167|s2cid=125149409 }}</ref> Наместо тоа, доколку би биле доволно долготрајни, би можеле на сличен начин да бидат донесени на Земјата преку космичките зраци, но повторно не се пронајдени.<ref name=ThorntonBurdette/>}} Останатите 24, од [[америциум]] до [[оганесон]] (95-118), се јавуваат единствено кога се синтетизираат во лаборатории. Од 94 природни елементи, 83 се [[Првобитен нуклид|првобитни]], а 11 се јавуваат единствено во ланци на распаѓање на првобитните елементи. Неколку од вторите се толку ретки што не биле откриени во природата, но биле вештачки направени во лабораторија пред да се утврди дека сепак постојат во природата: [[технициум]] (елемент 43), [[прометиум]] (елемент 61), [[астат]]ин (елемент 85), [[нептуниум]] (елемент 93) и [[плутониум]] (елемент 94). Ниту еден елемент потежок од [[ајнштајниум]] (елемент 99) досега не бил забележан во макроскопски количини во неговата чиста форма, ниту пак [[астат]]ин; [[франциум]] (елемент 87) е фотографиран единствено во форма на [[светлина]] испуштена од микроскопски количини (300.000 атоми).<ref>{{Наведена книга|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|last=Silva|first=Robert J.|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5|editor-last=Morss|editor-first=L. R.|edition=3rd|location=Dordrecht|chapter=Fermium, Mendelevium, Nobelium and Lawrencium|ref=CITEREFHaire2006|editor-last2=Edelstein|editor-first2=N. M.|editor-last3=Fuger|editor-first3=J.}}</ref> Од 94 природни елементи, осумдесет имаат стабилен изотоп и уште еден ([[бизмут]]) има речиси [[стабилен изотоп]] (со [[Период на полураспад|полураспад]] од 2,01×10¹⁹, над милијарда пати поголема од [[Старост на вселената|староста на вселената]]).<ref name="Bi209alpha2">{{Наведено списание|last=Marcillac|first=Pierre de|last2=Noël Coron|last3=Gérard Dambier|last4=Jacques Leblanc|last5=Jean-Pierre Moalic|date=April 2003|title=Experimental detection of α-particles from the radioactive decay of natural bismuth|journal=Nature|volume=422|issue=6934|pages=876–878|bibcode=2003Natur.422..876D|doi=10.1038/nature01541|pmid=12712201}}</ref> {{Efn|Некои изотопи кои моментално се сметаат за стабилни, теоретски се очекува да бидат радиоактивни со екстремно долг полураспад: на пример, сите стабилни изотопи на елементите 62 ([[самариум]]), 63 ([[европиум]]) и сите елементи од 67 ([[холмиум]]) па наваму се очекува да подлежат на [[алфа]]декај. Сепак, предвидените полураспади се екстремно долги (на пр. [[Алфа-распад|алфа распаѓањето]] на ²⁰⁸Pb до основната состојба од ²⁰⁴Hg се очекува да има полураспад поголем од 10¹²⁰ години), а распаѓањата никогаш не биле забележани.<ref name="bellidecay">{{cite journal |last1=Belli |first1=P. |last2=Bernabei |first2=R. |last3=Danevich |first3=F. A. |last4=Incicchitti |first4=A. |last5=Tretyak |first5=V. I. |display-authors=3 |title=Experimental searches for rare alpha and beta decays |journal=European Physical Journal A |date=2019 |volume=55 |issue=8 |pages=140–1–140–7 |doi=10.1140/epja/i2019-12823-2 |issn=1434-601X |arxiv=1908.11458|bibcode=2019EPJA...55..140B |s2cid=201664098 }}</ref><ref name="Tretyak2002">{{Cite journal |last1=Tretyak |first1=V.I. |last2=Zdesenko |first2=Yu.G. |year=2002 |title=Tables of Double Beta Decay Data — An Update |journal=[[At. Data Nucl. Data Tables]] |volume=80 |issue=1 |pages=83–116 |doi=10.1006/adnd.2001.0873 |bibcode=2002ADNDT..80...83T }}</ref>}} Уште два, [[ториум]] и [[ураниум]], имаат изотопи кои се подложени на [[Радиоактивност|радиоактивно распаѓање]] со полураспад споредлив со староста на Земјата. Стабилните елементи заедно со [[бизмутот]], [[ториумот]] и [[ураниумот]] ги сочинуваат 83-те [[Првобитен нуклид|првобитни]] елементи кои преживеале од формирањето на Земјата. {{Efn|Полураспадот на најстабилниот изотоп на [[плутониум]] е доволно долг што треба да биде и исконски елемент. Студија од 1971 година тврдела дека открила исконски плутониум,<ref name="PU244">{{cite journal |first1=D. C. |last1=Hoffman |first2=F. O. |last2=Lawrence |first3=J. L. |last3=Mewherter |first4=F. M. |last4=Rourke |title=Detection of Plutonium-244 in Nature |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1971-11-19_234_5325/page/132 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=234 |pages= 132–134 |year=1971 |doi=10.1038/234132a0|bibcode = 1971Natur.234..132H |issue=5325|s2cid=4283169 }}</ref> но едно поново иследување од 2012 година не можело да го открие.<ref name="PRC">{{cite journal|last=Lachner|first=J.|display-authors=etal|date=2012|title=Attempt to detect primordial ²⁴⁴Pu on Earth|journal=Physical Review C|volume=85|issue=1|page=015801| doi=10.1103/PhysRevC.85.015801|bibcode=2012PhRvC..85a5801L}}</ref> Врз основа на неговата веројатна првична застапеност во [[Сончевиот Систем]], денешните експерименти од 2022 година се веројатно околу ред на големина подалеку од откривање на жив првобитен ²⁴⁴Pu.<ref>{{cite journal |last1=Wu |first1=Yang |last2=Dai |first2=Xiongxin |first3=Shan |last3=Xing |first4=Maoyi |last4=Luo |first5=Marcus |last5=Christl |first6=Hans-Arno |last6=Synal |first7=Shaochun |last7=Hou |date=2022 |title=Direct search for primordial ²⁴⁴Pu in Bayan Obo bastnaesite |url=http://www.ccspublishing.org.cn/article/doi/10.1016/j.cclet.2022.03.036?pageType=en |journal=Chinese Chemical Letters |volume=33 |issue=7 |pages=3522–3526 |doi=10.1016/j.cclet.2022.03.036 |s2cid=247443809 |access-date=29 January 2024}}</ref>}} Останатите единаесет природни елементи се распаѓаат доволно брзо, така што нивното континуирано појавување на траги првенствено зависи од постојаното регенерирање како меѓупроизводи од распаѓањето на ториумот и ураниумот. {{Efn|Ситни траги од плутониум, исто така, постојано се носат на Земјата преку космичките зраци.<ref name="WallnerFaestermann2015">{{cite journal |last1=Wallner |first1=A. |last2=Faestermann |first2=T. |last3=Feige |first3=J. |last4=Feldstein |first4=C. |last5=Knie |first5=K. |last6=Korschinek |first6=G. |last7=Kutschera |first7=W. |last8=Ofan |first8=A. |last9=Paul |first9=M. |last10=Quinto |first10=F. |last11=Rugel |first11=G. |last12=Steier |first12=P. |display-authors=6 |year=2015 |title=Abundance of live {{sup|244}}Pu in deep-sea reservoirs on Earth points to rarity of actinide nucleosynthesis |journal=Nature Communications |volume=6 |page=5956 |issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms6956|pmid=25601158 |pmc=4309418 |arxiv=1509.08054|bibcode=2015NatCo...6.5956W}}</ref>}} Сите 24 познати вештачки елементи се радиоактивни. === Имиња и броеви на групи === Според меѓународната конвенција за именување, групите се нумерирани од 1 до 18 од најлевата колона ([[алкални метали|алкалните метали]]) до најдесната колона ([[благородни гасови|благородните гасови]]). Групите од f-блокот се игнорираат при ова нумерирање.<ref name="IUPAC">{{Наведена книга|url=https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|last=Connelly|first=N. G.|last2=Damhus|first2=T.|last3=Hartshorn|first3=R. M.|last4=Hutton|first4=A. T.|publisher=RSC Publishing|year=2005|isbn=978-0-85404-438-2|page=51|access-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123034019/https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|archive-date=23 November 2018}}</ref> Групите може да се именуваат и според нивниот прв елемент, на пр. „''скандиумска група''“ за групата 3. Претходно, групите биле познати со [[римски бројки]]. Во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], по римските бројки следело или „А“ доколку групата била во блокот [[Блок (периоден систем)|s]] или [[Блок (периоден систем)|p]], или „Б“ доколку групата била во [[Блок (периоден систем)|блокот d]]. Користените римски бројки одговараат на последниот број од денешната конвенција за именување (на пр. [[Група 4 на периодниот систем|елементите од групата 4]] биле групата IVB, а [[Јаглеродна група|елементите од групата 14]] биле групата IVA). Во [[Европа]], буквите биле слични, освен што „А“ се користела за групите од 1 до 7, а „Б“ се користела за групите од 11 до 17. Дополнително, групите 8, 9 и 10 порано се третирале како една група со тројна големина, позната колективно во двете ознаки како група VIII. Во [[1988]] година, бил пуштен во употреба новиот систем за именување [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија|МСЧПХ]] (Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија) (1–18), а старите имиња на групите (I–VIII) останале застарени.<ref name="Fluck">{{Наведено списание|last=Fluck|first=E.|year=1988|title=New Notations in the Periodic Table|url=https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|journal=[[Pure and Applied Chemistry|Pure Appl. Chem.]]|volume=60|issue=3|pages=431–436|doi=10.1351/pac198860030431|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152951/https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|archive-date=25 March 2012|access-date=24 March 2012}}</ref> === Формулари за презентација=== {{Периоден систем (микро)}} Поради простор во табелата,<ref>{{Наведено списание|last=Pfeiffer|first=Paul|date=1920|title=Die Befruchtung der Chemie durch die Röntgenstrahlenphysik|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02448807|journal=Naturwissenschaften|language=de|volume=8|issue=50|pages=984–991|bibcode=1920NW......8..984P|doi=10.1007/BF02448807}}</ref> периодниот систем вообичаено се прикажува со отсечени елементи од f-блок и позиционирани како посебен дел под главното тело.<ref name="cartoon">{{Наведена книга|title=The Cartoon Guide to Chemistry|url=https://archive.org/details/cartoonguidetoch00gonirich|last=Gonick|first=First|last2=Criddle|first2=Craig|date=2005|publisher=Collins|isbn=0-06-093677-0|pages=[https://archive.org/details/cartoonguidetoch00gonirich/page/17 17]–65}}</ref> Ова го намалува бројот на колони со елементи од 32 на 18. Двете форми претставуваат ист периоден систем. Формата со f-блок вклучен во главното тело понекогаш се нарекува 32-колона или долга форма;<ref name="Thyssen">{{Наведена книга|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|last=Thyssen|first=P.|last2=Binnemans|first2=K.|date=2011|publisher=Elsevier|isbn=978-0-444-53590-0|editor-last=Gschneidner|editor-first=K. A. Jr.|volume=41|location=Amsterdam|pages=1–93|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|doi=10.1016/B978-0-444-53590-0.00001-7|editor-last2=Bünzli|editor-first2=J-C.G|editor-last3=Vecharsky|editor-first3=Bünzli}}</ref> формата со f-блок ја отсекува формата со 18 колони или средно долга форма.<ref name="Thyssen" /> Формата со 32 колони има предност што ги прикажува сите елементи во нивната правилна низа, но има недостаток бидејќи повеќе простор. Избраната форма е уреднички избор и не подразбира никаква промена на научното тврдење или изјава. На пример, кога се расправа за [[Група 3 на периодниот систем|составот на групата 3]], опциите може да се прикажат подеднакво (без предрасуди) во двете форми.<ref name="2015IUPAC">{{Наведена мрежна страница|url=https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|title=The constitution of group 3 of the periodic table|date=2015|publisher=IUPAC|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705053631/https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|archive-date=5 July 2016|accessdate=30 July 2016}}</ref> Периодични табели обично ги прикажуваат симболите на елементите; голем дел од нив, исто така, обезбедуваат дополнителни информации за елементите, или преку кодирање на бои или како податоци во ќелиите. Горната табела ги прикажува имињата и атомските броеви на елементите, како и нивните блокови, природни појави и стандардни атомски тежини. За краткотрајните елементи без стандардни атомски тежини, наместо тоа се користи [[Масен број|масениот број]] на најстабилниот познат [[изотоп]]. Други табели може да вклучуваат својства како што се состојба на материјата, точки на топење и вриење, густини, како и да обезбедат различни класификации на елементите. {{Efn|Како пример видете [https://www.sigmaaldrich.com/SG/en/product/aldrich/z543209 постер од периодичната табела што го продава Сигма-Олдрич.]}} === Електронска конфигурација === {{main|Електронска конфигурација}} Периодниот систем претставува графички опис на периодниот закон<ref name="Scerri17"/>, кој вели дека својствата и атомските структури на хемиските елементи се периодична функција од нивниот [[атомски број]].<ref>{{MerriamWebsterDictionary|periodic law}}</ref> Елементите се сместени во периодниот систем според нивните [[Електронска конфигурација|електронски конфигурации]],<ref name="Jensen2009">{{Наведено списание|last=Jensen|first=William B.|date=2009|title=Misapplying the Periodic Law|journal=Journal of Chemical Education|volume=86|issue=10|page=1186|bibcode=2009JChEd..86.1186J|doi=10.1021/ed086p1186|doi-access=free}}</ref> чии периодични повторувања ги објаснуваат трендовите во својствата низ периодниот систем.<ref name="FIII19">{{Наведена книга|url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html|title=The Feynman Lectures on Physics|last=Feynman|first=Richard|last2=Leighton|first2=Robert B.|last3=Sands|first3=Matthew|date=1964|publisher=Addison–Wesley|isbn=0-201-02115-3|volume=3|chapter=19. The Hydrogen Atom and The Periodic Table|access-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202245/https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html|archive-date=19 October 2021}}</ref> Електронот може да се смета дека населува [[атомска орбитала]], што ја карактеризира веројатноста дека може да се најде во кој било одреден регион околу атомот. Нивните енергии се квантизирани, што значи дека тие можат да земаат единствено дискретни вредности. Понатаму, електроните го почитуваат Паулиевото начело на исклучување: различни електрони секогаш мора да бидат во различни состојби. Ова овозможува класификација на можните состојби што електронот може да ги преземе во различни енергетски нивоа познати како обвивки или слоеви, поделени на поединечни подобвивки, од кои секоја содржи една или повеќе орбитали. Секоја орбитала може да содржи до два електрони: тие се разликуваат по количината позната како [[Спин (физика)|спин]], конвенционално означена како „горе“ или „долу“.<ref>Petrucci et al., p.&nbsp;323</ref>{{Efn|Строго кажано, не може да се нацрта орбитала таква што електронот е загарантирана да биде внатре во неа, но може да се нацрта за да се гарантира 90% веројатност за ова, на пример.<ref>Petrucci et al., p. 306</ref>}} Во ладен атом (еден во неговата основна состојба), електроните се распоредуваат на таков начин што вкупната енергија што ја имаат се минимизира со зазимање на достапните орбитали со најниска енергија.<ref>Petrucci et al., p. 322</ref> Единствено најоддалечените електрони (т.н. [[Валентен електрон|валентни електрони]]) имаат доволно енергија да се ослободат од јадрото и да учествуваат во хемиски реакции со други атоми. Другите се нарекуваат основни електрони.<ref>{{cite book |last1=Ball |first1=David W. |last2=Key |first2=Jessie A. |date=2011 |title=Introductory Chemistry |edition=1st Canadian |place=Vancouver, British Columbia |publisher=BC Campus (opentextbc.ca) |isbn=978-1-77420-003-2 |url=https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |access-date=15 August 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072718/https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |url-status=live |page=}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em; text-align:center;" ! style="text-align:right;" |ℓ = !0 !1 !2 !3 !4 !5 !6 ! rowspan="2" |Капацитет на обвивка (2''n''²)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html|title=Electron Configurations|date=6 May 2020|work=www.chem.fsu.edu|publisher=Florida State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506074340/https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html|archive-date=6 May 2022|accessdate=17 April 2022}}</ref> |- ! style="text-align:right;" |Орбитала !s !p !d !f !g !h !i |- !''n'' = 1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |1s | colspan="6" | |2 |- !''n'' = 2 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |2s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |2p | colspan="5" | |8 |- !''n'' = 3 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |3s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |3p | bgcolor="{{element color|d-block}}" |3d | colspan="4" | |18 |- !''n'' = 4 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |4s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |4p | bgcolor="{{element color|d-block}}" |4d | bgcolor="{{element color|f-block}}" |4f | colspan="3" | |32 |- !''n'' = 5 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |5s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |5p | bgcolor="{{element color|d-block}}" |5d | bgcolor="{{element color|f-block}}" |5f | bgcolor="{{element color|g-block}}" |5g | colspan="2" | |50 |- !''n'' = 6 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |6s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |6p | bgcolor="{{element color|d-block}}" |6d | bgcolor="{{element color|f-block}}" |6f | bgcolor="{{element color|g-block}}" |6g | bgcolor="{{element color|h-block}}" |6h | |72 |- !''n'' = 7 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |7s | bgcolor="{{element color|p-block}}" |7p | bgcolor="{{element color|d-block}}" |7d | bgcolor="{{element color|f-block}}" |7f | bgcolor="{{element color|g-block}}" |7g | bgcolor="{{element color|h-block}}" |7h | bgcolor="{{element color|i-block}}" |7i |98 |- !Капацитет на подобвивка (4ℓ+2) |2 |6 |10 |14 |18 |22 |26 | |} Познати се елементите со зафатени до првите седум обвивки. Првата обвивка содржи само една орбитала, сферична s-орбитала. Како што е во првата обвивка, таа се нарекува орбитала 1s. Таа може да собере до два електрони. Втората обвивка на сличен начин содржи орбитала 2s, а содржи и три орбитали 2p во форма на гира, и на тој начин може да пополни до осум електрони (2×1 + 2×3 = 8). Третата обвивка содржи една 3s-орбитала, три 3p-орбитали и пет 3d-орбитали и затоа има капацитет од 2×1 + 2×3 + 2×5 = 18. Четвртата обвивка содржи една 4s-орбитала, три 4p-орбитали, пет 4d-орбитали и седум 4f-орбитали, што доведува до капацитет од 2×1 + 2×3 + 2×5 + 2×7 = 32. Повисоките обвивки содржат повеќе видови орбитали кои го продолжуваат моделот, но таквите типови на орбитали не се пополнуваат во основните состојби на познатите елементи.<ref name="Goudsmit">{{Наведено списание|last=Goudsmit|first=S. A.|last2=Richards|first2=Paul I.|date=1964|title=The Order of Electron Shells in Ionized Atoms|url=https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|journal=Proc. Natl. Acad. Sci.|volume=51|issue=4|pages=664–671 (with correction on p&nbsp;906)|bibcode=1964PNAS...51..664G|doi=10.1073/pnas.51.4.664|pmc=300183|pmid=16591167|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010113455/https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|archive-date=10 October 2017|access-date=15 August 2021|doi-access=free}}</ref> Типовите на подобвивки се карактеризираат со [[Квантен број|квантни броеви]]. Четири броеви целосно ја опишуваат орбиталата во атомот: [[Главен квантен број|главниот квантен број]] ''n'', [[Орбитален квантен број|орбиталниот квантен број]] ℓ (орбиталниот тип), [[Магнетен квантен број|орбиталниот магнетен квантен број]] ''m'' _ℓ и [[Спинов квантен број|спиновиот магнетен квантен број]] ''m_s''. ==== Редослед на полнење на подобвивката ==== [[Податотека:Aufbau_Principle-en.svg|десно|мини|193x193пкс|Идеализиран редослед на полнење на подобвивка според Маделунговото правило]] Редоследот во кој се пополнуваат подобвивките е дадена во повеќето случаи со принципот Ауфбау, познат и како [[Маделунгово правило]] или [[Клечковско правило]] (по [[Ервин Маделунг]] и [[Всеволод Клечковски]] соодветно). Ова правило првпат било забележано од Маделунг, а Клечковски и подоцнежните автори му дале теоретско оправдување.<ref name="Jolly">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10|title=Modern Inorganic Chemistry|last=Jolly|first=William L.|date=1984|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-032760-2|edition=1st|pages=[https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 10–12]}}</ref><ref name="Ostrovsky">{{Наведено списание|last=Ostrovsky|first=V. N.|date=May 2001|title=What and How Physics Contributes to Understanding the Periodic Law|journal=Foundations of Chemistry|volume=3|issue=2|pages=145–181|doi=10.1023/A:1011476405933}}</ref><ref name="Ostrovsky1981">{{Наведено списание|last=Ostrovsky|first=V. N.|date=1981|title=Dynamic symmetry of atomic potential|url=|journal=Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics|volume=14|issue=23|pages=4425–4439|bibcode=1981JPhB...14.4425O|doi=10.1088/0022-3700/14/23/008}}</ref><ref name="Wong">{{Наведено списание|last=Wong|first=D. Pan|date=1979|title=Theoretical justification of Madelung's rule|journal=[[Journal of Chemical Education|J. Chem. Educ.]]|volume=56|issue=11|pages=714–718|bibcode=1979JChEd..56..714W|doi=10.1021/ed056p714}}</ref> Обвивките се преклопуваат во енергии, а [[Маделунгово правило|Маделунговото правило]] ја одредува низата на полнење според: : 1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 4s < 3d < 4p ≪ 5s < 4d < 5p ≪ 6s < 4f < 5d < 6p ≪ 7s < 5f < 6d < 7p ≪ ... Овде знакот ≪ значи „многу помалку од“ за разлика од < што значи единствено „помалку од“. Различно фразиран, електроните влегуваат во орбиталите по редослед на зголемување ''n'' + ℓ, и доколку се достапни две орбитали со иста вредност ''n'' + ℓ, најпрвин се зафаќа онаа со помала ''n''..<ref name="Goudsmit" /><ref name="Wong"/> Општо земено, орбиталите со иста вредност од ''n'' + ℓ се слични по енергија, но во случајот на s-орбиталите (со ℓ = 0), квантните ефекти ја зголемуваат нивната енергија приближувајќи до онаа на следната ''n'' + ℓ група. Оттука, периодниот систем обично се црта за да започне секој ред (често се нарекува точка) со пополнување на нова s-орбитала, што одговара на почетокот на нова обвивка.<ref name=Ostrovsky/><ref name=Ostrovsky1981/> Така, со исклучок на првиот ред, секоја должина на период се појавува двапати: : 2, 8, 8, 18, 18, 32, 32, ... Преклопувањата се приближуваат до точката каде што d-орбиталите влегуваат во сликата, и редоследот може малку да се помести со атомскиот број и атомскиот полнеж.<ref name="Jorgensen">{{Наведено списание|last=Jørgensen|first=Christian|date=1973|title=The Loose Connection between Electron Configuration and the Chemical Behavior of the Heavy Elements (Transuranics)|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=12|issue=1|pages=12–19|doi=10.1002/anie.197300121}}</ref> {{Efn|Откако ќе се отстранат два до четири електрони, орбиталите d и f обично стануваат пониски во енергија од оние s:<ref name="Jorgensen"/> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 3d < 4s < 4p ≪ 4d < 5s < 5p ≪ 4f < 5d < 6s < 6p ≪ 5f < 6d < 7s < 7p ≪ ... а во границата за екстремно високо наелектризирани јони, орбиталите едноставно го пополнуваат редот на зголемување ''n'' наместо тоа. Постои постепена транзиција помеѓу ограничувачките ситуации на високо наелектризираните јони (со зголемување на ''n'') и неутралните атоми ([[Маделунгово правило]]).<ref name="Goudsmit"/> Така, на пример, енергетскиот ред за 55-тиот електрон надвор од ксенонското јадро се одвива на следниов начин во изоелектронската серија на цезиум (55 електрони):<ref name=elyashevich/> :Cs⁰: 6s < 6p < 5d < 7s < 4f :Ba⁺: 6s < 5d < 6p < 7s < 4f :La²⁺: 5d < 4f < 6s < 6p < 7s :Ce³⁺: 4f < 5d < 6s < 6p < 7s и во изоелектронската серија на холмиум (67 електрони), Ho⁰ атом е [Xe]4f¹¹6s², но Er⁺ е [Xe]4f¹²6s¹, Tm²⁺ преку W⁷⁺ се [Xe]4f¹³, и од Re⁸⁺ понатаму конфигурацијата е [Cd]4f¹⁴5p⁵ следејќи го водородниот редослед.<ref name=rareearths/><ref>{{cite web |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/ASD/ie.pl?spectra=Ho-like&submit=Retrieve+Data&units=1&format=0&order=0&at_num_out=on&sp_name_out=on&ion_charge_out=on&el_name_out=on&seq_out=on&shells_out=on&level_out=on&ion_conf_out=on&e_out=0&unc_out=on&biblio=on |title=NIST Atomic Spectra Database: Ionization Energies Data: All Ho-like |author=NIST |date=2023 |website=nist.gov |publisher=NIST |access-date=5 January 2024 |quote=}}</ref> : Исто така, редоследот на орбиталите помеѓу секоја ≪ некако се менува во текот на секој период. На пример, подредувањето во аргон и калиум е 3p ≪ 4s < 4p ≪ 3d; со калциум стана 3p ≪ 4s < 3d < 4p; од скандиум до бакар е 3p ≪ 3d < 4s < 4p; а од цинк до криптон е 3p < 3d ≪ 4s < 4p<ref name=Cao>{{cite journal |last1=Cao |first1=Changsu |last2=Vernon |first2=René E. |first3=W. H. Eugen |last3=Schwarz |first4=Jun |last4=Li |date=6 January 2021 |title=Understanding Periodic and Non-periodic Chemistry in Periodic Tables |journal=Frontiers in Chemistry |volume=8 |issue=813 |page=813 |doi=10.3389/fchem.2020.00813 |pmid=33490030 |pmc=7818537 |bibcode=2021FrCh....8..813S |doi-access=free }}</ref> додека d-орбиталите паѓаат во јадрото на галиумот.<ref>{{cite journal |last1=Tossell |first1=J.A. |date=1 November 1977 |title=Theoretical studies of valence orbital binding energies in solid zinc sulfide, zinc oxide, and zinc fluoride |journal=Inorganic Chemistry |volume=16 |issue=11 |pages=2944–2949 |doi=10.1021/ic50177a056}}</ref><ref name=KW/> Така, длабоко закопаните јадра во тешки атоми се приближуваат до водородниот ред: околу осмиумот (''Z'' {{=}} 76) 4f паѓа под 5p, а околу бизмутот (''Z'' {{=}} 83) 4f паѓа и под 5s.<ref name=rareearths/>}} Почнувајќи од наједноставниот атом, ова овозможува да се изгради периодниот систем еден по еден по редослед на атомски број, со разгледување на случаите на единечни атоми. Во [[водород]]от, постои само еден електрон, кој мора да оди во орбиталата 1 со најниска енергија. Оваа [[електронска конфигурација]] е напишана 1s¹, каде што надредениот знак го означува бројот на електрони во подобвивката. [[Хелиум]]от додава втор електрон, кој исто така оди во 1s, целосно пополнувајќи ја првата обвивка и давајќи ја конфигурацијата 1s².<ref name="FIII19"/><ref name=jensenlaw>{{cite web|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110113324/http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-date=10 November 2020|last1=Jensen|first1=William B.|author-link=William B. Jensen|title=The Periodic Law and Table|date=2000|access-date=10 December 2022}}</ref> {{Efn|Всушност, електронските конфигурации претставуваат приближување од прв ред: атом навистина постои во суперпозиција на повеќе конфигурации, а електроните во атомот не се разликуваат. Елементите во блоковите d и f имаат повеќекратни конфигурации разделени со мали енергии и можат да ја променат конфигурацијата во зависност од хемиската средина.<ref name=Jorgensen/> Во некои од неоткриените елементи на g-блок, мешањето на конфигурациите може да стане толку важно што резултатот повеќе не може добро да се опише со една конфигурација.<ref name=nefedov/>}} Почнувајќи од третиот елемент, [[литиум]], првата обвивка е полна, така што нејзиниот трет електрон зафаќа орбитала 2s, давајќи конфигурација 1s² 2s¹. Електронот 2s е единствениот валентен електрон на литиумот, бидејќи подобвивката 1s сега е премногу цврсто врзана за јадрото за да учествува во хемиското поврзување со другите атоми: таквата обвивка се нарекува „јадрена обвивка“. Подобвивката 1s е основна обвивка за сите елементи од литиум наваму. Подобвивката 2s е комплетирана со следниот елемент [[берилиум]] (1s² 2s²). Следниве елементи потоа продолжуваат да ја пополнуваат подобвивката 2p. [[Бор (елемент)|Борот]] (1s² 2s² 2p¹) го става својот нов електрон во 2p орбитала; [[јаглерод]]от (1s² 2s² 2p²) исполнува втора 2p орбитала; а со [[азот]] (1s² 2s² 2p³) сите три 2p орбитали стануваат поединечно зафатени. Ова е во согласност со Хандовото правило, кое вели дека атомите обично претпочитаат поединечно да ја зафаќаат секоја орбитала од ист тип пред да ги наполнат со вториот електрон. [[Кислород]] (1s² 2s² 2p⁴), [[флуор]] (1s² 2s² 2p⁵) и [[неон]] (1s² 2s² 2p⁶) потоа се комплетираат веќе поединечно исполнетите 2p-орбитали; последниот од нив целосно ја исполнува втората подобвивка.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw/> Почнувајќи од елементот 11, [[натриум]], втората обвивка е полна, што ја прави втората обвивка основна обвивка за овој и за сите потешки елементи. Единаесеттиот електрон го започнува полнењето на третата обвивка со зафаќање на орбиталата 3s, давајќи конфигурација од 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ за натриум. Оваа конфигурација е скратена [Ne] 3s¹, каде што [Ne] ја претставува неонската конфигурација. [[Магнезиум]]от ([Ne] 3s²) ја завршува оваа 3s-орбитала, а следните шест елементи [[алуминиум]], [[силициум]], [[фосфор]], [[сулфур]], [[хлор]] и [[аргон]] ги исполнуваат трите 3p орбитали ([Ne] 3s² 3p¹ до [Ne] 3s² 3^p6). Ова создава аналогна серија во која структурите на надворешната обвивка на натриум преку аргон се аналогни на оние на литиум преку неон, и е основа за периодичноста на хемиските својства што ги илустрира периодниот систем: во редовни, но променливи интервали на атомски броеви, својствата на хемиските елементи приближно се повторуваат.<ref name="Scerri17">Scerri, p. 17</ref> Така, првите 18 елементи може да се подредат како почеток на периодниот систем. Елементите во истата колона имаат ист број на валентни електрони и имаат слични конфигурации на валентни електрони: овие колони се нарекуваат групи. Единствен исклучок е хелиумот, кој има два валентни електрони како берилиум и магнезиум, но обично се става во колоната од неон и аргон за да се нагласи дека неговата надворешна обвивка е полна. (Некои современи автори го доведуваат во прашање дури и овој единствен исклучок, претпочитајќи постојано да ги следат валентните конфигурации и да го ставаат хелиумот над берилиумот.) Постојат осум колони во овој дел од периодниот систем, што одговара на најмногу осум електрони од надворешната обвивка.<ref name="cartoon"/> Понатаму започнува период кога почнува да се полни нова обвивка. Бојата ги илустрира [[Блок (периоден систем)|блоковите]]: елементите во s-блокот (обоени црвено) ги исполнуваат s-орбиталите, додека оние во p-блокот (обоени жолти) пополнуваат p-орбитали. {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 1<br />[[водород|H]] | | | | | | | bgcolor="{{element color|s-block}} | 2<br />[[хелиум|He]] | 2×1 = '''2''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|1s}} {{inline block|{{0|0p}}}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 3<br />[[литиум|Li]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 4<br />[[берилиум|Be]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 5<br />[[бор|B]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 6<br />[[јаглерод|C]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 7<br />[[азот|N]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 8<br />[[кислород|O]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 9<br />[[флуор|F]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 10<br />[[неон|Ne]] | {{nowrap|2×(1+3) {{=}} '''8''' елементи}}<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|2s}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|2p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 11<br />[[натриум|Na]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 12<br />[[магнезиум|Mg]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 13<br />[[алуминиум|Al]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 14<br />[[силициум|Si]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 15<br />[[фосфор|P]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 16<br />[[сулфур|S]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 17<br />[[хлор|Cl]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 18<br />[[аргон|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|3s}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|3p}} |} Почнувајќи од следниот ред, за [[калиум]] и [[калциум]], подобвивката 4s е најниска во енергија, и затоа се полни.<ref name="FIII19"/><ref name=jensenlaw/> Калиумот додава еден електрон на 4s обвивката ([Ar] 4s²), а калциумот потоа го комплетира ([Ar]4s²). Сепак, почнувајќи од [[скандиум]] ([Ar] 3d¹4s²) 3d подобвивката станува следната највисока енергија. 4s и 3d подобвивките имаат приближно иста енергија и тие се натпреваруваат за полнење на електроните, и затоа занимањето не е сосема доследно пополнување на 3d орбиталите една по една. Прецизното енергетско уредување на 3d и 4s се менува по должината на редот, а исто така се менува во зависност од тоа колку електрони се отстранети од атомот. На пример, поради одбивањето помеѓу 3d електроните и оние 4s, кај [[хром]]от нивото на енергија 4s станува малку повисоко од 3d, и затоа станува попрофитабилно за атом на хром да има [Ar] 3d⁵ 4s¹ конфигурација отколку [Ar] 3d⁴ 4s². Слична аномалија се јавува кај [[бакар]]от, чиј атом има конфигурација [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ наместо очекуваната [Ar] 3d⁹ 4s². Станува збор за прекршување на Маделунговото правило. Таквите аномалии, сепак, немаат никакво хемиско значење: повеќето хемикалии не се однесуваат на изолирани гасовити атоми, а различните конфигурации се толку блиски по енергија една до друга што присуството на блискиот атом може да ја промени рамнотежата. Затоа, периодниот систем ги игнорира и ги разгледува единствено идеализираните конфигурации.<ref name="Jensen2009"/> Кај [[цинк]]от ([Ar] 3d¹⁰ 4s²), 3d орбиталите се целосно исполнети со вкупно десет електрони.<ref name="FIII19"/><ref name=jensenlaw/> Следуваат орбиталите 4p, комплетирајќи го редот, кои се пополнуваат прогресивно со [[галиум]] ([Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹) преку [[криптон]] ([Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁶), на начин аналоген на претходните p-блок елементи. Од галиумот наваму, 3d орбиталите сочинуваат дел од електронското јадро и повеќе не учествуваат во хемијата.<ref name="KW">{{Наведена книга|url=|title=Chemical Structure and Reactivity|last=Keeler|first=James|last2=Wothers|first2=Peter|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-9604135|edition=2nd|location=|pages=257–260}}</ref> Елементите од s и p-блок, кои ги пополнуваат нивните надворешни обвивки, се нарекуваат [[Главна група на елементи|елементи од главната група]]; Елементите од d-блок (обоени сини долу), кои ја исполнуваат внатрешната обвивка, се нарекуваат [[Преодни метали|преодни елементи]] (или преодни метали, бидејќи сите се метали).<ref name="Petrucci326">Petrucci et al., pp. 326–7</ref> Следните 18 елементи ги исполнуваат 5s-орбиталите ([[рубидиум]] и [[стронциум]]), потоа 4d ([[итриум]] преку [[кадмиум]], повторно со неколку аномалии на патот), а потоа 5p ([[индиум]] преку [[ксенон]]). Повторно, од индиум па натаму, 4d орбитали се во јадрото.<ref>{{Наведено списание|last=Farberovich|first=O. V.|last2=Kurganskii|first2=S. I.|last3=Domashevskaya|first3=E. P.|date=1980|title=Problems of the OPW Method. II. Calculation of the Band Structure of ZnS and CdS|url=|journal=Physica Status Solidi B|volume=97|issue=2|pages=631–640|bibcode=1980PSSBR..97..631F|doi=10.1002/pssb.2220970230}}</ref> Оттука, петтиот ред ја има истата структура како и четвртиот. {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 1<br />[[водород|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|s-block}} | 2<br />[[хелиум|He]] | 2×1 = '''2''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|1s}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|{{0|0p}}}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 3<br />[[литиум|Li]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 4<br />[[берилиум|Be]] | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 5<br />[[бор|B]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 6<br />[[јаглерод|C]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 7<br />[[азот|N]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 8<br />[[кислород|O]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 9<br />[[флуор|F]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 10<br />[[неон|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|2s}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|2p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 11<br />[[натриум|Na]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 12<br />[[магнезиум|Mg]] | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 13<br />[[алуминиум|Al]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 14<br />[[силикон|Si]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 15<br />[[фосфор|P]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 16<br />[[сулфур|S]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 17<br />[[хлор|Cl]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 18<br />[[аргон|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|3s}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|3p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 19<br />[[калиум|K]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 20<br />[[калциум|Ca]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 21<br />[[скандиум|Sc]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 22<br />[[титан|Ti]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 23<br />[[Ванадиум|V]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 24<br />[[хром|Cr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 25<br />[[манган|Mn]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 26<br />[[железо|Fe]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 27<br />[[кобалт|Co]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 28<br />[[никел|Ni]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 29<br />[[бакар|Cu]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 30<br />[[цинк|Zn]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 31<br />[[галиум|Ga]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 32<br />[[германиум|Ge]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 33<br />[[арсен|As]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 34<br />[[селен|Se]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 35<br />[[брон|Br]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 36<br />[[криптон|Kr]] | {{nowrap|2×(1+3+5) {{=}} '''18''' елементи}}<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|4s}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|3d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|4p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 37<br />[[рубидиум|Rb]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 38<br />[[стронтиум|Sr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 39<br />[[итриум|Y]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 40<br />[[циркониум|Zr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 41<br />[[ниобиум|Nb]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 42<br />[[молибден|Mo]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 43<br />[[технециум|Tc]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 44<br />[[рутениум|Ru]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 45<br />[[родиум|Rh]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 46<br />[[паладиум|Pd]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 47<br />[[сребро|Ag]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 48<br />[[кадмиум|Cd]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 49<br />[[индиум|In]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 50<br />[[калај|Sn]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 51<br />[[антимон|Sb]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 52<br />[[телур|Te]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 53<br />[[јод|I]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 54<br />[[ксенон|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|5s}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|4d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|5p}} |} Шестиот ред од табелата исто така започнува со два s-блок елементи: [[цезиум]] и [[бариум]].<ref name=jensenlaw/> После тоа, првите елементи од f-блокот (подолу обоени во зеленo) почнуваат да се појавуваат, започнувајќи од [[лантан]]. Овие понекогаш се нарекуваат внатрешни преодни елементи.<ref name="Petrucci326" /> Бидејќи веќе има не само 4f туку и 5d и 6s подобвивки со слични енергии, конкуренцијата се појавува повторно со многу неправилни конфигурации; ова резултирало со одреден спор околу тоа каде точно треба да започне f-блокот, но повеќето кои ја проучуваат материјата се согласуваат дека тој започнува од лантан во согласност со Клечковското правило.<ref name="Jensen2015">{{Наведено списание|date=2015 |title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1 |journal=Foundations of Chemistry |volume=17 |issue= |pages=23–31 |doi=10.1007/s10698-015-9216-1 |access-date=28 January 2021 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130011116/https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1 |last=Jensen|first=William B.}}</ref> Иако самиот лантан не ја исполнува подобвивката 4f како еден атом, поради одбивноста помеѓу електроните, неговите 4f-орбитали се доволно ниски со енергија за да учествуваат во хемијата.<ref name="elyashevich">{{Наведена книга|url=|title=Spectra of the Rare Earths|last=El'yashevich|first=M. A.|date=1953|publisher=State Publishing House of Technical-Theoretical Literature|isbn=|location=Moscow|pages=382, 397|author-link=}}</ref><ref name="Hamilton">{{Наведено списание|last=Hamilton|first=David C.|date=1965|title=Position of Lanthanum in the Periodic Table|journal=American Journal of Physics|volume=33|issue=8|pages=637–640|bibcode=1965AmJPh..33..637H|doi=10.1119/1.1972042}}</ref><ref name="Cp3Ln">{{Наведено списание|last=Krinsky|first=Jamin L.|last2=Minasian|first2=Stefan G.|last3=Arnold|first3=John|date=8 December 2010|title=Covalent Lanthanide Chemistry Near the Limit of Weak Bonding: Observation of (CpSiMe₃)₃Ce−ECp* and a Comprehensive Density Functional Theory Analysis of Cp₃Ln−ECp (E = Al, Ga)|journal=Inorganic Chemistry|publisher=American Chemical Society (ACS)|volume=50|issue=1|pages=345–357|doi=10.1021/ic102028d|issn=0020-1669|pmid=21141834}}</ref> Кај [[итербиум]]от, седумте 4f-орбитали се целосно исполнети со четиринаесет електрони; потоа, следи серија од десет преодни елементи ([[Лутециум|лутетиум]] преку [[жива]]),<ref name="JensenLr">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf|title=Some Comments on the Position of Lawrencium in the Periodic Table|last=Jensen|first=W. B.|date=2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223091325/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf|archive-date=23 December 2015|accessdate=20 September 2015}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wang|first=Fan|last2=Le-Min|first2=Li|date=2002|title=镧系元素 4f 轨道在成键中的作用的理论研究|trans-title=Theoretical Study on the Role of Lanthanide 4f Orbitals in Bonding|journal=Acta Chimica Sinica|language=zh|volume=62|issue=8|pages=1379–84}}</ref><ref name="LaF3">{{Наведено списание|last=Xu|first=Wei|last2=Ji|first2=Wen-Xin|last3=Qiu|first3=Yi-Xiang|last4=Schwarz|first4=W. H. Eugen|last5=Wang|first5=Shu-Guang|date=2013|title=On structure and bonding of lanthanoid trifluorides LnF₃ (Ln = La to Lu)|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|volume=2013|issue=15|pages=7839–47|bibcode=2013PCCP...15.7839X|doi=10.1039/C3CP50717C|pmid=23598823}}</ref> и на крајот шест елементи од главната група ([[талиум]] преку [[радон]]) го комплетираат периодот.<ref name="Pyykko">{{Наведено списание|last=Chi|first=Chaoxian|last2=Pan|first2=Sudip|last3=Jin|first3=Jiaye|last4=Meng|first4=Luyan|last5=Luo|first5=Mingbiao|last6=Zhao|first6=Lili|last7=Zhou|first7=Mingfei|last8=Frenking|first8=Gernot|year=2019|title=Octacarbonyl Ion Complexes of Actinides [An(CO)8]+/− (An=Th, U) and the Role of f Orbitals in Metal–Ligand Bonding|journal=[[Chemistry: A European Journal|Chem. Eur. J.]]|volume=25|issue=50|pages=11772–11784|doi=10.1002/chem.201902625|pmc=6772027|pmid=31276242|doi-access=free}}</ref> Од лутециумот наваму, 4f-орбиталите се во јадрото, и од талиумот наваму, исто така се 5d-орбиталите.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Prabhakar P.|date=1994|title=Relativistic effects in mercury: Atom, clusters, and bulk|url=|journal=Physical Review B|volume=49|issue=7|pages=4954–4958|bibcode=1994PhRvB..49.4954S|doi=10.1103/PhysRevB.49.4954|pmid=10011429}}</ref> Седмиот ред е аналоген на шестиот ред: 7s ([[франциум]] и [[радиум]]), потоа 5f ([[актиниум]] до [[нобелиум]]), потоа 6d ([[Лоренциум|ларенциум]] до [[копернициум]]) и на крајот 7p ([[нихониум]] до [[оганесон]]). Почнувајќи од лоренциум, 5f-орбиталите се во јадрото, и веројатно 6d-орбиталите се приклучуваат на јадрото почнувајќи од нихониумот.<ref name="VI">{{Наведено списание|last=Hu|first=Shu-Xian|last2=Zou|first2=Wenli|date=23 September 2021|title=Stable copernicium hexafluoride (CnF₆) with an oxidation state of VI+|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|volume=2022|issue=24|pages=321–325|bibcode=2021PCCP...24..321H|doi=10.1039/D1CP04360A|pmid=34889909}}</ref> {{Efn|Соединенијата кои би ги користеле 6d орбиталите на нихониум како валентни орбитали се теоретски истражени, но се очекува сите тие да бидат премногу нестабилни за да се набљудуваат.<ref name="Seth">{{cite journal |last1=Seth |first1=Michael |last2=Schwerdtfeger |first2=Peter |first3=Knut |last3=Fægri |date=1999 |title=The chemistry of superheavy elements. III. Theoretical studies on element 113 compounds |journal=Journal of Chemical Physics |volume=111 |issue=14 |pages=6422–6433 |doi=10.1063/1.480168 |bibcode=1999JChPh.111.6422S|s2cid=41854842 |doi-access=free |hdl=2292/5178 |hdl-access=free }}</ref>}} Повторно има неколку аномалии на патот: на пример, како поединечни атоми ниту актиниум ниту [[ториум]]от всушност не ја пополнуваат подобвивката 5f, а лоренциумот не ја пополнува 6d-обвивката, но сите овие подобвивки сè уште можат да се пополнат во хемиски средини.<ref>{{Наведено списание|last=Kelley|first=Morgan P.|last2=Deblonde|first2=Gauthier J.-P.|last3=Su|first3=Jing|last4=Booth|first4=Corwin H.|last5=Abergel|first5=Rebecca J.|last6=Batista|first6=Enrique R.|last7=Yang|first7=Ping|date=2018|title=Bond Covalency and Oxidation State of Actinide Ions Complexed with Therapeutic Chelating Agent 3,4,3-LI(1,2-HOPO)|url=https://escholarship.org/uc/item/4tc1b0xz|journal=Inorganic Chemistry|volume=57|issue=9|pages=5352–5363|doi=10.1021/acs.inorgchem.8b00345|osti=1458511|pmid=29624372}}</ref><ref name="Johansson">{{Наведено списание|last=Johansson|first=B.|last2=Abuja|first2=R.|last3=Eriksson|first3=O.|last4=Wills|first4=J. M.|displayauthors=3|year=1995|title=Anomalous fcc crystal structure of thorium metal.|url=https://zenodo.org/record/1233903|journal=Physical Review Letters|volume=75|issue=2|pages=280–283|bibcode=1995PhRvL..75..280J|doi=10.1103/PhysRevLett.75.280|pmid=10059654}}</ref><ref name="XuPyykko"> {{Наведено списание|last=Xu|first=Wen-Hua|last2=Pyykkö|first2=Pekka|date=8 June 2016|title=Is the chemistry of lawrencium peculiar|url=http://pubs.rsc.org/-/content/articlehtml/2016/cp/c6cp02706g|journal=Phys. Chem. Chem. Phys.|volume=2016|issue=18|pages=17351–5|bibcode=2016PCCP...1817351X|doi=10.1039/c6cp02706g|pmid=27314425|access-date=24 April 2017|hdl-access=free}}</ref> Долго време, седмиот ред бил нецелосен бидејќи повеќето од неговите елементи не се појавуваат во природата. Елементите што недостасуваат надвор од ураниумот започнале да се синтетизираат во лабораторија во 1940 година, кога бил направен нептуниум. (Меѓутоа, првиот елемент кој бил откриен со синтеза, а не во природата бил технециумот во 1937 година.) Редот бил завршен со синтеза на [[тенесин]]от во 2010 година <ref name="117s">{{Наведено списание|last=Oganessian|first=Yu.Ts.|last2=Abdullin|first2=F.Sh.|last3=Bailey|first3=P.D.|last4=Benker|first4=D.E.|last5=Bennett|first5=M.E.|last6=Dmitriev|first6=S.N.|last7=Ezold|first7=J.G.|last8=Hamilton|first8=J.H.|last9=Henderson|first9=R.A.|displayauthors=6|year=2010|title=Synthesis of a new element with atomic number {{nowrap|''Z'' {{=}} 117}}|journal=Physical Review Letters|volume=104|issue=14|page=142502|bibcode=2010PhRvL.104n2502O|doi=10.1103/PhysRevLett.104.142502|pmid=20481935|doi-access=free}}</ref> (последниот елемент [[оганесон]] веќе бил направен во 2002 година),<ref name="pp2002">{{Наведено списание|last=Oganessian, Yu. T.|displayauthors=etal|date=2002|title=Results from the first {{хем|249|Cf}}+{{хем|48|Ca}} experiment|url=https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287(D7-2002-287)e.pdf|journal=JINR Communication|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213100709/https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287%28D7-2002-287%29e.pdf|archive-date=13 December 2004|access-date=13 June 2009}}</ref> и последните елементи во овој седми ред добиле имиња во 2016 година. <div style="overflow-x:auto"> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 1<br />[[hydrogen|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|s-block}} | 2<br />[[helium|He]] | 2×1 = '''2''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|1s}} {{inline block|{{0|0f}}}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|{{0|0p}}}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 3<br />[[lithium|Li]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 4<br />[[beryllium|Be]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 5<br />[[boron|B]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 6<br />[[carbon|C]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 7<br />[[nitrogen|N]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 8<br />[[oxygen|O]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 9<br />[[fluorine|F]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 10<br />[[neon|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|2s}} {{inline block|{{0|0f}}}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|2p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 11<br />[[sodium|Na]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 12<br />[[magnesium|Mg]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 13<br />[[aluminium|Al]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 14<br />[[silicon|Si]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 15<br />[[phosphorus|P]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 16<br />[[sulfur|S]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 17<br />[[chlorine|Cl]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 18<br />[[argon|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|3s}} {{inline block|{{0|0f}}}} {{inline block|{{0|0d}}}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|3p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 19<br />[[potassium|K]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 20<br />[[calcium|Ca]] | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 21<br />[[scandium|Sc]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 22<br />[[titanium|Ti]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 23<br />[[vanadium|V]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 24<br />[[chromium|Cr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 25<br />[[manganese|Mn]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 26<br />[[iron|Fe]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 27<br />[[cobalt|Co]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 28<br />[[nickel|Ni]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 29<br />[[copper|Cu]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 30<br />[[zinc|Zn]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 31<br />[[gallium|Ga]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 32<br />[[germanium|Ge]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 33<br />[[arsenic|As]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 34<br />[[selenium|Se]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 35<br />[[bromine|Br]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 36<br />[[krypton|Kr]] | 2×(1+3+5) = '''18''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|4s}} {{inline block|{{0|0f}}}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|3d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|4p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 37<br />[[rubidium|Rb]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 38<br />[[strontium|Sr]] | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 39<br />[[yttrium|Y]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 40<br />[[zirconium|Zr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 41<br />[[niobium|Nb]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 42<br />[[molybdenum|Mo]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 43<br />[[technetium|Tc]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 44<br />[[ruthenium|Ru]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 45<br />[[rhodium|Rh]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 46<br />[[palladium|Pd]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 47<br />[[silver|Ag]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 48<br />[[cadmium|Cd]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 49<br />[[indium|In]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 50<br />[[tin|Sn]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 51<br />[[antimony|Sb]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 52<br />[[tellurium|Te]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 53<br />[[iodine|I]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 54<br />[[xenon|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|5s}} {{inline block|{{0|0f}}}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|4d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|5p}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 55<br />[[caesium|Cs]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 56<br />[[barium|Ba]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 57<br />[[lanthanum|La]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 58<br />[[cerium|Ce]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 59<br />[[praseodymium|Pr]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 60<br />[[neodymium|Nd]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 61<br />[[promethium|Pm]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 62<br />[[samarium|Sm]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 63<br />[[europium|Eu]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 64<br />[[gadolinium|Gd]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 65<br />[[terbium|Tb]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 66<br />[[dysprosium|Dy]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 67<br />[[holmium|Ho]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 68<br />[[erbium|Er]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 69<br />[[thulium|Tm]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 70<br />[[ytterbium|Yb]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 71<br />[[lutetium|Lu]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 72<br />[[hafnium|Hf]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 73<br />[[tantalum|Ta]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 74<br />[[tungsten|W]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 75<br />[[rhenium|Re]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 76<br />[[osmium|Os]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 77<br />[[iridium|Ir]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 78<br />[[platinum|Pt]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 79<br />[[gold|Au]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 80<br />[[mercury (element)|Hg]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 81<br />[[thallium|Tl]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 82<br />[[lead|Pb]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 83<br />[[bismuth|Bi]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 84<br />[[polonium|Po]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 85<br />[[astatine|At]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 86<br />[[radon|Rn]] | {{nowrap|2×(1+3+5+7) {{=}} '''32''' елементи}}<br />{{nowrap|{{inline block|bg={{element color|s-block}}|6s}} {{inline block|bg={{element color|f-block}}|4f}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|5d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|6p}}}} |- | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 87<br />[[francium|Fr]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" | 88<br />[[radium|Ra]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 89<br />[[actinium|Ac]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 90<br />[[thorium|Th]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 91<br />[[protactinium|Pa]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 92<br />[[uranium|U]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 93<br />[[neptunium|Np]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 94<br />[[plutonium|Pu]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 95<br />[[americium|Am]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 96<br />[[curium|Cm]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 97<br />[[berkelium|Bk]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 98<br />[[californium|Cf]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 99<br />[[einsteinium|Es]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 100<br />[[fermium|Fm]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 101<br />[[mendelevium|Md]] | bgcolor="{{element color|f-block}}" | 102<br />[[nobelium|No]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 103<br />[[lawrencium|Lr]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 104<br />[[rutherfordium|Rf]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 105<br />[[dubnium|Db]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 106<br />[[seaborgium|Sg]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 107<br />[[bohrium|Bh]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 108<br />[[hassium|Hs]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 109<br />[[meitnerium|Mt]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 110<br />[[darmstadtium|Ds]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 111<br />[[roentgenium|Rg]] | bgcolor="{{element color|d-block}}" | 112<br />[[copernicium|Cn]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 113<br />[[nihonium|Nh]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 114<br />[[flerovium|Fl]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 115<br />[[moscovium|Mc]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 116<br />[[livermorium|Lv]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 117<br />[[tennessine|Ts]] | bgcolor="{{element color|p-block}}" | 118<br />[[oganesson|Og]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' елементи<br />{{inline block|bg={{element color|s-block}}|7s}} {{inline block|bg={{element color|f-block}}|5f}} {{inline block|bg={{element color|d-block}}|6d}} {{inline block|bg={{element color|p-block}}|7p}} |} </div>Ова го комплетира современиот периоден систем, со сите седум реда целосно исполнети до крај. == Варијанти == === Периода 1 === {{Главна|I периода на периодниот систем}} Иако современиот периодичен систем денес е стандарден, поставувањето на елементите од I периода на периодниот систем за водород и хелиум останува отворено прашање за расправа и може да се најдат некои варијанти.<ref name=KW/><ref name="Lemonick">{{cite web |url=https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |title=The periodic table is an icon. But chemists still can't agree on how to arrange it |last=Lemonick |first=Sam |date=2019 |website=C&EN News |access-date=16 December 2020 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128031450/https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |url-status=live }}</ref> Следејќи ги нивните соодветни конфигурации на електрони s¹ и s², водородот би бил сместен во групата 1, а хелиумот би бил сместен во групата 2. Поставувањето на водородот од групата 1 е вообичаено, но хелиумот речиси секогаш се става во групата 18 со другите благородни гасови. Расправата има врска со спротивставените сфаќања за степенот до кој хемиските или електронските својства треба да одлучуваат за поставувањето на периодичната табела.<ref name=Lemonick/> Како и металите од групата 1, водородот има еден електрон во својата најоддалечена обвивка и обично го губи својот единствен електрон во хемиските реакции.<ref name="Vlasov">{{Наведена книга|title=107 Stories About Chemistry|last=Vlasov|first=L.|last2=Trifonov|first2=D.|date=1970|publisher=Mir Publishers|isbn=978-0-8285-5067-3|pages=23–27|translator-last=Sobolev|translator-first=D.}}</ref> Водородот има некои хемиски својства кои се слични на метал, бидејќи може да помести некои метали од нивните [[соли]]. Но, тој формира двоатомски неметален гас во стандардни услови, за разлика од алкалните метали кои се реактивни цврсти метали. Ова и формирањето на [[хидрид]]и од страна на водородот, во кое тој добива електрон, го приближува до својствата на [[халоген]]ите кои го прават истото (иако е поретко водородот да формира H⁻ отколку H⁺).<ref name="raynercanham">{{Наведена книга|title=The Periodic Table: Past, Present, Future|last=Rayner-Canham|first=Geoffrey|date=2020|publisher=World Scientific|isbn=978-981-12-1850-7|pages=53–70, 85–102}}</ref> Покрај тоа, најлесните два халогена ([[флуор]] и [[хлор]]) се гасовити како водородот во стандардни услови. Некои својства на водородот не се погодни за ниту една група: водородот не е ниту силно оксидирачки ниту силно редуцирачки и не е реактивен со вода. Така, водородот има својства што одговараат и на оние на алкалните метали и на халогените, но совршено се совпаѓа со ниту една група, и затоа е тешко да се постави според неговата хемија. Затоа, додека електронското сместување на водородот во групата 1 преовладува, некои поретки аранжмани покажуваат или водород во групата 17, дупликат водород во двете групи 1 и 17,<ref>{{Наведено списание|last=Seaborg|first=G.|year=1945|title=The chemical and radioactive properties of the heavy elements|journal=Chemical & Engineering News|volume=23|issue=23|pages=2190–93|doi=10.1021/cen-v023n023.p2190}}</ref><ref name="Kaesz">{{Наведено списание|last=Kaesz|first=Herb|last2=Atkins|first2=Peter|date=2009|title=A Central Position for Hydrogen in the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=25|issue=6|page=14|doi=10.1515/ci.2003.25.6.14|doi-access=free}}</ref> или го додлуваат одделно од сите групи. Оваа последна опција сепак била критикувана од хемичарот и филозоф на науката Ерик Счери со образложениедека водородот е целосно над периодичниот закон, за разлика од сите други елементи.<ref>{{Наведено списание|last=Scerri|first=Eric|date=2004|title=The Placement of Hydrogen in the Periodic Table|url=http://publications.iupac.org/ci/2004/2603/ud2_scerri.html|journal=Chemistry International|volume=26|issue=3|pages=21–22|doi=10.1515/ci.2004.26.3.21|access-date=1 January 2023|doi-access=free}}</ref> Хелиумот е единствениот елемент кој рутински зазема позиција во периодниот систем што не е во согласност со неговата електронска структура. Поседува два електрони во својата најнадворешна обвивка, додека другите благородни гасови имаат осум; и тој е елемент од s-блокот, додека сите други благородни гасови се елементи од p-блокот. Сепак, тој е нереактивен во стандардни услови и поседува целосна надворешна обвивка: овие својства се како благородните гасови во групата 18, но воопшто не се како реактивните земноалкални метали од групата 2. Поради овие причини хелиумот е речиси универзално сместен во групата 18 со која неговите својства најдобро се совпаѓаат; предлогот за преместување на хелиумот во групата 2 бил отфрлен од Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија во 1988 година поради овие причини. Сепак, хелиумот сè уште повремено се става во групата 2 денес,<ref name=shattered>{{cite book |last1=Thyssen |first1=Pieter |last2=Ceulemans |first2=Arnout |date=2017 |title=Shattered Symmetry: Group Theory from the Eightfold Way to the Periodic Table |url= |location= |publisher=Oxford University Press |pages=336, 360–381 |isbn=978-0-19-061139-2}}</ref> и некои од неговите физички и хемиски својства се поблиску до елементите од групата 2 и го поддржуваат електронското поставување. Цврстиот хелиум се кристализира во хексагонална блиску спакувана структура, која одговара на берилиум и магнезиум во групата 2, но не и на другите благородни гасови од групата 18.<ref name="Kurushkin">{{Наведено списание|last=Kurushkin|first=Mikhail|date=2020|title=Helium's placement in the Periodic Table from a crystal structure viewpoint|url=https://www.researchgate.net/publication/342152661|journal=IUCrJ|volume=7|issue=4|pages=577–578|bibcode=2020IUCrJ...7..577K|doi=10.1107/S2052252520007769|pmc=7340260|pmid=32695406|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202250/https://www.researchgate.net/publication/342152661_Helium's_placement_in_the_Periodic_Table_from_a_crystal_structure_viewpoint|archive-date=19 October 2021|access-date=19 June 2020|doi-access=free}}</ref> Неодамнешните теоретски случувања во хемијата на благородни гасови, во кои се очекува хелиумот да покаже малку помала инертност од неонот и да формира (HeO)(LiF)₂ со структура слична на аналогното соединение на берилиум (но без очекуван неонски аналог), резултирале повеќе хемичари кои се залагаат за сместување на хелиум во групата 2. Ова се однесува на електронскиот аргумент, бидејќи причината за поголемата инертност на неонот е одбивноста од неговата наполнета p-обвивка што му недостасува на хелиумот, иако реално е малку веројатно дека молекулите кои содржат хелиум ќе бидат стабилни надвор од екстремни услови на ниска температура (околу 10&nbsp;[[Келвин|К]]).<ref name="grochala">{{Наведено списание|last=Grochala|first=Wojciech|date=1 November 2017|title=On the position of helium and neon in the Periodic Table of Elements|journal=Foundations of Chemistry|volume=20|issue=2018|pages=191–207|doi=10.1007/s10698-017-9302-7|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bent Weberg|first=Libby|date=18 January 2019|title="The" periodic table|url=https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html|journal=Chemical & Engineering News|volume=97|issue=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201200009/https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html|archive-date=1 February 2020|access-date=27 March 2020}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Grandinetti|first=Felice|date=23 April 2013|title=Neon behind the signs|journal=Nature Chemistry|volume=5|issue=2013|page=438|bibcode=2013NatCh...5..438G|doi=10.1038/nchem.1631|pmid=23609097|doi-access=free}}</ref> [[Неметал|Аномалијата од првиот ред]] во периодниот систем дополнително е наведена за поддршка на движењето на хелиумот кон групата 2. Настанува затоа што првата орбитала од кој било тип е невообичаено мала, бидејќи за разлика од нејзините повисоки аналози, таа не доживува меѓуелектронско одбивање од помала орбитала од ист тип. Ова го прави првиот ред на елементи во секој блок невообичаено мал, а таквите елементи имаат тенденција да покажуваат карактеристични видови аномалии за нивната група. Некои хемичари кои дебатираат за репозиционирање на хелиумот истакнале дека хелиумот ги покажува овие аномалии доколку е сместен во групата 2, но не и доколку е сместен во групата 18: од друга страна, неонот, кој би бил првиот елемент од групата 18 доколку хелиумот се отстрани од тоа место, ги покажува тие аномалии. Потоа се тврди дека односот помеѓу хелиумот и берилиумот е сличен на односот помеѓу водородот и литиумот, поставеност што е многу поприфатено. На пример, поради овој тренд во големината на орбиталите, голема разлика во атомските радиуси помеѓу првиот и вториот член на секоја главна група се гледа во групите 1 и 13-17: таа постои помеѓу неон и аргон, и помеѓу хелиум и берилиум, но не и помеѓу хелиум и неон. Ова на сличен начин влијае на точките на вриење на благородните гасови и растворливоста во вода, каде што хелиумот е премногу блиску до неонот, а големата разлика карактеристична помеѓу првите два елементи од групата се појавува единствено помеѓу неонот и аргонот. Преместувањето на хелиумот во групата 2 го прави овој тренд доследен и во групите 2 и 18, со тоа што хелиумот е елемент од првата група 2, а неонот елементот од првата група 18: и двата ги покажуваат карактеристичните својства на кајносиметричниот прв елемент од групата. Групата 18 сепак останува речиси универзална поради неговата екстремна инертност.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC|title=Modeling Marvels: Computational Anticipation of Novel Molecules|last=Lewars|first=Errol G.|date=5 December 2008|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-6973-4|pages=69–71|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519021952/https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC|archive-date=19 May 2016|df=dmy-all}}</ref> Дополнително, ретко може да се сретнат табели каде водородот и хелиумот се надвор од сите групи.<ref name=KW/><ref name=jensenlaw/> === Група 3 === {{Главна|Група 3 на периодниот систем}} Во многу периодни системи, f-блокот е поместен за еден елемент надесно, така што лантан и актиниум стануваат дел од d-блок елементи во групата 3, а Ce-Lu и Th-Lr го формираат f-блокот. Така d-блокот е поделен на два многу нерамни делови. Ова е задржување од раните погрешни мерења на конфигурациите на електрони; современите мерења се поконзистентни со формата со лутетиум и лоренциум во групата 3, и со La–Yb и Ac–No како f-блок. Обвивката на 4f е целосно исполнета со итербиум, и поради таа причина [[Лав Ландау|Лев Ландау]] и [[Евгени Лифшиц]] во [[1948]] година сметале дека не е точно да се групира лутетиумот како елемент од f-блокот. Тие сè уште не презеле чекор да го отстранат лантанот од d-блокот, но [[Џун Кондо]] во [[1963]] година сфатил дека нискотемпературната [[суперспроводливост]] на лантан ја подразбира активноста на неговата 4f-обвивка.<ref name="Kondo">{{Наведено списание|last=Kondō|first=Jun|date=January 1963|title=Superconductivity in Transition Metals|url=|journal=Progress of Theoretical Physics|volume=29|issue=1|pages=1–9|bibcode=1963PThPh..29....1K|doi=10.1143/PTP.29.1|doi-access=free}}</ref> Во 1965 година, [[Дејвид К. Хамилтон]] го поврзал ова набљудување со неговата местоположба во периодниот систем и тврдел дека f-блокот треба да биде составен од елементите La–Yb и Ac–No. Оттогаш, физички, хемиски и електронски докази ја поддржуваат оваа задача. Прашањето добило пошироко внимание од [[Вилијам Б. Џенсен]] во [[1982]] година, и преназначувањето на лутециумот и лоренциумот во групата 3 било поддржано од извештаите на [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија|Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија]] (МСЧПХ), кои датираат од 1988 година (кога биле препорачани броевите на групата 1-18) и 2021 година.<ref name="2021IUPAC">{{Наведено списание|date=18 January 2021 |title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |journal=Chemistry International |volume=43 |issue=1 |pages=31–34 |doi=10.1515/ci-2021-0115 |access-date=9 April 2021 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413150110/https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |last=Scerri|first=Eric}}</ref> Варијантата сепак сè уште постои бидејќи повеќето писатели на учебници не се свесни за ова прашање. Понекогаш може да се сретне и трета форма во која местата под итриумот во групата 3 се оставени празни, како што е табелата што се појавува на мрежното место на МСЧПХ, но ова создава неусогласеност со квантната механика со тоа што го прави f-блокот широк 15 елементи (La–Lu и Ac–Lr) иако може да се вклопат само 14 f-електрони. Покрај тоа, постои одредена нејасност во литературата за тоа кои елементи потоа се подразбираат дека се во групата 3.<ref name="JWP">{{Наведено списание|last=Barber, Robert C.|last2=Karol, Paul J|last3=Nakahara, Hiromichi|last4=Vardaci, Emanuele|last5=Vogt, Erich W.|date=2011|title=Discovery of the elements with atomic numbers greater than or equal to 113 (IUPAC Technical Report)|journal=Pure Appl. Chem.|volume=83|issue=7|page=1485|doi=10.1351/PAC-REP-10-05-01|doi-access=free}}</ref><ref name="Karol">{{Наведено списание|last=Karol|first=Paul J.|last2=Barber|first2=Robert C.|last3=Sherrill|first3=Bradley M.|last4=Vardaci|first4=Emanuele|last5=Yamazaki|first5=Toshimitsu|date=22 December 2015|title=Discovery of the elements with atomic numbers Z = 113, 115 and 117 (IUPAC Technical Report)|journal=Pure Appl. Chem.|volume=88|issue=1–2|pages=139–153|doi=10.1515/pac-2015-0502|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Pyykkö|first=Pekka|date=2019|title=An essay on periodic tables|url=http://www.chem.helsinki.fi/~pyykko/pekka/No330b.pdf|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=91|issue=12|pages=1959–1967|doi=10.1515/pac-2019-0801|access-date=27 November 2022}}</ref> Додека извештајот на МСЧПХ од 2021 година забележал дека f-блоковите со ширина од 15 елементи се поддржани од некои практичари од специјализирана гранка на релативистичка квантна механика која се фокусира на својствата на супертешките елементи, мислењето на проектот било дека таквите интереси зависни од интерес не треба да имаат никакво влијание врз тоа како периодичната табела е претставена на „општата хемиска заедница“. Други автори кои се фокусираат на супертешките елементи оттогаш појасниле дека „''15-тиот запис на f-блокот го претставува првиот отвор од d-блокот кој е оставен празен за да го означи местото на влошките на f-блокот''“, што би значело дека оваа форма сè уште има лутециум и лоренциум (15-ти записи за кои станува збор) во групата d-3 <ref name="smits">{{Наведено списание|last=Smits|first=Odile R.|last2=Düllmann|first2=Christoph E.|last3=Indelicato|first3=Paul|last4=Nazarewicz|first4=Witold|last5=Schwerdtfeger|first5=Peter|date=2023|title=The quest for superheavy elements and the limit of the periodic table|url=|journal=Nature Reviews Physics|volume=6|issue=2|pages=86–98|doi=10.1038/s42254-023-00668-y|access-date=}}</ref> Така, кога изданијата на МСЧПХ ја прошируваат табелата на 32 колони, тие го прават тоа јасно и ги ставаат лутециумот и лоренциумот под итриум во групата 3.<ref>{{Наведено списание|last=Leigh|first=G. Jeffrey|date=2009|title=Periodic Tables and IUPAC|url=https://publications.iupac.org/ci/2009/3101/1_leigh.html|journal=Chemistry International|volume=31|issue=1|pages=4–6|doi=10.1515/ci.2009.31.1.4|access-date=8 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/nomenclatureofin0000unse/page/282/mode/2up|title=Nomenclature of inorganic chemistry : recommendations 1990|date=1990|publisher=Blackwell Scientific Publications|isbn=0-632-02319-8|editor-last=Leigh|editor-first=G. Jeffrey|location=|page=283}}</ref> Во литературата може да се сретнат неколку аргументи во корист на Sc-Y-La-Ac,<ref>{{Наведено списание|last=Vernon|first=R|date=2021|title=The location and composition of Group 3 of the periodic table|journal=Foundations of Chemistry|volume=23|issue=2|pages=155–197|doi=10.1007/s10698-020-09384-2|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cotton|first=SA|last2=Raithby|first2=BR|last3=Shield|first3=A|date=2022|title=A comparison of the structural chemistry of scandium, yttrium, lanthanum and lutetium: A contribution to the group 3 debate|url=https://purehost.bath.ac.uk/ws/files/227604162/CCR_SC_Y_Ln_Manuscript_accepted_131221.pdf|journal=Coordination Chemistry Reviews|volume=455|issue=|page=214366|doi=10.1016/j.ccr.2021.214366}}</ref> но тие се оспорени како логичко нејасни. На пример, се тврди дека лантанот и актиниумот не можат да бидат во f-блокот на елементи бидејќи како поединечни атоми во гасна фаза, тие не почнале да ги пополнуваат f-подобвивките.<ref name="Lavelle">{{Наведено списание|last=Lavelle|first=Laurence|date=2008|title=Lanthanum (La) and Actinium (Ac) Should Remain in the d-block|journal=Journal of Chemical Education|volume=85|issue=11|pages=1482–1483|bibcode=2008JChEd..85.1482L|doi=10.1021/ed085p1482|doi-access=free}}</ref> Но, истото важи и за ториумот кој никогаш не бил оспорен како елемент од f-блокот, и овој аргумент го занемарува проблемот на другиот крај: дека f-обвивките целосно се пополнуваат кај итербиумот и нобелиумот, што одговараат на формата Sc-Y-Lu-Lr, а не во лутециум и лоренциум, како што е Sc.<ref name="johnson">{{Наведена книга|url=https://www.rsc.org/images/23_The_Periodic_Law_tcm18-30005.pdf|title=The Periodic Law|last=Johnson|first=David|date=1984|publisher=The Royal Society of Chemistry|isbn=0-85186-428-7|location=|page=}}</ref> Не само што се такви исклучителни конфигурации во малцинството, туку тие, исто така, во секој случај никогаш не биле сметани за релевантни за позиционирање на други елементи на периодниот систем: во гасовити атоми, d-обвивките го завршуваат своето полнење со бакар, паладиум и злато, но кај хемичарите универзално прифатено е дека овие конфигурации се навистина во согласност со Маделунговото правило со цинкот, кадмиумот и живата. Релевантниот факт за поставување е дека лантанот и актиниумот (како ториумот) имаат валентни f-орбитали кои можат да станат опфатени во хемиски средини, додека лутециумот и лоренциумот немаат:<ref name="Wittig">{{Наведена книга|title=Festkörper Probleme: Plenary Lectures of the Divisions Semiconductor Physics, Surface Physics, Low Temperature Physics, High Polymers, Thermodynamics and Statistical Mechanics, of the German Physical Society, Münster, March 19–24, 1973|last=Wittig|first=Jörg|date=1973|publisher=Springer|isbn=978-3-528-08019-8|editor-last=H. J. Queisser|series=Advances in Solid State Physics|volume=13|location=Berlin, Heidelberg|pages=375–396|chapter=The pressure variable in solid state physics: What about 4f-band superconductors?|doi=10.1007/BFb0108579}}</ref> нивните f-обвивки не можат да се користат, а хемиските обвивки се користат во реакцијата. Така, врската помеѓу итриумот и лантанот е само секундарна врска помеѓу елементите со ист број на валентни електрони, но различни видови валентни орбитали, како што е онаа помеѓу хромот и ураниумот; додека врската помеѓу итриумот и лутетиумот е примарна, споделувајќи го и валентниот електронски број и валентен орбитален тип. Бидејќи хемиските реакции ги вклучуваат валентните електрони, елементите со слични надворешни електронски конфигурации може да се очекува да реагираат слично и да формираат соединенија со слични пропорции на елементи во нив. Таквите елементи се сместени во иста група, и на тој начин постои тенденција да има јасни сличности и закони во хемиското однесување додека се движиме низ групата.<ref>{{Наведена книга|title=The essence of materials for engineers|last=Messler|first=R. W.|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2010|isbn=978-0-7637-7833-0|location=Sudbury, MA|page=32}}</ref> Бидејќи аналогните конфигурации се случуваат во редовни интервали, својствата на елементите на тој начин покажуваат периодични повторувања, па оттука и името на периодниот систем и периодичниот закон. Овие периодични повторувања биле забележани многу пред да се развие основната теорија која ги објаснува.<ref name="Myers">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641|title=The basics of chemistry|last=Myers|first=R.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-313-31664-7|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641/page/n74 61]–67|url-access=limited}}</ref><ref name="chang2">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289|title=Chemistry|last=Chang|first=R.|publisher=McGraw-Hill|year=2002|isbn=978-0-07-112072-2|edition=7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289 289–310, 340–42]|url-access=registration}}</ref> === Атомски полупречник === Историски гледано, физичката големина на атомите била непозната до почетокот на 20 век. Првата пресметана проценка на [[атомски полупречник|атомскиот полупречник]] на водород била објавена од страна на физичарот [[Артур Хас]] во 1910 година во рамките на редот на големина (фактор 10) од прифатената вредност, Боровиот полупречник (~0,529 Å). Во својот модел, Хас користел конфигурација со еден електрон заснован на класичниот атомски модел предложен од [[Џозеф Џон Томсон|Џозеф Томсон]] во 1904 година, често наречен ''Модел на пудинг од слива''. [[Атомски полупречник|Атомските полупречници]] (големината на атомите) зависат од големината на нивните најоддалечени орбитали. Тие генерално се намалуваат од лево кон десно по елементите од главната група, бидејќи јадреното полнење се зголемува, но надворешните електрони сè уште се во истата обвивка. Меѓутоа, спуштајќи се по колона, полупречниците генерално се зголемуваат, бидејќи најоддалечените електрони се во повисоките обвивки кои се подалеку од јадрото.<ref name="chemguidear">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html|title=Atomic and Ionic Radius|last=Clark|first=Jim|date=2012|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114002613/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html|archive-date=14 November 2020|accessdate=30 March 2021}}</ref> Првиот ред од секој блок е многу мал, поради ефектот наречен кајносиметрија или примогена одбивност:<ref>{{Наведено списание|last=Cao|first=Chang-Su|last2=Hu|first2=Han-Shi|last3=Li|first3=Jun|last4=Schwarz|first4=W. H. Eugen|date=2019|title=Physical origin of chemical periodicities in the system of elements|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=91|issue=12|pages=1969–1999|doi=10.1515/pac-2019-0901|doi-access=free}}</ref> подобвивките 1s, 2p, 3d и 4f немаат внатрешни аналози. На пример, орбиталите на 2p не доживуваат силно одбивање од орбиталите 1s и 2s, кои имаат сосема различни аголни распределби на полнеж, па оттука и не се многу големи; но орбиталите на 3p доживуваат силно одбивање од орбиталите 2p, кои имаат слични аголни распределби на полнеж. Така повисоките s-, p-, d- и f-подобвивки доживуваат силно одбивање од нивните внатрешни аналози, кои имаат приближно иста аголна распределба на полнежот и мора да се прошират за да се избегне ова. Ова прави значајни разлики помеѓу малите 2p елементи, кои претпочитаат повеќекратно поврзување, и поголемите 3p и повисоки p-елементи, кои не го прават тоа. Слични аномалии се јавуваат за 1s, 2p, 3d, 4f и хипотетичките 5g елементи:<ref name="Kaupp">{{Наведено списание|last=Kaupp|first=Martin|date=1 December 2006|title=The role of radial nodes of atomic orbitals for chemical bonding and the periodic table|journal=Journal of Computational Chemistry|volume=28|issue=1|pages=320–25|doi=10.1002/jcc.20522|pmid=17143872|doi-access=free}}</ref> степенот на оваа аномалија од првиот ред е највисок за s-блокот, е умерен за p-блокот и е помалку изразен за d- и f-блоковите. Во елементите на преминување, внатрешната обвивка се полни, но големината на атомот сè уште е одредена од надворешните електрони. Зголемениот јадрен полнеж низ серијата и зголемениот број на внатрешни електрони за заштита донекаде се компензираат едни со други, па намалувањето на полупречникот е помало. Атомите 4p и 5d, кои доаѓаат веднаш по за прв пат воведувањето на новите типови на преодни серии, се помали отколку што би се очекувало, бидејќи додадените јадра 3d и 4f подобвивки обезбедуваат единствено нецелосна заштита на јадрено полнење за надворешните електрони. Оттука, на пример, атомите на галиум се малку помали од атомите на алуминиум. Заедно со кајносиметријата, ова резултира со пар-непар разлика помеѓу периодите (освен во s-блокот) {{Efn|Својствата на елементите на p-блокот сепак влијаат на следните елементи на s-блокот. Обвивката на 3s во натриум е над кајносиметричното 2p јадро, но обвивката на 4s во калиум е над многу поголемото 3p јадро. Оттука, иако веќе би се очекувало атомите на калиум да бидат поголеми од атомите на натриум, разликата во големината е поголема од вообичаеното.<ref name=SB23>Siekierski and Burgess, pp. 23–26</ref>}} која понекогаш е позната како секундарна периодичност: елементите во парните периоди имаат помали атомски полупречници и претпочитаат да губат помалку електрони, додека елементите во непарните периоди (освен првиот) се разликуваат во спротивна насока. Така, на пример, многу својства во p-блокот покажуваат цик-цак насока наместо мазен тренд по должината на групата. На пример, фосфорот и антимонот во непарните периоди од групата 15 лесно ја достигнуваат оксидационата состојба +5, додека азотот, арсенот и бизмутот во парните периоди претпочитаат да останат на +3.<ref>{{Наведено списание|last=Imyanitov|first=Naum S.|date=2018|title=Is the periodic table appears doubled? Two variants of division of elements into two subsets. Internal and secondary periodicity|url=|journal=Foundations of Chemistry|volume=21|issue=|pages=255–284|doi=10.1007/s10698-018-9321-z|access-date=}}</ref> Слична ситуација важи и за d-блокот, при што лутециумот преку атомите на волфрам е малку помал од итриумот преку атомите на молибденот соодветно.<ref>{{Наведено списание|last=Chistyakov|first=V. M.|date=1968|title=Biron's Secondary Periodicity of the Side d-subgroups of Mendeleev's Short Table|url=https://archive.org/details/sim_russian-journal-of-general-chemistry_1968-02_38_2/page/212/mode/2up|journal=Journal of General Chemistry of the USSR|volume=38|issue=2|pages=213–214|doi=|access-date=6 January 2024}}</ref><ref name="Calc1">{{Наведено списание|last=P. Pyykkö|last2=M. Atsumi|year=2009|title=Molecular Single-Bond Covalent Radii for Elements 1-118|journal=Chemistry: A European Journal|volume=15|issue=1|pages=186–197|doi=10.1002/chem.200800987|pmid=19058281}}</ref> [[Податотека:Pouring_liquid_mercury_bionerd.jpg|десно|мини| Течна жива. Нејзината течна состојба во стандардни услови е резултат на релативистички ефекти.<ref name="PekkaPyykko">{{Наведено списание|last=Pyykkö|first=Pekka|last2=Desclaux|first2=Jean Paul|year=1979|title=Relativity and the periodic system of elements|journal=Accounts of Chemical Research|volume=12|issue=8|page=276|doi=10.1021/ar50140a002}}</ref>]] Атомите на талиум и олово имаат приближно иста големина како атомите на индиум и калај, соодветно, но од бизмут до радон атомите 6p се поголеми од аналогните 5p атоми. Ова се случува затоа што кога атомските јадра стануваат високо наелектризирани, потребна е [[Специјална теорија за релативноста|специјална релативност]] за да се измери ефектот на јадрото врз електронскиот облак. Овие релативистички ефекти резултираат со тешки елементи кои се повеќе имаат различни својства во споредба со нивните полесни хомолози во периодниот систем. Взаемното дејство спин-орбита ја дели p-подобвивката: едната р-орбитала е релативистички стабилизирана и намалена (полн талиум и олово), но другите две (полнење на бизмут преку радон) се релативистички дестабилизирани и проширени. Релативистичките ефекти објаснуваат и зошто [[злато]]то е златно, а [[жива]]та е течност на собна температура.<ref name="Norrby">{{Наведено списание|last=Norrby|first=Lars J.|year=1991|title=Why is mercury liquid? Or, why do relativistic effects not get into chemistry textbooks?|journal=Journal of Chemical Education|volume=68|issue=2|page=110|bibcode=1991JChEd..68..110N|doi=10.1021/ed068p110}}</ref> Тие се очекува да станат многу силни во доцниот седми период, што потенцијално ќе доведе до колапс на периодичноста.<ref name="actrev">{{Наведено списание|last=Fricke|first=Burkhard|last2=Waber|first2=J. T.|date=1971|title=Theoretical Predictions of the Chemistry of Superheavy Elements: Continuation of the Periodic Table up to Z{{=}}184|url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/handle/123456789/2008100124269/Fricke_theoretical_1971.pdf|journal=Actinides Reviews|volume=1|issue=|pages=433–485|doi=|access-date=5 January 2024}}</ref> Електронските конфигурации се јасно познати единствено до елементот 108 ([[хасиум]]), а експерименталната хемија над 108 е направена единствено за елементите 112 ([[копернициум]]) до 115 ([[московиум]]), така што хемиската карактеристика на најтешките елементи останува тема на тековното истражување.<ref name="Schändel 2003 277">{{Наведена книга|title=The Chemistry of Superheavy Elements|url=https://archive.org/details/chemistryofsuper0000unse_y0o9|last=Schädel|first=M.|publisher=Kluwer Academic Publishers|year=2003|isbn=978-1-4020-1250-1|location=Dordrecht|page=[https://archive.org/details/chemistryofsuper0000unse_y0o9/page/277 277]}}</ref><ref name="moscovium">{{Наведено списание|last=Yakushev|first=A.|last2=Khuyagbaatar|first2=J.|last3=Düllmann|first3=Ch. E.|last4=Block|first4=M.|last5=Cantemir|first5=R. A.|last6=Cox|first6=D. M.|last7=Dietzel|first7=D.|last8=Giacoppo|first8=F.|last9=Hrabar|first9=Y.|date=23 September 2024|title=Manifestation of relativistic effects in the chemical properties of nihonium and moscovium revealed by gas chromatography studies|journal=Frontiers in Chemistry|volume=12|issue=|pages=|bibcode=2024FrCh...1274820Y|doi=10.3389/fchem.2024.1474820|pmc=11464923|pmid=39391836|doi-access=free}}</ref> Трендот дека атомските полупречници се намалуваат од лево кон десно е присутен и кај јонските полупречници, иако е потешко да се испита бидејќи најчестите јони на последователните елементи вообичаено се разликуваат по задолженост. Јоните со иста електронска конфигурација се намалуваат во големина како што расте нивниот атомски број, поради зголемената привлечност од попозитивно наелектризираното јадро: на пример, јонските полупречници се намалуваат во серијата Se²⁻, Br⁻, Rb⁺, Sr²⁺, Y³⁺ ^, Zr⁴⁺, Nb⁵⁺, Tс⁷. Јоните од истиот елемент стануваат помали како што се отстрануваат повеќе електрони, бидејќи привлечноста од јадрото почнува да ја надминува одбивноста помеѓу електроните што предизвикува ширење на електронските облаци: на пример, јонските полупречници се намалуваат во серијата V²⁺, V³⁺, V⁴⁺, V ⁵⁺. === Енергија на јонизација === [[Податотека:First_Ionization_Energy_blocks.svg|десно|мини|512x512пкс| График на првите енергии на јонизација на елементите во електронволти (предвидувања користени за елементите 109-118)]] Првата [[енергија на јонизација]] на атомот е енергијата потребна за отстранување на електрон од него. Ова варира во зависност од атомскиот полупречник: енергијата на јонизација се зголемува лево кон десно и надолу кон горе, бидејќи електроните што се поблиску до јадрото се држат поцврсто и потешко се отстрануваат. Така, енергијата на јонизација се минимизира на првиот елемент од секој период - водородот и [[Алкален метал|алкалните метали]] - и потоа генерално се зголемува додека не стигне до [[Благороден гас|благородниот гас]] на десниот раб на периодот. Постојат некои исклучоци од овој тренд, како што е кислородот, каде што електронот што се отстранува е спарен и на тој начин меѓуелектронската одбивност го олеснува отстранувањето од очекуваното. Во преминска серија, надворешните електрони преференцијално се губат иако внатрешните орбитали се полнат. На пример, во 3d серијата, прво се губат електроните 4s иако 3d орбиталите се пополнуваат. Заштитниот ефект на додавање дополнителен 3d електрон приближно го компензира порастот на јадреното полнење, и затоа енергиите на јонизација остануваат главно исти, иако постои мало зголемување особено на крајот од секоја преодна серија.<ref name="chemguideIE">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html|title=Ionisation Energy|last=Clark|first=Jim|date=2016|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032340/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html|archive-date=22 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> Бидејќи металните атоми имаат склоност да губат електрони во хемиските реакции, енергијата на јонизација генерално е во заемен однос со хемиската реактивност, иако има и други фактори кои се вклучени. === Електронски афинитет === [[Податотека:Electron_affinity_of_the_elements.svg|мини|384x384пкс|Тренд на електронскиот афинитет]] Спротивното својство на енергијата на јонизација е електронскиот афинитет, што преттавува енергијата што се ослободува кога се додава електрон во атомот.<ref name="chemguideea">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html|title=Electron Affinity|last=Clark|first=Jim|date=2012|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423195854/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html|archive-date=23 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> Електронот што поминува ќе биде полесно привлечен кон атомот доколку посилно го почувствува влечењето на јадрото, а особено доколку има достапна делумно пополнета надворешна орбитала што може да го прими. Поради тоа, електронскиот афинитет има тенденција да се зголемува надолу нагоре и лево кон десно. Исклучок е последната колона, благородните гасови, кои имаат полна обвивка и немаат место за друг електрон. Ова им дава на [[халоген]]ите во следната до последна колона највисоки електронски афинитети. Некои атоми, како благородните гасови, немаат електронски афинитет: тие не можат да формираат стабилни анјони во гасната фаза.<ref>{{Наведено списание|last=Cárdenas|first=Carlos|last2=Ayers|first2=Paul|last3=De Proft|first3=Frank|last4=Tozer|first4=David J.|last5=Geerlings|first5=Paul|date=2010|title=Should negative electron affinities be used for evaluating the chemical hardness?|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|volume=13|issue=6|pages=2285–2293|doi=10.1039/C0CP01785J|pmid=21113528}}</ref> (Тие можат да формираат метастабилни резонанци доколку дојдовниот електрон пристигне со доволно кинетичка енергија, но тие неизбежно и брзо се [[Самојонизација|самојонизираат]]: на пример, животниот век на најдолготрајното ниво на He^- е околу 359 микросекунди &nbsp;<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=H. T.|last2=Reinhed|first2=P.|last3=Orbán|first3=A.|last4=Rosén|first4=S.|last5=Thomas|first5=R. D.|last6=Johansson|first6=H. A. B.|last7=Werner|first7=J.|last8=Misra|first8=D.|last9=Björkhage|first9=M.|date=2012|title=The lifetime of the helium anion|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=388|issue=1|pages=012006|bibcode=2012JPhCS.388a2006S|doi=10.1088/1742-6596/388/1/012006|doi-access=free}}</ref>. Благородните гасови, кои имаат високи енергии на јонизација и немаат електронски афинитет, имаат мала склоност кон добивање или губење на електрони и генерално се нереактивни. Се случуваат некои исклучоци: кислородот и флуорот имаат пониски електронски афинитети од нивните потешки хомолози сулфур и хлор, бидејќи тие се мали атоми и оттука новододадениот електрон би доживеал значително одбивање од веќе присутните. За неметалните елементи, електронскиот афинитетисто така донекаде корелира со реактивноста, но не совршено бидејќи се вклучени други фактори. На пример, флуорот има помал афинитет на електрони од хлорот (поради екстремната меѓуелектронска одбивност за многу малиот атом на флуор), но е пореактивен. === Валентни и оксидациони состојби ===   [[Валентност]]а на елементот може да се дефинира или како број на атоми на водород кои можат да се комбинираат со него за да формираат едноставен двоен хидрид, или како двојно поголем број на атоми на кислород што можат да се комбинираат со него за да формираат едноставен двоен оксид (односно, не [[пероксид]] или супероксид). [[Валентност]]а на елементите од главната група се директно поврзани со бројот на групата: хидридите во главните групи 1–2 и 13–17 ги следат формулите MH, MH₂, MH₃, MH₄, MH₃, MH₂ и на крајот MH. Наместо тоа, највисоките оксиди се зголемуваат во валентноста, следејќи ги формулите M₂O, MO, M₂O₃, MO₂, M₂O₅, MO₃, M₂O₇. {{Efn|Има и многу пониски оксиди: на пример, [[фосфор]] во групата 15 формира два оксида,, [[phosphorus trioxide|P₂O₃]] and [[phosphorus pentoxide|P₂O₅]].<ref name="Greenwood27">Greenwood and Earnshaw, pp. 27–9</ref>}} Денес поимот за валентност е проширен со онаа на [[Оксидационен број|оксидационата состојба]], што е формално полнење кое останува на елементот кога сите други елементи во соединението се отстранети како нивни јони. Електронската конфигурација сугерира подготвено објаснување од бројот на електрони достапни за поврзување; белектрони започнува од 1 во групата 1, а потоа се зголемува кон десната страна на периодниот систем, единствено ресетирање на 3 секогаш кога ќе започне секој нов блок. Така, во периодот 6, Cs–Ba имаат 1–2 валентни електрони; La–Yb имаат 3–16; Lu–Hg имаат 3-12; и Tl–Rn имаат 3–8. Меѓутоа, кон десната страна на d- и f-блоковите, теоретскиот максимум што одговара на користењето на сите валентни електрони воопшто не е остварлив; истата ситуација влијае на кислородот, флуорот и лесните благородни гасови до криптон. {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;" |+Број на валентни електрони ! ![[Алкален метал|1]] ![[Земноалкален метал|2]] ! colspan="14" | ![[Група 3 на периодниот систем|3]] ![[Група 4 на периодниот систем|4]] ![[Група 5 на периодниот систем|5]] ![[Група 6 на периодниот систем|6]] ![[Група 7 на периодниот систем|7]] ![[Група 8 на периодниот систем|8]] ![[Група 9 на периодниот систем|9]] ![[Група 10 на периодниот систем|10]] ![[Група 11 на периодниот систем|11]] ![[Група 12 на периодниот систем|12]] ![[Борова група|13]] ![[Јаглеродна група|14]] ![[Пниктоген|15]] ![[Халкоген|16]] ![[Халоген|17]] ![[Благороден гас|18]] |- ![[I периода на периодниот систем|1]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |H<br /><br />1 | colspan="30" style="border-width:0" | | bgcolor="{{element color|s-block}}" |He<br /><br />2 |- ![[II периода на периодниот систем|2]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Li<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Be<br /><br />2 | colspan="24" style="border-width:0" | | bgcolor="{{element color|p-block}}" |B<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |C<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |N<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |O<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |F<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Ne<br /><br />8 |- ![[III периода на периодниот систем|3]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Na<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Mg<br /><br />2 | colspan="24" style="border-width:0" | | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Al<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Si<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |P<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |S<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Cl<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Ar<br /><br />8 |- ![[IV периода на периодниот систем|4]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |K<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Ca<br /><br />2 | colspan="14" style="border-width:0" | | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Sc<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ti<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |V<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Cr<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Mn<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Fe<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Co<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ni<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Cu<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Zn<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Ga<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Ge<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |As<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Se<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Br<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Kr<br /><br />8 |- ![[V периода на периодниот систем|5]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Rb<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Sr<br /><br />2 | colspan="14" style="border-width:0" | | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Y<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Zr<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Nb<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Mo<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Tc<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ru<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Rh<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Pd<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ag<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Cd<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |In<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Sn<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Sb<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Te<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |I<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Xe<br /><br />8 |- ![[VI периода на периодниот систем|6]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Cs<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Ba<br /><br />2 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |La<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Ce<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Pr<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Nd<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Pm<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Sm<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Eu<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Gd<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Tb<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Dy<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Ho<br /><br />13 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Er<br /><br />14 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Tm<br /><br />15 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Yb<br /><br />16 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Lu<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Hf<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ta<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |W<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Re<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Os<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ir<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Pt<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Au<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Hg<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Tl<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Pb<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Bi<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Po<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |At<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Rn<br /><br />8 |- ![[VII периода на периодниот систем|7]] | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Fr<br /><br />1 | bgcolor="{{element color|s-block}}" |Ra<br /><br />2 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Ac<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Th<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Pa<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |U<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Np<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Pu<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Am<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Cm<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Bk<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Cf<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Es<br /><br />13 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Fm<br /><br />14 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |Md<br /><br />15 | bgcolor="{{element color|f-block}}" |No<br /><br />16 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Lr<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Rf<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Db<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Sg<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Bh<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Hs<br /><br />8 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Mt<br /><br />9 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Ds<br /><br />10 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Rg<br /><br />11 | bgcolor="{{element color|d-block}}" |Cn<br /><br />12 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Nh<br /><br />3 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Fl<br /><br />4 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Mc<br /><br />5 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Lv<br /><br />6 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Ts<br /><br />7 | bgcolor="{{element color|p-block}}" |Og<br /><br />8 |} Целосното објаснување бара да се земе предвид енергијата што би се ослободила при формирање на соединенија со различни валентни наместо едноставно да се земат предвид само електронските конфигурации. На пример, магнезиумот формира катјони Mg²⁺ наместо Mg⁺ кога се раствора во вода, бидејќи тие спонтано би се диспропорционираат во катјони Mg⁰ и Mg²⁺. Тоа е затоа што [[енталпија]]та на хидратација (опкружување на катјон со молекули на вода) се зголемува во големина со полнењето и полупречникот на јонот. Во Mg⁺, најоддалечената орбитала (која го одредува јонскиот полупречник) е сè уште 3s, така што хидратациската енталпија е мала и недоволна да ја компензира енергијата потребна за отстранување на електронот; но, повторно јонизирајќи до Mg²⁺ ја открива јадрото 2p подобвивка, правејќи ја хидратациската енталпија доволно голема за да овозможи формирање на соединенијата на магнезиум(II). Од слични причини, вообичаените состојби на оксидација на потешките p-блок елементи (каде што ns електроните стануваат пониски во енергија од np) имаат стремежи да варираат по чекори од 2, бидејќи тоа е неопходно за да се открие внатрешната подобвивка и да се намали јонскиот полупречник (на пр. Tl⁺ открива 6s, а Tl ³⁺ открива 6s, а Tl 3+ открива 5 d, а еднаш губи 2 електрони, така што еднаш губи 5d електрони, така што еднаш изгубил 5d електрони). За помалку електронегативните p-блок елементи може да се користат аналогни аргументи засновани на [[Хибридизација (хемија)|орбитална хибридизација]]. {{Efn|Нормално „забранетите“ средни оксидациски состојби може да се стабилизираат со формирање [[Димер (хемија)|димери]], како во [Cl₃Ga–GaCl₃]²⁻ (галиум во +2 оксидациона состојба) или [[дисулфур декафлуорид|S₂F₁₀]] (сулфур во +5 оксидациона состојба).<ref name=sb45>Siekierski and Burgess, pp. 45–54</ref> Некои соединенија кои се чини дека се во такви средни оксидациски состојби се всушност мешани валентни соединенија, како што е [[антимон тетрооксид|Sb₂O₄]], кој ги содржи и двете Sb(III) and Sb(V).<ref name="Amador">{{cite journal | last1 = Amador | first1 = J. | last2 = Puebla | first2 = E. Gutierrez | last3 = Monge | first3 = M. A. | last4 = Rasines | first4 = I. | last5 = Valero | first5 = C. Ruiz | year = 1988 | title = Diantimony Tetraoxides Revisited | journal = Inorganic Chemistry | volume = 27 | issue = 8 | pages = 1367–1370 | doi = 10.1021/ic00281a011 }}</ref>}} [[Податотека:Transition_metal_oxidation_states.svg|центар|рамка| Состојби на оксидација на преодните метали. Цврстите точки покажуваат вообичаени состојби на оксидација, а шупливите точки покажуваат можни, но неверојатни состојби.]] За преодните метали, вообичаените состојби на оксидација се скоро секогаш најмалку +2 поради слични причини (откривајќи ја следната подобвивка); ова важи дури и за металите со аномални d^x+1 s¹ или d^x+2 s⁰ конфигурации (освен за [[сребро]]то), бидејќи одбивноста помеѓу d-електроните значи дека движењето на вториот електрон од s- до d-подобвивката не ја променува значително неговата енергија на јонизација. Бидејќи јонизирањето на преодните метали понатаму не открива нови внатрешни подобвивки, нивните оксидациони состојби имаат стремеж да варираат со чекори од 1. Лантанидите и доцните актиниди генерално покажуваат стабилна состојба на оксидација +3, отстранувајќи ги надворешните s-електрони, а потоа (обично) еден електрон од (n−2) f-орбиталите, кои се слични по енергија на ns.<ref name="sb178">Siekierski and Burgess, pp. 178–180</ref> Заедничките и максималните состојби на оксидација на елементите d- и f-блокови имаат стремеж да зависат од енергиите на јонизација. Како што енергетската разлика помеѓу (n−1)d и ns орбиталите расте по секоја преодна серија, станува енергетски помалку поволно да се јонизираат дополнителни електрони. Така, раните групи на метали во премин имаат тенденција да претпочитаат повисоки состојби на оксидација, но состојбата на оксидација +2 станува постабилна за доцните преодни метални групи. Така, највисоката формална оксидациска состојба се зголемува од +3 на почетокот на секој ред од блоковите d, до +7 или +8 во средината (на пр. [[Осмиум тетроксид|OsO₄]]), а потоа се намалува на +2 на крајот.<ref name=sb134>Siekierski and Burgess, pp. 134–137</ref> Лантанидите и доцните актиниди обично имаат висока четврта енергија на јонизација и оттука ретко ја надминуваат +3 оксидациската состојба, додека раните актиниди имаат ниска четврта енергија на јонизација и така, на пример, нептуниумот и плутониумот можат да достигнат +7. Последните актиниди одат подалеку од лантанидите кон состојби на ниска оксидација: менделевиумот полесно се сведува на +2 состојба отколку тулиумот или дури и европиумот (лантанидот со најстабилна +2 состојба, поради неговата полуполнета f-обвивка), а нобелиумот целосно фаворизира +2 над +3, за разлика од итербиумот.<ref name="rareearths">{{Наведена книга|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|last=Jørgensen|first=Christian Klixbüll|date=1988|publisher=Elsevier|isbn=978-0-444-87080-3|editor-last=Gschneidner Jr.|editor-first=Karl A.|volume=11|pages=197–292|chapter=Influence of Rare Earths on Chemical Understanding and Classification|editor-last2=Eyring|editor-first2=Leroy}}</ref> Бидејќи елементите во истата група ги делат истите валентни конфигурации, тие обично покажуваат слично хемиско однесување. На пример, [[Алкален метал|алкалните метали]] од првата група имаат сите еден валентен електрон и формираат многу хомогена класа на елементи: сите тие се меки и реактивни метали. Сепак, постојат многу фактори кои се вклучени, а групите честопати можат да бидат прилично хетерогени. На пример, водородот има и еден валентен електрон и е во иста група со алкалните метали, но неговото хемиско однесување е сосема различно. Стабилните елементи од [[Јаглеродна група|групата 14]] опфаќаат неметал ([[јаглерод]]), два полупроводници ([[силициум]] и [[германиум]]) и два метали ([[калај]] и [[олово]]); тие сепак се обединети со тоа што имаат четири валентни електрони. Ова често води до сличности во максималната и минималната состојба на оксидација (на пр. [[сулфур]] и [[селен]] во [[Халкоген|групата 16]] имаат максимална оксидациона состојба +6, како во [[Сулфур триоксид|SO₃]] и SeO₃, и минимална состојба на оксидација −2, како кај [[сулфид]]ите и [[селенид]]ите); но не секогаш (на пр. не е познато дека [[кислород]]от формира оксидациона состојба +6, и покрај тоа што е во иста група со сулфурот и селенот). === Електронегативност === [[Податотека:Electrostatic_Potential.jpg|алт=A water molecule is put into a see-through egg shape, which is colour-coded by electrostatic potential. A concentration of red is near the top of the shape, where the oxygen atom is, and gradually shifts through yellow, green, and then to blue near the lower-right and lower-left corners of the shape where the hydrogen atoms are.|десно|мини| Електростатска потенцијална карта на молекула на вода, каде што атомот на кислород има повеќе негативен полнеж (црвено) од позитивните (сини) атоми на водород]] Друга важна особина на елементите е нивната [[електронегативност]]. Атомите можат да формираат [[Ковалентна врска|ковалентни врски]] едни со други преку споделување на електрони во парови, создавајќи преклопување на валентни орбитали. Степенот до кој секој атом го привлекува заедничкиот електронски пар зависи од електронегативноста на атомот да добива или губи електрони. Колку повеќе електронегативен атом ќе има стремеж да го привлекува електронскиот пар повеќе, а помалку електронегативниот (или повеќе електропозитивен) ќе го привлече помалку. Во екстремни случаи, електронот може да се смета дека е целосно пренесен од поелектропозитивниот атом на поелектронегативниот, иако ова е поедноставување. Врската потоа врзува два јони, еден позитивен (кој се откажал од електронот) и еден негативен (кој го прифатил), и се нарекува [[јонска врска]]. Електронегативноста зависи од тоа колку силно јадрото може да привлече електронски пар, и поради тоа покажува слична варијација на другите веќе дискутирани својства: електронегативноста има тенденција да паѓа горе надолу, а да расте лево кон десно. Алкалните и земноалкалните метали се едни од најелектропозитивните елементи, додека халкогените, халогените и благородните гасови се меѓу најелектронегативните. Електронегативноста генерално се мери на според Полинговата скала, на која на најелектронегативниот реактивен атом ([[флуор]]) му е дадена електронегативност 4,0, а на најмалку електронегативниот атом ([[цезиум]]) му е дадена електронегативност 0,79. Всушност, [[неон]]от е најелектронегативниот елемент, но Полинговата скала не може да ја измери неговата електронегативност бидејќи не формира ковалентни врски со повеќето елементи.<ref>{{Наведено списание|last=Allen, Leland C.|year=1989|title=Electronegativity is the average one-electron energy of the valence-shell electrons in ground-state free atoms|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=111|issue=25|pages=9003–9014|bibcode=1989JAChS.111.9003A|doi=10.1021/ja00207a003}}</ref> Електронегативноста на елементот варира во зависност од идентитетот и бројот на атомите со кои е поврзан, како и со тоа колку електрони веќе изгубил: атомот станува поелектронегативен кога изгубил повеќе електрони. Ова понекогаш прави голема разлика: оловото во состојба на оксидација +2 има електронегативност 1,87 на Полинговата скала, додека оловото во +4 оксидациона состојба има електронегативност од 2,33.<ref>{{Наведена книга|title=The Chemistry of Organocopper Compounds|last=Dieter|first=R. K.|last2=Watson|first2=R. T.|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|isbn=978-0-470-77296-6|editor-last=Rappoport|editor-first=Z.|volume=1|pages=443–526|chapter=Transmetalation reactions producing organocopper compounds|access-date=6 April 2022|editor-last2=Marek|editor-first2=I.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017193845/https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC|archive-date=17 October 2022}}</ref> === Металност === [[Податотека:Diamond_cubic_animation.gif|десно|мини| Дијамантско-кубна структура, џиновска ковалентна структура усвоена од јаглерод (како дијамант), како и од силициум, германиум и (сив) калај, сите во групата 14. (Во сивиот калај, јазот на лентата исчезнува и доаѓа до метализација.<ref>{{Наведено списание|last=Carrasco|first=Rigo A.|last2=Zamarripa|first2=Cesy M.|last3=Zollner|first3=Stefan|last4=Menéndez|first4=José|last5=Chastang|first5=Stephanie A.|last6=Duan|first6=Jinsong|last7=Grzybowski|first7=Gordon J.|last8=Claflin|first8=Bruce B.|last9=Kiefer|first9=Arnold M.|date=2018|title=The direct bandgap of gray α-tin investigated by infrared ellipsometry|url=https://pubs.aip.org/aip/apl/article/113/23/232104/36404/The-direct-bandgap-of-gray-tin-investigated-by|journal=Applied Physics Letters|volume=113|issue=23|pages=232104|bibcode=2018ApPhL.113w2104C|doi=10.1063/1.5053884|access-date=}}</ref> Калајот има друг алотроп, бел калај, чија структура е уште пометална.)]] Едноставна супстанција е супстанца која се состои од атоми на еден хемиски елемент. Едноставните супстанции од поелектронегативните атоми имаат склонетост да споделуваат електрони (формираат ковалентни врски) едни со други. Тие формираат или мали молекули (како водород или кислород, чии атоми се поврзуваат во парови) или џиновски структури кои се протегаат неодредено (како јаглерод или силициум). Благородните гасови едноставно остануваат како единечни атоми, бидејќи веќе имаат полна обвивка. Супстанциите составени од дискретни молекули или единечни атоми се држат заедно со послаби привлечни сили помеѓу молекулите, како што е Лондонската дисперзивна сила: додека електроните се движат во молекулите, тие создаваат моментални нерамнотежи на електричното полнење, што предизвикува слична нерамнотежа на блиските молекули и создава синхронизирани движења на електроните низ многу соседни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|title=Intermolecular bonding – van der Waals forces|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122154740/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|archive-date=22 January 2022|accessdate=17 November 2021}}</ref> [[Податотека:Graphite-and-diamond-with-scale.jpg|десно|мини| Графит и дијамант, два алотропи на јаглерод]] Сепак, поелектропозитивните атоми, наместо тоа, имаат стремеж да губат електрони, создавајќи „море“ од електрони што ги зафаќа катјоните. Надворешните орбитали на еден атом се преклопуваат споделувајќи ги електроните со сите негови соседи, создавајќи џиновска структура на молекуларни орбитали кои се протегаат над сите атоми.<ref name="chemguidemetal">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html|title=Metallic Bonding|last=Clark|first=Jim|date=2019|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421105423/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html|archive-date=21 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> Ова негативно наелектризирано „море“ ги влече сите јони и ги одржува заедно во [[метална врска]]. Елементите што формираат такви врски често се нарекуваат [[метал]]и; оние кои не се често наречени [[неметал]]и. Некои елементи можат да формираат повеќе едноставни супстанции со различни структури: тие се нарекуваат [[Алотропија|алотропи]]. На пример, [[дијамант]]от и [[графит]]от се два алотропи на јаглеродот. {{Efn|Границата помеѓу силите на дисперзија и металното поврзување е постепена, како онаа помеѓу јонското и ковалентното поврзување. Карактеристичните метални својства не се појавуваат во малите живи кластери, но се појавуваат во големите.<ref>{{cite journal |last1=Pastor |first1=G. M. |last2=Stampfli |first2=P. |last3=Bennemann |first3=K. |date=1988 |title=On the transition from Van der Waals- to metallic bonding in Hg-clusters as a function of cluster size |url= |journal=Physica Scripta |volume=38 |issue=4 |pages=623–626 |doi=10.1088/0031-8949/38/4/022 |bibcode=1988PhyS...38..623P |s2cid=250842014 }}</ref>}} Металноста на елементот може да се предвиди од електронските својства. Кога атомските орбитали се преклопуваат за време на метално или ковалентно поврзување, тие создаваат и врзувачки и антиврзувачки молекуларни орбитали со еднаков капацитет, со антиврзувачките орбитали со поголема енергија. Нето сврзувачкиот карактер се јавува кога има повеќе електрони во сврзувачките орбитали отколку што има во орбиталите против сврзување. Така, металното поврзување е можно кога бројот на електрони делокализирани од секој атом е помал од двапати од бројот на орбитали кои придонесуваат за преклопување. Ова е ситуацијата за елементите од групите 1 до 13; тие исто така имаат премалку валентни електрони кои формираат големи ковалентни структури каде што сите атоми заземаат еквивалентни местоположби, и така речиси сите се метализираат. Исклучок се водородот и борот, кои имаат превисока енергија на јонизација. Така, водородот формира ковалентна молекула H₂, а борот формира џиновска ковалентна структура базирана на икозаедарските кластери B₁₂. Во метал, сврзувачките и антиврзувачките орбитали имаат енергии кои се преклопуваат, создавајќи единствена лента низ која електроните можат слободно да течат, овозможувајќи електрична спроводливост. [[Податотека:Solid_state_electronic_band_structure.svg|мини| График на јаглеродни атоми кои се здружуваат формирајќи дијамантски кристал, демонстрирајќи формирање на структурата на електронската лента и јазот на лентата. Десниот график ги прикажува енергетските нивоа како функција на растојанието помеѓу атомите. Кога се оддалечени ''(десната страна на графиконот)'' сите атоми имаат дискретни валентни орбитали ''p'' и ''s'' со исти енергии. Меѓутоа, кога атомите се приближуваат ''(левата страна)'', нивните електронски орбитали почнуваат просторно да се преклопуваат. Принципот на исклучување на Паули им забранува да имаат иста енергија, така што орбиталите се хибридираат во ''N'' молекуларни орбитали секоја со различна енергија, каде што ''N'' е бројот на атоми во кристалот. Бидејќи ''N'' е толку голем број, соседните орбитали се исклучително блиску една до друга по енергија, така што орбиталите може да се сметаат за континуирана енергетска лента. Со вистинската големина на дијамантската кристална ќелија (означена со ''a''), се формираат две ленти, наречени валентни и спроводливи појаси, одделени со 5,5&nbsp;[[Електронволт|eV]] бенд јаз. (Овде се илустрирани само валентните електрони 2s и 2p; орбиталите 1s значително не се преклопуваат, така што појасите формирани од нив се многу потесни.)]] Во групата 14, станува возможно и металното и ковалентно поврзување. Во дијамантскиот кристал, ковалентните врски помеѓу јаглеродните атоми се силни, бидејќи тие имаат мал атомски полупречник и на тој начин јадрото има поголемо задржување на електроните. Според тоа, сврзувачките орбитали што произлегуваат се многу пониски во енергија од орбиталите против сврзување и нема преклопување, така што електричната спроводливост станува невозможна: јаглеродот е неметал. Сепак, ковалентната врска станува послаба за поголемите атоми и енергетскиот јаз помеѓу сврзувачките и антиврзувачките орбитали се намалува. Според тоа, силиконот и германиумот имаат помали појасни празнини и се [[Полуспроводник|полупроводници]] при амбиентални услови: електроните можат да го преминат јазот кога се топлинско возбудени. (Борот е исто така полупроводник при амбиентални услови). Како што се зголемува температурата, сите неметали развиваат некои полупроводнички својства, во поголема или помала мера во зависност од големината на јазот на појасот. Така, металите и неметалите може да се разликуваат според температурната зависност на нивната електрична спроводливост: спроводливоста на металот се намалува со зголемувањето на температурата (бидејќи топлинското движење го отежнува слободниот проток на електроните), додека спроводливоста на неметалот се зголемува (бидејќи повеќе електрони може да се возбудат да го преминат јазот).<ref name="steudel">{{Наведена книга|url=|title=Chemistry of the Non-Metals|last=Steudel|first=Ralf|last2=Scheschkewitz|first2=David|date=2020|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-057805-8|location=|pages=154–155, 425, 436|quote=In Group 15 of the Periodic Table, as in both neighboring groups, the metallic character increases when going down. More specifically, there is a transition from a purely non-metallic element (N) via elements with nonmetallic and metallic modifications to purely metallic elements (Sb, Bi). This chapter addresses the two elements besides nitrogen, which are clearly nonmetallic under standard conditions: phosphorus and arsenic. The chemistry of arsenic, however, is only briefly described as many of the arsenic compounds resemble the corresponding phosphorus species.|author-link=}}</ref> Елементите во групите од 15 до 17 имаат премногу електрони, формираат гигантски ковалентни молекули кои се протегаат во сите три димензии. За полесните елементи, врските во малите двоатомски молекули се толку силни што кондензираната фаза е оневозможена: на тој начин азот (N₂), кислород (O₂), бел фосфор и жолт арсен (P₄ и As₄), сулфур и црвен селен (S₈ и стабилните халогени (F₂, Cl₂, Br₂, и I₂) лесно формираат ковалентни молекули со малку атоми. Потешките имаат тенденција да формираат долги синџири (на пр. црвен фосфор, сив селен, телур) или слоевити структури (на пр. јаглерод како графит, црн фосфор, сив арсен, антимон, бизмут) кои се протегаат само во една или две, наместо во три димензии. И двата вида структури може да се пронајдат како алотропи на фосфор, арсен и селен, иако алотропите со долги синџири се постабилни во сите три. Бидејќи овие структури не ги користат сите свои орбитали за поврзување, тие завршуваат со сврзувачки, неврзувачки и антиврзувачки појаси со цел да се зголеми енергијата. Слично на групата 14, празнините на појасот се намалуваат за потешките елементи и станува возможно слободното движење на електроните помеѓу синџирите или слоевите. Така, на пример, црн фосфор, црн арсен, сив селен, телур и јод се полупроводници; сивиот арсен, антимонот и бизмутот се полуметали (што покажуваат квазиметална спроводливост, со многу мало преклопување на лентата); а полониумот и веројатно астатинот се вистински метали. Елементите од природната група 18 остануваат како поединечни атоми.<ref name=Siekierski>Siekierski and Burgess, pp. 60–66</ref> {{Efn|Сето ова ја опишува ситуацијата при стандарден притисок. Под доволно висок притисок, јазот на појасот на секој цврст пад на нула и доаѓа до метализација. Така на пример на околу 170&nbsp;[[бар (единица)|kbar]] јодот станува метал,<ref name=Siekierski/> и [[метален водород]] треба да се формира при притисок од околу четири милиони атмосфери.<ref>{{cite journal |last1=McMinis |first1=J. |last2=Clay |first2=R.C. |last3=Lee |first3=D. |last4=Morales |first4=M.A. |year=2015 |title=Molecular to Atomic Phase Transition in Hydrogen under High Pressure |journal=[[Physical Review Letters|Phys. Rev. Lett.]] |volume=114 |issue=10 |page=105305 |doi=10.1103/PhysRevLett.114.105305 |pmid=25815944 |bibcode=2015PhRvL.114j5305M|doi-access=free }}</ref>.Видете [[притисок на метализација]] за вредностите за сите неметали}} Линијата на поделба помеѓу металите и неметалите е приближно дијагонала од горе лево кон доле десно, при што преодните серии се појавуваат лево од оваа дијагонала (бидејќи тие имаат многу достапни орбитали за преклопување). Ова е очекувано, бидејќи металноста има сколонетост да биде во сооднос со електропозитивноста и подготвеноста да се изгубат електрони, што се зголемува од десно кон лево и нагоре надолу. Така, металите значително ги надминуваат неметалите. Елементите во близина на границата тешко се класифицираат: тие имаат стремеж да имаат својства што се средно помеѓу оние на металите и неметалите и може да имаат некои својства карактеристични за двете. Тие често се нарекуваат полуметали или [[металоид]]и. Терминот „полуметал“ кој што се користи во оваа смисла не треба да се меша со неговата строга физичка смисла која има врска со структурата на лентата: на пример бизмутот е физички полуметал, но хемичарите генерално го сметаат за метал.<ref>{{Наведено списание|last=Hawkes|first=Stephen J.|date=2001|title=Semimetallicity?|journal=Journal of Chemical Education|volume=78|issue=12|page=1686|bibcode=2001JChEd..78.1686H|doi=10.1021/ed078p1686}}</ref> <gallery mode="packed"> Податотека:Iron_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|алт=Iron, a metal| Железо, метал Податотека:Sulfur_-_El_Desierto_mine,_San_Pablo_de_Napa,_Daniel_Campos_Province,_Potosí,_Bolivia.jpg|алт=Sulfur, a nonmetal| Сулфур, неметал Податотека:Arsen_1a.jpg|алт=Arsenic, an element often called a semi-metal or metalloid| Арсен, елемент кој често се нарекува полуметал или металоид </gallery>Општо земено, металите се сјајни и густи. Тие обично имаат високи точки на топење и вриење поради јачината на металната врска и често се податливи и еластични (лесно се протегаат и обликуваат), бидејќи атомите можат да се движат релативно едни на други без да се прекине металната врска.<ref name="chemguidem">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html|title=Metallic Structures|last=Clark|first=Jim|date=2012|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424070514/https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html|archive-date=24 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> Тие спроведуваат струја бидејќи нивните електрони се слободни да се движат во сите три димензии. Слично на тоа, тие спроведуваат топлина, која се пренесува од електроните како дополнителна [[кинетичка енергија]]: тие се движат побрзо. Овие својства опстојуваат во течна состојба, бидејќи иако кристалната структура е уништена при топење, атомите сè уште се допираат и металната врска опстојува, иако е ослабена. Металите имаат стремеж да бидат реактивни кон неметали. Може да се најдат некои исклучоци од овие генерализации: на пример, берилиум, хром, манган,<ref name="Holl">{{Наведена книга|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|last=Holleman|first=Arnold F.|last2=Wiberg, Egon|last3=Wiberg, Nils|date=1985|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-007511-3|edition=91–100|pages=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/1110 1110]–1117|language=de|chapter=Mangan}}</ref> антимон,<ref name="wiberg_holleman">{{Наведена книга|title=Inorganic chemistry|last=Wiberg, Egon|last2=Wiberg, Nils|last3=Holleman, Arnold Frederick|date=2001|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-352651-9|page=758}}</ref> бизмут, и ураниум се кршливи (не е исцрпен списокот); хромот е исклучително тврд;<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|title=Handbook of the Physicochemical Properties of the Elements|publisher=IFI-Plenum|year=1968|isbn=978-1-4684-6066-7|editor-last=G.V. Samsonov|location=New York, USA|pages=387–446|chapter=Mechanical Properties of the Elements|doi=10.1007/978-1-4684-6066-7_7|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123344/https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|archive-date=2 April 2015}}</ref> галиумот, рубидиумот, цезиумот и живата се течни на или блиску до собна температура; и [[Благороден метал|благородните метали]] како златото се хемиски многу инертни.<ref>{{Наведено списание|last=Hammer|first=B.|last2=Norskov|first2=J. K.|date=1995|title=Why gold is the noblest of all the metals|journal=Nature|volume=376|issue=6537|pages=238–240|bibcode=1995Natur.376..238H|doi=10.1038/376238a0}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Johnson|first=P. B.|last2=Christy|first2=R. W.|date=1972|title=Optical Constants of the Noble Metals|journal=Physical Review B|volume=6|issue=12|pages=4370–4379|bibcode=1972PhRvB...6.4370J|doi=10.1103/PhysRevB.6.4370}}</ref> Неметалите покажуваат различни својства. Оние кои формираат џиновски ковалентни кристали покажуваат високи точки на топење и вриење, бидејќи е потребна значителна енергија за да се надминат силните ковалентни врски. Оние кои формираат дискретни молекули се држат заедно главно преку силите на дисперзија, кои полесно се надминуваат; на тој начин тие имаат тенденција да имаат пониски точки на топење и вриење,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html|title=Atomic and Physical Properties of the Period 3 Elements|last=Clark|first=Jim|date=2018|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142013/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html|archive-date=22 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> а многу се течности или гасови на собна температура. Неметалите често имаат тенденција да бидат реактивни кон металите, освен за благородните гасови, кои се инертни кон повеќето супстанции. Тие се кршливи кога се цврсти бидејќи нивните атоми цврсто се држат на место. Тие се помалку густи и слабо спроведуваат електрицитет, бидејќи нема мобилни електрони.<ref name="group4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html|title=The Trend From Non-Metal to Metal In the Group 4 Elements|last=Clark|first=Jim|date=2015|work=Chemguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427234147/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html|archive-date=27 April 2021|accessdate=30 March 2021}}</ref> Во близина на границата, празнините на појасот се мали и затоа многу елементи во тој регион се полупроводници, како што се силициум, германиум и телур. Селенот има и полупроводен сив алотроп и изолациски црвен алотроп; арсенот има метален сив алотроп, полупроводлив црн алотроп и изолациски жолт алотроп (иако последниот е нестабилен при амбиентални услови). Повторно постојат исклучоци; на пример, дијамантот има најголема топлинска спроводливост од сите познати материјали, поголема од кој било метал.<ref name="PNU">{{Наведено списание|last=Wei|first=Lanhua|last2=Kuo|first2=P. K.|last3=Thomas|first3=R. L.|last4=Anthony|first4=T. R.|last5=Banholzer|first5=W. F.|year=1993|title=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond|journal=Physical Review Letters|volume=70|issue=24|pages=3764–3767|bibcode=1993PhRvL..70.3764W|doi=10.1103/PhysRevLett.70.3764|pmid=10053956}}</ref> Вообичаено е да се назначи класа на металоиди кои се протегаат на границата помеѓу металите и неметалите, бидејќи елементите во тој регион се средни и во физички и во хемиски својства. Сепак, не постои консензус во литературата за тоа кои точно елементи треба да бидат назначени така. Кога се користи таква категорија, силициумот, германиумот, арсенот и телурот речиси секогаш се вклучени, а борот и антимонот обично се вклучени; но поолемиот дел од изворите вклучуваат и други елементи, без договор за тоа кои дополнителни елементи треба да се додадат, а некои други наместо тоа одземаат од овој список. {{Efn|Погледнете [[список на металоиди]]. На пример, периодична табела што ја користи Американското хемиско друштво вклучува полониум како металоид, и она што е вклучено во ''[[Encyclopædia Britannica]]'' воопшто не се однесува на металоиди или полуметали.<ref name="EB" /> Класификацијата може да се промени дури и во рамките на едно дело. На пример, „Хемијата на неметалните елементи“ на Шервин и Вестон (1966) има периодичен систем на стр. 7 класифицирајќи го антимонот како неметал, но на стр. 115 се нарекува метал.<ref>{{cite book |last1=Sherwin |first1=E. |last2=Weston |first2=G. J. |editor=Spice, J. E. |date=1966 |title=Chemistry of the Non-Metallic Elements |publisher=Pergamon Press |isbn=978-1-4831-3905-0}}</ref>}} На пример, за разлика од сите други елементи кои генерално се сметаат за металоиди или неметали, единствената стабилна форма на антимонот има метална спроводливост. Покрај тоа, елементот наликува на бизмут и, поопшто, на другите метали од p-блокот во неговото физичко и хемиско однесување. Врз основа на ова, некои автори сметаат дека тој е подобро класифициран како метал отколку како металоид.<ref name="hawkes">{{Наведено списание|last=Hawkes|first=Stephen J.|date=2001|title=Semimetallicity?|url=|journal=Journal of Chemical Education|volume=78|issue=12|pages=1686–1687|bibcode=2001JChEd..78.1686H|doi=10.1021/ed078p1686|access-date=}}</ref> Од друга страна, селенот има некои полупроводнички својства во својата најстабилна форма (иако има и изолациски алотропи) и се тврди дека треба да се смета за металоид - иако оваа ситуација важи и за фосфорот, што е многу поретко вклучување меѓу металоидите. === Понатамошни прикажувања на периодичноста === Постојат некои други врски низ периодниот систем помеѓу елементите кои не се во иста група, како што се дијагоналните односи помеѓу елементите кои се дијагонално соседни (на пр. литиум и магнезиум). Може да се најдат некои сличности меѓу главните групи и групите на преодни метали, или помеѓу раните актиниди и раните преодни метали, кога елементите имаат ист број на валентни електрони. Така, ураниумот донекаде наликува на хром и волфрам во групата 6,<ref name="PTSS2">Scerri, pp. 407–420</ref> бидејќи сите три имаат шест валентни електрони.<ref name="Jensen">{{Наведено списание|last=Jensen|first=William B.|date=1986|title=Classification, symmetry and the periodic table|url=https://www.che.uc.edu/Jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/028.%20Periodic%20Table.pdf|journal=Comp. & Maths. With Appls.|volume=12B|issue=I/2|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131184706/https://www.che.uc.edu/Jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/028.%20Periodic%20Table.pdf|archive-date=31 January 2017|access-date=18 January 2017}}</ref> Односите помеѓу елементите со ист број на валентни електрони, но различни типови на валентни орбитали се нарекуваат секундарни или изодонорски односи: тие обично ги имаат истите максимални состојби на оксидација, но не и исти минимални состојби на оксидација. На пример, хлорот и манганот имаат +7 како максимална состојба на оксидација (на пр. [[Дихлор хептоксид|Cl₂O₇]] и [[Манган хептоксид|Mn₂O₇]]), но нивните соодветни минимални состојби на оксидација се -1 (на пр. [[Хлороводород|HCl]]) и -3 (K₂[Mn(CO)₄]). Елементите со ист број на празни валентни места, но различен број на валентни електрони се поврзани со терциерна или изоакцепторна врска: тие обично имаат слични минимални, но не и максимални состојби на оксидација. На пример, водородот и хлорот имаат −1 како минимална оксидациска состојба (во [[хидрид]]и и [[хлорид]]и), но максималната оксидациона состојба на водородот е +1 (на пр. [[Вода|H₂O]]) додека хлорот е +7. Многу други физички својства на елементите покажуваат периодични варијации во согласност со периодниот закон, како што се [[Точка на топење|точките на топење]], [[Точка на вриење|точките на вриење]], топлина на топење, [[топлина на испарување]], [[енталпија на атомизација]] итн. Слични периодични варијации се појавуваат за соединенијата на елементите, кои можат да се забележат со споредување на хидриди, оксиди, сулфиди, халиди итн. Хемиските својства се потешко да се опишат квантитативно, но исто така покажуваат свои периодичности. Примерите вклучуваат варијации во [[Киселина|киселинските]] и [[База (хемија)|базичните]] својства на елементите и нивните соединенија, стабилноста на соединенијата и методите за изолирање на елементите. Периодичноста е и се користи многу широко за да се предвидат својствата на непознати нови елементи и нови соединенија, и е централна за современата хемија. == Класификација на елементи == [[Податотека:Simple_Periodic_Table_Chart-en.svg|десно|мини|512x512пкс|Периодична табела со боја за прикажување на некои најчесто користени групи на слични елементи. Категориите и нивните граници донекаде се разликуваат помеѓу изворите.<ref name="ACS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html|title=Periodic Table of Chemical Elements|date=2021|work=www.acs.org|publisher=[[American Chemical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203123434/https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html|archive-date=3 February 2021|accessdate=27 March 2021}}</ref> Лутециумот и лоренциумот во групата 3 се исто така преодни метали. ]] Многу термини биле користени во литературата за да се опишат групи на елементи кои се однесуваат слично. Имињата на групата ''алкален метал'', ''алкален земјен метал'', ''триел'', ''тетрел'', ''пниктоген'', ''халкоген'', ''халоген'' и ''благороден гас'' се признати од Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија; другите групи може да се наведат според нивниот број или според нивниот прв елемент (на пр., групата 6 е групата на хром).<ref>{{Наведено списание|last=Fernelius|first=W. C.|last2=Loening|first2=Kurt|last3=Adams|first3=Roy M.|date=1971|title=Names of groups and elements|url=|journal=Journal of Chemical Education|volume=48|issue=11|pages=730–731|bibcode=1971JChEd..48..730F|doi=10.1021/ed048p730}}</ref> Некои ги делат p-блок елементите од групите 13 до 16 по металичност,<ref name="EB">{{Наведена енциклопедија|access-date=16 March 2010}}</ref><ref name="ACS"/> иако не постои ниту дефиниција од МСЧПХ ниту прецизен консензус за тоа кои точно елементи треба да се сметаат за метали, неметали или полуметали (понекогаш се нарекуваат металоиди). Ниту, пак, постои консензус за тоа како треба да се нарекуваат металите кои ги наследуваат преодните метали, при што меѓу можностите се користени ''постпремински метал'' и ''слаб метал''. Некои напредни монографии ги исклучуваат елементите од групата 12 од преодните метали врз основа на нивните понекогаш сосема различни хемиски својства, но ова не е универзална практика <ref>{{Наведено списание|last=Jensen|first=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611152417/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf|archive-date=11 June 2010|access-date=6 May 2012}}</ref> и МСЧПХ во моментов не го споменува како дозволен во своите ''Принципи на хемиска номенклатура''.<ref>{{Наведена книга|url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/12/Principles_Leigh2011-compressed.pdf|title=Principles of Chemical Nomenclature|date=2011|publisher=The Royal Society of Chemistry|isbn=978-1-84973-007-5|editor-last=Leigh|editor-first=G. J.|location=|page=9}}</ref> Се смета дека ''лантанидите'' се елементите La–Lu, кои сите се многу слични еден на друг: историски тие вклучувале само Ce–Lu, но лантанот станал вклучен со вообичаена употреба. ''Ретките земјени елементи'' (или ретките метали) додаваат скандиум и итриум на лантанидите. Аналогно на тоа, ''актинидите'' се сметаат за елементите Ac-Lr (историски Th-Lr), иако варијацијата на својствата во оваа група е многу поголема отколку во лантанидите. МСЧПХ ги препорачува имињата ''лантаноиди'' и ''актиноиди'' за да се избегне двосмисленост, бидејќи суфиксот -ide обично означува негативен јон; сепак ''лантанидите'' и ''актинидите'' остануваат вообичаени. Со зголеменото препознавање на лутециумот и лоренциумот како d-блок елементи, некои автори почнале да ги дефинираат лантанидите како La-Yb и актинидите како Ac-No, што одговараат на f-блок.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/theoryofatomicst0000cowa|title=The Theory of Atomic Structure and Spectra|last=Cowan|first=Robert D.|date=1981|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-90615-0|location=|page=[https://archive.org/details/theoryofatomicst0000cowa/page/598 598]}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Villar|first=G. E.|date=1966|title=A suggested modification to the periodic chart|url=|journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry|volume=28|issue=1|pages=25–29|doi=10.1016/0022-1902(66)80224-5}}</ref><ref name="sacotton">{{Наведено списание|last=Cotton|first=S. A.|date=1996|title=After the actinides, then what?|url=|journal=Chemical Society Reviews|volume=25|issue=3|pages=219–227|doi=10.1039/CS9962500219|access-date=}}</ref> ''Трансактинидите'' или ''супертешките елементи'' се краткотрајните елементи надвор од актинидите, почнувајќи од лоренциум или рутерфордиум (во зависност од тоа каде завршуваат актинидите).<ref name="Neve">{{Наведено списание|last=Neve|first=Francesco|date=2022|title=Chemistry of superheavy transition metals|url=|journal=Journal of Coordination Chemistry|volume=75|issue=17–18|pages=2287–2307|doi=10.1080/00958972.2022.2084394}}</ref><ref name="Mingos">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/essentialtrendsi0000ming|title=Essential Trends in Inorganic Chemistry|last=Mingos|first=Michael|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850109-1|location=|page=[https://archive.org/details/essentialtrendsi0000ming/page/387 387]|author-link=Michael Mingos}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf|title=A New Era of Discovery: the 2023 Long Range Plan for Nuclear Science|date=October 2023|publisher=U.S. Department of Energy|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005134013/https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf|archive-date=5 October 2023|accessdate=20 October 2023|quote=Superheavy elements (''Z'' > 102) are teetering at the limits of mass and charge.}}</ref> Многу повеќе категоризации постојат и се користат според одредени дисциплини. Во астрофизиката, металот е дефиниран како секој елемент со атомски број поголем од 2, односно сè освен водород и хелиум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html|title=Metallicity of stars|last=Theuns|first=Tom|work=icc.dur.ac.uk|publisher=Durham University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927160927/https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html|archive-date=27 September 2021|accessdate=27 March 2021}}</ref> Терминот „полуметал“ има поинаква дефиниција во физиката отколку во хемијата: бизмутот е полуметал според физичките дефиниции, но хемичарите генерално го сметаат за метал.<ref>{{Наведена книга|title=Solid State Physics|last=Burns|first=Gerald|date=1985|publisher=Academic Press, Inc.|isbn=978-0-12-146070-9|pages=339–40}}</ref> Неколку термини се широко користени, но без некоја многу формална дефиниција, како што е „тежок метал“, кој добил толку широк опсег на дефиниции што бил критикуван како „ефективно бесмислен“.<ref>{{Наведено списание|last=Duffus|first=John H.|date=2002|title="Heavy Metals"–A Meaningless Term?|url=https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=74|issue=5|pages=793–807|doi=10.1351/pac200274050793|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411012337/https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf|archive-date=11 April 2021|access-date=27 March 2021}}</ref> Опсегот на термините значително варира помеѓу авторите. На пример, според МСЧПХ, благородните гасови ја опфаќаат целата група, вклучувајќи го и многу радиоактивниот супертежок елемент оганесон.<ref>{{Наведено списание|last=Koppenol|first=W.|date=2016|title=How to name new chemical elements|url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|journal=Pure and Applied Chemistry|publisher=DeGruyter|doi=10.1515/pac-2015-0802|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511193435/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|archive-date=11 May 2020|access-date=15 August 2021|hdl-access=free}}</ref> Меѓутоа, меѓу оние кои се специјализирани за супертешки елементи, тоа не се прави често: во овој случај, „благородниот гас“ обично се подразбира за нереактивното однесување на полесните елементи од групата. Бидејќи пресметките генерално предвидуваат дека оганесонот не треба да биде особено инертен поради релативистичките ефекти, а можеби и не е гас на собна температура доколку може да се произведува на големо, неговиот статус како благороден гас често се доведува во прашање во овој контекст.<ref>{{Наведено списание|last=Roth|first=Klaus|date=3 April 2018|title=Is Element 118 a Noble Gas?|url=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html|journal=Chemie in unserer Zeit|doi=10.1002/chemv.201800029|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302084128/https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html|archive-date=2 March 2021|access-date=27 March 2021}}</ref> Понатаму, понекогаш се среќаваат национални варијанти: во Јапонија, алкалните земјени метали често не вклучуваат берилиум и магнезиум бидејќи нивното однесување е различно од потешките метали од групата 2.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html|title=【お知らせ】高等学校化学で用いる用語に関する提案（1）への反応|last=The Chemical Society of Japan|date=25 January 2018|work=www.chemistry.or.jp|publisher=The Chemical Society of Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516062728/https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html|archive-date=16 May 2021|accessdate=3 April 2021|quote=「12．アルカリ土類金属」の範囲についても，△を含めれば，すべての教科書で提案が考慮されている。歴史的には第4 周期のカルシウム以下を指していた用語だったが，「周期表の2 族に対応する用語とする」というIUPAC の勧告1）に従うのは現在では自然な流れだろう。}}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на периодниот систем}} === Рана историја === Во 1817 година, германскиот физичар [[Јохан Волфанг Деберајнер|Јохан Волфганг Деберајнер]] започнал да формулира еден од најраните обиди за класификација на елементите.<ref>{{Наведено списание|last=Wurzer|first=Ferdinand|date=1817|title=Auszug eines Briefes vom Hofrath Wurzer, Prof. der Chemie zu Marburg|trans-title=Excerpt of a letter from Court Advisor Wurzer, Professor of Chemistry at Marburg|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|journal=Annalen der Physik|language=de|volume=56|issue=7|pages=331–334|bibcode=1817AnP....56..331.|doi=10.1002/andp.18170560709|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024621/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|archive-date=8 October 2021|access-date=15 August 2021}} Here, Döbereiner found that strontium's properties were intermediate to those of calcium and barium.</ref> Во 1829 година, тој открил дека може да формира некои од елементите во групи од по три, при што членовите на секоја група имаат сродни својства. Тој ги нарекол овие групи тријади.<ref>{{Наведено списание|last=Döbereiner|first=J. W.|date=1829|title=Versuch zu einer Gruppirung der elementaren Stoffe nach ihrer Analogie|trans-title=An attempt to group elementary substances according to their analogies|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|journal=Annalen der Physik und Chemie|series=2nd series|language=de|volume=15|issue=2|pages=301–307|bibcode=1829AnP....91..301D|doi=10.1002/andp.18290910217|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024625/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|archive-date=8 October 2021|access-date=15 August 2021}} For an English translation of this article, see: [https://web.lemoyne.edu/~giunta/dobereiner.html Johann Wolfgang Döbereiner: "An Attempt to Group Elementary Substances according to Their Analogies" (Lemoyne College (Syracuse, New York, USA))] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190309161429/https://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dobereiner.html|date=9 March 2019}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Eureka!: Scientific Breakthroughs That Changed The World|last=Horvitz|first=L.|publisher=John Wiley|year=2002|isbn=978-0-471-23341-1|location=New York|page=43|bibcode=2001esbt.book.....H|oclc=50766822}}</ref> Хлорот, бромот и јод формирале тријада; како и калциумот, стронциумот и бариумот; литиум, натриум и калиум; и сулфур, селен и телур. Денес, сите овие тријади се дел од современите групи: халогени, земноалкални метали, алкални метали и халкогени. Различни хемичари ја продолжиле неговата работа и биле во можност да идентификуваат сè повеќе врски помеѓу мали групи елементи. Сепак, тие не можеле да изградат еден модел кој ќе ги опфати сите.<ref>{{Наведена книга|title=The Ingredients: A Guided Tour of the Elements|url=https://archive.org/details/ingredientsguide0000ball|last=Ball|first=P.|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-284100-1|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/ingredientsguide0000ball/page/100 100]|author-link=Philip Ball}}</ref> [[Податотека:Newlands_periodiska_system_1866.png|алт=Newlands's table of the elements.|десно|мини| Табела на елементите на Њуландс во 1866 година.]] [[Џон Њуландс]] објавил писмо во ''Chemical News'' во февруари [[1863]] година за периодичноста меѓу хемиските елементи. Во [[1864]] година Њуландс објавил статија во ''Chemical News'' во која покажал дека ако елементите се подредени по редослед на нивната атомска тежина, оние кои имаат последователни броеви често или припаѓаат на иста група или заземаат слични позиции во различни групи, и тој истакна дека секој осми елемент почнувајќи од даден е во овој аранжман еден вид повторување на оската на првото право. Октави).<ref name=EB1911>{{cite EB1911 |wstitle=Newlands, John Alexander Reina |volume=19 |page=515}}</ref> Сепак, формулацијата на Њуландс функционираше добро само за елементите од главната група и наиде на сериозни проблеми со другите.<ref name="jensenlaw"/> Германскиот хемичар [[Лотар Мајер]] забележал низи од слични хемиски и физички својства кои се повторуваат во периодни интервали. Според него, доколку атомските тежини се исцртаат како ординати (т.е. вертикално), а атомските волумени како апсциси (т.е. хоризонтално) - кривата би добила низа максимални и минимуми - [[Електронегативност|најелектропозитивните]] елементи би се појавиле на врвовите на кривата по редослед на нивните атомски тежини. Во 1864 година била објавена негова книга; содржела рана верзија на периодниот систем кој содржи 28 елементи и тие се класифицирани елементи во шест фамилии според нивната [[валентност]] - за прв пат, елементите биле групирани според нивната валентност. Работите за организирање на елементите по атомска тежина дотогаш биле спречени со неточни мерења на атомските тежини.<ref name="Meyer table">Meyer, Julius Lothar; Die modernen Theorien der Chemie (1864); [https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 table on page 137] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190102050414/https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147|date=2 January 2019}}</ref> Во 1868 година, тој ја ревидирал својата табела, но оваа ревизија била објавена како нацрт дури по неговата смрт. === Менделеев === {{multiple image|total_width=700|align=right|image1=1869-periodic-table.jpg|caption1=Периодниот систем на [[Дмитриј Менделеев|Менделеев]] од 1869 година|image2=Mendelejevs periodiska system 1871.png|caption2=Периодниот систем на [[Дмитриј Менделеев|Менделеев]] од 1871 година}} Дефинитивниот пробив дошол од рускиот хемичар [[Дмитриј Менделеев]]. Иако другите хемичари (вклучувајќи го и Мајер) пронашле некои други варијанти на периодичниот систем приближно во исто време, Менделеев бил најпосветен на развојот и одбраната на неговиот систем, а неговиот систем бил тој што најмногу влијаел на научната заедница. На [[17 февруари]] [[1869]] година (1 март 1869 година според [[Грегоријанскиот календар]]), Менделеев започнал да ги распоредува елементите и да ги споредува според нивната атомска тежина. Тој започнал со неколку елементи и со текот на времето неговиот систем растел додека не ги опфатил повеќето познати елементи. Откако пронашол конзистентен распоред, неговата печатена табела се појавила во мај 1869 година во списанието на [[Руско хемиско друштво|Руското хемиско друштво]]. Кога се сметало дека елементите не се вклопуваат во системот, тој смело предвидел дека или валентностите или атомските тежини биле погрешно измерени или дека допрва треба да се открие елемент што недостасува. Во [[1871]] година, Менделеев објавил долга статија, вклучувајќи ажурирана форма на неговата табела, која ги направила разбирливи неговите предвидувања за непознатите елементи. Менделеев детално ги предвидел својствата на три од овие непознати елементи: бидејќи ќе им недостасуваат потешки хомолози на бор, алуминиум и силициум, тој ги нарекол ека-бор, ека-алуминиум и ека-силикон („ека“ е санскрит за „еден“).<ref name="Scerri117">Scerri, pp. 117–123</ref><ref name="mendeleev1871">{{Наведено списание|last=Mendeleev|first=D.|date=1871|title=The natural system of elements and its application to the indication of the properties of undiscovered elements|url=https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31|journal=Journal of the Russian Chemical Society|language=ru|volume=3|pages=25–56|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142644/https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31|archive-date=13 August 2017|access-date=23 August 2017}}</ref> Во 1875 година, францускиот хемичар [[Пол-Емил Лекок де Буабодран]], работејќи без знаење за предвидувањата на Менделеев, открил нов елемент во примерок од минералот сфалерит и го нарекол галиум. Тој го изолирал елементот и почнал да ги одредува неговите својства. Менделеев, читајќи ја публикацијата на Буабодран, испратил писмо во кое тврдел дека галиумот е неговиот предвиден ека-алуминиум. Иако Лекок де Буабодран првично бил скептичен и се сомневал дека Менделеев се обидува да ја земе заслугата за неговото откритие, тој подоцна признал дека Менделеев бил во право. Во [[1879]] година, шведскиот хемичар [[Ларс Фредрик Нилсон]] открил нов елемент, кој го нарекол скандиум: се покажало дека е ека-бор. Ека-силициумот бил пронајден во 1886 година од германскиот хемичар [[Клеменс Винклер]], кој го нарекол германиум. Својствата на галиумот, скандиумот и германиумот се совпаѓаат со она што го предвидел Менделеев. Во 1889 година, Менделеев забележал на Фарадејското предавање во Кралската институција во [[Лондон]] дека не очекувал да живее доволно долго „''за да го спомене нивното откритие на Хемиското друштво на Велика Британија како потврда за точноста и општоста на периодичниот закон''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|title=Dmitri Mendeleev|last=Rouvray|first=R.|work=New Scientist|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074119/https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|archive-date=15 August 2021|accessdate=19 April 2020}}</ref> Дури и откривањето на благородните гасови на крајот на 19 век, кое Менделеев не го предвидел, уредно се вклопило во неговиот модел како осма главна група. Сепак, Менделеев имал некои проблеми да ги вклопи познатите лантаниди во неговиот модел, бидејќи тие не ја покажувале периодичната промена во валентностите што ја правеле другите елементи. По долго истражување, чешкиот хемичар [[Бохуслав Браунер]] во [[1902]] година сугерирал дека лантанидите можат сите да се стават заедно во една група на периодниот систем. Тој ја нарекол оваа „астероидна хипотеза“ како астрономска аналогија: исто како што постои [[астероиден појас]] наместо една планета помеѓу [[Марс (планета)|Марс]] и [[Јупитер]], така се сметало дека местото под итриумот го заземаат сите лантаниди наместо само еден елемент. === Атомски број === [[Податотека:Extended_periodic_table_van_den_Broek.jpg|десно|мини| Периодичен систем на Антониус ван ден Брук]] Откако била испитана внатрешната структура на атомот, аматерскиот холандски физичар Антониус ван ден Брук во 1913 година предложил дека јадреното полнење го одредува сместувањето на елементите во периодниот систем.<ref name="moseley2010">{{Наведен нестручен часопис|access-date=15 August 2021}}</ref> Новозеландскиот физичар [[Ернест Радерфорд]] го измислил зборот „атомски број“ за ова јадрено полнење. Во објавената статија на Ван Ден Брук, тој ја илустрирал првата електронска периодична табела која ги прикажува елементите подредени според бројот на нивните електрони. Радерфорд во својот труд од 1914 година потврдил дека Бор го прифатил ставот на ван ден Брук. Истата година, англискиот физичар [[Хенри Мозли]] користејќи спектроскопија на Х-зраци експериментално го потврдил предлогот на Ван Ден Брук. Мозели ја одредил вредноста на јадреното полнење на секој елемент од [[алуминиум]] до [[злато]] и покажал дека Менделеевовиот редослед всушност ги поставува елементите во секвенцијален редослед по јадрено полнење.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87|title=The Periodic Kingdom|last=Atkins, P. W.|publisher=HarperCollins Publishers, Inc.|year=1995|isbn=978-0-465-07265-1|page=[https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 87]|author-link=P. W. Atkins}}</ref> Јадреното полнење е идентично со бројот на [[протон]]и и ја одредува вредноста на [[Атомски број|атомскиот број]] (''Z'') на секој елемент. Користењето на атомски број дава дефинитивна, заснована на цел број, низа за елементите. Истражувањето на Мозели веднаш ги решило несогласувањата помеѓу атомската тежина и хемиските својства; тоа биле случаи како што се телур и јод, каде што атомскиот број се зголемува, но атомската тежина се намалува. Иако Мозели набрзо бил убиен во Првата светска војна, шведскиот физичар [[Мане Сигбан|Мане Зигбан]] ја продолжил својата работа до [[ураниум]]от и утврдил дека тоа е елементот со највисок атомски број тогаш познат (92).<ref>{{Наведено списание|last=Egdell|first=Russell G.|last2=Bruton|first2=Elizabeth|date=2020|title=Henry Moseley, X-ray spectroscopy and the periodic table|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=378|issue=2180|doi=10.1002/chem.202004775|pmid=32811359|doi-access=free}}</ref> Врз основа на истражувањето на Мозели и Зигбан, исто така станало познато кои атомски броеви одговараат на исчезнатите елементи што допрва треба да се најдат: 43, 61, 72, 75, 85 и 87. (Елементот 75 всушност веќе бил пронајден од јапонскиот хемичар Масатака Огава во 1908 година и го нарекол ''нипониум'', но тој по грешка го доделил како елемент 43 наместо 75 и затоа неговото откритие не било општо признато. Современо прифатеното откритие за елементот 75 дошло во 1925 година, кога независно повторно го открил и му го дал денешното име, [[рениум]]) <ref name="nipponium2022">{{Наведено списание|last=Hisamatsu|first=Yoji|last2=Egashira|first2=Kazuhiro|last3=Maeno|first3=Yoshiteru|date=2022|title=Ogawa's nipponium and its re-assignment to rhenium|journal=Foundations of Chemistry|volume=24|issue=|pages=15–57|doi=10.1007/s10698-021-09410-x|doi-access=free}}</ref> Развојот на атомската физика исто така ја разјаснила ситуацијата со [[изотоп]]ите. Во синџирите на распаѓање на исконските радиоактивни елементи ториум и ураниум, набрзо станало очигледно дека има многу очигледни нови елементи кои имаат различна атомска тежина, но точно исти хемиски својства. Во 1913 година, [[Фредерик Соди]] го измислил терминот „изотоп“ за да ја опише оваа ситуација и сметал дека изотопите се единствено различни форми на ист хемиски елемент. Ова дополнително ги разјаснило разликите како што се телурот и јодот: природниот изотопски состав на телурот се мери кон потешки изотопи од јодот, но телурот има помал атомски број.<ref name="7elements">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/taleofseveneleme0000scer|title=A Tale of Seven Elements|last=Scerri|first=Eric|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-539131-2|location=|pages=[https://archive.org/details/taleofseveneleme0000scer/page/47 47]–53, 115|author-link=}}</ref> === Електронски обвивки === Данскиот физичар [[Нилс Бор]] ја применил идејата на [[Макс Планк]] за квантизација на атомот. Тој заклучил дека енергетските нивоа на електроните се квантизирани: дозволено е само дискретно збир на стабилни енергетски состојби. По ова, Бор се обидел да ја разбере периодичноста преку електронски конфигурации, претпоставувајќи во 1913 година дека внатрешните електрони треба да бидат одговорни за хемиските својства на елементот. Во 1913 година, тој го произвел првиот електронски периоден систем заснован на квантен атом. Бор ги нарекол своите електронски обвивки „''прстени''“ во 1913 година: атомските орбитали во обвивките не постоеле во времето на неговиот планетарен модел. Бор објаснува во Дел 3 од неговиот познат труд од [[1913]] година дека максималниот број електрони во обвивката е осум, пишувајќи: „''Понатаму, гледаме дека прстен од {{Пром|n}} електрони не може да ротира во еден прстен околу јадро на полнење ne освен доколку {{Пром|n}} < 8''“. За помалите атоми, електронските обвивки би се пополниле на следниов начин: „''прстените од електрони ќе се спојат единствено доколку содржат еднаков број електрони; и дека соодветно на тоа, бројот на електрони на внатрешните прстени ќе биде само 2, 4, 8''“. Меѓутоа, кај поголемите атоми највнатрешната обвивка би содржила осум електрони: „''од друга страна, периодниот систем на елементите силно сугерира дека веќе во неон {{Пром|N}} = 10 ќе се појави внатрешен прстен од осум електрони''“. Неговите предложени електронски конфигурации за атомите (прикажани десно) главно не се во согласност со оние што се денес познати.<ref>{{Наведено списание|last=Kragh|first=Helge|date=1 January 1979|title=Niels Bohr's Second Atomic Theory|url=https://online.ucpress.edu/hsns/article/doi/10.2307/27757389/47571/Niels-Bohr-s-Second-Atomic-Theory|journal=Historical Studies in the Physical Sciences|language=en|volume=10|pages=123–186|doi=10.2307/27757389|issn=0073-2672|jstor=27757389}}</ref> Тие биле дополнително подобрени откако работата на [[Арнолд Зомерфелд]] и Едмунд Стонер откриле повеќе квантни броеви. {| class="wikitable" style="float:right; font-size:95%; margin:0.5em;" |+Борови електронски конфигурации за лесни елементи ! Елемент ! Електрони по обвивка |- | 4 | 2,2 |- | 6 | 2,4 |- | 7 | 4,3 |- | 8 | 4,2,2 |- | 9 | 4,4,1 |- | 10 | 8,2 |- | 11 | 8,2,1 |- | 16 | 8,4,2,2 |- | 18 | 8,8,2 |} Првиот кој систематски ги проширил и коригирал хемиските потенцијали на атомската теорија на Бор бил Валтер Косел во 1914 година и во 1916 година. Косел објаснил дека во периодниот систем ќе се создадат нови елементи бидејќи електроните се додаваат на надворешната обвивка. Во трудот на Косел, тој пишува:<blockquote>Ова води до заклучок дека електроните, кои дополнително се додаваат, треба да се стават во концентрични прстени или обвивки, на секој од нив... треба да се подредат само одреден број електрони - имено, осум во нашиот случај. Штом ќе се заврши еден прстен или обвивка, треба да се стартува нов за следниот елемент; бројот на електрони, кои се најлесно достапни и лежат на најоддалечената периферија, повторно се зголемува од елемент до елемент и, според тоа, при формирањето на секоја нова обвивка хемиската периодичност се повторува. </blockquote>Во еден труд од 1919 година, [[Ирвинг Лангмјур]] го постулирал постоењето на „клетки“ кои денес се нарекуваат орбитали, кои секоја може да содржи само по два електрони, и тие биле распоредени во „еднадалечни слоеви“ кои денес се нарекуваат обвивки. Тој направил исклучок за првата обвивка која содржи само два електрони.<ref>{{Наведено списание|last=Langmuir|first=Irving|author-link=Irving Langmuir|date=June 1919|title=The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja02227a002|journal=[[Journal of the American Chemical Society]]|language=en|volume=41|issue=6|pages=868–934|bibcode=1919JAChS..41..868L|doi=10.1021/ja02227a002|issn=0002-7863|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126003324/https://zenodo.org/record/1429026|archive-date=26 January 2021|access-date=22 October 2021}}</ref> Хемичарот Чарлс Ругели Бури во 1921 година предложил дека осум и осумнаесет електрони во обвивка формираат стабилни конфигурации. Бури предложил дека електронските конфигурации во преодните елементи зависат од валентните електрони во нивната надворешна обвивка.<ref name="Bury">{{Наведено списание|last=Bury|first=Charles R.|author-link=Charles Rugeley Bury|date=July 1921|title=Langmuir's Theory of the Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01440a023|journal=[[Journal of the American Chemical Society]]|language=en|volume=43|issue=7|pages=1602–1609|bibcode=1921JAChS..43.1602B|doi=10.1021/ja01440a023|issn=0002-7863|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030145903/https://zenodo.org/record/1428812|archive-date=30 October 2021|access-date=22 October 2021}}</ref> Тој го вовел зборот ''преод'' за да ги опише елементите кои денес се познати како [[преодни метали]].<ref name="Jensen2003">{{Наведено списание|last=Jensen|first=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419082806/https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|archive-date=19 April 2012|access-date=18 September 2021|quote=The first use of the term "transition" in its modern electronic sense appears to be due to the British chemist C. R.Bury, who first used the term in his 1921 paper on the electronic structure of atoms and the periodic table}}</ref> Теоријата на Бор била оправдана со откривањето на елементот 72: Жорж Урбејн тврдел дека го открил како редок земјен елемент ''келтиум'', но Бури и Бор предвидиле дека елементот 72 не може да биде елемент од ретка земја и мора да биде хомолог на [[циркониум]]. Дирк Костер и Георг фон Хевеси го барале елементот во рудите на циркониум и го пронашле елементот 72, кој го нарекле [[хафниум]] по родниот град на Бор, [[Копенхаген]] (''Хафнија'' на латински).<ref name="CosterHevesy1923">{{Наведено списание|last=Coster|first=D.|last2=Hevesy, G.|date=1923|title=On the Missing Element of Atomic Number 72|journal=Nature|volume=111|issue=2777|page=79|bibcode=1923Natur.111...79C|doi=10.1038/111079a0|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Fernelius|first=W. C.|date=1982|title=Hafnium|url=http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=59|issue=3|page=242|bibcode=1982JChEd..59..242F|doi=10.1021/ed059p242|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315031648/http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf|archive-date=15 March 2020|access-date=3 September 2009}}</ref> Урбејновиот келтиум се покажал како едноставно прочистен [[Лутециум|лутетиум]] (елемент 71).<ref>{{Наведено списание|last=Burdette|first=Shawn C.|last2=Thornton|first2=Brett F.|date=2018|title=Hafnium the lutécium I used to be|url=https://www.nature.com/articles/s41557-018-0140-6|journal=Nature Chemistry|volume=10|issue=10|pages=1074|bibcode=2018NatCh..10.1074B|doi=10.1038/s41557-018-0140-6|pmid=30237529|access-date=8 February 2024}}</ref> Така, хафниумот и рениумот станале последните стабилни елементи што биле откриени. Поттикнат од Бор, [[Волфганг Паули]] се зафатил со проблемот со електронските конфигурации во 1923 година. Паули го проширил моделот на Бор да користи четири [[Квантен број|квантни броеви]] и го формулирал неговиот принцип на забрана кој вели дека ниту еден електрон не може да има исти четири квантни броеви. Ова ги објаснило должините на периодите во периодниот систем (2, 8, 18 и 32), што одговарало на бројот на електрони што секоја обвивка може да ги зафати. Во 1925 година, Фридрих Хунд стигнал до конфигурации блиски до современите.<ref>{{Наведено списание|last=Jensen|first=William B.|date=2007|title=The Origin of the s, p, d, f Orbital Labels|url=https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=84|issue=5|pages=757–8|bibcode=2007JChEd..84..757J|doi=10.1021/ed084p757|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123140649/https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|archive-date=23 November 2018|access-date=15 August 2021}}</ref> Како резултат на овие достигнувања, периодичноста се заснова на бројот на хемиски активни или валентни електрони наместо на валентностите на елементите. Принципот на Маделунг кој ги опишува електронските конфигурации на елементите првпат бил емпириски забележан од Ервин Маделунг во 1926 година, иако првиот што го објавил бил Владимир Карапетоф во 1930 година.<ref>{{Наведено списание|last=Karapetoff|first=Vladimir|date=1930|title=A chart of consecutive sets of electronic orbits within atoms of chemical elements|url=|journal=Journal of the Franklin Institute|volume=210|issue=5|pages=609–624|doi=10.1016/S0016-0032(30)91131-3}}</ref><ref name="Ostro">{{Наведено списание|last=Ostrovsky|first=Valentin N.|date=2003|title=Physical Explanation of the Periodic Table|url=|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=988|issue=1|pages=182–192|bibcode=2003NYASA.988..182O|doi=10.1111/j.1749-6632.2003.tb06097.x|pmid=12796101}}</ref> Во 1961 година, Всеволод Клечковски го извел првиот дел од правилото Маделунг (дека орбиталите се пополнуваат по редослед на зголемување ''n'' + ℓ) од моделот Томас-Ферми;<ref>{{Наведено списание|last=Klechkovskii|first=V.M.|date=1962|title=Justification of the Rule for Successive Filling of (n+l) Groups|url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index?t=&au=+Klechkovskii&yf=2022&yt=2022&se=1&a=s|journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics|volume=14|issue=2|page=334|access-date=23 June 2022}}</ref> целосното правило било изведено од сличен потенцијал во 1971 година од страна на Јури Н. Демков и Валентин Н. Островски.<ref name="DO">{{Наведено списание|last=Demkov|first=Yury N.|last2=Ostrovsky|first2=Valentin N.|date=1972|title=n+l Filling Rule in the Periodic System and Focusing Potentials|url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index/e/35/1/p66?a=list|journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics|volume=35|issue=1|pages=66–69|bibcode=1972JETP...35...66D|doi=|access-date=25 November 2022}}</ref> {{Efn|Демков и Островски го разгледуваат потенцијалот <math>U_{1/2}(r) = -\frac{2v}{rR(r+R)^2}</math> каде <math>R</math> и<math>v</math> се постојани параметри; ова се приближува до [[Кулонов потенцијал]] за мали<math>r</math>. Кога<math>v</math> ја задоволува состојбата<math>v=v_N=\frac{1}{4}R^2 N(N+1)</math>, каде<math>N=n+l</math>, нулта-енергетските решенија на Шредингеровата равенка за овој потенцијал може да се опишат аналитички со Гегенбауеровите полиноми. Кога <math>v</math> поминува низ секоја од овие вредности, колектор што ги содржи сите состојби со таа вредност на<math>N</math> настанува со нулта енергија, а потоа се врзува, враќајќи го редот на Маделунг. Разгледувањата на теоријата на пертурбации покажуваат дека состојбите со помали <math>n</math> имаат помала енергија и дека s-орбиталите (со<math>l=0</math>) нивните енергии се приближуваат до следната<math>n+l</math> група.<ref name=shattered/><ref name=DO/>}} [[Податотека:Taula_periòdica_de_Werner_(1905).gif|мини|512x512пкс|Периоден систем на Алфред Вернер (1905), првото појавување на долгата форма <ref name="Thyssen"/>]] Квантната теорија ги разјаснила преодните метали и лантанидите дека формираат свои посебни групи, преодни помеѓу главните групи, иако некои хемичари веќе предложиле табели што ги прикажувале на овој начин пред тоа: англискиот хемичар Хенри Басет го сторил тоа во 1892 година, данскиот хемичар Јулиус Томсен во 1895 година, и шведскиот хемичар [[Алфред Вернер]] во 1905 година. Бор ја користел формата на Томсен во неговото Нобелово предавање од 1922 година; Формата на Вернер е многу слична на современата форма од 32 колони. Особено, ова ја заменило астероидната хипотеза на Браунер. Точната местоположба на лантанидите, а со тоа и составот на [[Група 3 на периодниот систем|групата 3]], останала спорна со децении подолго, бидејќи нивните електронски конфигурации првично биле погрешно измерени. На хемиска основа Басет, Вернер и Бури ги групирале скандиумот и итриумот со лутециум наместо со лантан (првите двајца оставиле празен простор под итриумот бидејќи лутециумот сè уште не бил откриен).<ref name="Bury"/> Хунд претпоставил во 1927 година дека сите атоми на лантанид имаат конфигурација [Xe]4f ⁰⁻¹⁴5d¹ 6s², поради нивната преовладувачка тривалентност. Денес е познато дека односот помеѓу хемијата и конфигурацијата на електроните е покомплициран од тоа. {{Efn|На пример, раните актиниди продолжуваат да се однесуваат повеќе како преодните метали од d-блок во нивната склоност кон високи оксидациски состојби сè до ураниум, иако всушност само актиниум и ториум имаат конфигурации слични на d-блок во гасната фаза; f-електроните се појавуваат веќе кај протактиниумот.<ref name=johnson/> Вистинската конфигурација на ураниумот на [Rn]5f³6d¹7s² всушност е аналогно на она што Хунд го претпоставува за лантанидите, но ураниумот не ја фаворизира тривалентна состојба, претпочитајќи да биде четиривалентен или шествалентен.<ref name=rareearths/> Од друга страна, конфигурациите слични на лантанид за актинидите започнуваат со плутониум, но промената кон однесувањето слично на лантанид е јасно само кај куриумот: елементите помеѓу ураниумот и куриумот формираат премин од однесување слично на преодниот метал кон однесување слично на лантанид..<ref name=johnson/> Така, хемиското однесување и конфигурацијата на електроните не се совпаѓаат точно една со друга.<ref name=johnson/>}} Раните спектроскопски докази се сметало дека ги потврдуваат овие конфигурации, и на тој начин периодниот систем бил структуриран да ја има групата 3 како скандиум, итриум, лантан и актиниум, со четиринаесет f-елементи кои го разбиваат d-блокот помеѓу лантан и хафниум. Но, подоцна било откриено дека ова е точно единствено за четири од петнаесетте лантаниди (лантан, цериум, гадолиниум и лутетиум), и дека другите атоми на лантанид немаат d-електрон. Особено, итербиумот ја комплетира обвивката 4f и на тој начин советските физичари Лев Ландау и Евгениј Лифшиц забележале во 1948 година дека лутециумот правилно се смета за d-блок наместо како елемент од f-блок; дека најголемиот дел од лантанот е f-метал првпат било предложено од Јун Кондо во 1963 година, врз основа на неговата [[суперспроводливост]] на ниска температура. Ова ја разјаснило важноста на гледањето на ниско поставените возбудени состојби на атомите кои можат да играат улога во хемиските средини кога се класифицираат елементите по блок и се позиционираат на таелата. Многу автори последователно ја откриле оваа корекција врз основа на физички, хемиски и електронски проблеми и ја примениле на сите релевантни елементи, со што групата 3 содржи скандиум, итриум, лутециум и лоренциум има лантан преку итербиум и актиниум до нобел: оваа поправена верзија постигнува конзистентност со правилото на Маделунг и ја оправдува почетната хемиска поставеност на Басет, Вернер и Бури. Во 1988 година, МСЧПХ објавила извештај кој го поддржува овој состав на групата 3, одлука која била реафирмирана во 2021 година. Сè уште може да се најдат варијации во учебниците за составот на групата 3, и некои аргументи против овој формат сè уште се објавуваат денес, но хемичарите и физичарите кои ја разгледале оваа материја во голема мера се согласуваат за групата 3 што содржи скандиум, итриум, лутециум и лоренциум и ги оспоруваат контрааргументите како неконзистентни. === Синтетички елементи === До 1936 година, базенот на исчезнати елементи од водород до ураниум се намалил на четири: елементите 43, 61, 85 и 87 останале исчезнати. Елементот 43 на крајот станал првиот елемент што се синтетизирал вештачки преку јадрени реакции наместо да биде откриен во природата. Бил откриен во 1937 година од италијанските хемичари [[Емилио Сегре]] и [[Карло Периеро]], кои своето откритие го нарекле [[Технециум|технициум]], според грчкиот збор за „вештачко“. Елементите 61 ([[прометиум]]) и 85 ([[астат]]ин) биле исто така произведени вештачки во 1945 и 1940 година, соодветно; елементот 87 ([[франциум]]) станал последниот елемент откриен во природата, од француската хемичарка Маргерит Пери во 1939 година. {{Efn|Технециум, прометиум, астатин, нептуниум и плутониум на крајот биле откриени дека се појавуваат и во природата, иако во мали траги.}} Елементите надвор од ураниумот биле исто така откриени вештачки, започнувајќи со откривањето на [[нептуниум]] од 1940 година на Едвин Мекмилан и Филип Абелсон (преку бомбардирање на ураниум со неутрони). Глен Т. Сибор и неговиот тим во Националната лабораторија Лоренс Беркли (НБЛБ) продолжиле со откривање на задураниумски елементи, почнувајќи со плутониум во 1941 година, и откриле дека спротивно на претходното размислување, елементите од актиниумот наваму се сродни на лантанидите, а не на преодните метали.<ref name="Seaborg">{{Наведена мрежна страница|url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf|title=Source of the Actinide Concept|last=Seaborg|first=Glenn T.|date=1997|work=fas.org|publisher=Los Alamos National Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074120/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf|archive-date=15 August 2021|accessdate=28 March 2021}}</ref> Басет (1892), Вернер (1905) и францускиот инженер ШарлЖанет (1928) претходно го предложиле ова, но нивните идеи тогаш не биле општо прифатени. Така, Сиборг ги нарекол актиниди. Елементите до 101 (наречен менделевиум во чест на Менделеев) биле синтетизирани до 1955 година, или преку зрачење со неутрони или алфа-честички, или во јадрени експлозии во случаите на 99 (ајнштајниум) и 100 (фермиум).<ref name="Scerri354">Scerri, p. 354–6</ref> Значаен спор се појавил со елементите 102 до 106 во 1960-тите и 1970-тите, бидејќи се појавила конкуренција помеѓу тимот на НБЛБ (веќе предводен од Алберт Гиорсо) и тимот советски научници од Заедничкиот институт за јадрени истражувања (ЗИЈИ) предводен од Георги Флоров. Секој тим тврдел дека е откриен, а во некои случаи секој предложил свое име за елементот, создавајќи спорови за името на елементот што траело со децении. Овие елементи биле направени со бомбардирање на актиниди со светлосни јони. Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија најпрвин го усвоил пристапот на „''hands off''“, претпочитајќи да почека и да види дали ќе дојде до консензус. Но, бидејќи тоа било и врвот на [[Студена војна|Студената војна]], станало јасно дека тоа нема да се случи. Како такви, МСЧПХ и [[Меѓународен сојуз за чиста и применета физика|Меѓународнниот сојуз за чиста и применета физика]] (МСЧПФ) создале Трансфериумска работна група (ТРГ, фермиумот е елемент 100) во 1985 година за да ги утврдат критериумите за откривање,<ref>{{Наведено списание|last=Öhrström|first=Lars|last2=Holden|first2=Norman E.|date=2016|title=The Three-letter Element Symbols|journal=Chemistry International|volume=38|issue=2|pages=4–8|doi=10.1515/ci-2016-0204|doi-access=free}}</ref> кои биле објавени во 1991 година <ref>{{Наведено списание|last=Wapstra|first=A. H.|date=1991|title=Criteria that must be satisfied for the discovery of a new chemical element to be recognized|url=https://old.iupac.org/reports/1991/6306wapstra/index.html|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=63|issue=6|pages=879–886|doi=10.1351/pac199163060879|access-date=18 October 2022}}</ref> По некои натамошни спорови, овие елементи ги добиле своите последни имиња во 1997 година, вклучувајќи го и сиборгиум (106) во чест на Сиборг.<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=69|issue=12|pages=2471–2474|doi=10.1351/pac199769122471|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Yuri_Oganessian.jpg|десно|мини| Јури Оганесјан]] Критериумите на ТРГ биле искористени за арбитража на подоцнежните тврдења за откривање елементи од НБЛБ и ЗИЈИ, како и од истражувачките институти во Германија (ГИИ) и Јапонија (Рикен).<ref>{{Наведено списание|last=Hofmann|first=Sigurd|date=2019|title=Criteria for New Element Discovery|journal=Chemistry International|volume=41|issue=1|pages=10–15|doi=10.1515/ci-2019-0103|doi-access=free}}</ref> Во моментов, разгледувањето на тврдењата за откритие го врши заедничка работна група МСЧПХ /МСЧПФ. Откако бил доделен приоритет, елементите биле официјално додадени во периодниот систем, а откривачите биле поканети да ги предложат нивните имиња. До 2016 година, ова се случило за сите елементи до 118, со што се комплетирале првите седум редови на периодниот систем.<ref name="finally">{{Наведено списание|last=Scerri|first=E.|author-link=Eric Scerri|year=2012|title=Mendeleev's Periodic Table Is Finally Completed and What To Do about Group 3?|url=https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html|journal=Chemistry International|volume=34|issue=4|doi=10.1515/ci.2012.34.4.28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705051357/https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html|archive-date=5 July 2017|doi-access=free}}</ref> Откритијата на елементите надвор од 106 биле овозможени со техниките што ги смислил [[Јуриј Оганесјан|Јури Оганесјан]] во ЗИЈИ: ладното спојување (бомбардирање на олово и бизмут со тешки јони) ги овозможило откритијата на елементите 107 до 112 во ГИИ и 113 во Рикен од 1981-2004 година, а тој го предводел тимот на ЗИЈИ (во соработка со американските научници) да ги открие елементите 114 до 118 користејќи [[топло соединување]] (бомбардирање на актиниди од јони на калциум) во 1998-2010 година.<ref name="Chapman">{{Наведено списание|last=Chapman|first=Kit|date=30 November 2016|title=What it takes to make a new element|url=https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article|journal=[[Chemistry World]]|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028122035/https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article|archive-date=28 October 2017|access-date=22 March 2022}}</ref> Најтешкиот познат елемент, оганесон (118), е именуван во чест на Оганесјан. Елементот 114 е наречен флеровиум во чест на неговиот претходник и ментор Флоров. На прославата на 150-годишнината од периодниот систем, [[Обединети нации|Обединетите нации]] ја прогласиле 2019 година за Меѓународна година на периодниот систем, прославувајќи го „''едно од најзначајните достигнувања во науката''“.<ref name=":1">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289|title=150 years of the periodic table: Test your knowledge|last=Briggs|first=Helen|date=29 January 2019|access-date=8 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209210210/https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289|archive-date=9 February 2019|language=en-GB}}</ref> Критериумите за откривање поставени од ТРГ биле ажурирани во 2020 година како одговор на експерименталниот и теоретскиот напредок што не бил предвиден во 1991 година.<ref>{{Наведено списание|last=Hofmann|first=Sigurd|last2=Dmitriev|first2=Sergey N.|last3=Fahlander|first3=Claes|last4=Gates|first4=Jacklyn M.|last5=Roberto|first5=James B.|last6=Sakai|first6=Hideyuki|date=4 August 2020|title=On the discovery of new elements (IUPAC/IUPAP Report)|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=92|issue=9|pages=1387–1446|doi=10.1515/pac-2020-2926|doi-access=free}}</ref> Денес, периодниот систем е меѓу најпрепознатливите икони на хемијата. МСЧПХ денес е вклучен во многу процеси поврзани со периодниот систем: препознавање и именување на нови елементи, препорачување на броеви на групи и колективни имиња и ажурирање на атомските тежини. == Идно продолжување по седмиот период == {{Главна|Видови периодни системи}} [[Податотека:Energy_eigenvalues_superheavy.svg|десно|мини|512x512пкс| Енергетските сопствени вредности (во eV) за најоддалечените електрони на елементите со Z = 100 до 172, предвидени со помош на пресметките на Дирак-Фок. Знаците − и + се однесуваат на орбитали со намален или зголемен азимутален квантен број од разделување спин-орбита соодветно: p− е p _1/2, p+ е p _3/2, d− е d _3/2, d+ е d _5/2, f− е f _5/2, f− е f _5/2, g − _{7 е}, g 7 е, f 7 е _9/2.<ref name="BFricke">{{Наведено списание|last=Fricke|first=Burkhard|year=1975|title=Superheavy elements: a prediction of their chemical and physical properties|url=https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89|journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry|series=Structure and Bonding|volume=21|pages=[https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 89–144]|doi=10.1007/BFb0116498|isbn=978-3-540-07109-9|access-date=4 October 2013}}</ref> Растојанието на нивоата на енергија до ''Z'' = 120 е нормално, и повторно станува нормално на ''Z'' = 157; меѓу нив се забележува сосема поинаква ситуација.<ref name="BFricke1977">{{Наведено списание|last=Fricke|first=Burkhard|year=1977|title=Dirac–Fock–Slater calculations for the elements Z = 100, fermium, to Z = 173|url=http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf|journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry|volume=19|pages=83–192|bibcode=1977ADNDT..19...83F|doi=10.1016/0092-640X(77)90010-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072636/http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf|archive-date=22 March 2016|access-date=25 February 2016}}</ref>]] Неодамна именуваните елементи - нихониум (113), московиум (115), тенесин (117) и оганесон (118) - го комплетирале седмиот ред од периодниот систем. Идните елементи ќе треба да започнат осми ред. Овие елементи може да се наведат или со нивните атомски броеви (на пр. „ елемент 164“), или со систематските имиња на елементите на МСЧПХ усвоени во 1978 година, кои директно се однесуваат на атомските броеви (на пр. „унбиквадиум“ за елементот 164, изведен од латински ''unus'' „еден“, грчки ''хекса'' „шест“, латински ''quadra'' „метална“ и традиционалните ''quadra'' метални елементи „четири“). Сите обиди да се синтетизираат такви елементи досега не успеале. Обидот да се направи елементот 119 е во тек од 2018 година во истражувачкиот институт Рикен во Јапонија. НБЛБ во Соединетите Американски Држави, ЗИЈИ во Русија и Истражувачкиот објект за тешки јони во Ланжу (HIRFL) во Кина, исто така, планираат да направат свои обиди за синтетизирање на првите неколку периоди 8 елементи.<ref name="nature2019">{{Наведено списание|last=Ball|first=P.|date=2019|title=Extreme chemistry: experiments at the edge of the periodic table|journal=Nature|volume=565|issue=7741|pages=552–555|bibcode=2019Natur.565..552B|doi=10.1038/d41586-019-00285-9|issn=1476-4687|pmid=30700884|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/|title=How are new chemical elements born?|last=Sokolova|first=Svetlana|last2=Popeko|first2=Andrei|date=24 May 2021|work=jinr.ru|publisher=JINR|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104173902/https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/|archive-date=4 November 2021|accessdate=4 November 2021|quote=}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.chemistryworld.com/news/berkeley-lab-to-lead-us-hunt-for-element-120-after-breakdown-of-collaboration-with-russia/4018207.article|title=Berkeley Lab to lead US hunt for element 120 after breakdown of collaboration with Russia|last=Chapman|first=Kit|date=10 October 2023|work=Chemistry World|access-date=20 October 2023|location=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://physicalsciences.lbl.gov/2023/10/16/berkeley-lab-to-test-new-approach-to-making-superheavy-elements/|title=Berkeley Lab to Test New Approach to Making Superheavy Elements|last=Biron|first=Lauren|date=16 October 2023|work=lbl.gov|publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]|accessdate=20 October 2023|quote=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gan|first=Z. G.|last2=Huang|first2=W. X.|last3=Zhang|first3=Z. Y.|last4=Zhou|first4=X. H.|last5=Xu|first5=H. S.|date=2022|title=Results and perspectives for study of heavy and super-heavy nuclei and elements at IMP/CAS|url=|journal=The European Physical Journal A|volume=58|issue=158|pages=|bibcode=2022EPJA...58..158G|doi=10.1140/epja/s10050-022-00811-w|access-date=}}</ref> Доколку осмиот период го следи моделот поставен од претходните периоди, тогаш ќе содржи педесет елементи, пополнувајќи ги подобвивките 8s, 5g, 6f, 7d и на крајот 8p по тој редослед. Но, до овој момент, релативистичките ефекти треба да резултираат со значителни отстапувања од Маделунговото правило. Различни модели биле предложени за конфигурации на елементи од осмата периода и како да се прикажат резултатите во периодична табела. Сите се согласуваат дека осмата периода треба да започне како и претходните со два елементи од 8-р, 119 и 120. Меѓутоа, после тоа масивните енергетски преклопувања помеѓу подобвивките 5g, 6f, 7d и 8p значи дека сите тие почнуваат да се полнат заедно и не е познато како да се издвојат специфичните серии 5g и 6f.<ref name="nefedov">{{Наведено списание|last=Nefedov|first=V.I.|last2=Trzhaskovskaya|first2=M.B.|last3=Yarzhemskii|first3=V.G.|date=2006|title=Electronic Configurations and the Periodic Table for Superheavy Elements|url=https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf|journal=Doklady Physical Chemistry|volume=408|issue=2|pages=149–151|doi=10.1134/S0012501606060029|issn=0012-5016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013113837/https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf|archive-date=13 October 2016|access-date=15 August 2021}}</ref><ref name="recentattempts">{{Наведено списание|last=Scerri|first=Eric|date=2020|title=Recent attempts to change the periodic table|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A|volume=378|issue=2180|bibcode=2020RSPTA.37890300S|doi=10.1098/rsta.2019.0300|pmid=32811365|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Frazier|first=K.|year=1978|title=Superheavy Elements|journal=Science News|volume=113|issue=15|pages=236–38|doi=10.2307/3963006|jstor=3963006}}</ref><ref name="Fricke">{{Наведено списание|last=Fricke|first=B.|last2=Greiner|first2=W.|last3=Waber|first3=J. T.|year=1971|title=The continuation of the periodic table up to Z = 172. The chemistry of superheavy elements|journal=Theoretica Chimica Acta|volume=21|issue=3|pages=235–60|doi=10.1007/BF01172015}}</ref><ref name="PT172">{{Наведено списание|last=Pyykkö|first=P.|author-link=Pekka Pyykkö|year=2011|title=A suggested periodic table up to Z ≤ 172, based on Dirac–Fock calculations on atoms and ions|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|volume=13|issue=1|pages=161–68|bibcode=2011PCCP...13..161P|doi=10.1039/c0cp01575j|pmid=20967377}}</ref> Според тоа, елементите од 121 до 156 не се вклопуваат добро како хемиски аналози на која било претходна група во претходните делови од табелата, иако понекогаш се ставаат како 5g, 6f и други серии за формално да ги рефлектираат нивните електронски конфигурации. Ерик Скери го поставил прашањето дали продолжениот периоден систем треба да го земе предвид неуспехот на Маделунгото правило во овој регион или доколку таквите исклучоци треба да се игнорираат. Структурата на обвивката, исто така, може да биде прилично формална во овој момент: веќе распространувањето на електрони во атом на оганесон се очекува да биде прилично униформирано, без забележлива структура на обвивка.<ref name="oganesson-elf">{{Наведено списание|last=Jerabek|first=Paul|last2=Schuetrumpf|first2=Bastian|last3=Schwerdtfeger|first3=Peter|last4=Nazarewicz|first4=Witold|date=2018|title=Electron and Nucleon Localization Functions of Oganesson: Approaching the Thomas-Fermi Limit|journal=Phys. Rev. Lett.|volume=120|issue=5|page=053001|arxiv=1707.08710|bibcode=2018PhRvL.120e3001J|doi=10.1103/PhysRevLett.120.053001|pmid=29481184}}</ref> Ситуацијата од елементите 157 до 172 треба да се врати во нормала и повеќе да потсетува на претходните редови. Тешките p-обвивки се поделени со заемното дејство спин-орбита: едната p-орбитала (p_1/2) е постабилизирана, а другите две (p_3/2) се дестабилизирани. (Таквите поместувања во квантните броеви се случуваат за сите типови обвивки, но тоа прави најголема разлика во редоследот на p-обвивките.) Веројатно е дека според елементот 157, пополнетите 8s и 8p_1/2 обвивки со вкупно четири електрони потонале во јадрото. Надвор од јадрото, следните орбитали се 7d и 9s со слични енергии, проследени со 9p_1/2 и 8p_3/2 при слични енергии. Така, орбиталите 9s и 9p_1/2 во суштина ги заменуваат оние 8s и 8p_1/2, правејќи ги елементите 157-172 веројатно хемиски аналогни на групите 3-18: на пример, елементот 164 би се појавил две места под олово во групата 14 под вообичаениот модел, но се пресметува дека е многу аналоген на паладиумот во групата 10 наместо тоа. Така, потребни се педесет и четири елементи наместо педесет за да се достигне следниот благороден елемент по 118.<ref name="wothers">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/antimonygoldjupi0000woth|title=Antimony, Gold, and Jupiter's Wolf|last=Wothers|first=Peter|date=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-965272-3|location=|page=vii|author-link=}}</ref> Меѓутоа, иако овие заклучоци за елементите 157 до 172-та хемија се генерално договорени, постои несогласување околу тоа дали периодниот систем треба да се нацрта за да ги одразува хемиските аналогии или дали треба да ги одразува веројатните формални конфигурации на електрони, кои треба да бидат сосема различни од претходните периоди и не се договорени помеѓу изворите. Така, расправата за форматот на осмиот ред продолжува. Надвор од елементот 172, пресметката е комплицирана со тоа што нивото на енергија на електронот 1 станува [[Имагинарен број|имагинарно]]. Таквата ситуација има физичко толкување и сама по себе не претставува електронска граница за периодниот систем, но правилниот начин да се вклучат такви состојби во пресметките со повеќе електрони е сè уште отворено прашање што треба да се реши за да се пресмета структурата на периодниот систем надвор од оваа точка.<ref name="gamowstates">{{Наведено списание|last=Smits|first=O. R.|last2=Indelicato|first2=P.|last3=Nazarewicz|first3=W.|last4=Piibeleht|first4=M.|last5=Schwerdtfeger|first5=P.|date=2023|title=Pushing the limits of the periodic table—A review on atomic relativistic electronic structure theory and calculations for the superheavy elements|url=|journal=Physics Reports|volume=1035|issue=|pages=1–57|arxiv=2301.02553|bibcode=2023PhR..1035....1S|doi=10.1016/j.physrep.2023.09.004|access-date=}}</ref> Јадрената стабилност најверојатно ќе се покаже како одлучувачки фактор кој го ограничува бројот на можни елементи. Тоа зависи од рамнотежата помеѓу електричната одбивност помеѓу протоните и големата сила што ги поврзува протоните и неутроните заедно.<ref>{{Наведено списание|last=Pershina|first=Valeria|date=2020|title=Relativistic effects on the electronic structure of the heaviest elements. Is the Periodic Table endless?|url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=23|issue=3|pages=255–265|doi=10.5802/crchim.25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211103843/https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf|archive-date=11 December 2020|access-date=28 March 2021}}</ref> Протоните и неутроните се распоредени во [[Јадрен слоест модел|обвивки]], исто како и електроните, и затоа затворената обвивка може значително да ја зголеми стабилноста: познатите супертешки јадра постојат поради таквото затворање на обвивката, веројатно на околу 114-126 протони и 184 неутрони. Тие веројатно се блиску до предвидениот остров на стабилност, каде што супертешките нуклиди би требало да бидат подолготрајни од очекуваното: предвидувањата за најдолговечните нуклиди на островот се движат од микросекунди до милиони години.<ref name="physorg">{{Наведена мрежна страница|url=https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/|title=Superheavy Element 114 Confirmed: A Stepping Stone to the Island of Stability|date=2009|publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory|Berkeley Lab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720200414/https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/|archive-date=20 July 2019|accessdate=23 October 2019}}</ref><ref name="nuclei">{{Наведено списание|last=Oganessian|first=Yu. Ts.|year=2012|title=Nuclei in the "Island of Stability" of Superheavy Elements|journal=[[Journal of Physics: Conference Series]]|volume=337|issue=1|page=012005|bibcode=2012JPhCS.337a2005O|doi=10.1088/1742-6596/337/1/012005|doi-access=free}}</ref> Сепак, треба да се забележи дека ова се во суштина екстраполации во непознат дел од графиконот на нуклиди, и систематските несигурности на моделот треба да се земат предвид. Како што се поминуваат затворените обвивки, стабилизирачкиот ефект треба да исчезне.<ref name="relqed" /> Така, супертешките нуклиди со повеќе од 184 неутрони се очекува да имаат многу пократок животен век, спонтано расцепувајќи во рок од 10 ⁻¹⁵&nbsp;секунди. Доколку е така, тогаш нема смисла да се сметаат за хемиски елементи: [МСЧПХ /МСЧПФ теоретизираат и препорачуваат] елементот да постои единствено доколку јадрото живее подолго од 10⁻¹⁴&nbsp;секунди, времето потребно за да собере електронски облак. Сепак, теоретските проценки на полураспад се многу зависни од моделот, кои се движат во многу редови на големина. Се предвидува дека екстремното одбивање помеѓу протоните ќе резултира со егзотични јадрени топологии, со меурчиња, прстени и тори кои се очекуваат: ова дополнително ја комплицира екстраполацијата. Не е познато дали постојат понатамошни затворања на обвивки, поради очекуваното размачкување на различни јадрени обвивки (како што веќе се очекува за електронските обвивки во оганесон).<ref name="relqed">{{Наведено списание|last=Schwerdtfeger|first=Peter|last2=Pašteka|first2=Lukáš F.|last3=Punnett|first3=Andrew|last4=Bowman|first4=Patrick O.|date=2015|title=Relativistic and quantum electrodynamic effects in superheavy elements|journal=Nuclear Physics A|volume=944|issue=December 2015|pages=551–577|bibcode=2015NuPhA.944..551S|doi=10.1016/j.nuclphysa.2015.02.005}}</ref> Понатаму, дури и ако постојат подоцнежни затворања на обвивки, не е јасно дали тие би дозволиле да постојат такви тешки елементи.<ref name="EB"/><ref name="radiochimica">{{Наведено списание|last=Hofmann|first=Sigurd|date=2019|title=Synthesis and properties of isotopes of the transactinides|journal=Radiochimica Acta|volume=107|issue=9–11|pages=879–915|doi=10.1515/ract-2019-3104}}</ref> Како таков, периодниот систем практично завршува околу елементот 120, бидејќи елементите стануваат премногу краткотрајни за набљудување, а потоа премногу краткотрајни за да имаат хемија; периодот на откривање нови елементи на тој начин би била блиску до својот крај.<ref>{{Наведено списание|last=Peter Möller|year=2016|title=The limits of the nuclear chart set by fission and alpha decay {{pipe}} EPJ Web of Conferences|url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html|journal=European Physical Journal Web of Conferences|publisher=Epj-conferences.org|volume=131|page=03002|bibcode=2016EPJWC.13103002M|doi=10.1051/epjconf/201613103002|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620210806/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html|archive-date=20 June 2022|access-date=13 June 2022|doi-access=free}}</ref> Ако постои друго затворање на протонска обвивка над 126, тогаш тоа веројатно се случува околу 164; на тој начин регионот каде што периодичноста не успева повеќе или помалку се совпаѓа со регионот на нестабилност помеѓу затворачите на обвивката. Алтернативно, кварковната материја може да стане стабилна при високи масни броеви, во кои јадрото се состои од кваркови кои слободно течат [[Горен кварк|нагоре]] и [[Долен кварк|надолу]] наместо да ги врзуваат за протони и неутрони; ова би создало континент на стабилност наместо остров.<ref name="udQMnew">{{Наведено списание|last=Cheng-Jun|first=Xia|last2=She-Sheng|first2=Xue|last3=Ren-Xin|first3=Xu|last4=Shan-Gui|first4=Zhou|year=2020|title=Supercritically charged objects and electron-positron pair creation|journal=Physical Review D|volume=101|issue=10|page=103031|arxiv=2001.03531|bibcode=2020PhRvD.101j3031X|doi=10.1103/PhysRevD.101.103031}}</ref> Може да се појават и други ефекти: на пример, во многу тешки елементи електроните 1s веројатно поминуваат значително време толку блиску до јадрото што всушност се наоѓаат во него, што би ги направило ранливи на [[Електронски зафат|заробување на електрони]].<ref name="colloq">{{Наведено списание|last=Giuliani|first=S. A.|last2=Matheson|first2=Z.|last3=Nazarewicz|first3=W.|last4=Olsen|first4=E.|last5=Reinhard|first5=P.-G.|last6=Sadhukhan|first6=J.|last7=Schtruempf|first7=B.|last8=Schunck|first8=N.|last9=Schwerdtfeger|first9=P.|date=2019|title=Colloquium: Superheavy elements: Oganesson and beyond|journal=Reviews of Modern Physics|volume=91|issue=1|pages=011001-1–011001-25|bibcode=2019RvMP...91a1001G|doi=10.1103/RevModPhys.91.011001|doi-access=free}}</ref> Дури и доколку би можело да постојат елементи од осмиот ред, нивното производство е веројатно тешко, а би требало да станува уште потешко како што се зголемува атомскиот број.<ref>{{Наведено списание|last=Giardina|first=G.|last2=Fazio|first2=G.|last3=Mandaglio|first3=G.|last4=Manganaro|first4=M.|last5=Nasirov|first5=A.K.|last6=Romaniuk|first6=M.V.|last7=Saccà|first7=C.|date=2010|title=Expectations and limits to synthesize nuclei with Z ≥ 120|url=https://www.researchgate.net/publication/263915732|journal=International Journal of Modern Physics E|volume=19|issue=5 & 6|pages=882–893|bibcode=2010IJMPE..19..882G|doi=10.1142/S0218301310015333|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202251/https://www.researchgate.net/publication/263915732_EXPECTATIONS_AND_LIMITS_TO_SYNTHESIZE_NUCLEI_WITH_Z_120|archive-date=19 October 2021|access-date=15 August 2021}}</ref> Иако елементите 8s 119 и 120 се очекува да бидат достапни со денешните средства, елементите надвор од тоа се очекува да бараат нова технологија,<ref name="Zagrebaev">{{Наведено списание|last=Zagrebaev|first=Valeriy|last2=Karpov|first2=Alexander|last3=Greiner|first3=Walter|date=2013|title=Future of superheavy element research: Which nuclei could be synthesized within the next few years?|url=https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|journal=Journal of Physics|publisher=IOP Publishing Ltd.|volume=420|issue=1|page=012001|arxiv=1207.5700|bibcode=2013JPhCS.420a2001Z|doi=10.1088/1742-6596/420/1/012001|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003154020/https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|archive-date=3 October 2015|access-date=1 December 2020}}</ref> доколку воопшто можат да се произведат.<ref name="Bloomberg">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|title=Making New Elements Doesn't Pay. Just Ask This Berkeley Scientist|last=Subramanian|first=S.|authorlink=Samanth Subramanian|date=2019|work=[[Bloomberg Businessweek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211191525/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|archive-date=11 December 2019|accessdate=18 January 2020}}</ref> Експерименталното хемиско карактеризирање на овие елементи исто така би претставувало голем предизвик. == Алтернативни периодни системи == [[Податотека:Elementspiral_(polyatomic).svg|мини|350x350пкс| Спиралниот периоден систем на Ото Теодор Бенфи (1964)]] Периодниот закон може да биде претставен на повеќе начини, од кои стандардниот периоден систем е само еден. Во рок од 100 години од појавувањето на системот на Менделеев во 1869 година, Едвард Г. Мазурс собрал околу 700 различни објавени варијанти на периодниот систем.<ref name="Papers">{{Наведена книга|url=https://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1069103~S6|title=Edward G. Mazurs Collection of Periodic Systems Images|publisher=[[Science History Institute]]|type=Finding Aid|access-date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082328/https://othmerlib.sciencehistory.org/record%3Db1069103~S6|archive-date=27 March 2019}} Click on 'Finding Aid' to go to full finding aid.</ref> Многу форми ја задржуваат правоаголната структура, вклучително и периодната табела на Чарлс Џенет (на сликата подолу) и современата форма на оригиналниот распоред со 8 колони на Менделеев што сè уште е вообичаен во Русија. Други формати на периодниот систем се обликувани многу поегзотично, како што се спиралите (десно на сликата на Ото Теодор Бенфи), кругови и триаголници.<ref>{{Наведено списание|last=Francl|first=M.|date=May 2009|title=Table manners|url=https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf|journal=Nature Chemistry|volume=1|issue=2|pages=97–98|bibcode=2009NatCh...1...97F|doi=10.1038/nchem.183|pmid=21378810|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025135145/https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf|archive-date=25 October 2012}}</ref> Алтернативните периодни системи често се развиваат за да се истакнат или потенцираат хемиските или физичките својства на елементите кои не се толку очигледни во традиционалните периодни системи, при што различните се повеќе наклонети кон нагласување на хемијата или физиката на двата краја. Стандардната форма, која останува далеку најчеста, е некаде на средината.<ref name="Scerri402">Scerri, pp. 402–3</ref> Многуте различни форми на периодниот систем ги поттикнало прашањата дали постои оптимална или дефинитивна форма на периодниот систем, и доколку е така, каква би можела да биде таа. Не постојат моментални консензусни одговори на ниту едното прашање.<ref name="sesqui">{{Наведена мрежна страница|url=https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/|title=Happy sesquicentennial to the periodic table of the elements|last=Scerri|first=Eric|date=29 January 2019|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082337/https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/|archive-date=27 March 2019|accessdate=12 April 2019}}</ref> Табелата од левиот чекор на Џенет се повеќе се дискутира како кандидат за оптимална или најфундаментална форма; Счери напишал во прилог на тоа, бидејќи ја појаснува природата на хелиумот како елемент од s-блок, ја зголемува регуларноста со повторување на сите должини на периодите, верно го следи Маделунговото правило правејќи секој период да одговара на една вредност од {{Мпром|n}} + {{Мат|ℓ}}, {{Efn|Авторите се разликуваат околу тоа дали {{mvar|n}} + {{math|ℓ}} правилото сè уште е изведено од квантната механика. Счери тврди дека не е така,<ref>Scerri, p. 255</ref><ref>{{cite book |last=Scerri |first=ER |date=2021 |editor-last1=Giunta |editor-first1=CJ |editor-last2=Mainz |editor-first2=VV |editor-last3=Girolami |editor-first3=GS |title=150 Years of the Periodic Table: Perspectives on the History of Chemistry|publisher=Book Publishers |pages=409–423(414) |chapter=The Impact of Twentieth-Century Physics on the Periodic Table and Some Remaining Questions in the Twenty-First Century |doi=10.1007/978-3-030-67910-1_16|isbn=978-3-030-67909-5 }}</ref> и покрај неколкуте обиди за тоа<ref> {{cite journal |last1=Scerri |first1=ER |date=2009 |title=The dual sense of the term "element", attempts to derive the Madelung rule and the optimal form of the periodic table, if any|url= |journal=Int J Quantum Chem |volume=109 |issue= 5|pages=959–971 |doi=10.1002/qua.21914 |bibcode=2009IJQC..109..959S |access-date=}}; {{cite journal |last1=Bent |first1=HA |last2= Weinhold|first2=F |date=2007 |title=News from the periodic table: an introduction to periodicity symbols, tables and models for higher order valency and donor-acceptor kinships|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2007-07_84_7/page/1144|journal=J Chem Educ |volume=84 |issue= |pages=1145–1146 |doi=10.1021/ed084p1145 |access-date=}}; {{cite journal |last1=Allen |first1=LC |last2=Knight |first2=ET |date=2002 |title=The Löwdin challenge: origin of the (Madelung) rule for filling the orbital configurations of the periodic table|url= |journal=J Quantum Chem |volume=90 |issue= |pages=80–82 |doi= 10.1002/qua.965|access-date=}}; {{cite journal |last1=Wong |first1=DP |date=1979 |title=Theoretical justification of Madelung's rule|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1979-11_56_11/page/714|journal= J Chem Educ |volume=56 |issue= 11|pages=714–717 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode=1979JChEd..56..714W |access-date=}}; {{cite journal |last1=Demkov |first1=YN |last2=Ostrovsky |first2=V |date= 1972|title=n + ' filling rule in the periodic system and focusing potentials.|url= http://www.jetp.ras.ru/cgi-bin/dn/e_035_01_0066.pdf|journal=Soviet Physics JETP |volume=35 |issue= |pages=66–69 |doi= |access-date=8 February 2024}}</ref> Од друга страна, Островски, кој тврдел такво оправдување од 1971 година, напишал: „Некои автори инсистираат на тоа дека „сè уште никој не го заклучил правилото n+l од принципите на квантната механика“, додека други претставуваат квантно оправдување на правилото кое никогаш не било спорно“.<ref>{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=2005 |title=On Recent Discussion Concerning Quantum Justification of the Periodic Table of the Elements |url= |journal=Foundations of Chemistry |volume=7 |issue=3 |pages=235–239 |doi=10.1007/s10698-005-2141-y |s2cid=93589189 |access-date=}}</ref> Други автори тврдат дека таквото изведување не е неопходно, бидејќи признава исклучоци.<ref>{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2012 |title=What is an element? What is the periodic table? And what does quantum mechanics contribute to the question? |url=https://philpapers.org/archive/SCEWIA.pdf |journal=Foundations of Chemistry |volume=14 |issue= |pages=69–81 |doi=10.1007/s10698-011-9124-y |s2cid=254503469}}</ref>}} и ги регулира тријадите на атомските броеви и трендот на аномалија од првиот ред. Иако забележува дека неговото поставување на хелиум врз металите на алкалните земји може да се види како недостаток од хемиска перспектива, тој го спротивставува ова со привлекување на аномалија од првиот ред, посочувајќи дека периодниот систем „фундаментално се сведува на квантна механика“ и дека се занимава со „апстрактни елементи“ и оттука со макроатомски својства отколку со макроатомски својства.<ref>{{Наведено списание|last=Scerri|first=Eric|date=2021|title=Various forms of the periodic table including the left-step table, the regularization of atomic number triads and first-member anomalies|url=|journal=ChemTexts|volume=8|issue=6|pages=|doi=10.1007/s40828-021-00157-8}}</ref> == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == {{Refbegin}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book |last1 = Petrucci |first1 = Ralph H. |last2 = Harwood |first2 = William S. |last3 = Herring |first3 = F. Geoffrey |date=2002 |title = General chemistry: principles and modern applications |url = https://archive.org/details/generalchemistry00hill |url-access = registration |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J. |publisher=Prentice Hall |isbn = 978-0-13-014329-7 |lccn=2001032331 |oclc=46872308 }} * {{cite book|title=Concise Chemistry of the Elements|url=https://archive.org/details/concisechemistry0000siek|year=2002|publisher=Horwood|isbn=978-1-898563-71-6|last1=Siekierski|first1=S.|last2=Burgess|first2 =J.}} * [[Eric Scerri|Scerri, Eric R]] (2020). ''The Periodic Table, Its Story and Its Significance'' (2nd ed.). Oxford University Press, New York, {{ISBN|978-0-19-091436-3}}. * {{cite book |last=Wulfsberg |first=Gary |author-link= |date=2000 |title=Inorganic Chemistry |url=https://archive.org/details/inorganicchemist0000wulf|location= |publisher=University Science Books |page= |isbn=9781891389016}} {{Refend}} == Понатамошно читање == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Calvo |first=Miguel |year=2019 |title= Construyendo la Tabla Periódica|page=407|location=Zaragoza, Spain |publisher=Prames |isbn=978-84-8321-908-9}} * {{cite book |last=Emsley |first=J. |year=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4 |chapter=The Periodic Table|pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4/page/n643 634]–651|location=Oxford|publisher=Oxford University Press |edition=New|isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley }} * {{cite book |first1=Marco |last1=Fontani |first2=Mariagrazia |last2=Costa |first3=Mary Virginia |last3=Orna |year=2007 |title=The Lost Elements: The Periodic Table's Shadow Side |url=https://archive.org/details/lostelementsperi0000font |page=[https://archive.org/details/lostelementsperi0000font/page/508 508]|location=Oxford|publisher= Oxford University Press |isbn=978-0-19-938334-4}} * {{cite book |last=Mazurs |first=E. G.|year=1974 |title=Graphic Representations of the Periodic System During One Hundred Years |location=Alabama |publisher=University of Alabama Press |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley }} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Periodic Table: Into the 21st Century |publisher= Research Studies Press |location=Baldock, Hertfordshire|conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 1, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2004}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Mathematics of the Periodic Table |publisher= Nova Science |location=New York|conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 2, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-1-59454-259-6 |year=2006}} * {{cite web |url=https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |title=Books on the Elements and the Periodic Table |last=Scerri |first=E |date=n.d. |access-date=9 July 2018 |archive-date=11 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811052254/https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |url-status=live }} * {{cite conference |editor1-first=E. |editor1-last=Scerri |editor2-first=G |editor2-last=Restrepo |title=Mendeleev to Oganesson: A Multidisciplinary Perspective on the Periodic Table |publisher= Oxford University Press |location=Oxford|conference=Proceedings of the 3rd International Conference on the Periodic Table, Cuzco, Peru 14–16 August 2012 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2018}} * {{cite book|last=van Spronsen|first=J. W.|title=The Periodic System of Chemical Elements: A History of the First Hundred Years |url=https://archive.org/details/periodicsystemof0000spro|location=Amsterdam|publisher=Elsevier |year=1969 |isbn=978-0-444-40776-4}} * {{cite conference |editor-first=M. |editor-last=Verde |title= Atti del convegno Mendeleeviano: Periodicità e simmetrie nella struttura elementare della materia |publisher=Accademia delle Scienze di Torino |location=Torino |trans-title=Proceedings of the Mendeleevian conference: Periodicity and symmetry in the elementary structure of matter|conference=1st International Conference on the Periodic Table, Torino-Roma, 15–21 September 1969|year=1971}} {{Refend}} == Надворешни врски == * [http://hemja.net/perioden/ Периоден систем на елементите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071009173607/http://hemja.net/perioden/ |date=2007-10-09 }} - портал „Хемија“ {{mk}} * [https://digital.sciencehistory.org/focus/periodic-tables Периодниот систем] ја прикажува тематската страница на [https://web.archive.org/web/20190202042542/https://digital.sciencehistory.org/ Дигиталните збирки] на Институтот за историја на науката со избрани визуелни претстави на периодниот систем на елементите, со акцент на алтернативни распореди, вклучувајќи кружни, цилиндрични, пирамидални, спирални и триаголни форми. * [https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements Периоден систем на елементите од Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија] * [https://www.ptable.com/ Динамичен периоден систем], со интерактивни распореди * [https://web.archive.org/web/20131014171011/https://www.ericscerri.com/ Ерик Счери], водечки филозоф на науката специјализиран за историја и филозофија на периодниот систем * [https://www.meta-synthesis.com/webbook//35_pt/pt_database.php Интернет-база на периодни табели] * [https://web.archive.org/web/20180112160406/https://www.acs.org/content/acs/en/greenchemistry/research-innovation/research-topics/endangered-elements.html Периоден систем на загрозени елементи] * [https://periodictable.com Периоден систем на примероци] * [https://periodicvideos.com Периоден систем на видеа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230703042907/https://www.periodicvideos.com/ |date=2023-07-03 }} * [https://webelements.com WebElements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210813125356/https://webelements.com/ |date=2021-08-13 }} * [https://www.periodicgraphicsofelements.com/ Периодична графика на елементи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221230200920/https://www.periodicgraphicsofelements.com/ |date=2022-12-30 }} {{Компактен периоден систем}} {{Гранки на хемијата}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Инфографика]] [[Категорија:Дмитриј Менделеев]] [[Категорија:Дела од 1869 година]] [[Категорија:Хемиски елементи|!]] [[Категорија:Периоден систем| ]] [[Категорија:Руски пронајдоци]] c1cfzbv41niji4dgzu7zwgrlzjy7vx8 0 1239 5610213 5608786 2026-08-16T14:26:49Z Gurther 105215 5610213 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Внимание}} {{Викифицирање}} [[Податотека:Psi2.svg|мини|[[Ѱ|Буквата пси]], симбол на психологија]] '''Психологија''' (од [[грчки јазик|грч.]] ψυχή, „психе“, душа, дух; и λόγος, „логос“, знаење) — збир на академски, клинички и производствени дисциплини, коишто се занимаваат со објаснување и предвидување на [[човек|човечките]] и [[животно|животинските]] дејства, расположенија, [[мисла|мисли]], [[чувство|чувства]], [[мотивација|мотивации]], односи, можности и [[патологија|патологии]]. Животинската психологија вообичаено се изучува како одделна тема (види [[животинско спознание]]), но и како начин за добивање одредени сознанија врзани за човечката психологија низ споредба (види [[компаративна психологија]]). == Развој на психологијата како наука == Гарднер Марфи во книгата за историјата на психологијата изнесува свое гледиште за нејзиниот развој и вели дека таа почнува од времето кога човекот се заинтересирал за сопствените психолошки процеси. Според она што денес го знаеме за мислењето, можеме да заклучиме дека човекот почнал да се интересира за својот психички живот од времето кога кај него се појавило апстрактното мислење, а тоа време може да се поистовети со почетокот на развојот на човештвото. Така гледано психологијата има долга историја и би рекле долг развој. Сепак до пред крајот на XIX век, таа се развивала во рамките на филозофијата како и другите науки, а од 1879 година се развива како самостојна наука. Според [[Фридрих Енгелс]], соништата го поттикнале човекот да поверува дека мислењето и чувствата не се производ на неговото тело, туку на неговата душа. Така дуализмот тело - душа, стана интересен проблем за шпекулација во филозофијата. Покрај со дуализмот, античките филозофи се занимавале и со многу други проблеми. Од тоа време останаа некои размислувања за човековите способности и неговата природа. Конкретно изреката на Платон "Секој човек на вистинското место" и денес е мотив на професионалната ориентација, бидејќи подразбира дека сите имаме различни способности и можеме да работиме одредени работи. Од Сократ ни остана пораката "Спознај се себеси" што стана предмет на изучување на психологијата на личноста. Аристотел пишува за асоцијациите според сличност, контраст, простор и време кои ги спојуваат идеите. Така една идеја предизвикува во сеќавањето друга идеја. Психолозите кои ги прифатиле идеите на Аристотел, асоцијаинистите дури се обиделе со помош на асоцијативните врски да го објаснат мисловниот процес кај човекот, што сепак беше погрешно. Античкиот лекар и филозоф Хипократ размислувајќи за однесувањето на луѓето заклучил дека постојат четири типа темпераменти. Од античкото време до денес постојат доста филозофско - шпекулативни гледања на психичкиот живот. Сободно можеме да кажеме дека и денес на психологијата имаат свое влијание разни филозофско - религиозни насоки од Исток, како на пример зен - будизмот. Всушност, филозофијата и денес, на свој начин се занимава со психологија. Човекот постојано се интересира за светот што го опкружува. Сака да ги разбере другите луѓе и нивното однесување, да ги запознае предметите и појавите, да ги предвиди процесите, а пред сè се обидува да одговори на голем број прашања во врска со својата личност и сопствената активност. Тој постојано забележува што се случува околу него, ги соопштува своите мисли, ги изразува своите желби. Секојдневно вели "мислам", "чувствувам", "сакам"... Тоа покажува дека човекот поседува психички живот. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] вели: „Пред мене воопшто немаше никаква психологија.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 159.</ref> == Што проучува психологијата == Откако постои, човекот имал потреба да го запознае светот околу себе. Како последица на таа потреба, човекот дошол до корисни знаења за објективната стварност во која живее. Тие знаења се систематизирани во рамките на природните науки: физика, хемија, биологија и други, кои ја изучуваат природната стварност околу него. Другите знаења се систематизирани во рамките на општествените науки: историја, социологија и други, кои ја изучуваат општествената стварност во која живее. Меѓутоа човекот ги забележал и своите реакции и доживувања во врска со објективната стварност. Тој обрнал внимание на психичката стварност или на својот психички живот. Знаењата до кои дошле научниците во оваа научна област се систематизирани во психологијата. Психологијата е наука што се занимава со проучување на психичкиот, т.е. душевниот живот на човекот. Нејзиното име доаѓа од грчките зборови ψυχή [психи] што значи "душа" и λόγος [логос] што значи "наука" (изучување). Душевниот живот на човекот уште се нарекува "внатрешен живот" и се манифестира преку голем број психички појави. Предметот на психологијата е изучување на психичките појави и откривање на закономерностите на нивното јавување и развивање. == Психички живот == Психичкиот живот на човекот е мошне богат, сложен и динамичен. Тој се состои од повеќе психички појави како што се: психички процеси, психички особини и психички состојби. Психичките процеси се мошне сложени и се разликуваат следните групи: * интелектуали процеси (когнитивни процеси) - со чија помош човекот го осознава светот (перцепции, учење, помнење, мислење, говор); * емоционални процеси - кои се однесуваат на начинот на реагирање и во чија основа лежат чувствата (емоции и чувства); * мотивациони процеси (конативни процеси) - кои се однесуваат на поттикнувачите на активност и на човековата волја и свесна желба да стори нешто (волја, желба, мотиви). Психички особини се: навики, ставови, способности, темперамент, карактер, интереси. Тие се развиваат кај човекот под влијание на наследните или стекнатите фактори и претставуваат релативно трајни одлики на човекот. Психички состојби се: внимание, расеаност, замор, загреаност и други и тие се такви психички појави што го определуваат одвивањето на психичките процеси, нивниот интензитет и брзина. (На пример, добро е познато дека во состојба на замор ученикот учи послабо). Овие три групи психички појави овде се само теоретски одвоени, заради полесно изучување. Во животот на човекот тие се наоѓаат во постојано заемно единство и претставуваат организирана целина која се нарекува личност. Личноста е постојано активна и се одликува со специфично однесување. Иако психичките појави се јавуваат кај сите луѓе, постојат големи поединечни разлики меѓу нив. Сите луѓе перципираат, учат, мислат, се заморуваат, поседуваат темперамент, карактер итн., меѓутоа, насоките, интензитетот и особеностите на овие појави кај нив се разликуваат. Токму поради тоа, уште се вели дека психологијата ги проучува психичките појави, личноста на човекот и неговото однесување. За да можеме да го изучуваме психичкиот живот, потребно е да се дојде до него. Тоа се постигнува по пат на изучување на постапките и реакциите на поединецот, кои се согледливи во нејзиното однесување. Но, исто така, до психичкиот живот на поединецот може да се дојде и со помош на нејзиниот исказ за непосредното искуство. Во двата случаи се користат научни методи и техники. По овие информации можеме да одговориме на прашањето: Што проучува психологијата? Психологијата го проучува психичкиот живот на луѓето и животните врз основа на проучувањето на објективното однесување и непосредното искуство, по пат на научни методи и техники. == Проблеми при определувањето на предметот на психологијата == Се чини не е претерано сфаќањето дека и по 120 години егзистирање како самостојна наука психологијата на единствен начин не го определила својот предмет. На тоа укажуваат и најголемите умови на современата психологија во светот. Едни од нив само констатираат (Х. Еѕсенцк), други ги објаснуваат причините (П. Ј. Галперин; Х. Просански; Р. Заззо) додека трети одбираат патишта за надминување на оваа состојба во психологија (К. Мадсен). Причините за ваквата состојба се повеќекратни, но се чини најзначајни се следните: # Историјата на психологијата е историја на борба помеѓу различни учења и школи, како резултат на што припадниците на различни (и на исти) школи давале приоритет на едни прашања од областа на психологијата, а ги поставувале или негирале другите. Тоа имало одраз врз потполното развивање на психологијата, а одтаму и врз определување на нејзиниот предмет. # Брзото развивање на подрачјата на психологијата во последните десеттина години и стремежот на научниците од тие подрачја да преземат проблеми од општата психологија без да ја обогатат со нови знаења стекнати од истражувања во посебни области. Во врска со тоа францускиот психолог Р. Зазо, истакнува дека за психологијата е карактеристичен достатокот на единство заради нејзиниот полиморфизам. Со други зборови, може да се каже дека нема единствена психолошка наука (според Печјак; 1982). Положбата на психологијата во тријадата на науки, филозофски, природни и општествени со кои е во тесна врска и од кои како што истакнува Жан Пјаже зависи нејзината иднина, а со тоа и прецизното одредување на нејзиниот предмет на проучување (Пијагет, Ј. 1969, стр. 152). Социјалната страна на психичкото, нашла одраз во стремежот на научниците да го разгледуваат предметот на психологијата во зависност од општествените услови да го проучуваат нивното заемно влијание со биолошките или поединечното влијание на психичкиот живот. Овие потешкотии при определувањето на предметот на психологијата не се потполно надминати што се гледа и од појавата на голем број дефиниции на истиот. Ќе исдвоиме неколку од позначајните со што ќе укажеме на развојноста на ова прашање. Кога психологијата се издвоила во самостојна научна дисциплина таа била наука за појавите и процесите на свеста. Нејзини основни методи биле интроспекцијата и експериментот. Во согласност со тоа сфаќање се и дефинициите на психологијата како наука за појавите и процесите на свеста, или наука за менталниот живот како за неговите појави, така и за неговото јавување. (Њ. Јамес, 1890). Психологијата се разликува од физичките или природните науки по тоа што се занимава со појавите на внатрешниот свет при што го употребува својот метод - интроспекцијата (Џејмс и Сали, 1884 година). За Вунт (1892) психологијата треба да го истражува внатрешното искуство - односно своите осети, чувства, своите мисли и желби - за разлика од предметите од надворешниот свет кои претставуваат предмет на проучување на природните науки. За Тиченер психологијата е наука за менталните процеси. нејзината основна задача е да го анализира менталното искуство (чија основа ја сочинуваат сензациите, сликите и чувствата) да ги утврди законите на нивното комбинирање и да ги одреди физиолошките функции на менталното искуство. Според бихевиористичките сфаќања, формирани во втората деценија од овој век, кои жестоко ја критикуваат интроспективната психологија, особено нејзиниот метод, психологијата е исклучиво наука за однесувањето. Однесувањето се изучува врз основа на надворешното, објективното набљудување. Бихевиористите користеле само објективен метод - методот на набљудување, пред сè надворешното однесување под експериментални услови. Додека Тиченеровата психологија останувала во рамките на неактивната и нефункционална свест, Водсоновата психологија требала да биде наука за однесувањето без свеста. Водсон психологијата ја одредува како гранка на природните науки која го проучва однесувањето на човекот. Предмет на психологијата може да биде исклучиво однесувањето на организмот, бидејќи само тоа може објективно да се набљудува. Во третета група сфаќања за предметот на психологијата, наречени ,,средни", ,,синтетички" сфаќања се прави обид за измирување на претходните две. Според претставниците на оваа група предмет на психологијата се свесните процеси, надворешното однесување (вакви одредби сретнуваме кај претставниците на функционалниот правец). вакво сфаќање е прифатено од голем број психолози во САД, Европа, Русија, а преовладува и кај повеќето психолози во поранешна Југославија. Психичките процеси и според оваа група сфаќања можат да се проучуваат не само интроспективно туки и со набљудување на појавите во однесувањето. На ваков став упатуваат и следните дефиниции: психологијата е наука за свесните процеси и состојби, како и за условите на нивното јвување и нивните манифестации (според Радоњиќ, 1967, стр. 44); општата психологија ги изучува психичките појави, механизмите, принципите и законитостите во однесувањето на психата, кои ги проучува како одраз на надворешните влијанија и како функција на мозокот (Трифонов, 1992, стр. 24). Меѓутоа, ниту овие компромисни сфаќања не успеале да ги обединат сите идеји околу предметот на психологијата. Појавата на динамичките правци, одобено психоанализата, ја истакнала потребата од вклучување и на несвесното во предметот на психологијата. Како најпогоден поим кој би го опфатил свесното и несвесното психолозите се определиле за поимот ,,активност". Баја Бајиќ, вели ,,Општата психологија е наука за активностите, со поединечно, односно субјективно лично обележје" (1958, стр 8). Хрњица смета дека се прифатливи определбите кои психологијата ја сфаќаат како наука чиј предмет на истражување се субјективните и објективните аспекти на менталниот живот, како и биолошките и социолошките детерминанти на неговото јавување. Како прифатливи ги смета дефинициите што ги даваат З. Бујос, Никола Рот. Бујос ја одредува психологијата како ,,наука за психичкиот живот, односно како збир на научни дисциплини кои ги проучуваат психичките процеси (субјективните феномени, доживувања), органско - физикалните услови на нивното настанување и начинот на нивното објективно исполнување (реакциите, облиците на однесување)"(1990, стр. 8); Рот ја одредува психологијата како ,,систематско изучување на психичкиот живот на луѓето и животните, а врз основа на научното проучување на објективното однесување и непосредното искуство" (1985, стр. 4). == Одлика на психологијата како наука == Психологијата како наука се наоѓа во триаголникот што го сочинуваат: филозофијата, природните науки и општествените науки. Психологијата е поврзана со природните науки бидејќи човекот е пред сè биолошко суштество и затоа психологијата е поврзана со биологијата особено со физиологијата, но исто така човекот е и општествено суштесвто па затоа психологијата е поврзана со општествените науки. Психологијата има уште три битни одлики со кои се разликува од општите сфаќања за психичкиот живот на обичните луѓе: # Систематичност - се состои од проучување на појавите со научни методи и техники и тоа со систематичко набљудување, експеримент. # Емпиричност - при проучувањето на појавите психологијата поаѓа од искуството односно заклучоците ги донесува врз основа на испитување на формите. # Квантитативно изразување - мерење на психички процеси и особини со кое се овозможува попрецизно изразување на добиените сознанија. == Задачи на психологијата == Во периодот на формирање на психологијата како наука, прва и единствена задача и била да ги опишува одделните психички појави. Но психологијата не можела да опстане само како дескриптивна наука, бидејќи пред неа се поставувале нови задачи. Се појавила потреба психолошките појави не само да се опишуваат туку и да се објаснуваат - така таа почнала да ја објаснува суштината на психичкиот живот. За постигнување на таа цел било потребно истражување, како би се откриле врските помеѓу психичките појави и биолошко-хемиските процеси во организмот и влијанието на средината. За таа цел од голема корист за психологијата бил развојот на другите природни и општествени науки, заради што нејзина задача била и активно следење на развојот на останатите науки чии резултати ги користи во своите истражувања. Следната задача на психологијата била да го развива и усовршува сопствениот научен систем, да открива нови методи за истражување на сложеното подрачје со кое се занимава. Накратко, теоретските задачи на психологијата можат да се сведат на запознавање и проучување на одликите и законитостите во јавувањето на психичките функции, психичкиот живот во целина, како и условите во кои тие се јавуваат. Психологијата е наука со изграден систем на знаења за психичкиот живот на човекот, но кој не е конечен поради што пред психологијата сѐ уште стојат теоретски задачи во вид на одговори на следниве три прашања. На првото прашање ШТО, треба и понатаму да се бара одговор на прашањето што го сочинува психичкиот живот. Психологијата денес на тоа прашање има солиден одговор кога се однесува до луѓето, но не и за животните. На второто прашање КАКО, психологијата треба да одговори како психичките процеси и особини се манифестираат, развиваат и менуваат под влијанието на разните фактори, па и психичките состојби. Најтешко теоретско прашање за психологијата е ЗОШТО, бидејќи на ова прашање треба да се одговори за причините на човековото однесување. По успешното развивање на теоријата, своето поле на дејствување, психологијата го насочила на подрачјето на практиката, каде ја достигнала својата афирмација. Практичната задача на психологијата е примена на теоретските сознанија за психичкиот живот во унапредувањето на различните видови конкретни активности на човекот како што се: унапредување на менталното здравје, успешноста на воспитно- образовниот процес, меѓучовечките односи, зголемување на продуктивноста, дијагностика и терапија на проблемите во различни групи (семејни, работни, тераписки), успешната комуникација, до помош на другите и самопомош. Нејзината задача е и понатаму да го шири интересот за различните подрачја од практичниот живот и да решава конкретни практични проблеми и актуелни проблеми од секојдневието кои значајно влијаат врз успешното функционирање на човекот во средината. == Психологијата и другите науки == Во системот на научните знаења психологијата има мошне значајно место. За неа може да се каже дека е и природна и општествена наука. Природна наука е бидејќи се грижи за психичкиот живот на човекот, а тоа е предмет на изучување на многубројни природни науки како што се: биологијата, анатомојата, физиологијата, биохемијата, генетиката и други, кои на психологијата и даваат потребни информации за органските основи на психичкиот живот. Психологијата е и општествена наука, бидејќи, човекот се рзавива во општествената средина под влијание на многубројни средински фактори кои се исто така, посебен предмет на исучување на разни општествени науки како што се: социологијата, историјата, филозофијата, економијата и други. Под влијание на социолошките, историските, филозофските и другите општествени фактори, човекот како личност се разликува од кој било свој современик и кој било друг поредок. Од информациие кои се изложени досега може да се стекне погрешен впечаток дека психологиујата само користи ингормации на другите науки. Наведените информации треба да се прошират и да се каже дека психологијата, исто така, им дава на другите науки драгоцени прилози. Без брилијантниот ум на човекот и неговите вредни раце, кои сѐ уште ги изучува психологијата, не би ги имале сите благодети во овој живот, не би постоела никаква научна мисла, се би било така како што било на самиот почеток на развојот на човештвото. И покрај фактите, генерализациите и теориите до кои дошло во сите науки, интердисциплинарниот пристап станува се почест и во теоријата и во практиката. == Гранки на психологијата == Карактеристично за психологијата како наука која доцна се осамостоила е тоа што набрзо доживеала голема експанзија во развојот, што резултирало со појава и издвојување на повеќе гранки кои се развиле во посебни научни дисциплини, поради што денес е поправилно (како што смета Зазо) да се зборува за психолошки науки, а не за една психологија. Постојат повеќе критериуми за поделба, но најчесто е поделена на: теоретски и применети психолошки дисциплини. И оваа поделба е релативна бидејќи и во областа на теоретските дисциплини се сретнуваат разгледувања за можноста за нивна практична примена, како што и во применетите психолошки дисциплини се развива теоретско мислење за психичките процеси кои се одвиваат во одредени услови на промена на психологијата. Ова уште повеќе и затоа што во рамките на применетите психолошки дисциплини, практиката ја наметнала потребата одделни практични проблеми да се решаваат со помош на повеќе научни дисциплини (психолошки и медицински, психолошки и педагошки итн.). Затоа, во склад со програмските барања ќе зборуваме за постојните психолошки дисциплини кои се развиени кај нас. Општа психологија - е најразвиена психолошка наука која ги проучува основните психички функции кај возрасниот здрав човек. Во рамките на истата се сретнуваат повеќе имиња меѓу кои: психологија на сознајните процеси, психологија на мотивацијата; психологија на волевите и емоционалните процеси; психологија на личноста итн. Според тоа таа ги проучува психичките процеси (осети, перцепции, претстави, помнења, мислења, емоциите, волевите активности), психолошките состојби, особините на личноста, како и заемниот однос и зависноста меѓу овие процеси и особини и нивната зависност од физиолошките процеси и социјалните услови. Психологија на личноста - во некои класификации психологијата на личноста не се издвојува како посеба гранка, а проблемите што таа ги проучува се вклучени во рамките на општата психологија. Сепак психолозите кои се занимаваат со психологија на личноста како критериум за разликување ги истакнуваат разликите во пристапот. Според тоа психологијата на личноста ја дефинираат како теоретска психолошка дисциплина која содржи преглед на сфаќањата за личноста како целовит систем. == Познати психолози == :''Види [[Список на психолози]] за полн список на познати и влијателни психолози.'' == Поврзано == * [[Психоанализа]] * [[Соционика]] * [[Социјална психологија]] * [[Бихејвиористичка психологија]] * [[Абнормална психологија]] * [[Развојна психологија]] * [[Психологија на личноста]] * [[Когнитивна психологија]] * [[Здравствена психологија]] == Библиографија и наводи == :''Видете: [[Список на книги по психологија]] за значајни психолошки изданија.'' == Надворешни врски == * [http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html Психологија на приватниот индивидуалец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050208043622/http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html |date=2005-02-08 }} Критика на буржоаската свест === Психолошки ресурси === * [http://www.psychologytoday.com/ Psychology Today] * [http://allpsych.com/dictionary/ Речник за психологија] * [http://www.psychology.org/ Енциклопедија за психологија] * [http://psychclassics.yorku.ca Класици во историјата на психологијата] * [http://www.conferencealerts.com/psychology.htm Психолошки конференции] * [http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ AmoebaWeb психолошки ресурси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050627083409/http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ |date=2005-06-27 }} * [http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html Статии за психологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051210061001/http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html |date=2005-12-10 }} * [http://www.abika.com/Help/Accuracy.htm Психолошко профилирање]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portalpsicologia.org/ Portalpsicologia.org] * [http://www.neuropsychological.blogspot.com/ brainblog вести] * [http://www.psychcentral.com PsychCentral] * [http://www.plebius.org/ Plebius вести од психологијата] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Психологија| ]] syk4igiz7wwsjfo8hk393stvl9xgg7e 5610214 5610213 2026-08-16T14:27:42Z Gurther 105215 5610214 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Внимание}} {{Викифицирање}} [[Податотека:Psi2.svg|мини|[[Ѱ|Буквата пси]], симбол на психологија]] '''Психологија''' ({{Langx|el|ψυχή, „психе“, душа, дух; и λόγος, „логос“, знаење}}) — збир на академски, клинички и производствени дисциплини, коишто се занимаваат со објаснување и предвидување на [[човек|човечките]] и [[животно|животинските]] дејства, расположенија, [[мисла|мисли]], [[чувство|чувства]], [[мотивација|мотивации]], односи, можности и [[патологија|патологии]]. Животинската психологија вообичаено се изучува како одделна тема (види [[животинско спознание]]), но и како начин за добивање одредени сознанија врзани за човечката психологија низ споредба (види [[компаративна психологија]]). == Развој на психологијата како наука == Гарднер Марфи во книгата за историјата на психологијата изнесува свое гледиште за нејзиниот развој и вели дека таа почнува од времето кога човекот се заинтересирал за сопствените психолошки процеси. Според она што денес го знаеме за мислењето, можеме да заклучиме дека човекот почнал да се интересира за својот психички живот од времето кога кај него се појавило апстрактното мислење, а тоа време може да се поистовети со почетокот на развојот на човештвото. Така гледано психологијата има долга историја и би рекле долг развој. Сепак до пред крајот на XIX век, таа се развивала во рамките на филозофијата како и другите науки, а од 1879 година се развива како самостојна наука. Според [[Фридрих Енгелс]], соништата го поттикнале човекот да поверува дека мислењето и чувствата не се производ на неговото тело, туку на неговата душа. Така дуализмот тело - душа, стана интересен проблем за шпекулација во филозофијата. Покрај со дуализмот, античките филозофи се занимавале и со многу други проблеми. Од тоа време останаа некои размислувања за човековите способности и неговата природа. Конкретно изреката на Платон "Секој човек на вистинското место" и денес е мотив на професионалната ориентација, бидејќи подразбира дека сите имаме различни способности и можеме да работиме одредени работи. Од Сократ ни остана пораката "Спознај се себеси" што стана предмет на изучување на психологијата на личноста. Аристотел пишува за асоцијациите според сличност, контраст, простор и време кои ги спојуваат идеите. Така една идеја предизвикува во сеќавањето друга идеја. Психолозите кои ги прифатиле идеите на Аристотел, асоцијаинистите дури се обиделе со помош на асоцијативните врски да го објаснат мисловниот процес кај човекот, што сепак беше погрешно. Античкиот лекар и филозоф Хипократ размислувајќи за однесувањето на луѓето заклучил дека постојат четири типа темпераменти. Од античкото време до денес постојат доста филозофско - шпекулативни гледања на психичкиот живот. Сободно можеме да кажеме дека и денес на психологијата имаат свое влијание разни филозофско - религиозни насоки од Исток, како на пример зен - будизмот. Всушност, филозофијата и денес, на свој начин се занимава со психологија. Човекот постојано се интересира за светот што го опкружува. Сака да ги разбере другите луѓе и нивното однесување, да ги запознае предметите и појавите, да ги предвиди процесите, а пред сè се обидува да одговори на голем број прашања во врска со својата личност и сопствената активност. Тој постојано забележува што се случува околу него, ги соопштува своите мисли, ги изразува своите желби. Секојдневно вели "мислам", "чувствувам", "сакам"... Тоа покажува дека човекот поседува психички живот. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] вели: „Пред мене воопшто немаше никаква психологија.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 159.</ref> == Што проучува психологијата == Откако постои, човекот имал потреба да го запознае светот околу себе. Како последица на таа потреба, човекот дошол до корисни знаења за објективната стварност во која живее. Тие знаења се систематизирани во рамките на природните науки: физика, хемија, биологија и други, кои ја изучуваат природната стварност околу него. Другите знаења се систематизирани во рамките на општествените науки: историја, социологија и други, кои ја изучуваат општествената стварност во која живее. Меѓутоа човекот ги забележал и своите реакции и доживувања во врска со објективната стварност. Тој обрнал внимание на психичката стварност или на својот психички живот. Знаењата до кои дошле научниците во оваа научна област се систематизирани во психологијата. Психологијата е наука што се занимава со проучување на психичкиот, т.е. душевниот живот на човекот. Нејзиното име доаѓа од грчките зборови ψυχή [психи] што значи "душа" и λόγος [логос] што значи "наука" (изучување). Душевниот живот на човекот уште се нарекува "внатрешен живот" и се манифестира преку голем број психички појави. Предметот на психологијата е изучување на психичките појави и откривање на закономерностите на нивното јавување и развивање. == Психички живот == Психичкиот живот на човекот е мошне богат, сложен и динамичен. Тој се состои од повеќе психички појави како што се: психички процеси, психички особини и психички состојби. Психичките процеси се мошне сложени и се разликуваат следните групи: * интелектуали процеси (когнитивни процеси) - со чија помош човекот го осознава светот (перцепции, учење, помнење, мислење, говор); * емоционални процеси - кои се однесуваат на начинот на реагирање и во чија основа лежат чувствата (емоции и чувства); * мотивациони процеси (конативни процеси) - кои се однесуваат на поттикнувачите на активност и на човековата волја и свесна желба да стори нешто (волја, желба, мотиви). Психички особини се: навики, ставови, способности, темперамент, карактер, интереси. Тие се развиваат кај човекот под влијание на наследните или стекнатите фактори и претставуваат релативно трајни одлики на човекот. Психички состојби се: внимание, расеаност, замор, загреаност и други и тие се такви психички појави што го определуваат одвивањето на психичките процеси, нивниот интензитет и брзина. (На пример, добро е познато дека во состојба на замор ученикот учи послабо). Овие три групи психички појави овде се само теоретски одвоени, заради полесно изучување. Во животот на човекот тие се наоѓаат во постојано заемно единство и претставуваат организирана целина која се нарекува личност. Личноста е постојано активна и се одликува со специфично однесување. Иако психичките појави се јавуваат кај сите луѓе, постојат големи поединечни разлики меѓу нив. Сите луѓе перципираат, учат, мислат, се заморуваат, поседуваат темперамент, карактер итн., меѓутоа, насоките, интензитетот и особеностите на овие појави кај нив се разликуваат. Токму поради тоа, уште се вели дека психологијата ги проучува психичките појави, личноста на човекот и неговото однесување. За да можеме да го изучуваме психичкиот живот, потребно е да се дојде до него. Тоа се постигнува по пат на изучување на постапките и реакциите на поединецот, кои се согледливи во нејзиното однесување. Но, исто така, до психичкиот живот на поединецот може да се дојде и со помош на нејзиниот исказ за непосредното искуство. Во двата случаи се користат научни методи и техники. По овие информации можеме да одговориме на прашањето: Што проучува психологијата? Психологијата го проучува психичкиот живот на луѓето и животните врз основа на проучувањето на објективното однесување и непосредното искуство, по пат на научни методи и техники. == Проблеми при определувањето на предметот на психологијата == Се чини не е претерано сфаќањето дека и по 120 години егзистирање како самостојна наука психологијата на единствен начин не го определила својот предмет. На тоа укажуваат и најголемите умови на современата психологија во светот. Едни од нив само констатираат (Х. Еѕсенцк), други ги објаснуваат причините (П. Ј. Галперин; Х. Просански; Р. Заззо) додека трети одбираат патишта за надминување на оваа состојба во психологија (К. Мадсен). Причините за ваквата состојба се повеќекратни, но се чини најзначајни се следните: # Историјата на психологијата е историја на борба помеѓу различни учења и школи, како резултат на што припадниците на различни (и на исти) школи давале приоритет на едни прашања од областа на психологијата, а ги поставувале или негирале другите. Тоа имало одраз врз потполното развивање на психологијата, а одтаму и врз определување на нејзиниот предмет. # Брзото развивање на подрачјата на психологијата во последните десеттина години и стремежот на научниците од тие подрачја да преземат проблеми од општата психологија без да ја обогатат со нови знаења стекнати од истражувања во посебни области. Во врска со тоа францускиот психолог Р. Зазо, истакнува дека за психологијата е карактеристичен достатокот на единство заради нејзиниот полиморфизам. Со други зборови, може да се каже дека нема единствена психолошка наука (според Печјак; 1982). Положбата на психологијата во тријадата на науки, филозофски, природни и општествени со кои е во тесна врска и од кои како што истакнува Жан Пјаже зависи нејзината иднина, а со тоа и прецизното одредување на нејзиниот предмет на проучување (Пијагет, Ј. 1969, стр. 152). Социјалната страна на психичкото, нашла одраз во стремежот на научниците да го разгледуваат предметот на психологијата во зависност од општествените услови да го проучуваат нивното заемно влијание со биолошките или поединечното влијание на психичкиот живот. Овие потешкотии при определувањето на предметот на психологијата не се потполно надминати што се гледа и од појавата на голем број дефиниции на истиот. Ќе исдвоиме неколку од позначајните со што ќе укажеме на развојноста на ова прашање. Кога психологијата се издвоила во самостојна научна дисциплина таа била наука за појавите и процесите на свеста. Нејзини основни методи биле интроспекцијата и експериментот. Во согласност со тоа сфаќање се и дефинициите на психологијата како наука за појавите и процесите на свеста, или наука за менталниот живот како за неговите појави, така и за неговото јавување. (Њ. Јамес, 1890). Психологијата се разликува од физичките или природните науки по тоа што се занимава со појавите на внатрешниот свет при што го употребува својот метод - интроспекцијата (Џејмс и Сали, 1884 година). За Вунт (1892) психологијата треба да го истражува внатрешното искуство - односно своите осети, чувства, своите мисли и желби - за разлика од предметите од надворешниот свет кои претставуваат предмет на проучување на природните науки. За Тиченер психологијата е наука за менталните процеси. нејзината основна задача е да го анализира менталното искуство (чија основа ја сочинуваат сензациите, сликите и чувствата) да ги утврди законите на нивното комбинирање и да ги одреди физиолошките функции на менталното искуство. Според бихевиористичките сфаќања, формирани во втората деценија од овој век, кои жестоко ја критикуваат интроспективната психологија, особено нејзиниот метод, психологијата е исклучиво наука за однесувањето. Однесувањето се изучува врз основа на надворешното, објективното набљудување. Бихевиористите користеле само објективен метод - методот на набљудување, пред сè надворешното однесување под експериментални услови. Додека Тиченеровата психологија останувала во рамките на неактивната и нефункционална свест, Водсоновата психологија требала да биде наука за однесувањето без свеста. Водсон психологијата ја одредува како гранка на природните науки која го проучва однесувањето на човекот. Предмет на психологијата може да биде исклучиво однесувањето на организмот, бидејќи само тоа може објективно да се набљудува. Во третета група сфаќања за предметот на психологијата, наречени ,,средни", ,,синтетички" сфаќања се прави обид за измирување на претходните две. Според претставниците на оваа група предмет на психологијата се свесните процеси, надворешното однесување (вакви одредби сретнуваме кај претставниците на функционалниот правец). вакво сфаќање е прифатено од голем број психолози во САД, Европа, Русија, а преовладува и кај повеќето психолози во поранешна Југославија. Психичките процеси и според оваа група сфаќања можат да се проучуваат не само интроспективно туки и со набљудување на појавите во однесувањето. На ваков став упатуваат и следните дефиниции: психологијата е наука за свесните процеси и состојби, како и за условите на нивното јвување и нивните манифестации (според Радоњиќ, 1967, стр. 44); општата психологија ги изучува психичките појави, механизмите, принципите и законитостите во однесувањето на психата, кои ги проучува како одраз на надворешните влијанија и како функција на мозокот (Трифонов, 1992, стр. 24). Меѓутоа, ниту овие компромисни сфаќања не успеале да ги обединат сите идеји околу предметот на психологијата. Појавата на динамичките правци, одобено психоанализата, ја истакнала потребата од вклучување и на несвесното во предметот на психологијата. Како најпогоден поим кој би го опфатил свесното и несвесното психолозите се определиле за поимот ,,активност". Баја Бајиќ, вели ,,Општата психологија е наука за активностите, со поединечно, односно субјективно лично обележје" (1958, стр 8). Хрњица смета дека се прифатливи определбите кои психологијата ја сфаќаат како наука чиј предмет на истражување се субјективните и објективните аспекти на менталниот живот, како и биолошките и социолошките детерминанти на неговото јавување. Како прифатливи ги смета дефинициите што ги даваат З. Бујос, Никола Рот. Бујос ја одредува психологијата како ,,наука за психичкиот живот, односно како збир на научни дисциплини кои ги проучуваат психичките процеси (субјективните феномени, доживувања), органско - физикалните услови на нивното настанување и начинот на нивното објективно исполнување (реакциите, облиците на однесување)"(1990, стр. 8); Рот ја одредува психологијата како ,,систематско изучување на психичкиот живот на луѓето и животните, а врз основа на научното проучување на објективното однесување и непосредното искуство" (1985, стр. 4). == Одлика на психологијата како наука == Психологијата како наука се наоѓа во триаголникот што го сочинуваат: филозофијата, природните науки и општествените науки. Психологијата е поврзана со природните науки бидејќи човекот е пред сè биолошко суштество и затоа психологијата е поврзана со биологијата особено со физиологијата, но исто така човекот е и општествено суштесвто па затоа психологијата е поврзана со општествените науки. Психологијата има уште три битни одлики со кои се разликува од општите сфаќања за психичкиот живот на обичните луѓе: # Систематичност - се состои од проучување на појавите со научни методи и техники и тоа со систематичко набљудување, експеримент. # Емпиричност - при проучувањето на појавите психологијата поаѓа од искуството односно заклучоците ги донесува врз основа на испитување на формите. # Квантитативно изразување - мерење на психички процеси и особини со кое се овозможува попрецизно изразување на добиените сознанија. == Задачи на психологијата == Во периодот на формирање на психологијата како наука, прва и единствена задача и била да ги опишува одделните психички појави. Но психологијата не можела да опстане само како дескриптивна наука, бидејќи пред неа се поставувале нови задачи. Се појавила потреба психолошките појави не само да се опишуваат туку и да се објаснуваат - така таа почнала да ја објаснува суштината на психичкиот живот. За постигнување на таа цел било потребно истражување, како би се откриле врските помеѓу психичките појави и биолошко-хемиските процеси во организмот и влијанието на средината. За таа цел од голема корист за психологијата бил развојот на другите природни и општествени науки, заради што нејзина задача била и активно следење на развојот на останатите науки чии резултати ги користи во своите истражувања. Следната задача на психологијата била да го развива и усовршува сопствениот научен систем, да открива нови методи за истражување на сложеното подрачје со кое се занимава. Накратко, теоретските задачи на психологијата можат да се сведат на запознавање и проучување на одликите и законитостите во јавувањето на психичките функции, психичкиот живот во целина, како и условите во кои тие се јавуваат. Психологијата е наука со изграден систем на знаења за психичкиот живот на човекот, но кој не е конечен поради што пред психологијата сѐ уште стојат теоретски задачи во вид на одговори на следниве три прашања. На првото прашање ШТО, треба и понатаму да се бара одговор на прашањето што го сочинува психичкиот живот. Психологијата денес на тоа прашање има солиден одговор кога се однесува до луѓето, но не и за животните. На второто прашање КАКО, психологијата треба да одговори како психичките процеси и особини се манифестираат, развиваат и менуваат под влијанието на разните фактори, па и психичките состојби. Најтешко теоретско прашање за психологијата е ЗОШТО, бидејќи на ова прашање треба да се одговори за причините на човековото однесување. По успешното развивање на теоријата, своето поле на дејствување, психологијата го насочила на подрачјето на практиката, каде ја достигнала својата афирмација. Практичната задача на психологијата е примена на теоретските сознанија за психичкиот живот во унапредувањето на различните видови конкретни активности на човекот како што се: унапредување на менталното здравје, успешноста на воспитно- образовниот процес, меѓучовечките односи, зголемување на продуктивноста, дијагностика и терапија на проблемите во различни групи (семејни, работни, тераписки), успешната комуникација, до помош на другите и самопомош. Нејзината задача е и понатаму да го шири интересот за различните подрачја од практичниот живот и да решава конкретни практични проблеми и актуелни проблеми од секојдневието кои значајно влијаат врз успешното функционирање на човекот во средината. == Психологијата и другите науки == Во системот на научните знаења психологијата има мошне значајно место. За неа може да се каже дека е и природна и општествена наука. Природна наука е бидејќи се грижи за психичкиот живот на човекот, а тоа е предмет на изучување на многубројни природни науки како што се: биологијата, анатомојата, физиологијата, биохемијата, генетиката и други, кои на психологијата и даваат потребни информации за органските основи на психичкиот живот. Психологијата е и општествена наука, бидејќи, човекот се рзавива во општествената средина под влијание на многубројни средински фактори кои се исто така, посебен предмет на исучување на разни општествени науки како што се: социологијата, историјата, филозофијата, економијата и други. Под влијание на социолошките, историските, филозофските и другите општествени фактори, човекот како личност се разликува од кој било свој современик и кој било друг поредок. Од информациие кои се изложени досега може да се стекне погрешен впечаток дека психологиујата само користи ингормации на другите науки. Наведените информации треба да се прошират и да се каже дека психологијата, исто така, им дава на другите науки драгоцени прилози. Без брилијантниот ум на човекот и неговите вредни раце, кои сѐ уште ги изучува психологијата, не би ги имале сите благодети во овој живот, не би постоела никаква научна мисла, се би било така како што било на самиот почеток на развојот на човештвото. И покрај фактите, генерализациите и теориите до кои дошло во сите науки, интердисциплинарниот пристап станува се почест и во теоријата и во практиката. == Гранки на психологијата == Карактеристично за психологијата како наука која доцна се осамостоила е тоа што набрзо доживеала голема експанзија во развојот, што резултирало со појава и издвојување на повеќе гранки кои се развиле во посебни научни дисциплини, поради што денес е поправилно (како што смета Зазо) да се зборува за психолошки науки, а не за една психологија. Постојат повеќе критериуми за поделба, но најчесто е поделена на: теоретски и применети психолошки дисциплини. И оваа поделба е релативна бидејќи и во областа на теоретските дисциплини се сретнуваат разгледувања за можноста за нивна практична примена, како што и во применетите психолошки дисциплини се развива теоретско мислење за психичките процеси кои се одвиваат во одредени услови на промена на психологијата. Ова уште повеќе и затоа што во рамките на применетите психолошки дисциплини, практиката ја наметнала потребата одделни практични проблеми да се решаваат со помош на повеќе научни дисциплини (психолошки и медицински, психолошки и педагошки итн.). Затоа, во склад со програмските барања ќе зборуваме за постојните психолошки дисциплини кои се развиени кај нас. Општа психологија - е најразвиена психолошка наука која ги проучува основните психички функции кај возрасниот здрав човек. Во рамките на истата се сретнуваат повеќе имиња меѓу кои: психологија на сознајните процеси, психологија на мотивацијата; психологија на волевите и емоционалните процеси; психологија на личноста итн. Според тоа таа ги проучува психичките процеси (осети, перцепции, претстави, помнења, мислења, емоциите, волевите активности), психолошките состојби, особините на личноста, како и заемниот однос и зависноста меѓу овие процеси и особини и нивната зависност од физиолошките процеси и социјалните услови. Психологија на личноста - во некои класификации психологијата на личноста не се издвојува како посеба гранка, а проблемите што таа ги проучува се вклучени во рамките на општата психологија. Сепак психолозите кои се занимаваат со психологија на личноста како критериум за разликување ги истакнуваат разликите во пристапот. Според тоа психологијата на личноста ја дефинираат како теоретска психолошка дисциплина која содржи преглед на сфаќањата за личноста како целовит систем. == Познати психолози == :''Види [[Список на психолози]] за полн список на познати и влијателни психолози.'' == Поврзано == * [[Психоанализа]] * [[Соционика]] * [[Социјална психологија]] * [[Бихејвиористичка психологија]] * [[Абнормална психологија]] * [[Развојна психологија]] * [[Психологија на личноста]] * [[Когнитивна психологија]] * [[Здравствена психологија]] == Библиографија и наводи == :''Видете: [[Список на книги по психологија]] за значајни психолошки изданија.'' == Надворешни врски == * [http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html Психологија на приватниот индивидуалец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050208043622/http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html |date=2005-02-08 }} Критика на буржоаската свест === Психолошки ресурси === * [http://www.psychologytoday.com/ Psychology Today] * [http://allpsych.com/dictionary/ Речник за психологија] * [http://www.psychology.org/ Енциклопедија за психологија] * [http://psychclassics.yorku.ca Класици во историјата на психологијата] * [http://www.conferencealerts.com/psychology.htm Психолошки конференции] * [http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ AmoebaWeb психолошки ресурси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050627083409/http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ |date=2005-06-27 }} * [http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html Статии за психологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051210061001/http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html |date=2005-12-10 }} * [http://www.abika.com/Help/Accuracy.htm Психолошко профилирање]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portalpsicologia.org/ Portalpsicologia.org] * [http://www.neuropsychological.blogspot.com/ brainblog вести] * [http://www.psychcentral.com PsychCentral] * [http://www.plebius.org/ Plebius вести од психологијата] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Психологија| ]] oo3nzuof5uxy8timnbw1hynpmio7swc 5610215 5610214 2026-08-16T14:28:20Z Gurther 105215 5610215 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Внимание}} {{Викифицирање}} [[Податотека:Psi2.svg|мини|[[Ѱ|Буквата пси]], симбол на психологија]] '''Психологија''' ({{Langx|el|ψυχή, „психе“, душа, дух; и λόγος, „логос“, знаење}}) — збир на академски, клинички и производствени дисциплини, коишто се занимаваат со објаснување и предвидување на [[човек|човечките]] и [[животно|животинските]] дејства, расположенија, [[мисла|мисли]], [[чувство|чувства]], [[мотивација|мотивации]], односи, можности и [[патологија|патологии]]. Животинската психологија вообичаено се изучува како одделна тема (види [[животинско спознание]]), но и како начин за добивање одредени сознанија врзани за човечката психологија низ споредба (види [[компаративна психологија]]). == Развој на психологијата како наука == Гарднер Марфи во книгата за историјата на психологијата изнесува свое гледиште за нејзиниот развој и вели дека таа почнува од времето кога човекот се заинтересирал за сопствените психолошки процеси. Според она што денес го знаеме за мислењето, можеме да заклучиме дека човекот почнал да се интересира за својот психички живот од времето кога кај него се појавило апстрактното мислење, а тоа време може да се поистовети со почетокот на развојот на човештвото. Така гледано психологијата има долга историја и би рекле долг развој. Сепак до пред крајот на XIX век, таа се развивала во рамките на филозофијата како и другите науки, а од 1879 година се развива како самостојна наука. Според [[Фридрих Енгелс]], соништата го поттикнале човекот да поверува дека мислењето и чувствата не се производ на неговото тело, туку на неговата душа. Така дуализмот тело - душа, стана интересен проблем за шпекулација во филозофијата. Покрај со дуализмот, античките филозофи се занимавале и со многу други проблеми. Од тоа време останаа некои размислувања за човековите способности и неговата природа. Конкретно изреката на Платон "Секој човек на вистинското место" и денес е мотив на професионалната ориентација, бидејќи подразбира дека сите имаме различни способности и можеме да работиме одредени работи. Од Сократ ни остана пораката "Спознај се себеси" што стана предмет на изучување на психологијата на личноста. Аристотел пишува за асоцијациите според сличност, контраст, простор и време кои ги спојуваат идеите. Така една идеја предизвикува во сеќавањето друга идеја. Психолозите кои ги прифатиле идеите на Аристотел, асоцијаинистите дури се обиделе со помош на асоцијативните врски да го објаснат мисловниот процес кај човекот, што сепак беше погрешно. Античкиот лекар и филозоф Хипократ размислувајќи за однесувањето на луѓето заклучил дека постојат четири типа темпераменти. Од античкото време до денес постојат доста филозофско - шпекулативни гледања на психичкиот живот. Сободно можеме да кажеме дека и денес на психологијата имаат свое влијание разни филозофско - религиозни насоки од Исток, како на пример зен - будизмот. Всушност, филозофијата и денес, на свој начин се занимава со психологија. Човекот постојано се интересира за светот што го опкружува. Сака да ги разбере другите луѓе и нивното однесување, да ги запознае предметите и појавите, да ги предвиди процесите, а пред сè се обидува да одговори на голем број прашања во врска со својата личност и сопствената активност. Тој постојано забележува што се случува околу него, ги соопштува своите мисли, ги изразува своите желби. Секојдневно вели "мислам", "чувствувам", "сакам"... Тоа покажува дека човекот поседува психички живот. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] вели: „Пред мене воопшто немаше никаква психологија.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 159.</ref> == Што проучува психологијата == Откако постои, човекот имал потреба да го запознае светот околу себе. Како последица на таа потреба, човекот дошол до корисни знаења за објективната стварност во која живее. Тие знаења се систематизирани во рамките на природните науки: физика, хемија, биологија и други, кои ја изучуваат природната стварност околу него. Другите знаења се систематизирани во рамките на општествените науки: историја, социологија и други, кои ја изучуваат општествената стварност во која живее. Меѓутоа човекот ги забележал и своите реакции и доживувања во врска со објективната стварност. Тој обрнал внимание на психичката стварност или на својот психички живот. Знаењата до кои дошле научниците во оваа научна област се систематизирани во психологијата. Психологијата е наука што се занимава со проучување на психичкиот, т.е. душевниот живот на човекот. Нејзиното име доаѓа од грчките зборови ψυχή [психи] што значи "душа" и λόγος [логос] што значи "наука" (изучување). Душевниот живот на човекот уште се нарекува "внатрешен живот" и се манифестира преку голем број психички појави. Предметот на психологијата е изучување на психичките појави и откривање на закономерностите на нивното јавување и развивање. == Психички живот == Психичкиот живот на човекот е мошне богат, сложен и динамичен. Тој се состои од повеќе психички појави како што се: психички процеси, психички особини и психички состојби. Психичките процеси се мошне сложени и се разликуваат следните групи: * интелектуали процеси (когнитивни процеси) - со чија помош човекот го осознава светот (перцепции, учење, помнење, мислење, говор); * емоционални процеси - кои се однесуваат на начинот на реагирање и во чија основа лежат чувствата (емоции и чувства); * мотивациони процеси (конативни процеси) - кои се однесуваат на поттикнувачите на активност и на човековата волја и свесна желба да стори нешто (волја, желба, мотиви). Психички особини се: навики, ставови, способности, темперамент, карактер, интереси. Тие се развиваат кај човекот под влијание на наследните или стекнатите фактори и претставуваат релативно трајни одлики на човекот. Психички состојби се: внимание, расеаност, замор, загреаност и други и тие се такви психички појави што го определуваат одвивањето на психичките процеси, нивниот интензитет и брзина. (На пример, добро е познато дека во состојба на замор ученикот учи послабо). Овие три групи психички појави овде се само теоретски одвоени, заради полесно изучување. Во животот на човекот тие се наоѓаат во постојано заемно единство и претставуваат организирана целина која се нарекува личност. Личноста е постојано активна и се одликува со специфично однесување. Иако психичките појави се јавуваат кај сите луѓе, постојат големи поединечни разлики меѓу нив. Сите луѓе перципираат, учат, мислат, се заморуваат, поседуваат темперамент, карактер итн., меѓутоа, насоките, интензитетот и особеностите на овие појави кај нив се разликуваат. Токму поради тоа, уште се вели дека психологијата ги проучува психичките појави, личноста на човекот и неговото однесување. За да можеме да го изучуваме психичкиот живот, потребно е да се дојде до него. Тоа се постигнува по пат на изучување на постапките и реакциите на поединецот, кои се согледливи во нејзиното однесување. Но, исто така, до психичкиот живот на поединецот може да се дојде и со помош на нејзиниот исказ за непосредното искуство. Во двата случаи се користат научни методи и техники. По овие информации можеме да одговориме на прашањето: Што проучува психологијата? Психологијата го проучува психичкиот живот на луѓето и животните врз основа на проучувањето на објективното однесување и непосредното искуство, по пат на научни методи и техники. == Проблеми при определувањето на предметот на психологијата == Се чини не е претерано сфаќањето дека и по 120 години егзистирање како самостојна наука психологијата на единствен начин не го определила својот предмет. На тоа укажуваат и најголемите умови на современата психологија во светот. Едни од нив само констатираат (Х. Еѕсенцк), други ги објаснуваат причините (П. Ј. Галперин; Х. Просански; Р. Заззо) додека трети одбираат патишта за надминување на оваа состојба во психологија (К. Мадсен). Причините за ваквата состојба се повеќекратни, но се чини најзначајни се следните: # Историјата на психологијата е историја на борба помеѓу различни учења и школи, како резултат на што припадниците на различни (и на исти) школи давале приоритет на едни прашања од областа на психологијата, а ги поставувале или негирале другите. Тоа имало одраз врз потполното развивање на психологијата, а одтаму и врз определување на нејзиниот предмет. # Брзото развивање на подрачјата на психологијата во последните десеттина години и стремежот на научниците од тие подрачја да преземат проблеми од општата психологија без да ја обогатат со нови знаења стекнати од истражувања во посебни области. Во врска со тоа францускиот психолог Р. Зазо, истакнува дека за психологијата е карактеристичен достатокот на единство заради нејзиниот полиморфизам. Со други зборови, може да се каже дека нема единствена психолошка наука (според Печјак; 1982). Положбата на психологијата во тријадата на науки, филозофски, природни и општествени со кои е во тесна врска и од кои како што истакнува Жан Пјаже зависи нејзината иднина, а со тоа и прецизното одредување на нејзиниот предмет на проучување (Пијагет, Ј. 1969, стр. 152). Социјалната страна на психичкото, нашла одраз во стремежот на научниците да го разгледуваат предметот на психологијата во зависност од општествените услови да го проучуваат нивното заемно влијание со биолошките или поединечното влијание на психичкиот живот. Овие потешкотии при определувањето на предметот на психологијата не се потполно надминати што се гледа и од појавата на голем број дефиниции на истиот. Ќе исдвоиме неколку од позначајните со што ќе укажеме на развојноста на ова прашање. Кога психологијата се издвоила во самостојна научна дисциплина таа била наука за појавите и процесите на свеста. Нејзини основни методи биле интроспекцијата и експериментот. Во согласност со тоа сфаќање се и дефинициите на психологијата како наука за појавите и процесите на свеста, или наука за менталниот живот како за неговите појави, така и за неговото јавување. (Њ. Јамес, 1890). Психологијата се разликува од физичките или природните науки по тоа што се занимава со појавите на внатрешниот свет при што го употребува својот метод - интроспекцијата (Џејмс и Сали, 1884 година). За Вунт (1892) психологијата треба да го истражува внатрешното искуство - односно своите осети, чувства, своите мисли и желби - за разлика од предметите од надворешниот свет кои претставуваат предмет на проучување на природните науки. За Тиченер психологијата е наука за менталните процеси. нејзината основна задача е да го анализира менталното искуство (чија основа ја сочинуваат сензациите, сликите и чувствата) да ги утврди законите на нивното комбинирање и да ги одреди физиолошките функции на менталното искуство. Според бихевиористичките сфаќања, формирани во втората деценија од овој век, кои жестоко ја критикуваат интроспективната психологија, особено нејзиниот метод, психологијата е исклучиво наука за однесувањето. Однесувањето се изучува врз основа на надворешното, објективното набљудување. Бихевиористите користеле само објективен метод - методот на набљудување, пред сè надворешното однесување под експериментални услови. Додека Тиченеровата психологија останувала во рамките на неактивната и нефункционална свест, Водсоновата психологија требала да биде наука за однесувањето без свеста. Водсон психологијата ја одредува како гранка на природните науки која го проучва однесувањето на човекот. Предмет на психологијата може да биде исклучиво однесувањето на организмот, бидејќи само тоа може објективно да се набљудува. Во третета група сфаќања за предметот на психологијата, наречени ,,средни", ,,синтетички" сфаќања се прави обид за измирување на претходните две. Според претставниците на оваа група предмет на психологијата се свесните процеси, надворешното однесување (вакви одредби сретнуваме кај претставниците на функционалниот правец). вакво сфаќање е прифатено од голем број психолози во САД, Европа, Русија, а преовладува и кај повеќето психолози во поранешна Југославија. Психичките процеси и според оваа група сфаќања можат да се проучуваат не само интроспективно туки и со набљудување на појавите во однесувањето. На ваков став упатуваат и следните дефиниции: психологијата е наука за свесните процеси и состојби, како и за условите на нивното јвување и нивните манифестации (според Радоњиќ, 1967, стр. 44); општата психологија ги изучува психичките појави, механизмите, принципите и законитостите во однесувањето на психата, кои ги проучува како одраз на надворешните влијанија и како функција на мозокот (Трифонов, 1992, стр. 24). Меѓутоа, ниту овие компромисни сфаќања не успеале да ги обединат сите идеји околу предметот на психологијата. Појавата на динамичките правци, одобено психоанализата, ја истакнала потребата од вклучување и на несвесното во предметот на психологијата. Како најпогоден поим кој би го опфатил свесното и несвесното психолозите се определиле за поимот ,,активност". Баја Бајиќ, вели ,,Општата психологија е наука за активностите, со поединечно, односно субјективно лично обележје" (1958, стр 8). Хрњица смета дека се прифатливи определбите кои психологијата ја сфаќаат како наука чиј предмет на истражување се субјективните и објективните аспекти на менталниот живот, како и биолошките и социолошките детерминанти на неговото јавување. Како прифатливи ги смета дефинициите што ги даваат З. Бујос, Никола Рот. Бујос ја одредува психологијата како ,,наука за психичкиот живот, односно како збир на научни дисциплини кои ги проучуваат психичките процеси (субјективните феномени, доживувања), органско - физикалните услови на нивното настанување и начинот на нивното објективно исполнување (реакциите, облиците на однесување)"(1990, стр. 8); Рот ја одредува психологијата како ,,систематско изучување на психичкиот живот на луѓето и животните, а врз основа на научното проучување на објективното однесување и непосредното искуство" (1985, стр. 4). == Одлика на психологијата како наука == Психологијата како наука се наоѓа во триаголникот што го сочинуваат: филозофијата, природните науки и општествените науки. Психологијата е поврзана со природните науки бидејќи човекот е пред сè биолошко суштество и затоа психологијата е поврзана со биологијата особено со физиологијата, но исто така човекот е и општествено суштесвто па затоа психологијата е поврзана со општествените науки. Психологијата има уште три битни одлики со кои се разликува од општите сфаќања за психичкиот живот на обичните луѓе: # Систематичност - се состои од проучување на појавите со научни методи и техники и тоа со систематичко набљудување, експеримент. # Емпиричност - при проучувањето на појавите психологијата поаѓа од искуството односно заклучоците ги донесува врз основа на испитување на формите. # Квантитативно изразување - мерење на психички процеси и особини со кое се овозможува попрецизно изразување на добиените сознанија. == Задачи на психологијата == Во периодот на формирање на психологијата како наука, прва и единствена задача и била да ги опишува одделните психички појави. Но психологијата не можела да опстане само како дескриптивна наука, бидејќи пред неа се поставувале нови задачи. Се појавила потреба психолошките појави не само да се опишуваат туку и да се објаснуваат - така таа почнала да ја објаснува суштината на психичкиот живот. За постигнување на таа цел било потребно истражување, како би се откриле врските помеѓу психичките појави и биолошко-хемиските процеси во организмот и влијанието на средината. За таа цел од голема корист за психологијата бил развојот на другите природни и општествени науки, заради што нејзина задача била и активно следење на развојот на останатите науки чии резултати ги користи во своите истражувања. Следната задача на психологијата била да го развива и усовршува сопствениот научен систем, да открива нови методи за истражување на сложеното подрачје со кое се занимава. Накратко, теоретските задачи на психологијата можат да се сведат на запознавање и проучување на одликите и законитостите во јавувањето на психичките функции, психичкиот живот во целина, како и условите во кои тие се јавуваат. Психологијата е наука со изграден систем на знаења за психичкиот живот на човекот, но кој не е конечен поради што пред психологијата сѐ уште стојат теоретски задачи во вид на одговори на следниве три прашања. На првото прашање ШТО, треба и понатаму да се бара одговор на прашањето што го сочинува психичкиот живот. Психологијата денес на тоа прашање има солиден одговор кога се однесува до луѓето, но не и за животните. На второто прашање КАКО, психологијата треба да одговори како психичките процеси и особини се манифестираат, развиваат и менуваат под влијанието на разните фактори, па и психичките состојби. Најтешко теоретско прашање за психологијата е ЗОШТО, бидејќи на ова прашање треба да се одговори за причините на човековото однесување. По успешното развивање на теоријата, своето поле на дејствување, психологијата го насочила на подрачјето на практиката, каде ја достигнала својата афирмација. Практичната задача на психологијата е примена на теоретските сознанија за психичкиот живот во унапредувањето на различните видови конкретни активности на човекот како што се: унапредување на менталното здравје, успешноста на воспитно- образовниот процес, меѓучовечките односи, зголемување на продуктивноста, дијагностика и терапија на проблемите во различни групи (семејни, работни, тераписки), успешната комуникација, до помош на другите и самопомош. Нејзината задача е и понатаму да го шири интересот за различните подрачја од практичниот живот и да решава конкретни практични проблеми и актуелни проблеми од секојдневието кои значајно влијаат врз успешното функционирање на човекот во средината. == Психологијата и другите науки == Во системот на научните знаења психологијата има мошне значајно место. За неа може да се каже дека е и природна и општествена наука. Природна наука е бидејќи се грижи за психичкиот живот на човекот, а тоа е предмет на изучување на многубројни природни науки како што се: биологијата, анатомојата, физиологијата, биохемијата, генетиката и други, кои на психологијата и даваат потребни информации за органските основи на психичкиот живот. Психологијата е и општествена наука, бидејќи, човекот се рзавива во општествената средина под влијание на многубројни средински фактори кои се исто така, посебен предмет на исучување на разни општествени науки како што се: социологијата, историјата, филозофијата, економијата и други. Под влијание на социолошките, историските, филозофските и другите општествени фактори, човекот како личност се разликува од кој било свој современик и кој било друг поредок. Од информациие кои се изложени досега може да се стекне погрешен впечаток дека психологиујата само користи ингормации на другите науки. Наведените информации треба да се прошират и да се каже дека психологијата, исто така, им дава на другите науки драгоцени прилози. Без брилијантниот ум на човекот и неговите вредни раце, кои сѐ уште ги изучува психологијата, не би ги имале сите благодети во овој живот, не би постоела никаква научна мисла, се би било така како што било на самиот почеток на развојот на човештвото. И покрај фактите, генерализациите и теориите до кои дошло во сите науки, интердисциплинарниот пристап станува се почест и во теоријата и во практиката. == Гранки на психологијата == Карактеристично за психологијата како наука која доцна се осамостоила е тоа што набрзо доживеала голема експанзија во развојот, што резултирало со појава и издвојување на повеќе гранки кои се развиле во посебни научни дисциплини, поради што денес е поправилно (како што смета Зазо) да се зборува за психолошки науки, а не за една психологија. Постојат повеќе критериуми за поделба, но најчесто е поделена на: теоретски и применети психолошки дисциплини. И оваа поделба е релативна бидејќи и во областа на теоретските дисциплини се сретнуваат разгледувања за можноста за нивна практична примена, како што и во применетите психолошки дисциплини се развива теоретско мислење за психичките процеси кои се одвиваат во одредени услови на промена на психологијата. Ова уште повеќе и затоа што во рамките на применетите психолошки дисциплини, практиката ја наметнала потребата одделни практични проблеми да се решаваат со помош на повеќе научни дисциплини (психолошки и медицински, психолошки и педагошки итн.). Затоа, во склад со програмските барања ќе зборуваме за постојните психолошки дисциплини кои се развиени кај нас. Општа психологија - е најразвиена психолошка наука која ги проучува основните психички функции кај возрасниот здрав човек. Во рамките на истата се сретнуваат повеќе имиња меѓу кои: психологија на сознајните процеси, психологија на мотивацијата; психологија на волевите и емоционалните процеси; психологија на личноста итн. Според тоа таа ги проучува психичките процеси (осети, перцепции, претстави, помнења, мислења, емоциите, волевите активности), психолошките состојби, особините на личноста, како и заемниот однос и зависноста меѓу овие процеси и особини и нивната зависност од физиолошките процеси и социјалните услови. Психологија на личноста - во некои класификации психологијата на личноста не се издвојува како посеба гранка, а проблемите што таа ги проучува се вклучени во рамките на општата психологија. Сепак психолозите кои се занимаваат со психологија на личноста како критериум за разликување ги истакнуваат разликите во пристапот. Според тоа психологијата на личноста ја дефинираат како теоретска психолошка дисциплина која содржи преглед на сфаќањата за личноста како целовит систем. == Познати психолози == :''Види [[Список на психолози]] за полн список на познати и влијателни психолози.'' == Поврзано == * [[Психоанализа]] * [[Соционика]] * [[Социјална психологија]] * [[Бихејвиористичка психологија]] * [[Абнормална психологија]] * [[Развојна психологија]] * [[Психологија на личноста]] * [[Когнитивна психологија]] * [[Здравствена психологија]] == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == :''Видете: [[Список на книги по психологија]] за значајни психолошки изданија.'' == Надворешни врски == * [http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html Психологија на приватниот индивидуалец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050208043622/http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html |date=2005-02-08 }} Критика на буржоаската свест === Психолошки ресурси === * [http://www.psychologytoday.com/ Psychology Today] * [http://allpsych.com/dictionary/ Речник за психологија] * [http://www.psychology.org/ Енциклопедија за психологија] * [http://psychclassics.yorku.ca Класици во историјата на психологијата] * [http://www.conferencealerts.com/psychology.htm Психолошки конференции] * [http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ AmoebaWeb психолошки ресурси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050627083409/http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ |date=2005-06-27 }} * [http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html Статии за психологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051210061001/http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html |date=2005-12-10 }} * [http://www.abika.com/Help/Accuracy.htm Психолошко профилирање]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portalpsicologia.org/ Portalpsicologia.org] * [http://www.neuropsychological.blogspot.com/ brainblog вести] * [http://www.psychcentral.com PsychCentral] * [http://www.plebius.org/ Plebius вести од психологијата] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Психологија| ]] 4q5nw2bcohln8vc9c1x5ajud9k7q70q 5610216 5610215 2026-08-16T14:28:33Z Gurther 105215 5610216 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Викифицирање}} [[Податотека:Psi2.svg|мини|[[Ѱ|Буквата пси]], симбол на психологија]] '''Психологија''' ({{Langx|el|ψυχή, „психе“, душа, дух; и λόγος, „логос“, знаење}}) — збир на академски, клинички и производствени дисциплини, коишто се занимаваат со објаснување и предвидување на [[човек|човечките]] и [[животно|животинските]] дејства, расположенија, [[мисла|мисли]], [[чувство|чувства]], [[мотивација|мотивации]], односи, можности и [[патологија|патологии]]. Животинската психологија вообичаено се изучува како одделна тема (види [[животинско спознание]]), но и како начин за добивање одредени сознанија врзани за човечката психологија низ споредба (види [[компаративна психологија]]). == Развој на психологијата како наука == Гарднер Марфи во книгата за историјата на психологијата изнесува свое гледиште за нејзиниот развој и вели дека таа почнува од времето кога човекот се заинтересирал за сопствените психолошки процеси. Според она што денес го знаеме за мислењето, можеме да заклучиме дека човекот почнал да се интересира за својот психички живот од времето кога кај него се појавило апстрактното мислење, а тоа време може да се поистовети со почетокот на развојот на човештвото. Така гледано психологијата има долга историја и би рекле долг развој. Сепак до пред крајот на XIX век, таа се развивала во рамките на филозофијата како и другите науки, а од 1879 година се развива како самостојна наука. Според [[Фридрих Енгелс]], соништата го поттикнале човекот да поверува дека мислењето и чувствата не се производ на неговото тело, туку на неговата душа. Така дуализмот тело - душа, стана интересен проблем за шпекулација во филозофијата. Покрај со дуализмот, античките филозофи се занимавале и со многу други проблеми. Од тоа време останаа некои размислувања за човековите способности и неговата природа. Конкретно изреката на Платон "Секој човек на вистинското место" и денес е мотив на професионалната ориентација, бидејќи подразбира дека сите имаме различни способности и можеме да работиме одредени работи. Од Сократ ни остана пораката "Спознај се себеси" што стана предмет на изучување на психологијата на личноста. Аристотел пишува за асоцијациите според сличност, контраст, простор и време кои ги спојуваат идеите. Така една идеја предизвикува во сеќавањето друга идеја. Психолозите кои ги прифатиле идеите на Аристотел, асоцијаинистите дури се обиделе со помош на асоцијативните врски да го објаснат мисловниот процес кај човекот, што сепак беше погрешно. Античкиот лекар и филозоф Хипократ размислувајќи за однесувањето на луѓето заклучил дека постојат четири типа темпераменти. Од античкото време до денес постојат доста филозофско - шпекулативни гледања на психичкиот живот. Сободно можеме да кажеме дека и денес на психологијата имаат свое влијание разни филозофско - религиозни насоки од Исток, како на пример зен - будизмот. Всушност, филозофијата и денес, на свој начин се занимава со психологија. Човекот постојано се интересира за светот што го опкружува. Сака да ги разбере другите луѓе и нивното однесување, да ги запознае предметите и појавите, да ги предвиди процесите, а пред сè се обидува да одговори на голем број прашања во врска со својата личност и сопствената активност. Тој постојано забележува што се случува околу него, ги соопштува своите мисли, ги изразува своите желби. Секојдневно вели "мислам", "чувствувам", "сакам"... Тоа покажува дека човекот поседува психички живот. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] вели: „Пред мене воопшто немаше никаква психологија.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 159.</ref> == Што проучува психологијата == Откако постои, човекот имал потреба да го запознае светот околу себе. Како последица на таа потреба, човекот дошол до корисни знаења за објективната стварност во која живее. Тие знаења се систематизирани во рамките на природните науки: физика, хемија, биологија и други, кои ја изучуваат природната стварност околу него. Другите знаења се систематизирани во рамките на општествените науки: историја, социологија и други, кои ја изучуваат општествената стварност во која живее. Меѓутоа човекот ги забележал и своите реакции и доживувања во врска со објективната стварност. Тој обрнал внимание на психичката стварност или на својот психички живот. Знаењата до кои дошле научниците во оваа научна област се систематизирани во психологијата. Психологијата е наука што се занимава со проучување на психичкиот, т.е. душевниот живот на човекот. Нејзиното име доаѓа од грчките зборови ψυχή [психи] што значи "душа" и λόγος [логос] што значи "наука" (изучување). Душевниот живот на човекот уште се нарекува "внатрешен живот" и се манифестира преку голем број психички појави. Предметот на психологијата е изучување на психичките појави и откривање на закономерностите на нивното јавување и развивање. == Психички живот == Психичкиот живот на човекот е мошне богат, сложен и динамичен. Тој се состои од повеќе психички појави како што се: психички процеси, психички особини и психички состојби. Психичките процеси се мошне сложени и се разликуваат следните групи: * интелектуали процеси (когнитивни процеси) - со чија помош човекот го осознава светот (перцепции, учење, помнење, мислење, говор); * емоционални процеси - кои се однесуваат на начинот на реагирање и во чија основа лежат чувствата (емоции и чувства); * мотивациони процеси (конативни процеси) - кои се однесуваат на поттикнувачите на активност и на човековата волја и свесна желба да стори нешто (волја, желба, мотиви). Психички особини се: навики, ставови, способности, темперамент, карактер, интереси. Тие се развиваат кај човекот под влијание на наследните или стекнатите фактори и претставуваат релативно трајни одлики на човекот. Психички состојби се: внимание, расеаност, замор, загреаност и други и тие се такви психички појави што го определуваат одвивањето на психичките процеси, нивниот интензитет и брзина. (На пример, добро е познато дека во состојба на замор ученикот учи послабо). Овие три групи психички појави овде се само теоретски одвоени, заради полесно изучување. Во животот на човекот тие се наоѓаат во постојано заемно единство и претставуваат организирана целина која се нарекува личност. Личноста е постојано активна и се одликува со специфично однесување. Иако психичките појави се јавуваат кај сите луѓе, постојат големи поединечни разлики меѓу нив. Сите луѓе перципираат, учат, мислат, се заморуваат, поседуваат темперамент, карактер итн., меѓутоа, насоките, интензитетот и особеностите на овие појави кај нив се разликуваат. Токму поради тоа, уште се вели дека психологијата ги проучува психичките појави, личноста на човекот и неговото однесување. За да можеме да го изучуваме психичкиот живот, потребно е да се дојде до него. Тоа се постигнува по пат на изучување на постапките и реакциите на поединецот, кои се согледливи во нејзиното однесување. Но, исто така, до психичкиот живот на поединецот може да се дојде и со помош на нејзиниот исказ за непосредното искуство. Во двата случаи се користат научни методи и техники. По овие информации можеме да одговориме на прашањето: Што проучува психологијата? Психологијата го проучува психичкиот живот на луѓето и животните врз основа на проучувањето на објективното однесување и непосредното искуство, по пат на научни методи и техники. == Проблеми при определувањето на предметот на психологијата == Се чини не е претерано сфаќањето дека и по 120 години егзистирање како самостојна наука психологијата на единствен начин не го определила својот предмет. На тоа укажуваат и најголемите умови на современата психологија во светот. Едни од нив само констатираат (Х. Еѕсенцк), други ги објаснуваат причините (П. Ј. Галперин; Х. Просански; Р. Заззо) додека трети одбираат патишта за надминување на оваа состојба во психологија (К. Мадсен). Причините за ваквата состојба се повеќекратни, но се чини најзначајни се следните: # Историјата на психологијата е историја на борба помеѓу различни учења и школи, како резултат на што припадниците на различни (и на исти) школи давале приоритет на едни прашања од областа на психологијата, а ги поставувале или негирале другите. Тоа имало одраз врз потполното развивање на психологијата, а одтаму и врз определување на нејзиниот предмет. # Брзото развивање на подрачјата на психологијата во последните десеттина години и стремежот на научниците од тие подрачја да преземат проблеми од општата психологија без да ја обогатат со нови знаења стекнати од истражувања во посебни области. Во врска со тоа францускиот психолог Р. Зазо, истакнува дека за психологијата е карактеристичен достатокот на единство заради нејзиниот полиморфизам. Со други зборови, може да се каже дека нема единствена психолошка наука (според Печјак; 1982). Положбата на психологијата во тријадата на науки, филозофски, природни и општествени со кои е во тесна врска и од кои како што истакнува Жан Пјаже зависи нејзината иднина, а со тоа и прецизното одредување на нејзиниот предмет на проучување (Пијагет, Ј. 1969, стр. 152). Социјалната страна на психичкото, нашла одраз во стремежот на научниците да го разгледуваат предметот на психологијата во зависност од општествените услови да го проучуваат нивното заемно влијание со биолошките или поединечното влијание на психичкиот живот. Овие потешкотии при определувањето на предметот на психологијата не се потполно надминати што се гледа и од појавата на голем број дефиниции на истиот. Ќе исдвоиме неколку од позначајните со што ќе укажеме на развојноста на ова прашање. Кога психологијата се издвоила во самостојна научна дисциплина таа била наука за појавите и процесите на свеста. Нејзини основни методи биле интроспекцијата и експериментот. Во согласност со тоа сфаќање се и дефинициите на психологијата како наука за појавите и процесите на свеста, или наука за менталниот живот како за неговите појави, така и за неговото јавување. (Њ. Јамес, 1890). Психологијата се разликува од физичките или природните науки по тоа што се занимава со појавите на внатрешниот свет при што го употребува својот метод - интроспекцијата (Џејмс и Сали, 1884 година). За Вунт (1892) психологијата треба да го истражува внатрешното искуство - односно своите осети, чувства, своите мисли и желби - за разлика од предметите од надворешниот свет кои претставуваат предмет на проучување на природните науки. За Тиченер психологијата е наука за менталните процеси. нејзината основна задача е да го анализира менталното искуство (чија основа ја сочинуваат сензациите, сликите и чувствата) да ги утврди законите на нивното комбинирање и да ги одреди физиолошките функции на менталното искуство. Според бихевиористичките сфаќања, формирани во втората деценија од овој век, кои жестоко ја критикуваат интроспективната психологија, особено нејзиниот метод, психологијата е исклучиво наука за однесувањето. Однесувањето се изучува врз основа на надворешното, објективното набљудување. Бихевиористите користеле само објективен метод - методот на набљудување, пред сè надворешното однесување под експериментални услови. Додека Тиченеровата психологија останувала во рамките на неактивната и нефункционална свест, Водсоновата психологија требала да биде наука за однесувањето без свеста. Водсон психологијата ја одредува како гранка на природните науки која го проучва однесувањето на човекот. Предмет на психологијата може да биде исклучиво однесувањето на организмот, бидејќи само тоа може објективно да се набљудува. Во третета група сфаќања за предметот на психологијата, наречени ,,средни", ,,синтетички" сфаќања се прави обид за измирување на претходните две. Според претставниците на оваа група предмет на психологијата се свесните процеси, надворешното однесување (вакви одредби сретнуваме кај претставниците на функционалниот правец). вакво сфаќање е прифатено од голем број психолози во САД, Европа, Русија, а преовладува и кај повеќето психолози во поранешна Југославија. Психичките процеси и според оваа група сфаќања можат да се проучуваат не само интроспективно туки и со набљудување на појавите во однесувањето. На ваков став упатуваат и следните дефиниции: психологијата е наука за свесните процеси и состојби, како и за условите на нивното јвување и нивните манифестации (според Радоњиќ, 1967, стр. 44); општата психологија ги изучува психичките појави, механизмите, принципите и законитостите во однесувањето на психата, кои ги проучува како одраз на надворешните влијанија и како функција на мозокот (Трифонов, 1992, стр. 24). Меѓутоа, ниту овие компромисни сфаќања не успеале да ги обединат сите идеји околу предметот на психологијата. Појавата на динамичките правци, одобено психоанализата, ја истакнала потребата од вклучување и на несвесното во предметот на психологијата. Како најпогоден поим кој би го опфатил свесното и несвесното психолозите се определиле за поимот ,,активност". Баја Бајиќ, вели ,,Општата психологија е наука за активностите, со поединечно, односно субјективно лично обележје" (1958, стр 8). Хрњица смета дека се прифатливи определбите кои психологијата ја сфаќаат како наука чиј предмет на истражување се субјективните и објективните аспекти на менталниот живот, како и биолошките и социолошките детерминанти на неговото јавување. Како прифатливи ги смета дефинициите што ги даваат З. Бујос, Никола Рот. Бујос ја одредува психологијата како ,,наука за психичкиот живот, односно како збир на научни дисциплини кои ги проучуваат психичките процеси (субјективните феномени, доживувања), органско - физикалните услови на нивното настанување и начинот на нивното објективно исполнување (реакциите, облиците на однесување)"(1990, стр. 8); Рот ја одредува психологијата како ,,систематско изучување на психичкиот живот на луѓето и животните, а врз основа на научното проучување на објективното однесување и непосредното искуство" (1985, стр. 4). == Одлика на психологијата како наука == Психологијата како наука се наоѓа во триаголникот што го сочинуваат: филозофијата, природните науки и општествените науки. Психологијата е поврзана со природните науки бидејќи човекот е пред сè биолошко суштество и затоа психологијата е поврзана со биологијата особено со физиологијата, но исто така човекот е и општествено суштесвто па затоа психологијата е поврзана со општествените науки. Психологијата има уште три битни одлики со кои се разликува од општите сфаќања за психичкиот живот на обичните луѓе: # Систематичност - се состои од проучување на појавите со научни методи и техники и тоа со систематичко набљудување, експеримент. # Емпиричност - при проучувањето на појавите психологијата поаѓа од искуството односно заклучоците ги донесува врз основа на испитување на формите. # Квантитативно изразување - мерење на психички процеси и особини со кое се овозможува попрецизно изразување на добиените сознанија. == Задачи на психологијата == Во периодот на формирање на психологијата како наука, прва и единствена задача и била да ги опишува одделните психички појави. Но психологијата не можела да опстане само како дескриптивна наука, бидејќи пред неа се поставувале нови задачи. Се појавила потреба психолошките појави не само да се опишуваат туку и да се објаснуваат - така таа почнала да ја објаснува суштината на психичкиот живот. За постигнување на таа цел било потребно истражување, како би се откриле врските помеѓу психичките појави и биолошко-хемиските процеси во организмот и влијанието на средината. За таа цел од голема корист за психологијата бил развојот на другите природни и општествени науки, заради што нејзина задача била и активно следење на развојот на останатите науки чии резултати ги користи во своите истражувања. Следната задача на психологијата била да го развива и усовршува сопствениот научен систем, да открива нови методи за истражување на сложеното подрачје со кое се занимава. Накратко, теоретските задачи на психологијата можат да се сведат на запознавање и проучување на одликите и законитостите во јавувањето на психичките функции, психичкиот живот во целина, како и условите во кои тие се јавуваат. Психологијата е наука со изграден систем на знаења за психичкиот живот на човекот, но кој не е конечен поради што пред психологијата сѐ уште стојат теоретски задачи во вид на одговори на следниве три прашања. На првото прашање ШТО, треба и понатаму да се бара одговор на прашањето што го сочинува психичкиот живот. Психологијата денес на тоа прашање има солиден одговор кога се однесува до луѓето, но не и за животните. На второто прашање КАКО, психологијата треба да одговори како психичките процеси и особини се манифестираат, развиваат и менуваат под влијанието на разните фактори, па и психичките состојби. Најтешко теоретско прашање за психологијата е ЗОШТО, бидејќи на ова прашање треба да се одговори за причините на човековото однесување. По успешното развивање на теоријата, своето поле на дејствување, психологијата го насочила на подрачјето на практиката, каде ја достигнала својата афирмација. Практичната задача на психологијата е примена на теоретските сознанија за психичкиот живот во унапредувањето на различните видови конкретни активности на човекот како што се: унапредување на менталното здравје, успешноста на воспитно- образовниот процес, меѓучовечките односи, зголемување на продуктивноста, дијагностика и терапија на проблемите во различни групи (семејни, работни, тераписки), успешната комуникација, до помош на другите и самопомош. Нејзината задача е и понатаму да го шири интересот за различните подрачја од практичниот живот и да решава конкретни практични проблеми и актуелни проблеми од секојдневието кои значајно влијаат врз успешното функционирање на човекот во средината. == Психологијата и другите науки == Во системот на научните знаења психологијата има мошне значајно место. За неа може да се каже дека е и природна и општествена наука. Природна наука е бидејќи се грижи за психичкиот живот на човекот, а тоа е предмет на изучување на многубројни природни науки како што се: биологијата, анатомојата, физиологијата, биохемијата, генетиката и други, кои на психологијата и даваат потребни информации за органските основи на психичкиот живот. Психологијата е и општествена наука, бидејќи, човекот се рзавива во општествената средина под влијание на многубројни средински фактори кои се исто така, посебен предмет на исучување на разни општествени науки како што се: социологијата, историјата, филозофијата, економијата и други. Под влијание на социолошките, историските, филозофските и другите општествени фактори, човекот како личност се разликува од кој било свој современик и кој било друг поредок. Од информациие кои се изложени досега може да се стекне погрешен впечаток дека психологиујата само користи ингормации на другите науки. Наведените информации треба да се прошират и да се каже дека психологијата, исто така, им дава на другите науки драгоцени прилози. Без брилијантниот ум на човекот и неговите вредни раце, кои сѐ уште ги изучува психологијата, не би ги имале сите благодети во овој живот, не би постоела никаква научна мисла, се би било така како што било на самиот почеток на развојот на човештвото. И покрај фактите, генерализациите и теориите до кои дошло во сите науки, интердисциплинарниот пристап станува се почест и во теоријата и во практиката. == Гранки на психологијата == Карактеристично за психологијата како наука која доцна се осамостоила е тоа што набрзо доживеала голема експанзија во развојот, што резултирало со појава и издвојување на повеќе гранки кои се развиле во посебни научни дисциплини, поради што денес е поправилно (како што смета Зазо) да се зборува за психолошки науки, а не за една психологија. Постојат повеќе критериуми за поделба, но најчесто е поделена на: теоретски и применети психолошки дисциплини. И оваа поделба е релативна бидејќи и во областа на теоретските дисциплини се сретнуваат разгледувања за можноста за нивна практична примена, како што и во применетите психолошки дисциплини се развива теоретско мислење за психичките процеси кои се одвиваат во одредени услови на промена на психологијата. Ова уште повеќе и затоа што во рамките на применетите психолошки дисциплини, практиката ја наметнала потребата одделни практични проблеми да се решаваат со помош на повеќе научни дисциплини (психолошки и медицински, психолошки и педагошки итн.). Затоа, во склад со програмските барања ќе зборуваме за постојните психолошки дисциплини кои се развиени кај нас. Општа психологија - е најразвиена психолошка наука која ги проучува основните психички функции кај возрасниот здрав човек. Во рамките на истата се сретнуваат повеќе имиња меѓу кои: психологија на сознајните процеси, психологија на мотивацијата; психологија на волевите и емоционалните процеси; психологија на личноста итн. Според тоа таа ги проучува психичките процеси (осети, перцепции, претстави, помнења, мислења, емоциите, волевите активности), психолошките состојби, особините на личноста, како и заемниот однос и зависноста меѓу овие процеси и особини и нивната зависност од физиолошките процеси и социјалните услови. Психологија на личноста - во некои класификации психологијата на личноста не се издвојува како посеба гранка, а проблемите што таа ги проучува се вклучени во рамките на општата психологија. Сепак психолозите кои се занимаваат со психологија на личноста како критериум за разликување ги истакнуваат разликите во пристапот. Според тоа психологијата на личноста ја дефинираат како теоретска психолошка дисциплина која содржи преглед на сфаќањата за личноста како целовит систем. == Познати психолози == :''Види [[Список на психолози]] за полн список на познати и влијателни психолози.'' == Поврзано == * [[Психоанализа]] * [[Соционика]] * [[Социјална психологија]] * [[Бихејвиористичка психологија]] * [[Абнормална психологија]] * [[Развојна психологија]] * [[Психологија на личноста]] * [[Когнитивна психологија]] * [[Здравствена психологија]] == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == :''Видете: [[Список на книги по психологија]] за значајни психолошки изданија.'' == Надворешни врски == * [http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html Психологија на приватниот индивидуалец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050208043622/http://www.gegenstandpunkt.com/english/psych/0-contents.html |date=2005-02-08 }} Критика на буржоаската свест === Психолошки ресурси === * [http://www.psychologytoday.com/ Psychology Today] * [http://allpsych.com/dictionary/ Речник за психологија] * [http://www.psychology.org/ Енциклопедија за психологија] * [http://psychclassics.yorku.ca Класици во историјата на психологијата] * [http://www.conferencealerts.com/psychology.htm Психолошки конференции] * [http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ AmoebaWeb психолошки ресурси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050627083409/http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ |date=2005-06-27 }} * [http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html Статии за психологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051210061001/http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/psych.html |date=2005-12-10 }} * [http://www.abika.com/Help/Accuracy.htm Психолошко профилирање]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portalpsicologia.org/ Portalpsicologia.org] * [http://www.neuropsychological.blogspot.com/ brainblog вести] * [http://www.psychcentral.com PsychCentral] * [http://www.plebius.org/ Plebius вести од психологијата] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Психологија| ]] pvvtnjvouk3wywdvbnb3qkj8dode7d7 0 1258 5610206 5607744 2026-08-16T14:20:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610206 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Охрид | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/1 | image1 = Lake Ohrid55.jpg | alt1 = Поглед кон стариот дел од градот | image2 = 2011 Ochryda, Cerkiew św. Pantelejmona (06).jpg | alt2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ | image3 = Calle en Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 08.JPG | alt3 = Могилата на непобедените | image4 = Lake Ohrid near city Ohrid.jpg | alt4 = Могилата на непобедените }} | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname =<br/>Балкански бисер [[Европски]] [[Ерусалим]] Град на светлината | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Охрид во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 07 |lats = 00 |latNS = N | longd = 20 |longm = 48 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Југозападен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Охрид]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 695-740 | population_footnotes = | population_total = 38,818 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = охриѓанец, охриѓанка, [[Список на луѓе од Охрид|охриѓани]] (мн.)<ref>{{ОДРМЈ|Охрид}}</ref><ref name="ДРМЈ|Охрид">{{ДРМЈ|Охрид}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = 2400 | area_code_type = | area_code = +389 046 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = OH | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Климент Охридски]] | iso_code = | website = [https://ohrid.gov.mk/ www.ohrid.gov.mk] | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Природно и културно богатство на Охридскиот регион | designation1_free1name = Држава | designation1_free1value = [[Македонија]] | designation1_type = Природно, Културно | designation1_criteria = i, iii, iv, vii | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/99 99] | designation1_free2name = Регион | designation1_free2value = [[Список на светско наследство во Европа|Европа и Северна Америка]] | designation1_date = 1979 {{small|(3^то [[Одбор на светското наследство|заседание]])}} | designation1_free3name = Дополнувања | designation1_free3value = 1980, 2019 }} }} '''Охрид''' — град во југозападниот дел на [[Македонија]] и административен центар на [[Општина Охрид|истоимената општина]]. Се наоѓа на североисточното крајбрежје на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], кое по градот го носи и своето име.<ref name="ДРМЈ|Охрид">{{ДРМЈ|Охрид}}</ref> Охрид и Охридското Езеро се едни од главните туристички места во Македонија. До него се стигнува преку регионалниот пат [[Битола]] — [[Ресен]] — Охрид. Охрид е [[Градови во Македонија|осми град по број на жители]] во Македонија со вкупно население од 38.818 жители (2021 г.) и се наоѓа на 135 километри јужно од градот [[Тетово]]. Поради големиот број на цркви и манастири, градот е познат како Балкански и Европски Ерусалим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?ItemID=619C6A7252B9CD4A92BBB302DCD3D209&arc=1|title=Весник Дневник — Интервју со амбасадорот на Израел во Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928045437/http://www.dnevnik.com.mk/default-mk.asp?ItemID=619C6A7252B9CD4A92BBB302DCD3D209&arc=1|archive-date=2011-09-28|accessdate=2012-09-04|url-status=dead}}</ref> Охрид е познат и како „Градот на Светлината<!-- Види стр. 46 под к) од Правописот (2017). -->“, што претставува буквален превод на неговото старо име — [[Лихнид]]. Охридскиот Регион е вклучен во светското наследство на [[УНЕСКО]]. == Потекло на името == Името на градот настанало од старословенските зборови „во хриди“, т.е. „во ридот“, како описно име за местоположбата на градот којшто со векови опстојувал во јужната вдлабнатина на карпестиот рид. Според една легенда, која ја запишале [[Браќа Миладиновци|Браќата Миладиновци]], кога се правела Охридската крепост, царот [[Јустинијан I|Јустинијан]] се качил на ридовите на кои лежи градот и гледајќи ја прекрасната околина извикал „ох рид“, т.е. каков убав рид и оттогаш останало градот да се вика Охрид.<ref>{{наведена книга| last = Миладиновци| authorlink = Браќа Миладиновци| title = Зборник| publisher = Кочо Рацин| year = 1962| page = 480}}</ref> == Историја == {{главна|Историја на Охрид}} === Античка историја === {{main|Лихнид}} [[File:2011 Ochryda, Antyczny teatr (01).jpg|мини|лево|Поглед од античкиот театар во Охрид]] Современиот Охрид е наследник на античкиот [[Лихнид]]. Според податоците, градот првпат се споменува 2.400 години пред новата ера. Лихнид се наоѓал на патот [[Вија Егнација]], наjстарата и наjзначаjната [[Римско Царство|римска]] сообраќаjница на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. [[Бригијци]]те и [[Енхелијци|Енхелеjците]] го сочинуваат наjстарото население кое може според името да се идентификува во пошироката област на Охридското Езеро. Бригиjците се исто што и [[Фригијци|Фригиjците]]. По Третата македонска воjна против кралот [[Персеј]], [[Лихнид]] станува главна римска база во северните области на Македонија. Тоа е времето кога за него наjмногу се слуша. Последната вест за Лихнид е веста за неговото разурнување. Во еден земјотрес, кој според историските извори се случил на [[29 мај|29]] и [[30 мај]] [[526]] година, настрадале повеќе десетици илјади лица во Лихнид. Потоа градот повеќе не се споменува во историските извори. === Средновековна историја === Охридската област во крајот на [[6 век|VI век]] била изложена на масовна словенска колонизација. Охридската област до 30-тите години на [[7 век|VII век]] била целосно колонизирана од словенското племе [[Берзити]]. Лихнид оттогаш го добил името Охрид. [[Податотека:Kliment od Sv. Spas - Leskoec.jpg|мини|десно|Св. Климент Охридски со модел на градот Охрид во рацете.]] Охридскиот крај уште во втората половина на [[8 век|VIII век]] станал привлечно подрачjе за [[Бугарија|бугарската држава]]. За време на бугарскиот цар [[Борис I]] Михаил македонските територии во воено-административен поглед биле опфатени во неколку „комитати“. Охрид бил во комитатот што ги опфаќал Охридско-деволските краишта. Во [[886]] година [[св. Климент Охридски|Климент]], по краткото задржување во бугарскиот двор, бил испратен во Македонија со важна државна мисија. Тој бил испратен во областа наречена ''Кутмичевица'' како учител. Областа ја опфаќала Југозападна [[Македонија]] и Јужна [[Албанија]], со главните градови Охрид и [[Девол]]. [[Податотека:Samuil's Fortress Ohrid 8.jpg|мини|лево|Самоиловата тврдина]] Како учител и епископ Климент заедно со [[св. Наум Охридски|Наум]] ги поставиле основите на т.н. [[Охридска книжевна школа|Охридска глаголска книжевна школа]]. Благодареjќи на деjноста на Климент и Наум, градот Охрид, во втората половина на [[9 век|IX век]] израснал во еден од наjразвиените и наjпознатите средновековни словенски културни центри. Во време на царот [[Самуил]], Охрид станал религиозен центар и главен град на царството. Неговите тврдини и ден-денес стојат високо над самиот град. Есента [[1015]] година византискиот цар [[Василиј II]] успеал да го заземе Охрид, но тврдината останала и понатаму под власта на царот [[Јован Владислав]], наследникот на [[Гаврило Радомир]], син на цар Самуил. Императорот [[Василиј II|Василиj II]] дозволил Охрид и понатаму да остане седиште на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1204 година, за време на [[Четврта крстоносна војна|четвртата крстоносна војна]] Охридскиот крај заедно со другите југозападни македонски области биле вклучени во рамките на [[Солунско кралство|Солунското латинско кралство]]. Во [[1334]] година српскиот крал [[Стефан Душан|Душан]] ги презел градовите Охрид, [[Прилеп]] и [[Струмица]]. Во [[1378]] година, била доградена црквата [[Света Богородица Перивлепта]] (Свети Климент) во Охрид. Охрид не само што бил најважниот град во регионот, туку бил и најважниот образовен центар и извор на писменоста на сите словенски народи. Во Охрид се наоѓа најстариот универзитет во Европа ([[IX век]]), додека во местото [[Плаошник]] близу градот се наоѓа реставрираната црква [[Св. Климент]] чии наоди укажуваат на фактот дека пак таму имало универзитет од [[13 век|XIII век]]. === Османлиски период === Кон самиот крај на [[14 век|XIV век]] турскиот султан [[Бајазит I]] успеал речиси насекаде во Македонија да ја наложи својата власт. Во 1408 година, Охрид потпаѓа под власта на Османлиите и наредните пет века опстојува како дел од тогашната [[Отоманско Царство]]. Турците, по своето доаѓање во овој крај, се населиле во рамничарскиот дел на исток и на запад од градот, додека поугледните и побогатите турски бегови изградиле и свои живеалишта покрај езерскиот брег, надвор од тврдината, во месноста Трсија.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 54</ref> Султанот [[Мехмед II]] во 1466 година наредил во [[Истанбул|Цариград]]<ref group=nb>Името на градот во тоа време на турски било ''Константиние'' (قسطنطينيه). Официјалното име на градот било променето во Истанбул од страна на Републиканската Турска влада, на 28 март 1930.</ref> да бидат депортирани охридскиот архиепископ [[Доротеј (охридски архиепископ)|Доротеј]], заедно со многу охридски клерици и болјари, најверојатно поради нивното антиосманлиско дејствување за време на [[Востание на Скендербег|востанието на Скендербег]].<ref>{{наведена книга| last1 = Шукарова | first1 = Анета |last2= Панов |first2= Митко Б. |last3= Ѓорѓиев |first3= Драги |last4= Битовски |first4= Крсте |last5= Катарџиев |first5= Иван |last6= Стојчев |first6= Ванче |last7= Велјановски |first7= Новица |last8= Чепреганов |first8= Тодор | title = Историја на македонскиот народ | publisher = Институт за национална историја | year = 2008 | isbn = 9789989159237 |page= 141 }}</ref> Познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]] кој го посетил Охрид во 1670 година, во својот патопис за овој град забележал: „Градот е добро населен, со рајски мирис, исто како градот Дамаск. Куќите му се приземни и на кат, со оформени седумнаесет маала (десет муслимански и 7 христијански). Куќите на големците се наоѓаат покрај езерото. Во градот има 17 муслимански храмови (големи и помали џамии), неколку медреси, седум мектеби, две јавни бањи, три трговски ана...Чаршијата е расфрлена на четири места со околу 150 трговски и занаетчиски дуќани“.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 58-59</ref> [[Податотека:Ohrid-atdawnof20century.jpg|400п|мини|лево|Панорама на Охрид од почетокот на XX век]] Во 1767 година била укината Охридската архиепископија. [[Податотека:Ohrid in 1913.jpg|мини|десно|Автохромна фотографија на улица во Охрид во 1913 година]] Основањето на првиот комитет на ТМОРО во Охрид се случило во август 1894 година. Пролетта 1901 година се пристапило кон создавање на чета со враќањето на неколкумина печалбари. За време на [[Илинденското востание]] во Охридско се воделе непрекинати борби во текот на целиот месец август 1903 година. Во време на востанието во Охридско имало 31 борба. Четите од Илинденското востание својата борба ја продолжиле и во текот на [[Младотурската револуција]] во 1908 година. === Современа историја === [[Податотека:Ohridski deca od 1916.jpg|мини|десно|Деца од Охрид пловат со дрвени корита за перење во Охридското Езеро, 1916 година]] [[File:Zeleznicka vo Ohrid, Nikola German.jpg|thumb|200px|left|Старата железничка станица во Охрид.]] Охридската околија за време на [[Првата балканска војна]] била поделена од страна на Србија и Бугарија на два дела: еден кој припаднал под српска власт и друг чиј статус требало да се решава по крајот на војната. Српската војска во Охрид влегла на 22 ноември 1912 година. Во војната се вклучиле и голем број охриѓани со надеж дека Македонија ќе биде ослободена. Поради незадоволсвото од потпишувањето на [[Букурешки договор (1913)|Букурешкиот мировен договор]] и поделбата на Македонија, во септември 1913 година во Западна Македонија (Дебар, Охрид, Струга) е кренато востание, познато како [[Охридско востание]]. На 12 септември четите на [[Петар Чаулев]] и [[Павле Христов]] влегле во Охрид. Српската војска и администрација била протерана од Охрид, било свикано собрание и била формирана привремена управа, во која влегле: [[Лев Огненов]], [[Иван Групчев]], [[Павел Христов]], [[Лев Кацков]], [[Петар Филев]] и други истакнати граѓани. На 19 септември селата во Охридско биле освоени и опожарени од страна на српските чети, а четите на ВМРО се повлекле на запад кон [[Голо Брдо]]. За време на [[Првата светска војна]], Охрид и Охридско потпаднале под бугарска власт. За време на оваа окупација извршени се бројни ограбувања и однесени се предмети, книги и друго материјално богатство што се векови сведочело за достигнувањата на Охридската архиепископија. По пробивот на Македонскиот фронт во септември 1918 година, силите на [[Антанта]]та ги поразиле бугарската и германската војска, така што тие ја напуштиле Македонија. Охрид за време на [[Втората светска војна]] се наоѓал под бугарска окупација. Партизанските единици го ослободиле градот на 15 октомври 1944 година, но за кратко време, бидејќи биле под притисок на германските сили, тие се повлекле. По борбите меѓу партизаните и германските сили ноќта меѓу 7 и 8 ноември градот е ослободен.<ref>{{нмс| url = http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/ww2.htm| title = Охрид низ историјата. Охрид за време на Втората светска војна| publisher = www.ohrid.org.mk| accessdate = 2012-09-17| archive-date = 2021-10-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20211023194418/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/ww2.htm| url-status = dead}}</ref> Во 1958 година во црквата „Света Софија“ бил одржан [[Вториот македонско црковно-народен собор]] на кој била донесена одлука за возобновување на Охридската архиепископија и истата да го носи името [[Македонска православна црква]]. На [[Третиот македонски црковно-народен собор]], кој исто така се одржал во црквата „Света Софија“ во 1967 година била донесена одлука за прогласување автокефалност на Македонската православна црква. == Географија == [[Податотека:Lake Ohrid, Macedonia-Albania viewed from a NASA satellite.jpg|мини|лево|Сателитска снимка на Охрид и Охридското Езеро]] [[Податотека:Kaneo settlement in Ohrid.jpg|мини|десно|Старата рибарска населба Канео пред невреме]] Градот Охрид се наоѓа во југозападниот дел на Македонија, на североисточната страна од [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], во [[Охридско-струшка Котлина|Охридско-струшкото Поле]]. Градот е сместен во подножјето на планината [[Галичица]], на надморска височина од 695 m, додека стариот дел од градот се наоѓа на повисока надморска височина до 740 m. Сливното подрачје на Охридското Езеро брои над 40 реки и тоа 23 на албанска и 17 на македонска територија. Сепак, најголемиот дел од нив пресушуваат во летниот период и се незначителни. Во однос на нивниот проток, [[Сатеска]], [[Коселска Река|Коселска]], Сушица и Черава се најзначајните реки кои се вливаат во езерото. === Охридски маала === Маала во Охрид се: Варош, Канео, Месокастро, Кошишта, Воска, Лабино, Кара-бего Маала, Крст-Џамија, Видобишта, Влашка Маала, Христо Узунов, Бараки, Црногорци... == Население == [[Податотека:Карта на Охридското езеро.svg|лево|мини|364x364пкс|Карта со населени места на Охридското езеро]] Според статистиката на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика]]) во [[1900]] година во Охрид живееле 14.860 жители, од кои 8.000 [[Македонци]], 5.000 [[Турци]], 800 [[Албанци]] (300 [[христијани]] и 500 [[Ислам|муслимани]]), 460 [[Власи]] и околу 600 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/index.html Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. Софија, 1900.]</ref> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Охрид, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.{{#tag:ref|Во Пописот од 1991 година, во населените места: Страчинци, Љуботен, Арачиново, Грушино, Мојанци, Орланци, Боговиње, Жеровјане, Пирок, Милетино, Радиовце, Теново, Челопек, Горно Јаболчиште, Велешта, Горно Татеши, Долно Татеши, Врапчиште, Топлица, Вруток, Долно Јеловце, Здуње, Речане, Балин Дол, Беловиште, Гостивар, Дебреше, Мало Турчане, Чајле, Баниште, Дебар, Кривци, Селокуќи, Хаме, Делогожди, Корошишта, Ливада, Мислодежда, Ново Село (Делогожди), Горна Бањица, Долна Бањица, Симница, Долна Лешница, Желино, Озормиште, Требош, Бачишта, Букојчани, Горно Строгомиште, Зајас, Колари, Лешница, Палиград, Смесница, Копанце, Шемшево, Горно Палчиште, Долно Палчиште, Камењане, Кичево, Долно Свиларе, Кондово, Радуша, Рудник Радуша, Бедиње, Горно Коњаре, Д`лга, Куманово, Лопате, Романовце, Сопот, Табановце, Черкези, Белановце, Матејче, Никуштак, Опае, Ропалце, Жужње, Нистрово, Сенце, Тануше, Добри Дол, Калиште, Неготино-Полошко, Сенокос, Бериково, Гарани, Јагол, Ново Село (Осломеј), Поповјани, Премка, Србица, Стрелци, Туин, Шутово, Охрид, Ќојлија, Арнакија, Буковиќ, Грчец, Крушопек, Ласкарци, Љубин, Семениште, Барово, Јаболци, Биџево, Долна Белица, Заграчани, Калишта, Радолишта, Струга, Батинци, Вртекица, Морани, Студеничани, Глоѓи, Доброште, Непроштено, Пршовце, Слатино, Теарце, Голема Речица, Лавце, Мала Речица, Сараќино, Тетово, Баланци, Форино, Чегране, Џепиште, Гајре, Лисец, Скопје дел - Гази Баба, Скопје дел Карпош, Скопје дел - Центар и Скопје дел - Чаир, дел од жителите не прифатија да земат учество (го бојкотираа) во Пописот.|group="заб"}} ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 42.033 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Заедно со туристичките приградски населби [[Рача]] (1.043 ж.), [[Населба Исток]] (117 ж.) и [[Свети Стефан (населба)|Свети Стефан]] (112. ж.) кои во статистиките се водат како одделни населени места, градот Охрид има 43.305 жители. Етнички гледано, населението (без приградските населби) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=11 јули 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|80.39}} {{Столбен постоток|Албанци|black|7.04}} {{Столбен постоток|други|grey|5.45}} {{Столбен постоток|Турци|orange|5.37}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.79}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.73}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|0.16}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.07}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''33.791''' | 80,39 |- | [[Албанци]] | 2.959 | 7,04 |- | [[Турци]] | 2.256 | 5,37 |- | [[Роми]] | 69 | 0,16 |- | [[Власи]] | 308 | 0,73 |- | [[Срби]] | 331 | 0,79 |- | [[Бошњаци]] | 29 | 0,07 |- |други | 2.290 | 5,45 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|83.05}} {{Столбен постоток|албански|black|9.41}} {{Столбен постоток|турски|orange|5.30}} {{Столбен постоток|други|grey|1.11}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.67}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.37}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.06}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''34.910''' | 83,05 |- | [[албански]] | 3.957 | 9,41 |- | [[турски]] | 2.226 | 5,30 |- | [[ромски]] | 26 | 0,06 |- | [[влашки]] | 156 | 0,37 |- | [[српски]] | 280 | 0,67 |- | [[бошњачки]] | 10 | 0,02 |- |други | 468 | 1,11 |} ;Вероисповед Во Охрид се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|80.86}} {{Столбен постоток|Ислам|green|18.08}} {{Столбен постоток|други|grey|0.77}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.28}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''33.987''' | 80,86 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 7.599 | 18,08 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 119 | 0,28 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 4 | 0,01 |- | други | 324 | 0,77 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Охрид: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.169 | 1953|12.640 | 1961|16.492 | 1971|26.369 | 1981|39.093 | 1991|42.908 | 1994|41.146 | 2002|42.033 | 2021|38.818 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивски примерок |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |6.094 |1.011 |2.758 |444 |271 |322 | — |269 | — | '''11.169''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 6.929 | 765 | 3.667 | 564 | 236 | 214 | — | 265 | — | '''12.640''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 11.222 | 1.866 | 2.590 | — | — | 376 | — | 438 | — | '''16.492''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 18.958 | 2.712 | 2.723 | 6 | — | 405 | — | 1.565 | — | '''26.369''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 29.603 | 3.373 | 2.688 | 497 | 265 | 423 | — | 2.244 | — | '''39.093''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 35.325 | 1.123 | 2.785 | 128 | 256 | 408 | — | 2883 | — | '''42.908''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 33.180 | 2.703 | 2.344 | 45 | 242 | 378 | — | 2.254 | — | '''41.146''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 33.791 | 2.959 | 2.256 | 69 | 308 | 331 | 29 | 2.290 | — | '''42.033''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 28.920 | 1.924 | 1.825 | 226 | 297 | 257 | 23 | 1.925 | 3.421 | '''38.818''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948 — 2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Религија == Од 1018 до 1767 година Охрид бил седиште на Охридската Архиепископија. Таа како самостојна црковна организација го управувала верскиот живот на христијаните во Македонија и други балкански земји, а во одреден период под своја управа ги имала православните цркви во Далмација и делови од Италија. Затоа Охрид се нарекува ''„Балканскиот Ерусалим“''<ref>Огледалото на македонскиот дух, 2004, ISBN 9989730385, стр 72: "... и Македонија во катедралната црква Св. Софија во македонскиот Ерусалим - Охрид. 72 ..."</ref>. На територија на општина Охрид постојат повеќе од 100 православни цркви од кои 60 активни, 10 исламски верски објекти — џамии и една католичка црква. Во Охрид се наоѓа седиштето на [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевската епархија]] на [[МПЦ]]. <gallery mode="packed-hover"> Податотека:Iglesia de Santa Sofía, Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 11.JPG|[[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Св. Софија]] Податотека:2011 Ochryda, Cerkiew św. Jana Teologa w Kaneo (04).jpg|[[Црква „Св. Јован Канео“ - Охрид|Св. Јован — Канео]] Податотека:2011 Ochryda, Cerkiew św. Pantelejmona (08).jpg|[[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид|Св. Климент и Пантелејмон]] Податотека:Holy-Mother-of-God-Perivleptos-Ohrid.jpg|[[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Пресвета Богородица Перивлепта]] Податотека:Sv Dimitrija Mirotočivi Ohrid 01.JPG|[[Црква „Св. Димитриј“ - Охрид|Св. Димитриј Мироточив]] Податотека:Ohrid Day kamensko.jpg|[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Охрид|Света Богородица Каменско]] Податотека:Св. Богородица Челница 02.JPG|Св. Богородица Челница Податотека:Mal Sv. Kliment 04.JPG|[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Мал Св. Климент]] Податотека:Crkva Sv.Nikola-Ohrid.jpg|[[Црква „Св. Никола“ - Охрид|Св. Никола]] Податотека:Crkva Sv. Car Konstantin i Carica Elena, Ohrid, Macedonia.JPG|[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Охрид|Св. Константин и Елена]] Податотека:Sv.Gjorgjia-Ohrid.jpg|[[Црква „Св. Георгиј“ - Охрид|Св. Георгиј]] Податотека:Sv. Nikola Gerakomija 03.jpg|[[Црква „Св. Никола Геракомија“ - Охрид|Св. Никола Геракомија]] </gallery> == Згради и музеи == {{Listen | filename = Ohrid dialect speech - Ohrid.ogg | title = Споредба на старите и новите времиња | description = Говор на човек од маалото Канео (Варош) на [[охридски дијалект]] }} [[Податотека:Музеј на вода 01.jpg|мини|десно|Музеј на вода]] Турскиот патописец [[Евлија Челебија]] го посетил Охрид во [[14 век|XIV век]] и забележал дека градот има 365 цркви, по една за секој ден од годината. ===Цркви и манастири=== * Катедралата [[Црква Света Софија (Охрид)|Света Софија]] ([[XI век]]) * Црквата [[Црква „Св. Јован Канео“ - Охрид|Св. Јован Канео]] ([[XIII век]]) * Црквата [[Св. Климент и Св. Пантелејмон]] во [[Плаошник]] * Црквата [[Св. Богородица Перивлепта]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица“ Каменско - Охрид|Св. Богородица Каменско]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица Болничка“ - Охрид|Св. Богородица Болничка]] * Црквата [[Црква „Св. Богородица Пандонос“ - Охрид|Св. Богородица Пандонос]] * Црквата [[Црква „Св.Ѓорѓија“ - Охрид|Св. Ѓорѓија]] * Црквата [[Црква „Св. Варвара“ - Охрид|Св. Варвара]] * Црквата [[Црква „Св. Димитриј“ - Охрид|Св. Димитриј]] * Црквата [[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Св. Климент Охридски]] * Црквата [[Црква „Св. Константин и Елена“ - Охрид|Св. Константин и Елена]] * Црквата [[Црква „Св. 40 Севастиски Маченици“ - Охрид|Св. 40 Севастиски Маченици]] * Црквата [[Црква „Мали Свети Врачи“|Мали Свети Врачи]] * Црквата [[Црква „Големи Свети Врачи“|Големи Свети Врачи]] * Црквата [[Црква „Св. Никола“ - Охрид|Св. Никола]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Геракомија“ - Охрид|Св. Никола Геракомија]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Болнички“ - Охрид|Св. Никола Болнички]] * Црквата [[Црква „Св. Троица“ - Охрид|Св. Троица]] * Црквата [[Црква „Св. Еразмо“ - Охрид|Св. Еразмо]] * Црквата [[Црква „Лазарево Воскресение“ - Охрид|Лазарево Воскресение]] * Црквата [[Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Охрид|Св. Никола Чудотворец]] * Црквата [[Црква „Св. Благовештение“ - Рача|Св. Благовештение - Рача]] *Црквата [[Црква „Св. Никола“ - Чекоштина|Св. Никола - Чекоштина]] - камен темелник поставен на [[20 декември]] [[2015]] година. Се наоѓа во населбата [[Чекоштина]], дел од осмата охридска парохија;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dke.org.mk/index.php/2852-2015-12-20-12-13-03 |title=''† ОСВЕТУВАЊЕ НА КАМЕН-ТЕМЕЛНИК НА ХРАМ „СВ. НИКОЛА“ ВО ЧЕКОШТИНА'' |accessdate=2015-12-20 |archive-date=2016-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817014350/http://dke.org.mk/index.php/2852-2015-12-20-12-13-03 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.telegraf.mk/aktuelno/makedonija/330807-na-vlezot-vo-ohrid-postaven-kamen-temelnik-za-igradba-na-nova-crkva ''На влезот во Охрид поставен камен темелник за нова црква'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Многу ранохристијански [[базилика|базилики]] како на пр. [[Базилика Св. Еразмо|Базиликата на Св. Еразмо]] ([[4 век]]) ===Тврдини, археолошки наоѓалишта, спомен-куќи и музеи=== [[Податотека:Ohrid annunciation icon.jpg|мини|десно|Икона од црквата [[Црква „Св. Климент Охридски“ - Охрид|Св. Климент]] во Охрид]] * [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] ([[X век|X]]/[[XI век]]) * [[Галерија на икони-Охрид]] * [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј - Куќите на Робевци и Христо Узунов]] * [[Музеј на словенската писменост]] ([[18 век|XVIII век]]) * [[Антички амфитеатар, Охрид|Антички амфитеатар]] * [[Спомен-куќата на Григор Прличев]] * [[Плаошник|Светиклиментовиот универзитет и археолошките наоѓалишта на Плаошник]] === Археолошки остатоци === * [[Храм на Изида (Охрид)|Храм на Изида]] == Годишни настани == * „Прличеви беседи“ — денови на поетот [[Григор Прличев]] * „ЕКО Фестивал“ * Mеѓународен фестивал од областа на екологијата и [[културен туризам|културниот туризам]] * Ден на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] * Балкански Фестивал на народни песни и игри * [[Охридско лето]] — меѓународна музичко-сценска манифестација * Меѓународен семинар за [[македонски јазик]], [[литература]] и [[култура]] * [[Охрид фест]] — фестивал на фолк- и поп-музика == Спорт == [[Податотека:St. Naum Beach 8.JPG|мини|десно|Плажата кај Св. Наум]] [[Податотека:Ohrid X (26).JPG|мини|десно|[[Куќа на Крапчевци|Куќата на Крапчевци]]]] === Спортски клубови === * Веслачки клуб „ЈУГ" * Кајак-кану клуб „Стрмец" * Кајак клуб „Рибар" * Кајак клуб „Пештани" * Едриличарски клуб „Бофор" * Спортско - риболовен клуб „Св. Апостол Петар" * Пливачки - ватерполо клуб „Охридски бранови" * Машки ракометен клуб „Охрид" * Женски ракометен клуб „Мобидик Охрид" * Фудбалски клуб „Охрид" * Фудбалски клуб „Воска 2002" * Фудбалски клуб „Воска Спорт" * Фудбалски клуб „Лескоец" * Фудбалски клуб „Рудар" * Фудбалски клуб „Борец’ * Женски кошаркарски клуб „Профитнес" * Машки кошаркарски клуб „Лихнидос" * Атлетски клуб „Охрид" * Боксерски клуб „Охрид" * Тениски клуб „Охрид" * Стрелачки клуб „Охрид“ * Извиднички Одред „Пионер“ *Ф.К. Мазатар Брежани === Спортски манифестации === * Интернационален охридски пливачки маратон — дел од Светскиот пливачки куп; Патека “Климе Савин” Св. Наум — Охрид. * Мал охридски пливачки маратон; патека Горица — Охрид. * Меѓународна едриличарска илинденска регата. * Илинденска веслачка регата == Инфраструктура == {{Главна статија|Охридски аеродром}} [[Податотека:OHD Ohrid, Macedonia PP1344415347.jpg|мини|десно|Охридскиот аеродром]] [[Податотека:Zeleznicka vo Ohrid, Nikola German.jpg|мини|Фотографија од железничката станица и единствениот воз во Охрид, 1922 година]] Аеродромот Охрид се наоѓа на 9 км од градот, на магистралниот пат [[Струга]] — [[Кичево]] — [[Скопје]]. Должината на полетно — слетната патека е 2.550 м, а ширината 45 м. Капацитетот на Аеродромот е 300 патници на час. Вкупниот аеродромски комплекс e со површина од 640.850 м, од кои 155.000 м за полетно — слетната патека, спојниците, пристанишната платформа и сервисните патеки. Врз основа на вака поставениот критериум се дефинира опслужното подрачје на Охридскиот аеродром за покриеност и на општините: [[Ресен]], [[Струга]], Охрид, [[Битола]], [[Прилеп]], [[Кичево]], [[Дебар]], [[Македонски Брод]] и [[Демир Хисар]] како општини со ограничени можности за просторна покриеност. Од статистичките податоци за физичкиот обем на сообраќајот во периодот [[1997]] — [[2003]], се добива податок дека се искористува приближно 40 % од расположливите сообраќајни капацитети на Аеродромот во текот на една година. Во Охрид има една Автобуска станица каде што се одвива локалниот, меѓуопштинскиот и меѓународниот превоз на патници. Во 2002 се превезени скоро 2 милиона патници. Низ територијата на Охрид поминуваат магистралниот пат [[Магистрала 5|М5]] Охрид-[[Битола]]-[[Скопје]] со должина од 235 км и регионалните патишта [[Р501]], Охрид — [[Св. Наум]], 29 км и [[Р420]], Охрид — [[Струга]], 14 км. Градот Охрид располага со паркиралишта од затворен и отворен тип. Ги има 6 со затворен тип и поголем број од отворен тип. На територија на Охрид во функција е граничниот премин “Св. Наум” — на [[Република Македонија|државната]] граница со [[Република Албанија]]. Охрид има издадена лиценца на околу 260 такси -возила и 91 комби-возило и минибуси преку кои се одвива локалниот и меѓуопштинскиот превоз на патници. Постојат и две царински и шпедитерски терминали и тоа: '''Царински и шпедитерски терминал — Охрид''' и '''Царински и шпедитерски терминал — Аеродром Охрид'''. == Образование == [[Податотека:Ohrid (5898325344).jpg|мини|десно|Општинско Средно Училиште „Св. Климент Охридски“]] Во Охрид функционираат следниве средни училишта: * Општинско средно училиште „Св. Климент Охридски“ * Општинско средно економско и медицинско училиште „Св. Кирил и Методиј“ * Општински електромашински Училиштен Центар „Св. Наум Охридски“ * Општинско угостителско-туристичко училиште „Ванчо Питошески“ Од високото образование, во Охрид функционира државниот [[Универзитет за информатички науки и технологии „Св. Апостол Павле“|Универзитет за информатички науки и технологии „Св. Апостол Павле"]], како и Факултетот за туризам и угостителство при Универзитетот Св. Климент Охридски. == Места во охридската област == [[Податотека:Ohrid in Wintertime, January 2009.jpg|мини|десно|Охрид во зима]] * [[Велестово]] * [[Рамне (Охридско)|Рамне]] * [[Плаошник]] * [[Елшани]] * [[Љубаништа]] * [[Пештани (Охридско)|Пештани]] * [[Св. Наум]] * [[Трпејца]] * [[Коњско (Охридско)|Коњско]] * [[Злести]] * [[Белчишта]] == Личности == '''Личности родени во Охрид:''' {{Div col|cols=2}} * [[Коста Абрашевиќ|Коста Абраш]] (1879 - 1898) — македонски поет и [[Социјализам|социјалист]] * [[Никола Автовски-Боби]] (? - 13 ноември 2017) — македонски глумец * [[Гоце Ангеличин Жура]] (1951 - 1 април 2019) — македонски историчар на уметноста и [[Археологија|археолог]] * [[Евтим Апочев]] (1863 - 1943?) — деец на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]] * [[Арабаџи Али-паша]] (1620 - 1693) — [[Отоманско Царство|отомански]] голем [[везир]] * [[Наум Арнаудов]] (1863 - 1941) — деец на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]] * [[Ташко Арсов]] (1882 - 1950) — македоснки револуционер, војвода на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] * [[Виолета Ачкоска]] (9 април 1954) — македонска историчарка на уметноста и универзитетска [[професор]]ка * [[Георги Баласчев]] (1869 - 1936) * [[Емине Ајруш]] (р.1902) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. * [[Спас Банџов]] (1904 - 1942) — борец во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]] * [[Павлина Балева]] (1925 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Костадинка Бојаџиска]] (1910 — 1975) — учесник во НОВ на Македонија * [[Софија Битракова]] (1913 - 1975) — учесник во НОВ на Македонија * [[Елица Гостовиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Битракова-Грозданова]] (19 јули 1939) — македонска универзитетска професорка, членка на [[Македонска академија на науките и уметностите|МАНУ]] * [[Атина Бојаџи]] (13 март 1944 - 28 декември 2010) — македонска [[Пливање (спорт)|пливачка]] * [[Дики Бојаџи]] (24 февруари 1939) — македонски пливач * [[Климент Бојаџиев]] (1861 - 1933) — [[генерал]]-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Борис Бојаџиски]] (1915 - 1959) — македонски писател за деца * [[Драган Бочески]] (24 ноември 1963) — македонски фудбалер * [[Марко Бошнаков]] (1878 - 15 февруари 1908) — македонски анархист, револуционер и член на [[Солунски атентати|Гемиџиите]] * [[Зоран Вељаноски]] (31 јули 1965) — македонски [[фотограф]] * [[Видое Видичевски]] (8 јануари 1931 - 12 декември 2020) — македонски писател * [[Цветан Грозданов]] (5 март 1936 - 30 март 2018) — македонски историчар на уметноста, академик и [[Политика|политичар]] * [[Иван Групчев]] (21 јануари 1874 - 11 јуни 1963) — деец на ВМОРО * [[Коста Групче]] (1848 - 3 февруари 1907) — македонски револуционер * [[Лука Групчев]] (19 октомври 1874 - 30 јули 1947) — македонски револуционер, деец на ВМОРО * [[Стефан Јакимов Дедов]] (28 октомври 1869 - 19 септември 1914) — македонски национален деец * [[Сашо Димоски]] (1985) — македонски [[писател]] и [[Драмска уметност|драматург]] * [[Андон Дуков]] (1913 - 1944) — македонски [[партизан]] * [[Нада Арнаудова]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден за заслуги за народ од III степен. * [[Веселинка Боздоганова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Славка Боздоганова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ружа Дуданова]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маре Економова|Маре Џајкова Економова]] (1922 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Каневче]] (1885-1965) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рамзија Каруца]] (р.1928-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Владо Жура]] (3 ноември 1946) — македонски [[новинар]] и публицист * [[Димитар Зарчев]] (17 Ноември 1940) — македонски [[архитект]] * [[Димче Јанко]] (1919 - 2014) — македонски резбар * [[Мишо Јузмески]] (1966) — македонски писател и [[фотограф]] * [[Глигор Каневче]] (3 јануари 1946) — македонски професор и член на [[Македонска академија на науките и уметностите|МАНУ]] * [[Јаким Каневче]] (1948 - 31 март 2016) — македонски новинар * [[Јанка Каневчева]] (11 јуни 1878 - 3 март 1920) — македонска револуционерка * [[Иван Карадак]] (16 јули 1946 - 17 декември 2017) - македонски писател, драматург и сатиричар * [[Антон Кецкаров]] (12 декември 1865 - 30 јануари 1945) — македонски револуционер * [[Анастас Коцарев]] (5 мај 1889 - 29 март 1931) — македонски [[Онкологија|онколог]] и деец * [[Димче Коцо]] (1910 - 1993) — македонски [[Историја на уметноста|историчар на уметноста]], ликовен уметник и академик * [[Жаклина Лазаревска]] (3 ноември 1964) — пратеничка во македонското [[Собрание на Македонија|Собрание]] * [[Владимир Лазоски]] (8 февруари 1946) — македонски вајар и сликар * [[Перо Латкоски]] (1980) — македонски универзитетски професор * [[Иван Лимончев]] (1864 - 1899) — македонски револуционер * [[Александар Маленко]] (20 јануари 1979) — македонски пливач * [[Владо Маленко]] (1 септември 1938 - 20 октомври 2013) — македонски [[Археологија|археолог]] и конзерватор * [[Димче Маленко]] (21 септември 1919 - 6 април 1990) — македонски писател * [[Александар Митрески]] (5 август 1980) — швајцарски [[фудбал]]ер * [[Верица Недеска]] (8 август 1978) — македонска глумица * [[Џеди Осман]] (8 април 1995) — турски [[кошарка]]р * [[Димитар Пандев]] (1958) — македонски [[Филологија|филолог]] и [[Книжевна критика|книжевен критичар]] * [[Методи Патчев]] (7 мај 1875 - 25 март 1902) - македонски револуционер, војвода на [[Македонската револуционерна организација]] * [[Петре Пирузе]] (5 мај 1907 - 12 јануари 1980) — македоснки партизан, учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] и политичар * [[Анастасиос Пихеон]] (1836 - 1913) — грчки [[револуционер]] * [[Григор Прличев]] (1 јануари 1830 - 6 февруари 1893) — македонски поет и преродбеник од [[19 век]] * [[Кирил Прличев]] (1 март 1875 - 9 февруари 1944) — македонски револуционер, член и раководител на Македонската револуционерна организација * [[Александар Протогеров]] (23 февруари 1867 - 7 јули 1928) — генерал-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Константин Робев]] (1818 – 1900) * [[Димитар Робев]] (1822 – 1890) * [[Стефан Робев]] (1842 – 1880) * [[Иван Снегаров]] (30 септември 1883 - 1 март 1971) — црковен историчар, член на [[Бугарска академија на науките|БАН]] * [[Драган Спасески-Охридски]] (22 јуни 1960 - 27 ноември 2020) — македонски сликар и поет * [[Евтим Спространов]] (15 јануари 1868 - 5 јули 1939) — македонски револуционер, публицист и писател * [[Наум Спространов]] (1851 – 1887) * [[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојановски]] (2 септември 1969) — македонски глумец * [[Владо Дојчиновски]] (27 февруари 1986) — македонски глумец * [[Гоце Толески]] (5 мај 1977) — македонски фудбалер * [[Здравко Точко]] (22 март 1943 - 26 декември 2014) — македонски фудбалер и фудбалски судија * [[Иван Точко]] (9 јануари 1914 - 12 ноември 1973) — македонски писател * [[Ахил Тунтев]] (11 декември 1939 - 9 ноември 2020) — македонски [[дипломат]] и новинар * [[Ангел Узунов]] (8 мај 1886 - ?) — деец на ВМОРО, [[адвокат]] и делегат во [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание на Бугарија]], брат на Христо Узунов * [[Христо Узунов]] (22 октомври 1878 - 24 април 1905) — македонски револуционер, војвода на Македонската револуционерна организација * [[Славе Филев]] (1924 - 1999) * [[Илија Филипче]] (28 јули 1946 - 29 мај 1997) — македонски лекар, професор и политичар * [[Данчо Целески]] (9 септември 1967) — македонски фудбалски голман * [[Иван Чорбев]] (1980) — македонски универзитетски професор * [[Климент Џеров]] (1867 - 1916) — генерал-мајор во [[Бугарската армија]] * [[Климент Шапкарев]] (30 јануари 1875 - 12 септември 1949) — македоснки револуционер * [[Кузман Шапкарев]] (1 февруари 1834 - 18 март 1909, Софија) — македонски собирач на народни умотворби и учебникар, {{Div col end}} == Збратимени градови == Градот Охрид е збратимен со градовите:<ref name=zbratimeni_gradovi>{{нмс| url = http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=60| title = Пријателски и збратимени градови| publisher = Општина Охрид| accessdate = 2012-09-02| archive-date = 2011-11-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20111129023944/http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=60| url-status = dead}}</ref> {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{знамеикона|Australia}} [[Волонгонг]], [[Австралија]] * {{знамеикона|Croatia}} [[Винковци]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Крагуевац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Slovenia}} [[Пиран]], [[Словенија]] * {{знамеикона|Canada}} [[Виндзор (Онтарио)|Виндзор]], [[Канада]] * {{знамеикона|Montenegro}} [[Будва]], [[Црна Гора]] * {{знамеикона|Albania}} [[Поградец]], [[Албанија]] * {{знамеикона|France}} [[Кан (Нормандија)|Кан]], [[Нормандија]], [[Франција]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Јалова]], [[Турција]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Сафранболу]], [[Турција]] {{Div col end}} Следниве градови имаат потпишано протокол за соработка со Охрид:<ref name=zbratimeni_gradovi /> {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Несебар]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Земун]], [[Србија]] * {{знамеикона|China}} [[Даљен]], [[Кина]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Банќа]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Serbia}} [[Лесковац]], [[Србија]] * {{знамеикона|Slovenia}} [[Птуј]], [[Словенија]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Велико Трново]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Romania}} [[Синаија]], [[Романија]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Газиосманпаша]], [[Турција]] {{Div col end}} ==Охрид како тема во уметноста и во популарната култура== ===Охрид како мотив во книжевноста=== * „Мојот град“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]].<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 6.</ref> * „Вонземјани и крапови во Охрид“ — кус расказ на македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од [[2011]] година.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Охрид“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 53-54.</ref> * „Балада на охридските трубадури“ — песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, култура, Македонска книга, 1988, стр. 5-6.</ref> * „Викенд во Охрид“ — книга на [[Владимир Петрушевски-Фили]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 22.</ref> ===Охрид како мотив во музиката=== * „Ој ти момче охриѓанче“ — македонска староградска песна.<ref>Vlatko Stefanovski & Miroslav Tadic featuring Theodosii Spasov, ''Treta Majka''. Avalon, 029, 2004.</ref> * „Охрид, Охрид, убав мил“ — македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-ViM8AuAQeU&list=PLB67im3JgnL0w3SZHSEKj-62cK80K7HlE&index=5 YouTube, Ohrid, Ohrid ubav mil - Ohridski trubadurski biseri - Ansambl Biljana (пристапено на 19.10.2019)]</ref> * „Охрид, Охрид“ — песна на македонскиот композитор [[Александар Џамбазов]].<ref name="ReferenceA">„Музиката на Александар Џамбазов“, 62 фестивал Охридско лето, 19.8.2022.</ref> * „Охрид и јас“ — песна на Александар Џамбазов.<ref name="ReferenceA"/> == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Мотив од Охрид1.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Мотив-Охрид2.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Охрид-мотив.jpg|мини|Мотив од Охрид Податотека:Стар дел-Охрид1.jpg|мини|Мотив од стариот дел на Охрид Податотека:Стар дел-Охрид2.jpg|мини|Мотив од стариот дел на Охрид Податотека:MacShipOnLake.jpg|Поглед на стариот дел на Охрид и езерото Податотека:Панорама на Охрид.jpg|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-1.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-2.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-3.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-4.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-5.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-6.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-7.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-8.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-9.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид1.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид2.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Охрид3.jpg|мини|Панорама на Охрид Податотека:Ohrid2024-10.jpg|мини|Пристаништето Податотека:Канал-Студенчишта.jpg|мини|Каналот Студенчишта Податотека:Самуилова крепост, Охрид, Македония.jpg|Поглед на [[Самуилова тврдина|Самулиовата тврдина]] од езерото Податотека:Горна порта.jpg|мини|Горна порта Податотека:Охрид - поглед на тврдината и градот.jpg|Охрид - поглед на тврдината и градот Податотека:Куќа во Охрид 02.JPG|Куќата на Паунковци, пример на градската охридска архитектура Податотека:Robevci 01.JPG|[[Куќа на Уранија|Куќата на Уранија]] (лево) и [[Куќа на Робевци|куќата на Робевци]] (десно) Податотека:Робевци (1861-1863).jpg|мини|Куќата на Робевци (1861-1863) Податотека:Куќа на Џамбаз (19 век).jpg|мини|Куќата на Џамбаз (19 век) Податотека:Куќа на Бојаџиеви (19 век).jpg|мини|Куќата на Бојаџиеви (19 век) Податотека:Куќа Ламбески (19 век).jpg|мини|Куќата Ламбески (19 век) Податотека:Куќа на Рилковци.jpg|мини|Куќата на Рилковци Податотека:Димзови (19 век).jpg|мини|Куќата на Димзови (19 век) Податотека:Охридска архитектура-1.jpg|мини|Пример на староградска охридска архитектура Податотека:Куќа-Уранија1.jpg|мини|Куќата на Уранија Податотека:Куќата на Крапче.jpg|мини|Куќата на Крапче Податотека:Momirovi (19 vek).jpg|мини|Куќата на Момирови (19 век) Податотека:Охрид-Петанов.jpg|мини|Куќата на Петанов Податотека:Охрид-Хаџиеви.jpg|мини|Куќата на Хаџиеви Податотека:Марко Бошнаков-гемиџија.jpg|мини|Куќата на гемиџијата Марко Бошнаков Податотека:Методија Патчев (19 век).jpg|мини|Куќата на Методија Патчев (19 век) Податотека:Спомен-куќа-Х.Узунов.jpg|мини|Спомен-куќата на Христо Узунов Податотека:Христо Узунов-Охрид.jpg|мини|Бистата на Христо Узунов во градскиот парк Податотека:Андон Дуков2.jpg|мини|Бистата на [[Андон Дуков]] во градскиот парк Податотека:Андон Дуков1.jpg|мини|Бистата на Андон Дуков во градскиот парк Податотека:Методија Патче-Охрид.jpg|мини|Бистата на Методија Патче во градскиот парк Податотека:Прличев.jpg|мини|Биста на Григор Прличев Податотека:Св. Климент Охридски-Охрид.jpg|мини|Споменикот на св. Климент Охридски во дворот на истоименото основно училиште во Охрид Податотека:Св. Кирил и Методиј-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Кирил и Методиј Податотека:Св. Наум-Охрид.jpg|мини|Споменикот на Св. Наум Охридски Податотека:Охрид-Саат кула.jpg|мини|Саат-кулата Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|мини|[[Охридски кочеџик|Поединечно дрво „Кочеџик“ (Celtis Australis), засадено од Никола Чудо на 6.4.1886 год.]] Податотека:1100 Jahre alte Platane in Ohrid, Makedonien.JPG|Стариот чинар Податотека:Охрид-Чинар 2024.jpg|мини|Стариот чинар Податотека:Охрид-чинар-2024.jpg|мини|Стариот чинар Податотека:Chinarot na razglednica od 1922.jpg|Разгледница од Охрид, Чинарот, 1922 година Податотека:Ohrid, razglednica od vozduh, 1930.jpg|Разгледница од Охрид, од воздух, од 1930 година Податотека:Ohrid, razglednica 2.jpg|Разгледница од Охрид, од 1930-те години Податотека:Ресторан-Св. Софија.jpg|мини|Ресторанот „Св. Софија“ во Охрид Податотека:ОУ Св. Климент Охридски.jpg|мини|Основното училиште „Св. Климент Охридски“ Податотека:Св. Климент 2.jpg|мини|Основното училиште „Св. Климент Охридски“ Податотека:Гимназија-охрид.jpg|мини|Гимназијата „Св. Климент Охридски“ Податотека:ЦК Г.Прличев.jpg|мини|Центарот за култура „Григор Прличев“ Податотека:Охрид-Маларична.jpg|мини|Амбулантата „Маларична“ Податотека:Охрид-Општина.jpg|мини|Седиштето на локалната самоуправа Податотека:Охрид-Стара НАМА.jpg|мини|Стоковната куќа „Стара НАМА“ Податотека:Hotel City Palace.jpg|мини|Хотел Сити палас Податотека:Хотел Гарден.jpg|мини|Хотел Гарден Податотека:Хотел СУ.jpg|мини|Хотел СУ Податотека:Хотел Тино.jpg|мини|Хотел Тино Податотека:Нова Ривиера.jpg|мини|Хотел Нова Ривиера Податотека:Милениум Палас.jpg|мини|Хотел Милениум Палас Податотека:Охрид-амфитеатар.jpg|мини|Античкиот театар (фрагмент) Податотека:Охрид-Амфитетар.jpg|мини|Античкиот театар (фрагмент) Податотека:Св. Јован Богослов Канео.jpg|мини|Црквата „Св. Јован Богослов“ (Канео) Податотека:Канео1.jpg|мини|Црквата „Св. Јован Богослов“ (Канео) во Охрид Податотека:Камбанарија 1923.jpg|мини|Камбанаријата на црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (подарок од [[Михајло Пупин]] во 1923 год.) Податотека:Перивлептос3.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (јужна страна) Податотека:Св. Богородица Перивлептос.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ Податотека:Св. Климент-фрагмент.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Перивлептос“ (фрагмент) Податотека:Мал св. Климент (1378).jpg|мини|Црквата „Мал св. Климент“ (1378) Податотека:Св. Богородица Пандонос.jpg|мини|Црквата „Св. Богородица Пандонос“ Податотека:Св. Димитрија (1378-79).jpg|мини|Црквата „Св. Димитрија“ (1378-79) Податотека:Св. Константин и Елена2.jpg|мини|Црквата „Св. Константин и Елена“ Податотека:Св. Богородица Болничка (14 век).jpg|мини|Црквата Св. Богородица Болничка (14 век) Податотека:Св. Варвара (19 век).jpg|мини|Црквата Св. Варвара (19 век) Податотека:Успение на Богородица-Каменско (1832).jpg|мини|Црквата „Успение на Богородица-Каменско“ (1832) Податотека:Успение на Пресвета Богородица-Каменско.jpg|мини|Црквата „Успение на Богородица-Каменско“ (1832) </gallery> </center> == Белешки == {{наводи|group=nb}} == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ohrid}} * [https://macedoniafromabove.mk/ohrid/index.htm?language=mk Охрид на дланка - 360° виртуелен туристички водич] * [http://www.ohrid.gov.mk Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180827040453/http://www.ohrid.gov.mk/ |date=2018-08-27 }} * [http://www.visitohrid.org Официјална страница за резервации и инфо за Охрид] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140627143614/http://visitohrid.org/ |date=2014-06-27 }} * [http://www.hio.edu.mk/ ЈНУ Хидробиолошки институт - Охрид] * [http://www.ohridinfo.com Охрид Инфо & Туризам Портал] * [http://ohridpress.com/ Охрид Прес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201225155333/http://ohridpress.com/ |date=2020-12-25 }} * [http://www.velgosti.com Велгошти] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090624020547/http://www.velgosti.com/ |date=2009-06-24 }} {{Охрид}}{{Општина Охрид}} {{Историски главни градови на Македонија}} {{Градови во Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Охрид| ]] [[Категорија:Светско наследство во Македонија]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Охрид]] n2w5oki1k8224gck05j0jkom4yzt1wb 0 1432 5610186 5565825 2026-08-16T13:03:31Z Dr. Thomas Liptak 127054 /* Стопанство */ photo updated (2026) 5610186 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{native name|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} |conventional_long_name = Сојузна Република Германија |common_name = Германија |national_anthem = <center>[[Податотека:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />Третата строфа од {{јаз|de|''[[Песната на Германците|Das Lied der Deutschen]]''}}{{Spaces|2}}<br /><small>''Песната на Германците''</small><br /> |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map_caption = {{map caption|location_color=темнозелена|region=Европа|region_color=темнозелена|subregion=[[Европска Унија]]|subregion_color=зелена|legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[Германски јазик|германски]]{{Ref|1}} |demonym = [[Германци]] (Германец/Германка) |capital = [[Берлин]] |latd=52|latm=31|latNS=N|longd=13|longm=23|longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Сојузна република|Сојузна]] [[Парламентарен систем|парламентарна]] [[уставна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Германија|Претседател]] |leader_name1 = [[Франк-Валтер Штајнмаер]] |leader_title2 = [[Канцелар на Германија|Канцелар]] |leader_name2 = [[Фридрих Мерц]] |sovereignty_type = [[Кралство Германија|Создавање]] |established_event1 = [[Свето Римско Царство]] |established_date1 = 2 февруари 962 |established_event2 = [[Обединување на Германија|Обединување]] |established_date2 = 18 јануари 1871 |established_event3 = [[Историја на Германија|Сојузна република]] |established_date3 = 23 мај 1949 |established_event4 = [[Повторно обединување на Германија|Реобединување]] |established_date4 = 3 октомври 1990 |accessionEUdate = 25 март 1957 |EUseats = 99 |area_km2 = 357,021 |area_sq_mi = 137,847 |area_rank = 63та |percent_water = 2.416 | population_estimate = {{Increase}} 93,059,447<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|title=Bevölkerung in Deutschland zum Jahresende 2016 auf 82,5 Millionen Personen gewachsen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116135358/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2018/01/PD18_019_12411.html|archivedate=16 January 2018|df=dmy-all}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 17та | population_density_km2 = 239 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58ма |GDP_PPP_year = 2023 |GDP_PPP = {{Increase}} $5.537 трилиони<ref name=IMF>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=5&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund |date = септември 2011 |accessdate=17 ноември 2011}}</ref> |GDP_PPP_rank = 5та |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $66,037<ref name=IMF/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 19та |GDP_nominal = {{Increase}} $4.462 трилиони<ref name=IMF/> |GDP_nominal_rank = 3та |GDP_nominal_year = 2023 |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $52,823<ref name=IMF/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 19та |HDI_year = 2024<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.958 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 јули 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 6та |Gini = 28.8 <!--number only--> |Gini_year = 2023 |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{Наведена мрежна страница|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=25 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|archivedate=4 March 2016|df=dmy-all}}</ref> |currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]){{Ref|2}} |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.de]] {{Ref|3}} |calling_code = [[Телефонски броеви во Германија|+49]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = {{note|1}} [[Дански јазик|Дански]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]] се официјално признаени и заштитени како малцинско од [[Европска дирекција за регионални и малцински јазици|ECRML]]. |footnote2 = {{note|2}} Пред 2002: [[германска марка]] (DEM). |footnote3 = {{note|3}} Исто така, [[.eu]], го дели со земјите-членки на [[ЕУ|Европската Унија]]. |ethnic_groups={{unbulleted list | 81.8% [[Германци]] | 2.8% [[Турци]] | 1.5% [[Полјаци]] | 1.3% [[Руси]] | 1.2% [[Сиријци]] | 1.1% [[Романци]] | 0.9% [[Италијанци]] | 0.7% [[Казаци]] | 3.1% [[Азијци]] | 2.4% [[Европејци]] | {{nowrap|3.2% останати{{\}}неизјаснети}} }}|ethnic_groups_year=2024}} '''Германија''', службено '''Сојузна Република Германија''' ({{langx|de|Bundesrepublik Deutschland}})<ref>{{наведена книга |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6 |publisher=Dudenverlag |language=|isbn= 9783411209163 |pages=271, 53f}}</ref> — [[Федерација|сојузна]] [[парламентарна република]] во [[Европа]], која се состои од [[Покраини на Германија|16 покраини]]. Германија покрива површина од 357.021 км² и главно има умерена сезонска клима. Таа е најнаселена земја членка и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|најголема економија]] во [[Европска Унија|Европската Унија]], а истотака и една од најголемите политички сили на европскиот континент и технолошки предводник во многу полиња. [[Берлин]] е [[главен град|главниот]] град на државата и [[Список на градови во Германија со повеќе од 100.000 жители|најголемиот град]], по што следи [[Хамбург]]. Регионот именуван [[Древна Германија|Германија]], населен од страна на [[Германи]]те, бил документиран пред 100. година од нашата ера. Во текот на [[Голема преселба на народите|Големата преселба]], [[Германи|германските племиња]] се прошириле на југ и основале наследнички кралства низ поголемиот дел на [[Европа]]. Почнувајќи од X век, [[Германци|германските]] територии го формирале централниот дел на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]].<ref>Латинското име ''Sacrum Imperium'' (Света Империја) било документирано уште во 1157. Латинското име Свето Римско Царство (''Sacrum Romanum Imperium'') било првпат документирано во 1254 година. Полното име „Свето Римско Царство на германскиот народ“ (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation'') датира уште од XV век.<br />{{наведена книга|title=Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart|last=Zippelius|first=Reinhold|publisher=Beck|year=|isbn=9783406476389|edition=7|location=Минхен|page=25|pages=|language=германски}}</ref> Во текот на XVI век, северните германски области станале центар на [[Протестантска реформација|протестантската реформација]], додека јужните и западните области останале доминантно [[Римокатоличка црква|римокатолички]], со две спротивни фракции во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]], обележувајќи ја католичко-[[Протестантство|протестантската]] поделба, која оттогаш го карактеризира германското општество.<ref name="georgetown1">{{Наведена мрежна страница |url= http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |title= Германија |work= |publisher= Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |date= |accessdate= 2011-12-15 |archive-date= 2013-10-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131012004817/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany |url-status= dead }}</ref> Окупирана за време на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], се случил подемот на [[Пангерманизам|пангерманизмот]] внатре во [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]], поради што дошло до обединување на повеќето германски држави во [[Обединување на Германија|Германското Царство]] во 1871, кое било предводено од [[Прусија]]. По [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] од 1918-1919 г., а потоа и военото предавање во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], царството било заменето од [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]] во 1918 и поделено со [[Версајски договор|Версајскиот договор]]. Сред [[Големата криза]], [[Нацистичка Германија|Третиот Рајх]] бил прогласен во 1933. Подоцнежниот период бил обележан од [[Фашизам|фашизмот]] и [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. По 1945, Германија била поделена од страна на сојузниците во четири окупациски зони, кои се развиле во две држави, [[Источна Германија|Источна]] и [[Западна Германија]]. Во 1990, Германија била [[Повторно обединување на Германија|повторно обединета]]. Германија била еден од основачите на [[Европска Економска Заедница|Европската заедница]] во 1957, која станала Европска Унија во 1993. Таа е дел од [[Шенгенска зона|Шенгенската зона]] и од 1999 членка на [[еврозона]]та. Германија е членка на [[Обединети нации|Обединетите нации]], [[НАТО]], [[Г8]], [[Г-20 големи економии|Г20]], [[Организација за економска соработка и развој|ОЕЦД]] и [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и моментално е непостојана земја членка во [[Совет за безбедност на ОН|Советот за безбедност на ОН]] со мандат за 2011-2012. Таа е [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема економија]] во светот по номинален [[БДП]] и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема]] по [[Паритет на куповна моќ|паритетот на куповна моќ]]. Воедно, таа е [[Список на држави по извоз|втор најголем извозник]] и [[Список на држави по увоз|трет најголем увозник]] на добра. Има развиено [[Список на држави по индекс на човековиот развој|многу висок стандард на живот]] и сеопфатен систем на [[социјална заштита]]. Германија е дом на многу влијателни [[Наука и технологија во Германија|научници и пронаоѓачи]] и позната е по нејзината [[Култура на Германија|културна]] и [[Политика на Германија|политичка]] [[Историја на Германија|историја]]. == Потекло на поимот == {{Главна|Имиња на Германија}} Англискиот збор ''Germany'' потекнува од латинското [[Магна Германија]], кој стапил во употреба откако [[Гај Јулиј Цезар]] го прифатил овој назив за луѓето источно од [[Рајна]].<ref>{{наведена книга |last= Шулце |first=Хаген |title=Германија: Нова историја |publisher= Универзитет Харвард |page=4 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref> Во другите јазици има [[Имиња на Германија|различни имиња]]. [[Германски јазик|Германскиот]] збор ''Deutschland'' (првично ''diutisciu land'', „германска земја“) потекнува од ''deutsch'', наследено од [[Старогорногермански јазик|старогорногерманското]] ''diutisc'' „популарен“ (односно, кои припаѓаат на ''diot'' или ''diota'' „луѓе“; првично користено за разликување на јазикот на обичните луѓе од латинскиот и римските наследници). == Историја == {{Главна|Историја на Германија}} === Германски племиња === {{Главна|Германи|Голема преселба на народите}} [[Податотека:Ancient German Family.jpg|мини|лево|200п|Германи]][[Податотека:Imperium Romanum Germania.png|thumb|300п|десно|Карта на [[Древна Германија]] и [[Римско Царство|Римското Царство]]]] Се смета дека појавувањето на [[германски племиња|германските племиња]] како етнос се случило во времето на [[Бронзено доба|бронзената доба]] или најдоцна во времето на [[Железно доба|железната доба]]. Германските племиња потекнуваат од јужна [[Скандинавија]] и [[Северна Германија]], кои започнале со своето населување кон југ, исток и запад во [[I век п.н.е.]]. Тие влегле во контакт со [[Келти|келтските племиња]] во [[Галија]] како и со [[Персијци|персиските]], [[Балтички племиња|балтичките]] и [[Словени|словенските]] во [[Источна Европа]].<ref>{{наведена книга |first =Jill N. |last = Claster |title = Средновековна историја: 300–1400 |publisher= Њујорк Универзитет |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref> Со водство на [[Октавијан Август]], римскиот генерал Публиј Квинтилиј Варус започнал да ја освојува Германија (област која се протегала од [[Рајна]] до [[Урал (планина)|Урал]]). Во 9 година од нашата ера, три [[Римска легија|римски легии]] предводени од Варус биле [[Битка кај Тевтобуршката шума|поразени]] од водачот на [[Херуски]]те, [[Арминиј]]. До 100 година од нашата ера, кога [[Такит]] ја напишал ''Германија'', германските племиња се населиле долж Рајна и Дунав, зафаќајќи го поголемиот дел од денешна Германија; меѓутоа, Австрија, јужна [[Баварија]] и западната [[Рајнска област]] биле римски провинции.<ref name="9-13">Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> Во III век, се појавиле голем број на западногермански племиња: [[Алемани]], [[Франки]], [[Хати (Германи)|Хати]], [[Саси|Саксонци]], [[Фризи]], [[Сикамбри]] и [[Туринги]]. Околу 260, Германите влегле во земјите контролирани од Римјаните.<ref>{{наведена книга |series= Древна историја - Кембриџ |title = Криза на императија, 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher= Универзитет Кембриџ |year = 2005}}</ref> По инвазијата на [[Хуни]]те во 375 и со пропаѓањето на Рим од 395, германски племиња се поместиле кон југозапад. Истовремено, неколку големи племиња ја формирале Германија и раселиле неколку помали германски племиња. Големи области (познати од периодот на [[Меровинзи]]те како [[Австразија]]) биле окупирани од [[Франкиска Империја|Франките]], а Северна Германија била управувана од Саксонците и Словени.<ref name="9-13"/> === Империја на Франките === {{Главна|Империја на Франките}} По пропаѓањето на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]], [[Франки]]те создале своја империја под раководство на [[Меровинзи]]те, потчинувајќи ги другите германски племиња. [[Швабија]] во рамките на [[Империја на Франките|Царството на Франките]] станала грофовство во [[496]] година по [[Битка кај Болбијак|Битката кај Болбијак]]. Кралот [[Кловис I]] веќе го имал зеземено поголемиот дел од територијата на денешна Германија и покренал нови походи кон [[Саксонија]], додека југоисточниот дел од денешна Германија останал под власта на [[Остроготи]]те. Во [[531]] година, [[Саксонци]]те и [[Франки]]те го зазеле кралството [[Тирингија]]. Саксонското население се населило во областа [[Унштрут]]. Во времето на разделувањето на Франкиската Империја, нивните германски територии биле дел од [[Австрија]]. Во [[718]] година, [[Карл Мартел]] започнал воени дејствија против [[Саксонија]], поради фактот што таа му ја откажала својата помош за [[Неустрија]]. Во [[751]] година, [[Пипин III]] ја примил титулата крал, а самата титула му била дадена од страна на [[црква]]та. === Свето Римско Царство === {{Главна|Свето Римско Царство}} [[Податотека:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|140px|upright|left|[[Мартин Лутер]] ја иницирал [[Протестантска реформација|протестантската реформација]].]] Син на [[Пипин III]] e [[Карло Велики]] ([[768]]-[[814]]), најпознатиот и најмоќниот крал на [[Франки]]те. Во текот на своето владеење, тој водел војни со [[Саси|Саксонците]] (772-804), [[Лангобарди]]те (774), [[Словени]]те (789-812), [[Баварци]]те (788) и [[Авари]]те (791-802). Пред неговата смрт, Франкиската држава се простирала од [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]] и [[Ламанш]] до [[Рим]], [[Елба]] и [[Панонија]]. Островот [[Бретан]] останал под власта на [[Гали]]те. На југ, неговата држава се простирала до [[Шпанија]] и на исток до [[Картинија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Чешка]].<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref> Државата била разделена на 230 мали административни единични грофовства. Со грофовствата управувале грофови, кои имале правни и административни функции. Еден од најголемите успеси на Карло Велики е крунисувањето за царот од страна на [[Папа Лав III|папата Лав III]] на 25 декември [[800]] година.<ref name="f11"/> [[Византија]], која се наоѓала од другата страна на [[Европа]] ја признала оваа титула на Карло Велики. Во [[1033]] година, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] го уништило кралството Бургунди ставајќи го под нејзина контрола во времето на [[Конрад II]]. За време на управувањето на неговиот син, Хенри III, [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] ја поддржила клунијачката реформа на црквата, забраната на [[Симонија]]та и безбрачноста на свештениците. Во ова време, империјата била под власта на папата во позадина. Следувал конфликтот помеѓу [[Анри IV]] и [[Папа Григориј VII|папата Григориј VII]]. Папата сакал да си ја врати својата раководна улога во [[Западна Европа]] и германскиот цар да му стане вазал. Хенри IV попаднал во тешка положба и бил принуден да отиде кај [[Григориј VII]], за да бара помилување. Царот отишол во седиштето на папата во Каноса. Бил принуден неколку денови да го чека папата гладен и необлечен. По неколку денови папата го примил и му простил. Со оваа победа над царот, папата во [[Западна Европа]] уште повеќе добил можност за наложување на христијанството како и подоцната поддршка за Крстоносните војни. Во [[1222]] година се дошло до привремено помирување помеѓу Хенри V и папата. Во периодот од [[1212]] година до [[1250]] година, [[Фридрих II]] создал модерна, професионално административна држава во [[Сицилија]]. Преку тоа тој ги подновил своите планови за завлдување на [[Италија]], кое довело до создавање на нов конфликт со папството. Борбата со папата целосно ја исцрпила државата. По неговата смрт паднала и неговата [[династија Хоенштауфен]]. Следувал период на безвластие односно период во кој немало цар. Врз основа на Златната була од Римини, големиот водач на тевтонските витези [[Херман фон Салца]] и војводата [[Конрад I од Масовије]] заедно ги нападнале старите [[Пруси]] во [[1226]] година, за да ги покрстат во крстоносниот поход на Прусите. Тогаш витезите биле обвинети за малверзации во полската управа и образување на независната Монашка Држава на тевтонски витези. Редот ја губи својата цел кога соседната Литванија го прифаќа христијанството. Сместен во [[Прусија]], Редот почнува походи кон своите христијански соседи, царството [[Полска]], [[Големо Војводство Литванија|Големото Војводство Литванија]] и [[Република Новгород]], откако целосно го асимилира Ливонискиот ред. Благодарение на своите достигнувања, редот постигнува голема градска економија, вработува голем број на европски трговци и станува морска сила на [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Во периодот од [[1346]] до [[1378]] година, [[Карл IV од Луксембург]], крал на [[Чешка (историска област)|Чешка]] (Бохемија), преземал големи мерки за да ја издигне повторно царската власт. Во средината на [[XVI век]], црната смрт ја опустошила [[Европа]], заедно со територијата на Германија.<ref>{{наведена книга |url =http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title = Големата глад (1315–1317) и црната смрт (1346–1351) |first= Лин Хари|last= Нелсон |publisher= Универзитет Канзас |accessdate=19 март 2011}}</ref> Следувало прогонувањето на [[Евреи]]те на економска и религиозна основа. Многу од нив успеале да побегнат во [[Полска]]. Во времето на златниот век, во [[1356]] година било земено решение дека царот ќе се избира од страна на кралот на [[Чешка (историска област)|Чешка]], на [[Рејн]], грофот на [[Саксонија]] и маркгрофот на [[Бранденбург]], како и од страна на три духовни свештеници односно бискупите на [[Мајнц]], [[Трир]] и [[Келн]].<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> Од [[1640]] година, [[Бранденбург]] започнал да ја зголемува својата моќ под раководство на [[Фридрих Вилхелм]]. Вестфалскиот мировен договор кој бил потпишан во [[1648]] година дал уште поголема можност за завладување со Источна [[Померанија]].<ref>{{наведено списание|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245}}</ref> Била образувана апсолутна форма на управување. Во [[1701]] година, [[Фридрих Ванденбургски]] бил прогласен за [[крал на Прусија]]. Од [[1713]] година до [[1740]] година, кралот Фридрих Вилхелм I Прусија ја образувал како високо централизирана територијална држава. Во тоа време [[Луј XIV]], крал на [[Франција]], успеал да завладее со делови од [[Елзас]] и [[Лорена|Лотарингија]]. Во [[1683]] година Турците Османлии за првпат доживеале пораз пред портите на Виена од страна на полската армија водена од страна на [[Јан III]] заедно со австриските војски под раководство на [[Карло IV]]. Унгарија била покорена, а [[Австрија]] станала голема светска сила. === Германски Сојуз и Германско Царство === {{Главна|Германски Сојуз|Германско Царство|Пангерманизам}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|мини|лево|150п|Ото Фон Бизмарк]][[Податотека:Wernerprokla.jpg|thumb|300п|Основање на Германското Царство во [[Версај]], 1871. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] е во средината во бела униформа.]] По падот на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]], се одржал [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] во 1814 и бил основан Германскиот Сојуз ([[Deutscher Bund]]), лабава лига на [[Список на земји членки на Германсиот Сојуз|39 суверени држави]]. Несогласување со политиката на реставрација делумно довело до побудување на либералните движење, следени од новите мерки за репресија на австрискиот државник [[Клеменс Венцел фон Метерних|Метерних]]. ''[[Германска царинска унија|Zollverein]]'', царинска унија, да се унапреди економското единство на германските држави.<ref>{{наведено списание |last= Хендерсон |first=W. O. |title=The Zollverein |journal= Историја |date= јануари 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x|issn=0018-2648}}</ref> [[Национализам|Националните]] и либералните идеали на [[Француска револуција|Француската револуција]] добиле зголемена поддршка меѓу многу, особено млади, Германци. Во пресрет на [[Револуции од 1848|низата револуционерни движења во Европа]], од кои била формирана републиката [[Револуции од 1848 во Франција|во Франција]], интелектуалците и обичните луѓе ги започнале револуциите од 1848 во германските држави. Кралот [[Фридрих Вилхелм IV од Прусија]] добил понуда за титула на цар, но со губење на моќта; тој ја отфрлил круната и предложениот устав, што довело до привремен неуспех на движењето.<ref name="state"/> Конфликт меѓу прускиот крал [[Вилхелм I]] од и либералниот парламент избил за воените реформи во 1862 и кралот го назначил [[Ото фон Бизмарк]] за нов [[премиер на Прусија]]. Бизмарк успешно ја завршил [[Втора шлеска војна|војната со Данска]] во 1864. Пруската победа во [[Австриско-пруска војна|Австриско-пруската војна]] од 1866 му дозволила да ја создаде [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] (''Norddeutscher Bund'') и да ја исклучи [[Австриско Царство|Австрија]], порано водечка германска држава, од работите на сојузот. По францускиот пораз во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]], Германското Царство било прогласено во 1871 во [[Версај (дворец)|Версај]], обединувајќи ги сите распрскани делови на Германија освен Австрија ({{јаз|de|[[Голема Германија|''Kleindeutschland'']]}}, или „Мала Германија“). Со скоро две третини од нејзината територија и население, Прусија била доминантна во новата држава; од [[Династија Хоенцолерн|династијата Хоенцолерн]] бил кралот на Прусија кој владеел како цар, а Берлин станал главен град.<ref name="state"/> Во периодот на {{јаз|de|''[[Gründerzeit]]''}} по [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]], надворешната политика на Бизмарк како [[Канцелар на Германија|канцелар]] на Германија под власт на царот Вилхелм I ѝ ја обезбедила позицијата на Германија како голема нација во градење сојузи, изолирајќи ја [[Трета Француска Република|Франција]] од дипломатијата и избегнувајќи војна. Меѓутоа, под царот [[Вилхелм II]], Германија, како и другите европски сили, го зазела [[Нов империјализам|империјалистичкиот]] курс, што довело до напнатост во соседните земји. Како последица на [[Берлинска конференција|Берлинската конференција]] во 1884, Германија барала неколку [[Список на поранешни германски колонии|колонии]] вклучувајќи ја [[Германска Источна Африка]], [[Германска Југозападна Африка]], [[Тоголанд|Того]] и [[Камерун]].<ref>{{наведена книга |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=9781402728853 |editor=Black, John |page=202}}</ref> Повеќето сојузи во кои Германија порано била вклучена не биле обновени, додека новите сојузи ја исклучувале земјата.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> [[Атентат на Франц Фердинанд|Атентатот]] на [[Франц Фердинанд|австрискиот престолонаследник]] на 28 јуни 1914 ја предизвикал [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Германија, како дел од [[Централни сили|Централните сили]], доживеала пораз против [[Сојузници во Првата светска војна|Сојузниците]] во [[Жртви во Првата светска војна|една од најкрвавите]] конфликти на сите времиња. Се проценува дека два милиони германски војници умреле во Првата светска војна.<ref>{{наведени вести |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Последниот ветеран од Првата светска војна починал |work =Spiegel Online |date =22 јануари 2008 |first = Давид |last = Кросланд |accessdate=25 март 2011}}</ref> [[Ноемвриска револуција|Ноемвриската револуција]] избила во ноември 1918 година и царот Вилхелм II и сите германски владејачки принцови [[Абдицирање|абдицирале]]. Примирје ја завршило војната на 11 ноември и Германија била принудена да го потпише [[Версајски договор|Версајскиот договор]] во јуни 1919 година. Договорот бил прифатен во Германија како понижувачко продолжување на војната и често е наведуван како влијание во подемот на [[Нацизам|нацизмот]].<ref>{{наведена книга |first =Stephen J. |last =Lee |title =Europe, 1890–1945 |publisher=Routledge |year =2003 |page =131 |isbn = 9780415254557}}</ref> === Вајмарска Република и Третиот Рајх === {{Главна|Вајмарска Република|Третиот Рајх}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|upright|left|[[Адолф Хитлер]], канцелар и претседател на ¹ [[Нацистичка Германија|1933–1945]]<br />1: мандатот службено го започнал од август 1934; Хитлер самиот се именувал како ''„[[Фирер|Führer und Reichskanzler]]“''<ref name="bdp_2003">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bpb.de/publikationen/02735619745887542775109928829773,5,0,Beginn_der_nationalsozialistischen_Herrschaft_%28Teil_2%29.html#art5 |title = Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) |first = Hans-Ulrich |last = Thamer |year = 2003 |work = Nationalsozialismus I |publisher= Federal Agency for Civic Education |location = Bonn |language = германски |accessdate= 4 October 2011 |quote = Претседателот [[Паул фон Хинденбург|Фон Хинденбург]] умрел на втори август 1934. Еден ден претходно, кабинетот ја одобрил одлуката Хитлер да биде негов наследник. Канцеларијата на претседателот била укината и обединета на таа со канцеларот под името „Führer und Reichskanzler“. Меѓутоа, ова било големо непочитување на законите}}</ref>]] [[Податотека:World War II in Europe, 1942.svg|мини|десно|300п|Третиот Рајх]] На почетокот на Германската револуција во ноември 1918, Германија била прогласена за [[република]]. Меѓутоа, борбата за власт продолжила, со [[Баварска Советска Република|освојувањето на власта во Баварија]] на радикалните комунисти. Револуцијата завршила на 11 август 1919, кога демократскиот [[Вајмарски устав]] бил потпишан од [[Претседател на Германија|претседателот]] [[Фридрих Еберт]].<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> Страдајќи од [[Големата криза|Големата депресија]] од 1929, суровите услови поставени со Версајскиот договор и нестабилните влади, Германците ја изгубиле идентификацијата со владата. Ова било влошени од широко распространетата десничарска {{јаз|de|''[[Dolchstoßlegende]]''}}, или митот за забивање на нож во грбот, кој тврдел дека Германија изгубила во Првата светска војна, поради оние кои сакале да ја соборат владата. Вајмарската влада била обвинета за предавство на Германија со потпишувањето на Версајскиот договор. Од 1932, [[Комунистичка партија на Германија|Германската комунистичка партија]] и [[Нацистичка партија|Нацистичката партија]] го контролирале мнозинството во парламентот, разгорени од незадоволството на Вајмарската влада. По серија неуспешни кабинети, претседателот [[Паул фон Хинденбург]] го назначил [[Адолф Хитлер]] како [[канцелар на Германија]] на 30 јануари 1933.<ref>Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.</ref> На 27 февруари 1933, зградата на [[Палење на Рајхстагот|Рајхстагот]] била запалена и како последица на тоа бил донесен итен декрет, кој ги укинал основните права на граѓаните. Овој закон поминал во парламентот давајќи му на Хитлер неограничена законодавна власт. Само [[Социјалдемократска партија на Германија|Социјалдемократската партија]] гласала против, додека [[Комунистичка партија на Германија|комунистичките]] членови на парламентот веќе биле затворени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |title=Das Ermächtigungsgesetz 1933 |accessdate=25 март 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum|language=германски}}</ref><ref>{{наведена книга |last= Stackelberg| first =Roderick |year =1999 |title= Германија на Хитлер: Потекло, интерпретации, закони |publisher=Routledge |isbn=9780415201155 |page =103}}</ref> Користејќи ја неговата моќ да го уништи каков било вистински или потенцијален отпор, Хитлер воспоставил централизирана [[Тоталитаризам|тоталитарна држава]] за неколку месеци. Индустријата била ревитализирана со фокус на военото вооружување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=Industrie und Wirtschaft |accessdate=25 March 2011 |publisher=Deutsches Historisches Museum |language=германски}}</ref> [[Податотека:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|300п|Берлин во руини по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]]] Во 1935, Германија ја повратила контролата на [[Сар (Друштво на народите)|Сар]], а во 1936 воената контрола на [[Рајнска Област|Рајнската Област]], обата изгубени со Версајскиот договор.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> Во 1938, [[Австрија]] била [[Аншлус|припоена]], а во 1939, над [[Германска окупација на Чехословачка|Чехословачка]] била воспоставена германска контрола. [[Инвазија на Полска|Инвазијата на Полска]] била подготвена со [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Рибентроп-Молотов]] и [[Операција Химлер|операцијата Химлер]]. На 1 септември 1939, германскиот [[Вермахт]] започнал [[блицкриг]] со [[Втора полска република|Полска]], која била брзо окупирана од Германија и од советската [[Црвена армија]]. Обединетото Кралство и Франција ѝ објавиле војна на Германија, означувајќи го почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> Како напредувала војната, Германија и нејзините [[Сили на Оската|сојузници]] брзо постигнале контрола на поголемиот дел од [[Окупирана Европа|континентална Европа]] и [[Северна Африка]], иако плановите за [[Битка за Британија|принудување на Обединетото Кралство]] на примирје или предавање не успеале. На 22 јуни 1941, Германија го прекршила пактот Рибентроп-Молотов и го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]]. [[Јапонско Царство|Јапонскиот]] [[напад на Перл Харбор]] довел Германија да ѝ објави војна на Соединетите Американски Држави. [[Сталинградска битка|Сталинградската битка]] ја принудила германската армија да се повлече од [[Источен фронт во Втората светска војна|Источниот фронт]].<ref name="Fulbrook 190"/> Во септември 1943, германскиот сојузник Италија се предале и германските трупи биле принудени да бранат дополнителен фронт во Италија. [[Операција Нептун|Д-денот]] го отворил [[Западен фронт во Втората светска војна|Западниот фронт]], како што сојузничките трупи напредувале кон германската територија. На 8 мај 1945, [[Денот на победата во Европа|германските вооружени сили се предале]] откако Црвената армија го окупирала Берлин.<ref>{{наведена книга |last=Steinberg |first=Heinz Günter |title=Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 |year=1991 |publisher=Kulturstiftung der dt. Vertriebenen |isbn=9783885570899 |language=германски}}</ref> Во она што подоцна стана познато како [[Холокауст]], режимот на Третиот Рајх донел политики, кои директно се однесувале на многу дисиденти и малцинства. Милиони луѓе биле убиени од нацистите во текот на Холокаустот, вклучувајќи голем број на [[Евреи]], [[Роми]], [[Јеховини сведоци]], [[Генералплан Ост|Полјаци и други Словени]], вклучувајќи советски воени заробеници, лица со ментални и/или физички пречки, хомосексуалци и [[Холокауст|членови на политичката опозиција]].<ref>{{наведена книга |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =9780231112000}}</ref> Втората светска војна била одговорна за повеќе од 40 милиони мртви во Европа.<ref>{{наведени вести | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm | title = Leaders mourn Soviet wartime dead | work = BBC News | date=9 May 2005 |accessdate=18 March 2011 }}</ref> [[Нирнбершки процес|Нирнбершкиот процес]] на нацистичките воени злосторници бил одржан по Втората светска војна.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Овери |first=Ричард |title= Нирнберг: Нацистите на судење |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |publisher=BBC History |date =17 февруари 2011 |accessdate=25 март 2011}}</ref> Воените жртви за Германија се проценети на 5,3 милиони германски војници<ref name="Rűdiger Overmans 2000">Rűdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> и милиони германски цивили;<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (Оваа студија била подготвена од Германскиот воено-историски истражувачки центар, агенција на германската влада)</ref><ref>{{наведена книга|author1=Peter Antill|author2=Peter Dennis|title=Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich|url=http://books.google.com/books?id=vAzgsCDUky0C|accessdate=24 June 2011|date=10 October 2005|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841769158|page=85}}</ref><ref>Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'' / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (Ова е студија на германските жртви поради „воено злосторство“ подготвена од архивите на германската влада)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, ''Racial Hygiene: Medicine under the Nazis'', Harvard 1988,</ref> и губењето на војната резултирало со [[Граница Одра-Ниса|големи територијални загуби]]; протерување на околу 15 милиони Германци од поранешните источни територии на Германија и други држави; масовно силување на германските жени;<ref>{{наведена книга |last =Beevor |first =Antony |title =Berlin: The downfall 1945 |origyear =2002 |year =2003 |publisher=Penguin |isbn =9780140286960 |pages =31–32, 409–412}}</ref> и уништување на многубројни големи градови. === Разделување на Германија === {{Главна|Историја на Германија (1945–1990)}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|лево|мини|150п|[[Конрад Аденауер]]]][[Податотека:Map-Germany-1945.svg|thumb|десно|[[Сојузнички окупациски зони во Германија|Окупациските зони]] во Германија, 1947. Териториите источно од [[Линија Одра-Ниса|линијата Одра-Ниса]], под ''де јуре'' полска и советска администрација и ''де факто'' припоени, се покажани во светложолто, како и издвоениот [[Сар (протекторат)|протекторат Сар]].]] [[Податотека:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|right|[[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] пред [[Бранденбуршка порта|Бранденбуршката порта]] кратко пред неговиот пад во 1989]] По предавањето на Германија, преостанатата германска територија и Берлин биле поделени од [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]] во четири воено-окупациски зони. Западните сектори, контролирани од Франција, Обединетото Кралство и САД, биле споени на 23 мај 1949 за формирање на ''[[Западна Германија|Сојузна Република Германија]]'' (''Bundesrepublik Deutschland''); на 7 октомври 1949, советската зона станала ''[[Источна Германија|Германска Демократска Република]]'' (''Deutsche Demokratische Republik'', или DDR). Тие неслужбено биле познати како „Западна Германија“ и „Источна Германија“. Источна Германија го избрала Источен Берлин како свој главен град, додека Западна Германија го одбрала [[Бон]] како привремен главен град, да го истакне својот став дека решението за двете држави е вештачко и привремено ''статус кво''.<ref>{{наведена книга | last = Wise | first = Michael Z. | title = Дилема за главен град: Германската потрага по нова архитектура на демократија | year = 1998| publisher= Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref> Западна Германија, основана како сојузна парламентарна република со „[[социјална пазарна економија]]“, била сојузник на Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Франција. Државата уживала подолг економски раст започнат во раните 1950-ти ({{јаз|de|''[[Wirtschaftswunder]]''}}). Западна Германија му се придружила на [[НАТО]] во 1955 и била еден од основачите на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]] во 1957. Источна Германија била држава од [[Источен блок|Источниот блок]] под политичка и воена контрола од [[СССР]] преку нивните окупациски сили и [[Варшавски договор|Варшавскиот договор]]. Иако Источна Германија тврдела дека има демократија, политичка власт била практикувани исклучиво од водечките членови (''[[Политбиро|Politbüro]]'') на комунистичко контролираната [[партија за социјалистичко единство на Германија]] (SED), поддржувана од [[Штази]], огромната тајна служба,<ref name="spiegel_20080311">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540771,00.html |title = Нова студија открива повеќе траги на Штази |author = maw/dpa|date = 11 март 2008|work = Spiegel Online – англиска страница (www.spiegel.de/international)|publisher= Der Spiegel|accessdate = 30 октомври 2011|quote = 189,000 луѓе биле информатори за Штази - поранешната комунистичка тајна полиција - кога Источна Германија пропаднала во 1989 – 15.000 повеќе отколку претходните студии. [...] околу еден од 20 членови на поранешната комунистичка партија на Источна Германија, SED, бил информатор на тајната полиција.}}</ref> и различни подорганизации го контролирале секој аспект во општеството. Била создадена [[командна економија]] во советски стил; ГДР подоцна станал дел од [[Совет за заемна економска помош|Советот за заемна економска помош]].<ref>{{наведени вести | last = Колчестер | first = Нико | url = http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | title = D-mark day dawns | newspaper = [[Financial Times]] | location = Лондон | date = 1 јануари 2001 | accessdate = 19 март 2011 | archive-date = 2011-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110501092536/http://www.ft.com/cms/s/2/504285c4-68b6-11da-bd30-0000779e2340,dwp_uuid=6f876a3c-e19f-11da-bf4c-0000779e2340.html | url-status = dead }}</ref> Додека [[Комунистичка пропаганда|источногерманската пропаганда]] била заснована врз социјалните програми на ГДР и за наводната постојана закана од западногерманска инвазија, многу од нејзините граѓани го гледале Западот како слобода и просперитет.<ref name="NYT_19890822">{{наведени вести|url = http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html?pagewanted=all&src=pm | title = Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote|first = Ferdinand|last = Protzman |date = 22 August 1989|work = www.nytimes.com | publisher= The New York Times | accessdate= 30 October 2011 }}</ref> [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]], изграден во 1961 за да ги спречи Источногерманците да бегаат во Западна Германија, станал симбол на [[Студена војна|Студената војна]].<ref name="state"/> Тензиите помеѓу Источна и Западна Германија биле намалени во раните 1970-ти од [[Канцелар на Германија|канцеларот]] [[Вили Брант]] со неговата {{јаз|de|''[[Остполитик|Ostpolitik]]''}}. Во летото 1989, Унгарија одлучила да ја расформира [[Железна завеса|Железната завеса]] и да ги отвори границите, предизвикувајќи емиграција на илјадници [[Источна Германија|Источногерманци]] кон Западна Германија преку Унгарија. Ова имало катастрофални последици врз [[Источна Германија|ГДР]], каде што регуларните [[Понеделнички демонстрации во Источна Германија|масовни демонстрации]] добиле поголема поддршка. Властите на Источна Германија неочекувани ги олесниле граничните ограничувања, дозволувајќи им на Источногерманците да патуваат во Западот; првично наменети за зачувување на Источна Германија како држава, отворањето на границите всушност довело до забрзување на [[Die Wende|реформскиот процес ''Wende'']]. Ова кулминирало во Договорот Два плус Четири една година подоцна на 12 септември 1990, со кој четирите окупациски сили ги прекинале своите права во рамките на Актот за капитулација и Германија стекнала полна сувереност. Ова го дозволило [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]] на 3 октомври 1990, со пристапувањето на петте повторно основани покраини од поранешна ГДР ([[Нови покраини во Германија|нови покраини]] или „neue Länder“).<ref name="state"/> === Падот на комунизмот === {{Главна|Историја на Германија од 1990}} Врз основа на [[Закон Берлин/Бон|законот Берлин/Бон]], донесен на 10 мај 1994, Берлин повторно станал главен град на обединета Германија, додека Бон го добил уникатниот статус на ''Bundesstadt'' (сојузен град), задржувајќи некои сојузни министерства.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=http://bundesrecht.juris.de/berlin_bonng/index.html |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011 | language=германски | date=26 април 1994}}</ref> Преместувањето на владата била завршена во 1999.<ref>{{наведени вести |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 март 2011 |newspaper=Focus |date=12 април 1999 |location=Минхен |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |url-status=dead }}</ref> Од обединувањето, Германија земала поактивна улога во [[ЕУ|Европската Унија]] и НАТО. Германија испратила мировни сили за обезбедување стабилност на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|Балканот]] и одреден број на [[Бундесвер|германски војници]] во [[Авганистан]] како дел од напорите на НАТО за обезбедување на [[Војна во Авганистан (од 2001)|сигурноста во таа држава]] по истерувањето на [[Талибанци]]те.<ref>{{наведени вести | last = Dempsey | first = Judy | url = http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | location = Paris | date = 31 октомври 2006 | accessdate= 7 мај 2011 }}</ref> Овие распоредувања биле контроверзни, бидејќи по војната, Германија била обврзана со домашното право да распоредува воени трупи само за одбранбени цели.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=16 April 2011 |pages=2, 3 |date=November 2007 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101004042/http://www.sipri.org/research/conflict/publications/merz |url-status=dead }}</ref> Во 2005, [[Ангела Меркел]] станала првата жена канцелар на Германија како водач на [[Голема коалиција (Германија)|големата коалиција]].<ref name="state"/> == Географија == {{Главна|Географија на Германија}} [[Податотека:Deutschland topo.jpg|thumb|upright|250px|Топографска карта]] Германија е во Западна и Средна Европа, граничејќи се со [[Данска]] на север, [[Полска]] и [[Чешка]] на исток, [[Австрија]] и [[Швајцарија]] на југ, [[Франција]] и [[Луксембург]] на југозапад и [[Белгија]] и [[Холандија]] на северозапад. Главно се наоѓа помеѓу ширините [[47-ми северен напоредник|47°]] и [[55-ти северен напоредник|55° С]] (врвот на [[Зилт]] е малку посеверно од 55°) и должините [[5-ти источен меридијан|5°]] и [[16-ти источен меридијан|16° И]]. Територијата покрива 357.021 км², која се состои од 349.223 км² копнена површина и 7.798 км² водена површина. Таа е седма најголема држава по површина во Европа и [[Список на држави и територии по површина|62. најголема во светот]].<ref name="CIA"/> Висината се движи од планинскиот масив, [[Алпи]] (највисока точка: [[Цугшпице]] на 2.962 метри) на југ до бреговите на [[Северно Море|Северното Море]] (''Nordsee'') на северозапад и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] (''Ostsee'') на североисток. Шумскиот планински дел од централна Германија и низинските делови на Северна Германија (најниска точка: [[Вилстермарш]] на 3,54 под надморската височина) е испресечен од големите реки [[Рајна]], [[Дунав]] и [[Елба]]. ледници се наоѓаат во алпскиот регион, но во последно време се забележува нивно топење. Значајни природни ресурси се [[железна руда]], јаглен, потања, дрво, лигнит, ураниум, бакар, природен гас, сол, никел, обработлива земја и вода.<ref name="CIA">{{Наведена мрежна страница| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| title = World Factbook| accessdate = 26 март 2011| publisher = CIA| archive-date = 2016-02-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html| url-status = dead}}</ref> === Клима === Поголемиот дел од Германија има [[Умерена клима|умерена сезонска клима]], во која преовладуваат западните влажни ветрови. Климата е под влијание на [[Северноатлантска струја|северноатлантската струја]], северното продолжување на [[Голфска струја|Голфската струја]]. Оваа потопла вода влијае на областите, кои се граничат со Северното Море; како последица на тоа на северозапад и север, климата е [[Океанска клима|океанска]]. [[Врнежи]]те од дожд се случуваат преку целата година, особено во лето. Зимите се благи, а летата имаат тенденција да бидат топли, со температура околу 30&nbsp;°C.<ref name="climate">{{Наведена мрежна страница |title= Клима во Германија |url= http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |publisher=GermanCulture|accessdate=26 март 2011}}</ref> На исток има повеќе [[континентална клима]]; зимите може да бидат многу ладни и летата многу топли, а долгите сушни периоди се чести. Централна и Јужна Германија се преодни региони, кои се разликуваат од умерена океанска до континентална. Покрај поморската и континенталната клима, кои доминираат во земјата, Алпскиот регион на крајниот југ и во помал степен, некои области во Централните Германски Висорамнини имаат планинска клима, карактеризирана со пониски температури и поголеми врнежи.<ref name="climate"/> === Биоразновидност === [[Податотека:Aquila chrysaetos 3 (Martin Mecnarowski).jpg|мини|250п|[[Златен орел|Орелот]] е заштитена птица и национално хералдичко животно.]] Територијата на Германија може да биде поделена во два екорегиона: Европско-средоземниот со мешани шуми по планините и Североисточно-атлантскиот покрај приморјето.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Екорегиони|url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|publisher=WWF|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812123040/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/ecoregion_list/|url-status=dead}}</ref> До 2008, поголемиот дел на Германија бил покриен или од обработливо земјиште (34%) или од шуми и гори (30,1%); само 13,4% од површината се состои од постојани пасишта, 11,8% е покриена од населби и улици.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Стром |first= Катрин |url= http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |title= Обработливо земјиште во Германија |publisher= Agri benchmark |date= мај 2010 |accessdate= 14 април 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513054412/http://www.agribenchmark.org/fileadmin/freefiles/ccc_2010/Poster_Germany.pdf |url-status= dead }}</ref> Растенијата и животните главно се слични со оние од средна Европа. Буките, дабовите и другите листопадни дрвја претставуваат една третина од шумите; четинарите се зголемуваат како последица на пошумувањето. Смреките и зимзелените дрвја доминираат во високите планини, додека боровите се наоѓаат на песоклива почва. Постојат многу видови на папрати, цвеќиња, габи и мов. Диви животни, кои се сретнуваат се елени, диви свињи, муфлони, лисици, јазовци, зајаци и други животни.<ref>{{наведена книга| last=Bekker |first=Henk |title=Adventure Guide Germany |year=2005 |publisher=Hunter |isbn =9781588435033 |page=14}}</ref> [[Список на национални паркови во Германија|Национални паркови во Германија]] се [[национални паркови на Ваденското Море|националните паркови на Ваденското Море]], [[Национален парк Јазмунд]], [[Национален парк Западнопомерански лагуни]], [[Национален парк Мириц]], [[Национален парк Долна долина на Одра]], [[Национален парк Харц]], [[Национален парк Саксонска Швајцарија]] и [[Национален парк Баварска Шума]]. Во Германија работат преку 400 регистрирани зоолошки градини и животински паркови, што се верува дека е најголема бројка во една држава.<ref>{{Наведена мрежна страница|title= Зоо факти|url= http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|publisher= Зоолошки градини и аквариуми во Америка|accessdate= 16 април 2011|archive-date= 2003-10-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html|url-status= dead}}</ref> Познатата [[Берлинска зоолошка градина]] е најстарата зоолошка градина во Германија и претставува најсеопфатната збирка на видовите во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|title=Der Zoologische Garten Berlin|publisher=Zoo Berlin|accessdate=19 март 2011|language=германски|archive-date=2011-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430015152/http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html|url-status=dead}}</ref> == Политички систем == {{Главна|Политика на Германија}} [[Податотека:2017-04-26 Frank-Walter-Steinmeier 0447.JPG|мини|лево|150п|[[Франц-Валтер Штајнмајер]], претседател на Германија]] [[Податотека:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|мини|десно|300п|[[Рајхстаг]]от во Берлин е седиштето на [[Бундестаг|германскиот парламент]].]] Германија е [[Сојузна република|сојузна]], [[Парламентарен систем|парламентарна]], [[Посредна демократија|посредна демократска]] република. Германскиот политички систем функционира по рамка донесена во уставниот документ од 1949 година, познат како [[Основен закон за Сојузна Република Германија]] (''Grundgesetz''). Генерално, измените бараат двотретинско мнозинство на обата дома од парламентот; основните принципи на Уставот, како што е изнесено во членовите се гарантирање на човечкото достоинство, поделба на власта, сојузна структура и владеење на правото, кои како такви се трајни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf|title= Основен закон за Сојузна Република Германија|date=октомври 2010|work=Deutscher Bundestag|publisher=Btg-bestellservice|accessdate=14 април 2011}}</ref> [[Претседател на Германија|Претседателот]] е на чело на државата и главно има претставнички одговорности и овластувања. Него го бира [[Сојузно собрание (Германија)|Сојузното собрание]] (''Bundesversammlung''), институција составено од членови на [[Бундестаг]]от и на еднаков број на покраински делегати. Втората по важност функција во германската [[протоколарна хиерархија]] е [[Претседател на Бундестаг|претседателот на Бундестагот]] (''Bundestagspräsident''), кој е избран од Бундестагот и одговорен за надгледување на дневните заседанија на парламентот. Третата функција и шеф на владата е [[Канцелар на Германија|канцеларот]], кој е назначен од сојузниот претседател откако бил избран од Бундестагот.<ref name="state"/> Канцеларот, моментално [[Ангела Меркел]], е на чело на владата и на [[Извршна власт|извршната власт]], слично на улогата на премиерот во другите парламентарни демократии. Сојузната [[законодавна власт]] е доверена на парламентот, кој се состои од [[Бундестаг]]от („Сојузно собрание“) и [[Бундесрат]]от („Сојузен совет“), кои заедно го создаваат законодавното тело. Бундестагот се бира на директни избори, по пропорционален модел.<ref name="CIA"/> Членовите на Бундесратот ги претставуваат владите на шеснаесетте сојузни покраини и се членови на покраинските владини состави.<ref name="state"/> [[Податотека:Schwerin Palace Park Garden Mecklenburg Germany Schweriner Schloss Garten BUGA 2009.jpg|мини|[[Шверински замок]], парламентот на [[Мекленбург-Западна Померанија]]]] Од 1949 година, во партискиот систем на Германија доминира [[Христијанска демократска унија (Германија)|Христијанската демократска унија]] и [[Социјалдемократска партија на Германија]], па така досега сите канцелари биле членови на овие партии. Меѓутоа, помалата либерално [[Слободна демократска партија (Германија)|Слободна демократска партија]] (која има членови во Бундестагот од 1949 г.) и [[Сојуз 90/Зелени]] (која првпат обезбедила места во парламентот во 1983 г.) исто така имаат значајни улоги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://countrystudies.us/germany/159.htm|title= Христијанска демократска унија/Христијанска социјална унија|publisher=Библиотека на Конгресот (САД)|accessdate=26 март 2011}}</ref> Германија има [[Континентално право|граѓански правен систем]] заснован на [[Римско граѓанско право|римското право]] со одредени упати од [[Раногерманско право|германското право]]. ''[[Сојузен уставен суд на Германија|Bundesverfassungsgericht]]'' (Сојузен уставен суд) е германски Врховен суд одговорен за уставни прашања, со моќ на уставна контрола.<ref name="state"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |title= Сојузен уставен суд |publisher= Bundesverfassungsgericht |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-04-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110429005142/http://www.bundesverfassungsgericht.de/en/index.html |url-status= dead }}</ref> Германскиот систем на врховни судови, наречен ''Oberste Gerichtshöfe des Bundes'', е специјализиран: за граѓански и кривични дела, највисокиот суд на жалби е [[Врховен суд на Германија|Врховниот суд]], а за други прашања, надлежни се судовите [[Сојузен суд за труд на Германија|Сојузен суд за труд]], [[Сојузен социјален суд на Германија|Сојузен социјален суд]], [[Сојузен финансиски суд на Германија|Сојузен финансиски суд]] и [[Сојузен административен суд на Германија|Сојузен административен суд]]. ''[[Völkerstrafgesetzbuch]]'' ги регулира последиците од [[злосторства против човештвото]], [[геноцид]] и [[воени злосторства]] и им дава на германските судови [[универзална јурисдикција]] во некои околности.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bundesrecht.juris.de/vstgb/BJNR225410002.html#BJNR225410002BJNG000200000 |title=Völkerstrafgesetz Teil 1 Allgemeine Regelungen |publisher= Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 април 2011|language=германски}}</ref> Кривичните и граѓанските дела се кодифицирани на национално ниво во ''[[Кривичен законик|Strafgesetzbuch]]'' и ''[[Граѓански законик|Bürgerliches Gesetzbuch]]'' соодветно. Германскиот казнен систем е насочен кон рехабилитација на криминалците и заштита на општата јавност.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html|title=§ 2 Strafvollzugsgesetz |publisher=Bundesministerium der Justiz|accessdate=26 март 2011|language= германски}}</ref> Освен за ситни злосторства, кои се судат пред еден професионален судија и сериозните политички дела, сите обвиненија се судат пред мешан состав на судии-поротници, кои седат на страна заедно со професионалните судии.<ref>{{наведена книга | title= Кривична правда во Германија| first= Јерг-Мартин|last= Јеле| author2= [[Сојузно министерство за правда (Германија)|Германско сојузно министерство за правда]] | publisher= Forum-Verlag | year= 2009 | page= 23 | isbn= 9783936999518 | url= http://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 | ref= {{harvid|Jehle|BMJ|2009}}}}</ref><ref>{{наведено списание | title= Судии-поротници во германските кривични судови| page=141 | first1 = Герхард| last1= Каспер| first2= Ханс| last2= Цајзел | journal= Journal of Legal Studies | volume= 1 | issue= 1 | date= јануари 1972 | jstor= 724014 }}</ref> === Административна поделба === {{Главна|Покраини во Германија}} Германија се состои од [[Покраини во Германија|шеснаесет покраини]], кои на германски се нарекуваат ''Länder''.<ref>Поединечно може да се нарекуваат или ''Land'' [покраина], ''Freistaat'' [слободна покраина] или ''Freie (und) Hansestadt'' [слободен (и) ханзеатски град].<br />{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|title= Сојузни покраини|publisher= [[Бундесрат на Германија]]|work= www.bundesrat.de|accessdate= 17 July 2011|archive-date= 2013-09-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true|url-status= dead}} <br />{{Наведена мрежна страница|url = http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Infoservice/Terminologie/Bundeslaender/Uebersicht_node.html|title = Official denomination of federated states|work = www.auswaertiges-amt.de|publisher = [[Сојузни министерство за надворешни работи (Германија)|Сојузно министерство за надворешни работи]]|language = германски|format = PDF; download file „Englisch“|accessdate = 22 октомври 2011}}</ref> Секоја покраина има сопствен покраински устав<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp|title=Пример за покраински устав: „Устав на Покраината Северна Рајна-Вестфалија“|publisher=[[Ландтаг на Северна Рајна-Вестфалија|Ландтаг (покраинско собрание) на Северна Рајна-Вестфалија]]|accessdate=17 јули 2011|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117011619/http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp}}</ref> и се во голема мерка автономни во поглед на нивната внатрешна организација. Поради разликите во големина и население понатамошната [[Покраини во Германија|административна поделба на овие покраини]] се разликува, особено помеѓу [[град-држава|градовите-покраини]] (''Stadtstaaten'') и покраините со поголеми територии (''Flächenländer''). За регионални административни цели, пет покраини (Баден-Виртемберг, Баварија, Хесен, Северна Рајна-Вестфалија и Саксонија), имаат воведено вкупно 22 [[Административно подрачје (Германија)|административни окрузи]] (''Regierungsbezirke''). До 2009 година, Германија била поделба на 403 [[Окрузи во Германија|окрузи]] (''Kreise'') на општински ниво, кои се состојат од 301 [[Список на рурални окрузи во Германија|рурален округ]] и 102 [[Урбани окрузи во Германија|урбани окрузи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell,property=file.xls|title= Kreisfreie Städte und Landkreise nach Fläche und Bevölkerung 31.12.2009|format= XLS|year= 2010|publisher= [[Statistisches Bundesamt]] Deutschland|language= германски|accessdate= 26 септември 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428135732/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/04__KreiseAktuell%2Cproperty%3Dfile.xls}}</ref> {{Германски сојузни покраини|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| [[Покраини во Германија|Покраина]] !! style="width:85px;"| Главен град !! style="width:85px;"| Површина (км²)!! style="width:85px;"| Население |- | [[Баден-Виртемберг]] || [[Штутгарт]] || style="text-align:right"|35.752|| style="text-align:right"|10.717.000 |- | [[Баварија]] || [[Минхен]] || style="text-align:right"|70.549|| style="text-align:right"|12.444.000 |- | [[Берлин]] || [[Берлин]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3.400.000 |- | [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || style="text-align:right"|29.477|| style="text-align:right"|2.568.000 |- | [[Бремен (покраина)|Бремен]] || [[Бремен]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|663.000 |- | [[Долна Саксонија]] || [[Хановер]] || style="text-align:right"|47.618|| style="text-align:right"|8.001.000 |- | [[Мекленбург-Западна Померанија]] || [[Шверин]] || style="text-align:right"|23.174|| style="text-align:right"| 1.720.000 |- | [[Рајнска област-Пфалц]] || [[Мајнц]] || style="text-align:right"|19.847|| style="text-align:right"|4.061.000 |- | [[Саксонија]] || [[Дрезден]] || style="text-align:right"|18.416|| style="text-align:right"|4.296.000 |- | [[Саксонија-Анхалт]] || [[Магдебург]] || style="text-align:right"|20.445|| style="text-align:right"|2.494.000 |- | [[Сар]] || [[Сарбрикен]] || style="text-align:right"|2.569|| style="text-align:right"|1.056.000 |- | [[Северна Рајна-Вестфалија]] || [[Диселдорф]] || style="text-align:right"|34.043|| style="text-align:right"| 18.075.000 |- | [[Тирингија]] || [[Ерфурт]] || style="text-align:right"|16.172|| style="text-align:right"|2.355.000 |- | [[Хамбург]] || [[Хамбург]] ||style="text-align:right"|755|| style="text-align:right"|1.735.000 |- | [[Хесен]] || [[Висбаден]] || style="text-align:right"|21.115|| style="text-align:right"|6.098.000 |- | [[Шлезвиг-Холштајн]] || [[Кил]] || style="text-align:right"|15.763|| style="text-align:right"|2.829.000 |} |} Пред [[Обединување на Германија|обединувањето на Германија]] во 1990, [[Сојузна Република Германија|Западна Германија]] се содржела од 10 покраини, додека во [[1952]] [[ГДР|Источна Германија]] ја реорганизирала својата територија на 15 административни области. По обединувањето на Германија на [[3 октомври]] [[1990]], 14 од овие области биле сместени во 5 покраини — Мекленбург-Западна Померанија, Бранденбург, Саксонија-Анхалт, Тирингија и Саксонија како што постоеле до 1952. Поранешната област Берлин (источен) била комбинирана со [[Западен Берлин]] и ја оформиле новата покраина Берлин. === Меѓународни односи === {{Главна|Надворешна политика на Германија}} [[Податотека:33rdG8Leaders.jpg|thumb|300п|Канцеларката [[Ангела Меркел]] како домаќин на самитот на [[Г8]] во [[Хајлигендам]]]] Германија има мрежа од 229 дипломатски мисии во странство и одржува односи со повеќе од 190 држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html|title= Германски мисии |publisher= Германско министерство за надворешни работи |accessdate=26 март 2011}}</ref> До 2011 била најголем придонесувач во буџетот на Европската Унија (обезбедува 20%<ref>{{Наведена мрежна страница | url= http://ec.europa.eu/budget/figures/2011/2011_en.cfm | title= ЕУ-буџет 2011 во бројки |publisher= [[Европска Комисија]] |accessdate=6 мај 2011}}</ref> и трет најголем придонесувач во буџетот на ОН (обезбедува 8%).<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 | title= Буџетот на ОН за 2011 година |publisher= ОН Комитет за придонеси |accessdate=6 мај 2011}}</ref> Германија е членка на НАТО, Организацијата за економска соработка и развој (OECD), Г8, Г20, Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд (ММФ). Одигрува водечка улога во Европската Унија од нејзиното основање и одржува силен сојуз со Франција од крајот на Втората светска војна. Германија се обидува да го унапреди создавањето на пообединет европски политички, одбранбен и безбедносен апарат.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |title= Објава од француско-германскиот одбранбен и безбедносен совет |publisher= Француска амбасада |date= 13 мај 2004 |accessdate= 19 март 2011 |archive-date= 2014-03-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{наведени вести | url=http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html | title = Водачот на Европа? | author = Фрид, Џон К. | newspaper = The New York Times | date = 4 април 2008 | accessdate= 28 март 2011 }}</ref> Политиката на развој на Сојузната Република Германија е независна областа на германската надворешна политика. Таа е формулиран од сојузното министерство за економска соработка и развој (BMZ) и спроведувана од организации, кои ја спроведуваат. Германската влада ја гледа политиката на развој како заедничка одговорност на меѓународната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmz.de/en/index.html|title=Цели на германската развојна политика|publisher=Сојузно министерство за економска соработка и развој|date=10 април 2008|accessdate=26 март 2011|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html|url-status=dead}}</ref> Таа е трет најголем светски дарител по САД и Франција.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf |title=Net Official Development Assistance 2009 |publisher=OECD |accessdate=26 март 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |title = Говор од канцеларот Ангела Меркеле во Генералното собрание на Обединетите нации |work = Die Bundesregierung |date = 21 септември 2010 |accessdate = 18 март 2011 |archive-date = 2011-04-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110402191910/http://www.bundesregierung.de/nn_6566/Content/EN/Reden/2010/2010-09-21-merkel-mdg-gipfel.html |url-status = dead }}</ref> Во текот на Студената војна, поделбата на Германија со [[Железна завеса|железната завеса]] ја направи симбол на тензиите на Истокот и Западот и политичко борбено поле во Европа. Меѓутоа, Ostpolitik на Вили Брант била клучен фактор во попуштањето во 1970-тите.<ref>{{наведено списание |last=Харисон |first=Хоуп |url=http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |publisher=Германски историски институт |journal=Bulletin Supplement |volume=1 |year=2004 |title=American détente and German ostpolitik, 1969–1972 |accessdate=26 март 2011 |archive-date=2012-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |url-status=dead }}</ref> Во 1999, владата на канцеларот [[Герхард Шредер]] дефинирала нова основа на германската надворешна политика со земање дел до одлуките на НАТО околу [[Косовска војна|Косовската војна]] и со испраќањето германски војници во борба првпат по Втората светска војна.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |title= Новото лице на Германија надвор |work=[[Deutsche Welle]] |date=14 октомври 2005 |accessdate=26 март 2011}}</ref> Владите на Германија и САД се блиску политички сојузници.<ref name="state">{{Наведена мрежна страница |url= http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Германија|publisher= Американски Стејт департмент |date=10 ноември 2010|accessdate=26 март 2011}}</ref> [[Маршалов план|Маршаловиот план]] и силните културни врски изградиле силен сојуз помеѓу двете земји, иако противењето на Шредер на [[Втора Заливска војна|Ирачката војна]] предложила крај на атлантицизмот и релативно заладување на германско-американските односи.<ref>{{наведени вести |url = http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |title = Подготвени за прегретка од Буш? |newspaper = [[The Economist]] |date =6 јули 2006 |accessdate= 19 март 2011}}</ref> Исто така, двете земји се економски меѓузависни: 8,8% од германскиот извоз е врзан за Америка и 6,6‘ од германскиот увоз потекнува од САД.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |title= Економски односи САД-Германија |publisher= Американска амбасада во Берлин |date= мај 2006 |accessdate= 26 март 2011 |archive-date= 2011-05-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |url-status= dead }}</ref> === Војска === {{Главна|Bundeswehr}} [[Податотека:Eurofighter 9803.ogg|десно|300п|thumb|left|thumbtime=32|[[Јурофајтер тајфун]] е дел од [[Луфтвафе]].]] Германската војска, ''[[Bundeswehr]]'', е организирана во деловите ''[[Германска армија|Heer]]'' („армија“), ''[[Германска морнарица|Marine]]'' („морнарица“), ''[[Луфтвафе|Luftwaffe]]'' („воздушни сили“), [[Централни медицински услуги на Бундесвер|''Zentraler Sanitätsdienst'']] („централни медицински услуги“) и ''[[Streitkräftebasis]]'' („заедничка поддршка“). До 2005, воените трошоци биле на околу 1,5% од БДП на државата, со што го добива 99. место од сите држави;<ref name="CIA"/> апсолутно, германските воени трошоци се осми по ред во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/factsheet2010|title= Извештај на СИПРИ за податоците на воените трошоци 2010 |accessdate= 7 мај 2011 |date=11 април 2011 | publisher= Меѓународен истражувачки институт за мир Стокхолм}}</ref> Во мирнодопски услови, Бундесвер е командувана од министерот за одбрана. Доколку Германија влезе во војна, што според уставот е дозволено единствено за одбранбени цели, Канцеларот станува врховен командант на ''Bundeswehr''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=19 март 2011 |language= германски}}</ref> До мај 2011, Бундесвер вработувал 188.000 професионални војници, 31.000 регрути помеѓу 18 и 25 години, кои служат најмалку шест месеци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ |title=Die Stärke der Streitkräfte |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Германската влада планира да го намали бројот на војници на 170.000 професионалци и 15.000 краткотрајни волонтери (''доброволна воена служба'').<ref name="bwzukunft">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title= Ausblick: Die Bundeswehr der Zukunft |accessdate=5 јуни 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language= германски}}</ref> Резервистите се достапни на вооружените сили и учествуваат во одбранбени вежби и распоредувањата во странство, новиот концепт за резервите за силата и функции бил објавен во 2011.<ref name="bwzukunft"/> До април 2011, германската војска имала околу 6.900 војници сместени во странски земји како дел од меѓународните мировни сили, вклучувајќи 4.900 војници на Бундесвер во мисијата на НАТО, [[ИСАФ]] во Авганистан и [[Узбекистан]], 1.150 германски војници во [[Косово]] и 300 учесници во [[УНИФИЛ]] во Либан.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=/C1256EF4002AED30/W264VFT2439INFODE/content.jsp |title=Einsatzzahlen – Die Stärke der deutschen Einsatzkontingente |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429090345/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=%2FC1256EF4002AED30%2FW264VFT2439INFODE%2Fcontent.jsp |url-status=dead }}</ref> До 2011, воената служба била задолжителна за мажи на возраст од 18 години и служеле шестмесечен воен рок; доколку одбијат да служат можат да се одлучат за ''[[Zivildienst]]'' (граѓанска служба) во еднаков период или шестгодишна посветеност на (доброволно) служби за итни случаи, како што е доброволната противпожарна бригада или Црвениот крст. На 1 јули 2011, регрутацијата била службено суспендирана и заменета со доброволна служба.<ref>{{наведени вести |title= Германија ја укинува задолжителната воена служба |author= Коноли, Кејт |url= http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |newspaper =The Guardian |location =Обединето Кралство |date= 22 ноември 2010 |accessdate=7 април 2011}}</ref><ref>{{наведени вести |title = Без наредби за регрутација во Германија, но што ќе дојде на нивно место? |author = Пајд, Хелен |url= http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |newspaper =The Guardian |location = Обединето Кралство |date =16 март 2011 |accessdate=7 април 2011}}</ref> Од 2001 жените може да служат во сите функции на војската без ограничување, но тие не биле предмет на регрутација. Во моментов има околу 17.500 жени на активна служба и голем број на женски резервисти.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/FcwxEoUgDAXAE0l6O0_x1YZ5QMSMEp2In-urs_3STC_FXzKqHIqdRpqi9KG50BK7qxpL3Qy8VHbZbk07MqtbDDerF_WJzYdGv286DbmAJj26iLgynaUMD6qutPs!/ |title=Frauen in der Bundeswehr |accessdate=14 април 2011 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=германски}}</ref> == Стопанство == {{Главна|Економија на Германија}} [[Податотека:S-Klasse W221.jpg|thumb|лево|200п|[[Мерцедес Бенц]]. Германија бил водечки светски извозник на добра од 2003 до 2008.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2010/02/20/business/economy/20charts.html | work=The New York Times | title= Промена во силата на извозот |first= Флојд |last= Норис|date=20 февруари 2010 |accessdate=27 март 2011}}</ref>]] [[Податотека:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|мини|десно|300п|[[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]] претставува финансиски центар на Германија]] [[Податотека:Germany Product Export Treemap.jpg |thumb|десно|300п|Германскиот извоз (2009) по производствена категорија. МИТ/Харвард<ref>http://macroconnections.media.mit.edu/featured/economic-complexity-observatory/{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Германија има [[социјална пазарна економија]] со висококвалификувана работна сила, голем капитал, ниско ниво на корупција,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |title= Табела на CPI 2009 |publisher= Transparency International |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2012-04-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120422020642/http://transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |url-status= dead }}</ref> и високо ниво на иновација.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |title=Предноста на иновациите во производството: Како САД може да ја поврати предноста |date=март 2009 |accessdate=19 март 2011 |publisher=Boston Consulting Group |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520154532/http://www.bcg.com/documents/file15445.pdf |url-status=dead }}</ref> Таа е најголема национална економија во Европа, [[Список на држави по БДП (номинален)|четврта најголема по номинален БДП]] во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |work= Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title= Бруто-домашен производ (2009) |date= 27 септември 2010 |publisher= Светска банка |accessdate= 1 јануари 2011 }}<br />[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Список - БДП (службен курс)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, CIA World Factbook</ref> и [[Список на држави по БДП (ПКМ)|петта најголема по ПКМ]]<ref name=wbpdf>{{Наведена мрежна страница |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf |work=Светска банка: Податоци за индикаторите на светскиот развој |title=Бруто-домашен производ (2009) |date=27 септември 2010 |publisher=Светска банка |accessdate=5 октомври 2010 }}<br /> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Список - БДП (курс ПКМ)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}, CIA World Factbook</ref> во 2009. Услужниот сектор придонесува со околу 71% од вкупниот БДП, индустријата 28% и земјоделството 0,9%.<ref name="CIA"/> Просечната национална стапка на невработеност во 2010 била околу 7,5%.<ref name="CIA"/> Првите проценки укажуваат 3,6% пораст на прилагодениот БДП за 2010, по падот од 4,7% во 2009.<ref>{{наведена изјава за печат |title = Германската економија доживеа рекорден пораст во 2010 |url = http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |publisher = Германски мисии во САД |date = 12 јануари 2011 |accessdate = 27 март 2011 }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |date=2011-11-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-01 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101061046/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/__pr/P__Wash/2011/01/12__GDP__2010__PR.html |url-status=dead }}</ref> ''Табела 1: Годишни реални стапки на растеж на БДП во Германија (1990-2013)''<ref>[http://ec.europa.eu/eurostat Eurostat (пристапено на 20.9.2017)]</ref> {| class="wikitable" |- ! !! 1999-2007 !! 2008-2013 !! 1990-2013 |- | ЕУ || 2,5% || -0,1% || 1,7% |- | Германија || 1,7% || 0,7% || 1,3% |} Германија е еден од основачите на ЕУ, Г8 и Г20 и била најголем светски извозник од 2003 до 2008. Во 2009 останала [[Список на држави по извоз|втора најголема извозник]] и трет најголем увозник на добра. Поголемиот дел од извозот на земјата е во областа на инженерството, особено машинската индустрија, автомобили, хемиски добра и метали.<ref name="CIA"/> Германија е водечки производител на турбини на ветер и технологија за сончева енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210163253/http://www.german-renewable-energy.com/Renewables/Navigation/Englisch/wind-power.html |archivedate=2006-12-10 |title=Енергија од ветер |publisher=Сојузно министерство за економија и технологија |accessdate=27 март 2011 |url-status=live }}</ref> Годишни саеми и конгреси се одржуваат во градови низ Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Статистика за европски саеми 2008|publisher=AUMA Ausstellungs- und Messe-Ausschuss der Deutschen Wirtschaft e.V.|page=12|author=UFI, the Global Association of the Exhibition Industry|year=2008|url=http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|accessdate=24 септември 2011|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173443/http://www.auma.de/_pages/d/16_Download/download/FKM/EuroFairStatistics_2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Германија е застапник за поблиска европска економска и политичка интеграција. Нејзините трговски политики сè повеќе се утврдени со договори меѓу земјите членки на Европската Унија и законодавството на ЕУ. Германија ја вовела заедничката европска валута, еврото, на 1 јануари 2002.<ref name=euroc>{{Наведени вести |title= Германија ѝ кажаат збогум на марката, симболот на силата и обединувањето |newspaper=The New York Times |accessdate=18 март 2011 |url = http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |first= Едмунд Л. |last =Ендрјус |date=1 јануари 2002}}</ref><ref>{{наведени вести |title= На 1 јануари стигнува еврото |newspaper=[[St. Petersburg Times]] |first= Сузан |last = Тејлор Мартин |date=28 декември 1998 |page=National, 1.A }}</ref> Нејзината монетарна политика е поставена од страна на [[Европска централна банка|Европската централна банка]]. Две декади по [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]], [[Животен стандард|животниот стандард]] и приходите по глава на жител остануваат значително повисоки во покраините на поранешна Западна Германија, отколку во Истокот.<ref>{{наведени вести |author= Берг С.; Винтер С.; Васерман А. |date=5 септември 2005 |url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,373639,00.html |title= Цената на пропаднатото обединување |newspaper=Spiegel Online |accessdate=28 ноември 2006}}</ref> Модернизацијата и интеграцијата на источната германска економија и долгорочен процес, кој треба да трае до 2019 година, со годишни трансфери од западот кон истокот околу 80 милијарди долари.<ref>{{Наведени вести| url=http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title= In East Germany, a Decline as Stark as a Wall | first=Nicholas |last=Kulish |date=19 јуни 2009 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Во јануари 2009 германската влада одобрила економски стимулативен план од 50 милијарди евра за заштита на неколку сектори од криза и последователен пораст на стапките на невработеност.<ref>{{Наведени вести| url= http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan| title= Германија се согласи на стимулативен план од 50 милијарди евра | work= France 24| date=6 јануари 2009| accessdate=27 март 2011}}</ref> На светскиот список на 500 најголеми компании, кои котираат на берзата, распоредени по приход во 2010, [[Fortune Global 500]], 37 имаат седиште во Германија. 30 компании основани во Германија се вклучени во [[DAX]], германскиот берзански индекс. Добро познати светски марки се [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[SAP AG|SAP]], [[Siemens]], [[Volkswagen]], [[Adidas]], [[Audi]], [[Allianz]], [[Porsche]] и [[Nivea]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |title= 100 врвни марки 2010 |publisher= Interbrand |accessdate= 27 март 2011 |archive-date= 2011-02-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110212184731/http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |url-status= dead }}</ref> Германија е позната по нејзините специјализирани мали и средни претпријатија. Околу 1.000 од овие компании се водачи на глобалниот пазар во нивниот сегмент и се означени како скриени прваци.<ref>{{наведени вести |author= Гевин, Мајк |date=23 септември 2010 |url=http://www.businessweek.com/news/2010-09-23/germany-has-1-000-market-leading-companies-manager-magazin-says.html |title= Германија има 1.000 пазарно водечки компании, вели магазинот Менаџер |newspaper=Businessweek |location = Њујорк |accessdate=27 март 2011}}</ref> Списокот ги вклучува најголеми компании по обртот во 2009. Не се рангирани најголемата банка и најголемата осигурителна компанија во 2007: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Место<ref>{{наведени вести |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |title=Global 500: Држави - Германија |work=Forbes |date=26 јули 2010 |accessdate=27 март 2011 |archive-date=2013-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217061615/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |url-status=dead }}</ref>|| style="text-align:center;"| Име|| style="text-align:center;"| Седишта|| style="text-align:center;"| Приход<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Профит<br />(мил.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Вработени<br />(Свет) |- | 1 || style="text-align:left;"| [[Volkswagen AG]]|| style="text-align:left;" | [[Волфсбург]] || 108,897 || 4,120 || 329.305 |- | 2 || style="text-align:left;"| [[Daimler AG]] || style="text-align:left;"| [[Штутгарт]] || 99,399 || 3,985 || 272.382 |- | 3 || style="text-align:left;"| [[Siemens AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]]/[[Берлин]] || 72,488 || 3.806 || 398.200 |- | 4 || style="text-align:left;"| [[E.ON|E.ON AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 68,731 || 7,204 || 87,815 |- | 5 || style="text-align:left;"| [[Metro AG]]|| style="text-align:left;" | [[Диселдорф]] || 64,337 || 825 || 242.378 |- | 6 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Post AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 63,512 || 1,389 || 475.100 |- | 7 || style="text-align:left;"| [[Deutsche Telekom AG]]|| style="text-align:left;" | [[Бон]] || 62,516 || 569 || 241.426 |- | 8 || style="text-align:left;"| [[BASF|BASF SE]]|| style="text-align:left;" | [[Лудвигсхафен на Рајна|Лудвигсхафен]]|| 57,951 || 4,065 || 95.175 |- | 9 || style="text-align:left;"| [[BMW AG]]|| style="text-align:left;" | [[Минхен]] || 56,018 || 3,126 || 107.539 |- | 10 || style="text-align:left;"| [[ThyssenKrupp AG]]|| style="text-align:left;" | [[Есен (град)|Есен]]/[[Дисбург]] || 51,723 || 2,102 || 191.350 |} == Инфраструктура == {{Главна|Сообраќај во Германија|Енергија во Германија}} [[Податотека:ICE 3M KRM.jpg|thumb|лево|200п||Возот [[ICE 3]]]] [[Податотека:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|300px|Атомската централа ''Grafenrheinfeld'']] Со нејзината средишна положба во Европа, Германија е сообраќаен центар. Ова се однесува на нејзината густа и современа сообраќајна мрежа. Мрежата на автопатишта ([[Autobahn]]) се наоѓа на третото место во светот по должина.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title = Autobahn-Temporegelung |publisher = [[ADAC]] |date = јуни 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |date=2015-01-01 }} {{Наведена мрежна страница |url=https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title=архивски примерок |accessdate=2022-10-28 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |url-status=bot: unknown }}</ref> Германија има основано полицентрична мрежа на брзи возови. Мрежата на [[InterCityExpress]] или ''ICE'' на [[Германски железници|Deutsche Bahn]] ги опслужува главните германски градови, како и одредишта во соседните држави со брзини над 300 км/ч.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809140315/http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archivedate=2007-08-09 |title=Geschäftsbericht 2006 |publisher=[[Deutsche Bahn]] |accessdate=27 март 2011 |language=германски |url-status=live }}</ref> Најголеми германски аеродроми се [[Аеродром Франкфурт|франкфуртскиот]] и [[Аеродром Минхен|аеродромот во Минхен]], двата седишта на [[Lufthansa]]. Други поголеми аеродроми се [[Аеродром Берлин Шенефелд|Берлин Шенефелд]], [[Аеродром Хамбург|Хамбург]], [[Аеродром Келн/Бон|Келн/Бон]] и [[Аеродром Лајпциг/Хале|Лајпциг/Хале]]. Обата аеродрома во Берлин ќе бидат споени во еден на место во близина на Берлин Шенефелд, кој ќе стане [[аеродром Берлин Бранденбург]] во 2012.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm|title=Аеродроми во Германија|publisher=Air Broker Center International|accessdate=16 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064115/http://www.aircraft-charter-world.com/airports/europe/germany.htm}}</ref> До 2008, Германија била шестиот најголем потрошувач на енергија во светот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=GM| title = Преглед/Податоци: Германија|date =30 јуни 2010| publisher= САД енергетски информации| accessdate= 19 април 2011}}</ref> и 60% од нејзината примарна енергија била увезувана.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Увоз на енергија, нето (% од користење на енергија) |url= http://data.worldbank.org/indicator/EG.IMP.CONS.ZS |publisher= Светска банка |accessdate=18 април 2011}}</ref> Политиката на владата промовира зачувување на енергија и користење [[обновлива енергија]]. [[Енергетска ефикасност|Енергетската ефикасност]] е подобрена од раните 1970-тите; целите на владата се да ги задоли потребите за енергија користејќи само обновлива енергија до 2050.<ref>{{наведени вести|title=* Животна средина * Обновлива енергија Германија планира замена до 100% обновлива енергија до 2050 |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jul/07/germany-renewable-energy-electricity|accessdate=18 април 2011|newspaper=The Guardian|date=7 јули 2010 |author= Reuters Berlin|location=UK}}</ref> Во 2010, извори на енергија биле: нафта (33,7%); јаглен, вклучувајќи лигнит (22,9%); природен гас (21,8%); јадрена енергија (10,8%); хидроенергија и енергија од ветер (1,5%) и други обновливи извори (7,9%).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|title=Primärenergieverbrauch nach Energieträgern|language=германски|publisher=Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie|date=декември 2010|accessdate=18 април 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427062607/http://www.bmwi.de/BMWi/Redaktion/Binaer/Energiedaten/energiegewinnung-und-energieverbrauch2-primaerenergieverbrauch.xls|url-status=dead}}</ref> Во 2000, владата и [[Јадрена енергија во Германија|индустријата на јадрена енергија]] се согласија на фазно затворање на сите атомски централи до 2021.<ref>{{наведени вести |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4295389.stm |title= Германија се определи за зелена енергија |work=BBC News |date= 25 февруари 2005 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Германија е обврзана со [[Протокол Кјото|протоколот Кјото]] и неколку други договори да промовира [[биоразновидност]]а, стандарди за ниска емисија, рециклирање и употреба на обновлива енергија и да го поддржува одржливиот развој на глобално ниво.<ref>{{наведена изјава за печат |url = http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title = Deutschland erfüllte 2008 seine Klimaschutzverpflichtung nach dem Kyoto-Protokoll |publisher = Umweltbundesamt |date = 1 февруари 2010 |accessdate = 19 март 2011 |language = германски }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |date=2011-04-27 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-08 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Германската влада започна активности за намалување на емисиите и конечните емисии на јаглерод диоксид на државата се во опаѓање.<ref>{{наведени вести|url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|title= Германија - најзелена земја во светот|newspaper= The Times of India|location= Њу Делхи|date= 21 јуни 2008|accessdate= 26 март 2011|archive-date= 2011-04-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20110428105221/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-06-21/pollution/27752791_1_energy-security-global-energy-germany|url-status= dead}}</ref> Сепак, емисијата на стаклени гасови било на највисоко ниво во ЕУ до 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.umweltbundesamt-daten-zur-umwelt.de/umweltdaten/public/document/downloadImage.do?ident=18198|title=Treibhausgas-Emissionen der Europäischen Union ...|language= германски |publisher=Umweltbundesamt|format=PDF|year=2009|accessdate=10 мај 2011}}</ref> == Наука и технологија == {{Главна|Наука и технологија во Германија}} [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F005116-0001, Lager Friedland, wartende Kriegsheimkehrer.jpg|мини|десно|300п|Враќање на германските научници од СССР, во февруари 1958&nbsp;г.]] Достигнувањата на Германија во науката се значајни и напорите за [[истражување и развој]] претставуваат составен дел од [[Економија на Германија|економијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= Сојузно министерство за образование и истраживање |url= http://www.bmbf.de/en/1869.php |title= Германските технолошки резултати |date= 11 јануари 2007 |accessdate= 21 август 2011 |archive-date= 2012-03-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120323205416/http://www.bmbf.de/en/1869.php |url-status= dead }}</ref> [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] била доделана на [[Список на нобелови лауреати по земја#Германија|103 германски лауреати]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://nobelprize.org/ |title= Нобелова награда|publisher=Nobelprize.org|accessdate=27 март 2011}}</ref> За време на XX век, Германија имала повеќе лауреати од која било друга нација, особено во науките, како што се ([[Нобелова награда за физика|физика]], [[Нобелова награда за хемија|хемија]] и [[Нобелова награда за медицина|физиологија или медицина]]).<ref>{{наведени вести|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|title=Наградите на Шведската академија|newspaper=ScienceNews|accessdate=1 октомври 2010|archive-date=2012-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929062910/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/63944/title/Swedish_academy_awards|url-status=dead}}</ref><ref>Нобелови награда поделени 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/sci.html по државјанство во моментот на наградата] и [http://www.idsia.ch/~juergen/scinat.html по држава на раѓање]. Од {{Наведена мрежна страница |author=[[Јирген Шмидхубер|Шмидхубер, Ј.]]|year=2010|url=http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html|title= Еволуција на доделувањата на нобеловите награди во XX век |accessdate=27 март 2011}}</ref> Работата на [[Алберт Ајнштајн]] и [[Макс Планк]] била од клучно значење за основање на современата [[физика]], која [[Вернер Хајзенберг]] и [[Макс Борн]] ја развиле понатаму.<ref>{{наведена книга |last=Робертс |first= Џ. М. |title= The New Penguin History of the World |publisher=Allen Lane |year =2002 |page =1014 |isbn= 9780713996111}}</ref> [[Вилхелм Конрад Рентген]] ги открил [[Рендгенски зраци|Х-зраците]] и бил првиот добитник на [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1901.<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5984670,00.html|title= Првата Нобелова награда|newspaper= Deutsche Welle|date=8 септември 2010|accessdate=27 март 2011}}</ref> Бројни [[математичар]]и биле родени во Германија, вклучувајќи ги [[Карл Фридрих Гаус]], [[Давид Хилберт]], [[Бернхард Риман]], [[Готфрид Лајбниц]], [[Карл Вајерштрас]], [[Херман Вајл]] и [[Феликс Клајн]]. Истражувачки институции во Германија се Друштвото Макс Планк, Асоцијацијата Хелмхолц и Друштвото Фраунхофер. Наградата Лајбниц се доделува на десет научници и академици секоја година. Со максимум од 2,5 милиони евра по награда; тоа е еден од највисоките износи за истражувачка награда во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080621091621/http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archivedate=2008-06-21|title=Награда Лајбниц|publisher=DFG|accessdate=27 март 2011|url-status=live}}</ref> Германија била дом на многу познати пронаоѓачи и инженери, како што се [[Јоханес Гутенберг]], кој е заслужен за пронаоѓањето на движечкото печатење во Европа; [[Ханс Гајгер]], пронаоѓачот на Гајгеровиот бројач и [[Конрад Цузе]], која го изградил првиот потполно автоматски дигитален компјутер.<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Бјанки |first= Лујџи |title= Големи електромеханички компјутери |url=http://www.yorku.ca/lbianchi/sts3700b/lecture17a.html|publisher=York University|accessdate=17 април 2011}}</ref> Германските пронаоѓачи, инженери и индустријалци, како грофот [[Фердинанд фон Цепелин]], [[Ото Лилиентал]], [[Готлиб Дајмлер]], [[Рудолф Дизел]], [[Хуго Јункерс]] и [[Карл Бенц]] помогнале да се обликува современата автомобилска и воздушна технологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|title=Цепелин|publisher=U.S. Centennial of Flight Commission|accessdate=27 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501132157/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/zeppelin/LTA8.htm|url-status=dead}}</ref> Воздухопловниот инженер [[Вернер фон Браун]] ја развил првата ракета за вселената и подоцна бил истакнат член на [[НАСА]] и ракетата за Месечината Сатурн 5, која му го отворила патот на успехот во американската програма „Аполо“. Работата на [[Хајрих Рудолф Херц]] во областа на [[електромагнетно зрачење|елетромагнетното зрачење]] била клучна за развојот на современите телекомуникации.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.itu.int/aboutitu/HistoricalFigures.html|title= Историски бројки во телекомуникациите |publisher=International Telecommunication Union|date=14 јануари 2004 |accessdate=27 март 2011}}</ref> Исто така, Германија е една од водечките земји во развојот и користењето на зелени технологии. Компаниите специјализирани во зелената технологија имаат проценет обрт од 200 милијарди евра. Особено експертизата во инженерството, науката и истражувањето на Германија е секогаш за почит. Водечки пазари во Германија за индустријата на зелена технологија се електричната енергија, одржлива подвижност, материјална ефикасност, енергетска ефикасност, управување со отпад и рециклирање, како и управување со водите.<ref>Roland Berger Strategy Consultants: ''Green Growth, Green Profit – How Green Transformation Boosts Business'' Palgrave Macmillan, New York 2010, ISBN 978-0-230-28543-9</ref> == Демографија == {{Главна|Демографија на Германија|Германци}} Со проценето население од 93 милиони во март 2024,<ref name=population>{{Наведена книга | title = Клучни бројки за Европа | publisher= Европска Унија | location = Белгија | page = 37 | url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-EI-11-001/EN/KS-EI-11-001-EN.PDF | doi = 10.2785/623 | isbn = 978-92-79-18441-3}}</ref> Германија е најнаселената држава во Европската Унија и се смета за [[Список на држави по население|17 најнаселена држава]] во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |title=Споредба на држави :: Население |publisher=CIA |accessdate=26 јуни 2011 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106143620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |url-status=dead }}</ref> Нејзината [[Список на држави по густина на населеност|густина на населеност]] изнесува 229,4 жители по километар квадратен. Целокупниот животен век во Германија е 80 години. Стапката на плодност од 1.6 деца по мајка или 8.4 раѓања на 1.000 жители во 2020, е една од најниските во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|title=Durchschnittliche Kinderzahl 2008 in den neuen Ländern angestiegen|author=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]]|language=германски|accessdate=28 март 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095132/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2010/01/PD10__034__12641,templateId=renderPrint.psml|archivedate=2010-12-29|url-status=live}}</ref> Од 1970-тите, стапките на смртност во Германија постојано ја надминува нејзината стапка на наталитет.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Модел на демографска транзиција | publisher=Barcelona Field Studies Centre |url = http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm | accessdate= 28 март 2011}}</ref> [[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро на Германија]] предвидува дека населението ќе се накачи на 100 милиони до 2060 (зависејќи од стапката на нето-миграцијата).<ref>{{наведена изјава за печат | publisher=[[Сојузна статистичка служба на Германија|Destatis]] | date = 18 ноември 2009 | language = германски |title=Im Jahr 2060 wird jeder Siebente 80 Jahre oder älter sein| url= https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2009/11/PD09_435_12411.html;jsessionid=7247D871DEB96E4AE313EE55A45CEFC1.cae1 | accessdate= 6 април 2012 }}<br /> Детали за методологијата, детални табел се обезбедени од {{Наведена мрежна страница| url = http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| title = Bevölkerungsentwicklung in Deutschland bis 2060| date = 18 ноември 2009| publisher = [[Statistisches Bundesamt]]| language = германски| accessdate = 15 февруари 2011| archiveurl = https://web.archive.org/web/20101229190016/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/abisz/Bevoelkerungsvorausberechnung,templateId=renderPrint.psml| archivedate = 2010-12-29| url-status = live}}</ref> Германците сочинуваат 81% од населението на Германија. До 2010, околу седум милиони странски државјани биле регистрирани во Германија и 19% од жителите на државата биле со странско или делумно странско потекло (вклучувајќи ги и лицата, кои потекнуваат или делумно потекнуваат од етничките Германци — повратници), 96% од нив живееле во Западна Германија или Берлин.<ref>{{наведена книга| title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit:Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010| title= Population and employment: Population with migrant background – Results of the 2010 microcensus| url = https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund2010220107004.pdf?__blob=publicationFile| format = PDF| accessdate= 7 март 2012 | series = Fachserie 1 Reihe 2.2|date=14 јули 2010| publisher= Statistisches Bundesamt| language = германски| id = Artikelnummer: 2010220107004| pages = 6–8}}<br />[[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузното статистичко биро]] ги дефинира лицата со доселеничко потекло, како сите луѓе кои мигрирале во денешната област на Сојузна Република Германија по 1949, дополнително сите странски државјани кои се родиле во Германија како германски државјани со најмалку еден родител, кој се доселил во Германија или е роден во Германија како странец.</ref> Фондот за население на Обединетите нации ја вбројува Германија со трет највисок број на странски доселеници во светот, околу 5% или 10 милиони од сите 191 милиони доселеници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/Migration2006.pdf |title= Меѓународна миграција 2006 |publisher= ОН департман за економски и социјални прашања |accessdate=18 март 2011}}</ref> Како последица на [[Имиграција во Германија|ограничувањата]] на поранешните германски закони за правото на азил и имиграцијата, бројот на баратели на азил или барањата за германско државјанство (главно од поранешниот Советски Сојуз) силно опаднале од 2000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|title=Германија|publisher=Focus-Migration|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501004432/http://www.focus-migration.de/Germany.1509.0.html?&L=1|url-status=dead}}</ref> Во 2009, 20% од населението имало доселенички корени, највисоко од 1945.<ref>{{Наведени вести | title=20% од Германците имаат доселенички корени | newspaper=Burlington Free Press | page= 4A | date=15 јули 2010 }}</ref> Во 2008, најголема национална група била од Турција (2,5 милиони), следени од Италија (776.000) и Полска (687.000).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |title=Bevölkerung nach Migrationshintergrund |accessdate=28 март 2011 |publisher=Германско сојузно статистичко биро |language=германски |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229095012/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |archivedate=2010-12-29 |url-status=live }}</ref> Околу 3 милиони „''Aussiedler''“ — етнички Германци, главно од Источна Европа и поранешен Советски Сојуз — се вратиле во Германија од 1987.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=201 |title= Неколку етнички Германци се враќаат во татковината |publisher=Migration Information Source |accessdate=28 март 2011}}</ref> Германија има голем број на големи [[Список на градови во Германија|градови]]. Најголема област е регионот [[Рајна-Рур]] (11,5 милиони во 2006, вклучувајќи го [[Диселдорф]] (главен град во [[Северна Рајна-Вестфалија]]), [[Келн]], [[Дортмунд]], [[Есен]], [[Дисбург]] и [[Бохум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf|title=Regionales Monitoring 2008 – Daten und Karten zu den Europäischen Metropolregionen (EMR) in Deutschland|publisher=Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung|page=10|language=германски|accessdate=11 јуни 2011|archive-date=2016-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729035026/http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/IKM-Veroeffentlichungen/IKM-Monitoring2008_lite.pdf}}</ref>{{-}} {{Најголеми градови во Германија}} === Религија === {{Главна|Религија во Германија}} [[Податотека:500px photo (70560973).jpeg|thumb|300п|[[Келнска катедрала|Келнската катедрала]] на реката [[Рајна]] е дел од [[Светско наследство на УНЕСКО|светското културно наследство на УНЕСКО]]]] Христијанството е најголема религија во Германија, со околу 51,5 милиони приврзаници (62,8%) во 2008,<ref name="ekd">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html |title=EKD-Statistik: Christen in Deutschland 2007 |publisher=Evangelische Kirche in Deutschland |accessdate=28 март 2011 |language=германски |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430195847/http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html }}</ref> од кои 30% се [[Римокатоличка црква|католици]] и 29,9% се [[Протестантство|протестанти]], припаѓајќи на [[Евангелистичка црква во Германија|Евангелистичката црква во Германија]] (EKD); додека останатите припаѓаат на помали вероисповести (секоја помалку од 0,5% од населението во Германија).<ref name="fowid">{{Наведена мрежна страница|url=http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|title=Konfessionen in Deutschland|language=германски|publisher=Fowid|date=9 септември 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2011-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201534/http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf|url-status=dead}}</ref> Протестантството повеќе е раширено на северот и југот, додека Римокатоличката црква има повеќе членови на југот и запад;<ref name="georgetown1"/> 1,6% од вкупното население во Германија се изјаснуваат како [[Православие|православни христијани]].<ref name="ekd"/> Втора најголема религија е [[ислам]]от со околу 3,8 до 4,3 милиони приврзаници (4,6% до 5,2%),<ref name="MLD"/> следени од [[Будизам|будизмот]] со 250.000 и јудаизмот со околу 200.000 приврзаници (0,3%); [[Хиндуизам|Хиндуизмот]] има околу 90.000 приврзаници (0,1%). Сите други религиозни заедници во Германија имаат помалку од 50.000 приврзаници.<ref>{{Наведена мрежна страница|language=германски|url=http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|title=Religionen in Deutschland: Mitgliederzahlen|publisher=Religionswissenschaftlicher Medien- und Informationsdienst|date=31 октомври 2009|accessdate=28 март 2011|archive-date=2014-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528204944/http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm|url-status=dead}}</ref> Од околу 4 милиони муслимани, најмногу се [[Сунити]] и [[Алевити]] од Турција, но има и мал број на [[Шиити]] и други правци.<ref name="MLD">{{Наведена книга | title = Muslimisches Leben in Deutschland | url = http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | format = PDF | accessdate = 28 март 2011 | date = јуни 2009 | publisher = Bundesamt für Migration und Flüchtlinge | language = германски | isbn = 978-3-9812115-1-1 | pages = 80, 97 | department = Chapter 2: Wie viele Muslime leben in Deutschland? | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430195028/http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A | url-status = dead }}</ref> На германските муслимани, голем дел од нив со [[Турција|турско]] потекло, им недостига потполно признавање на државата на нивните религиозна заедница.<ref name="georgetown1"/> Германија ја има третата најголема [[Историја на Евреите во Германија|еврејска заедница]] во Европа (зад Франција и Велика Британија).<ref>{{наведени вести | author = Blake, Mariah | url = http://www.csmonitor.com/2006/1110/p25s02-woeu.html | title = In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance | newspaper = [[Christian Science Monitor]] | date = 10 ноември 2006 | accessdate= 28 март 2011}}</ref> Околу 50% од будистите во Германија се азиски доселеници.<ref>{{наведени вести |author=Schnabel, U. |date=15 март 2007 |url=http://www.zeit.de/2007/12/Buddhismus |title= Buddhismus Eine Religion ohne Gott |newspaper=[[Die Zeit]] |location =Hamburg |accessdate=19 март 2011 |language=германски}}</ref> Германците со ненаведена верска припадност претставуваат 34,1% од населението, особено во поранешната [[Германска Демократска Република|Источна Германија]] и големите метрополитенски области.<ref name="fowid"/> [[Повторно обединување на Германија|Повторното обединување во Германија]] во 1990 значајно го зголеми процентот на лица, кои немаат наведено религиозна определеност, наследство од државниот атеизам на Источна Германија, која била контролирана од Советскиот Сојуз. Членството во христијанските цркви се намалува во последните декади, делумно меѓу протестантите.<ref name="georgetown1"/> === Јазици === {{Главна|Јазици на Германија}} [[File:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus.jpg|thumb|Двојазичен знак на германски и [[Долнолужички јазик|долнолужички]] во градот [[Котбус]] (''Chóśebuz''), [[Бранденбург]]]] [[Германски јазик|Германскиот јазик]] е службен и најмногу говорен јазик во Германија.<ref name="Eurobarometer Languages"/> Тој е еден од 23. службени јазици во [[Европска Унија|Европската Унија]] и еден од трите работни јазици на [[Европска Комисија|Европската комисија]]. Признаени национални малцински јазици во Германија се [[Дански јазик|данскиот]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Лужички јазици|лужички]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Фризиски јазици|фризиски]]; тие се официјално заштитени од [[ECRML]]. Најмногу користени доселенички јазици се [[Турски јазик|турскиот]], [[Курдски јазик|курдскиот]], [[Полски јазик|полскиот]], [[Јужнословенски јазици|балканските јазици]] и [[Руски јазик|рускиот]]; 67% од германски граѓани изјавуваат дека се способни да комуницираат на најмалку еден странски јазик, а 27% на најмалку два јазици различни од нивниот мајчин.<ref name="Eurobarometer Languages">{{Наведена мрежна страница |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006 |url= http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf| accessdate= 28 март 2011}}<br />{{Наведена мрежна страница|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Стандардниот германски е [[Западногермански јазици|западногермански јазик]] и е тесно поврзан и групиран заедно со [[Англиски јазик|англискиот]], [[Долногермански јазик|долногерманскиот]], [[Холандски јазик|холандскиот]] и фризиските јазици. Во помала мера, исто така е поврзан со [[Источногермански јазици|источните]] (изумрени) и [[Северногермански јазици|северногерманските]]. Поголемиот дел од германскиот [[вокабулар]] е изведен од германската гранка на индоевропското јазично семејство.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Многу јазици, едно семејство. Јазици во Европската Унија |publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[Европска Комисија]] |year=2004 |url= http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |accessdate=28 март 2011}}</ref> Значаен број на зборови се изведени од латински и грчки, помала количина од француски и од неодамне од англиски (познат како ''Денглиш''). Германскиот јазик се пишува со помош на латиница. Германските дијалекти, традиционалните локални форми кои потекнуваат од германските племиња, се разликуваат од варијантите на стандардниот германски јазик по нивната лексика, фонологија и синтакса.<ref>{{наведени вести|title=Sprechen Sie Deutsch? |url=http://www.economist.com/node/15731354 |accessdate=16 април 2011 |newspaper=The Economist |date=18 март 2010}}</ref> === Образование === {{Главна|Образование во Германија}} [[Податотека:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|десно|300п|[[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] бил основан во 1386.]] Над 99% од Германците со возраст од 15 години или повеќе можат да читаат и пишуваат.<ref name="CIA"/> Меѓутоа, голем број на лица од вкупното население се функционално неписмени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |title=leo.- Level One Survey. Presseheft |last1=Grotlüschen |first1=Anke |last2=Riekmann |first2=Wibke |year=2011 |publisher=[[Хамбуршки универзитет]] |language=германски |accessdate=15 април 2011 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427030407/http://www.vhs-sachsen.de/uploads/media/Executive_Summary_leo_v8_Journalismusfassung.pdf |url-status=dead }}</ref> Одговорноста за образовниот надзор во Германија првенствено се наоѓа во поединечните [[Покраини на Германија|сојузни покраини]]. Од 1960-тите, реформското движење се обидело да го обедини средното образование во ''Gesamtschule'' (сеопфатно училиште); неколку западногермански покраини подоцна го поедноставиле нивниот училиштен систем на две или три нивоа. Системот за образување наречен ''Duale Ausbildung'' („двојно образование“) им дозволува на учениците со стручна насока да учат во компанија, како и да посетуваат државно стручно училиште.<ref name="ED"/> Недоброволното предучилишно образование се обезбедува за сите деца помеѓу три и шест години, по што присуството на училиште е задолжително за сите, најмалку девет години. Основното образование обично трае четири години и јавните училиште не се групирани во оваа фаза на образованието.<ref name="ED">{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |title=Country profile: Germany |publisher=Library of Congress |date=април 2008 |accessdate=28 март 2011}}</ref> За разлика од тоа, средното образование се состои од три традиционални типови на улилишта насочени кон различно ниво на академска способност: ''Гимназијата'' ја запишуваат најталентираните деца и се подготвуваат за студии на универзитет; ''Realschule'' за просечните ученици и трае шест години; ''Hauptschule'' ги подготвува учениците за стручно образование.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |title= Образованиот систем во Германија |publisher= Cuesta College |date= 31 август 2002 |accessdate= 16 мај 2011 |archive-date= 2011-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110513042500/http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |url-status= dead }}</ref> Општ услов за влез на универзитет е ''[[Abitur]]'', квалификација обично заснована на континуирано оценување во текот на последните години на училиште и завршни испити; но, сепак постојат исклучоци, и барањата се разликуваат, различно во поглед на одредени покраини, универзитети и предмети. Универзитетите во Германија се меѓународно признати; во академското рангирање на светските универзитети за 2008, шест од врвните 100 универзитети во светот се од Германија, а 18 од нив се наоѓаат во првите 200 универзитети.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Топ 100 Светски универзитети |publisher=Academic Ranking of World Universities |url=http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822124509/http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_A(EN).htm |archivedate=2008-08-22 |accessdate=28 март 2011 |url-status=live }}</ref> Речиси сите германски универзитети се јавни институции, со плаќање партиципација од 50 до 500 евра секој семестар за секој студент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|title=Школарините на универзитетите во Германија|publisher=StudyinEurope.eu|year=2009|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513095318/https://www.studyineurope.eu/study-in-germany/admission/tuition-fees|url-status=dead}}</ref> === Здравство === {{Главна|Здравство во Германија}} Германија го има најстариот систем за универзална здравствена заштита во светот, кој потекнува од социјалното законодавство на [[Ото фон Бизмарк]] во 1883.<ref>{{наведена книга|title=Системите за здравствена заштита во транзиција: Германија|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|accessdate=15 април 2011|year=2000|publisher=European Observatory on Health Care Systems|id=AMS 5012667 (DEU)|page=8|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf|url-status=dead}}</ref> Моментално населението е покриено со прилично сеопфатен план за здравствено осигурување предвиден со статутот. Некои групи на луѓе (доживотни функционери, самовработени лица, вработени со високи доходи) може да излезат од планот и да преминат кон некое приватно друштво со склучување договор. Претходно, овие групи можеа исто така да изберат да бидат без осигурување, но оваа можност била повлечена во 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.krankenkassen.de/gesetzliche-krankenkassen/gesundheitsreform/Gesundheitsreform-zentrale-Punkte-Fragen/|title=Die Gesundheitsreform 2007: Was hat sich geändert?|publisher= Krankenkassen.de |accessdate=16 април 2012}}</ref> Според [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], германскиот систем за здравствена заштита бил финансиран 77% од владата и 23% од приватниот сектор во 2005.<ref name=health>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.who.int/whosis/database/core/core_select.cfm|title=Core Health Indicators |publisher= Светска здравствена заштита |accessdate=6 јуни 2011}}</ref> Во 2005, Германија потрошила 11% од нејзиниот БДП за здравствена заштита. Германија е рангирана на 20. место во светот по проценетиот животен век со 77 години за мажи и 82 години за жени и имала многу ниска стапка на смртност кај новороденчињата (4 на 1.000 живородени деца).<ref name=health/> До 2010, главна причина за смрт биле кардиоваскуларните болести, со 41%, следени од злоќудните тумори, со 26%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1|language=германски|title=2010: Herz-/Kreislauferkrankungen verursachen 41 % aller Todesfälle|publisher=Destatis.de|accessdate=6 април 2012|archive-date=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723221700/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Gesundheit/Todesursachen/Aktuell.html;jsessionid=B6BD78C7EDB6FE6693DE58EA7B23D148.cae1}}</ref> До 2008, околу 82.000 Германци биле заразени со ХИВ/СИДА, а 26.000 умреле од оваа болест (кумулативно од 1982).<ref name=cp>{{Наведена мрежна страница |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf| title = Профил на Германија| year = 2008| publisher= [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]| format = PDF| accessdate= 7 мај 2011}}<br /> Оваа статија може содржи текст од овој извор, кој е јавна сопственост.</ref> Според направено истражување во 2005 година, 27% од возрасните Германци биле пушачи.<ref name=cp/> == Култура == {{Главна|Култура во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Beethoven.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Hegel.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Grimm.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Metropolisposter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wir sind die Roboter.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"| * [[Лудвиг ван Бетовен]]<br />* [[Хегел]]<br />* [[Браќа Грим|Браќата Грим]]<br />* [[Метрополис (филм)|Метрополис]]<br />* [[Kraftwerk]] |} Од нејзините корени, културата во Германија била обликувана од главните интелектуални и популарни струи во Европа, како религиозни, така и секуларни. Историја, Германија била нарекувана ''Das Land der Dichter und Denker'' („земјата на поети и мислители“).<ref>{{наведени вести|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 април 2006 |accessdate=28 март 2011}}</ref> Сојузните покраини се задолжени за културните институции. Постојат 24- субвенционирани театри, стотици симфониски оркестри, илјадници музеи и над 25.000 библиотеки низ цела Германија. Овие културни можности се користени од многумина: годишно има над 91 милион посети во германски музеи; 20 милиони одат секоја година во театар и опера; 3,6 милиони лица секој година ги слушаат симфониските оркестри.<ref>{{наведени вести |url=http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |title=Unbelievable Multitude |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=28 март 2011 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204233339/http://www.dw-world.de/dw/0,,8009,00.html |url-status=dead }}</ref> [[УНЕСКО]] има впишано 33 објекти како [[Светско наследство на УНЕСКО|светско природно и културно наследство]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worldheritagesite.org/countries/germany.html |title=Објекти на светското наследство во Германија |publisher=УНЕСКО|accessdate=3 октомври 2010}}</ref> Германија има воспоставено високо ниво на еднаквост на половите,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | title = Human Development Report 2010 Table 4 Gender Inequality Index | pages = 156–160 | publisher = United Nations Development Programme | accessdate = 20 април 2011 | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304124612/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf | url-status = dead }}</ref> ги промовира правата на лицата со хендикеп и е правно и социјално толерантна кон хомосексуалците. Хомосексуалците можат правно да ги посвојат биолошките деца на нивните партнери, а граѓанските заедници се дозволени од 2001.<ref>{{наведени вести|url=http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|title=Германија ги проширува хомосексуалните права|publisher=News24|date=29 октомври 2004|accessdate=19 март 2011|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724005542/http://www.news24.com/World/News/Germany-extends-gay-rights-20041029|url-status=dead}}</ref> Исто така, Германија го промени својот став кон доселениците; од средината на 1990-тите, владата и мнозинството Германци започнале да признаваат дека контролираната имиграција треба да се дозволи врз основа на определени стандарди.<ref>{{Наведена книга | first = Friedrich | last = Heckmann | title = The Integration of Immigrants in European Societies: national differences and trends of convergence| publisher=Lucius & Lucius | pages = 51 ff | year = 2003 | isbn = 978-3-8282-0181-1}}</ref> Германија била именувана како втора најценета нација во светот помеѓу 50 држави во 2010.<ref>{{Наведена изјава за печат | title = 2010 Anholt-GfK Roper Nation Brands Index | publisher = [[GfK]] | date = 12 октомври 2010 | url = http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html | accessdate = 28 март 2011 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |title=архивски примерок |accessdate=2012-04-26 |archive-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016162033/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/006688/index.en.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Глобалната анкета спроведена од британскиот јавен сервис [[BBC]], покажала дека за Германија се верува дека има најголемо позитивно влијание во светот во 2011.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | title = Views of US Continue to Improve in 2011 BBC Country Rating Poll | work = Worldpublicopinion.org | date = 7 март 2011 | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427045321/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger | url-status = dead }}</ref> === Уметности === {{Главна|Германска уметност|Архитектура во Германија|Музика во Германија}} Бројни германски сликари стекнале меѓународен углед преку нивната работа во различни уметнички стилови. [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Матијас Гриневалд]] и [[Албрехт Дирер]] биле важни уметници на [[ренесанса]]та, [[Каспар Давид Фридрих]] на [[романтизмот]] и [[Макс Ернст]] на [[надреализмот]]. Архитектонските достигнувања од Германија ги вклучува каролиншките и отонските стилови, кои биле претходници на [[романска архитектура|романската]]. Подоцна, регионот станал место на [[Готска архитектура|готската]], [[Ренесансна архитектура|ренесансната]] и [[Барокна архитектура|барокната]] уметност. Германија била особено важна во раното движење на модернизмот, особено преку движењето [[Баухаус]], основано од [[Валтер Гропиус]]. [[Лудвиг Мис ван дер Рое]] станал еден од најпознатите архитекти во светот во втората половина на XX век. Тој ја осмислил стаклената фасада на облакодерите.<ref>{{наведена книга|year=2006|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|publisher=Oxford University Press|page=880|isbn=0-19-860678-8}}</ref> Германската музика вклучува дела на некои од најпознатите класични музички композитори во светот, вклучувајќи ги [[Лудвиг ван Бетовен]], [[Јохан Себастијан Бах]], [[Волфганг Амадеус Моцарт]], [[Јоханес Брамс]], [[Рихард Вагнер]] и [[Рихард Штраус]]. До 2008, Германија е четвртиот најголем музички пазар во светот<ref>{{наведени вести|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5200389,00.html|title= Germany's flailing music industry seeks new talent|newspaper=Deutsche Welle|date=2 февруари 2010|accessdate=28 март 2011}}</ref> и има влијание врз популарната музика преку артистите, како што е [[Kraftwerk]], [[Alphaville (band)|Alphaville]], [[Boney M.]], [[Нена]], [[Нико]], [[Нина Хаген]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Die Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] и [[Пол ван Дајк]]. === Книжевност и филозофија === {{Главна|Германска книжевност|Германска филозофија}} [[Германска книжевност|Германската книжевност]] може да се проследи сè до средниот век и вклучува дела на писатели, како што се [[Валтер фон дер Фогервајде]] и [[Волфрам фон Ешенбах]]. Познати германски автори се [[Јохан Волфганг фон Гете]], [[Фридрих Шилер]], [[Готхолд Ефрајм Лесинг]] и [[Теодор Фонтан]]. Збирките на народните приказни објавени од [[Браќа Грим|Браќата Грим]] го прошириле германскиот фолклор на меѓународно ниво. Влијателни автори на XX век биле [[Герхарт Хауптман]], [[Томас Ман]], [[Херман Хесе]], [[Хајнрих Бел]] и [[Гинтер Грас]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=The Nobel Prize in Literature |publisher=Nobelprize.org |date=3 декември 1999 |author=Espmark, Kjell |accessdate= 28 март 2011}}</ref> Издавачите на германски јазик издаваат околу 700 милиони книги секоја година, со над 80.000 наслови, скоро 60.000 од нив нови. Германија се наоѓа на третото место во количината на објавени книги, веднаш зад пазарите на англиското говорно подрачје и оној на Народна Република Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.html|title=Land of ideas|publisher=Land-der-ideen.matrix.de|accessdate=19 март 2011|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081703/http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.htm|url-status=dead}}</ref> Франкфуртскиот Саем на книга е најважен саем во светот за склучување меѓународни договори и тргување, со традиција од над 500 години.<ref>{{наведена книга |title =A History of the Frankfurt Book Fair |isbn=9781550027440 |first =Peter |last =Weidhaas |first2 =Carolyn |last2 =Gossage |first3 =Wendy A. |last3 =Wright |publisher=Dundurn Press Ltd. | pages = 11 ff|year = 2007}}</ref> Германската филозофија е историски значајна. Придонесите на [[Готфрид Лајбниц]] кон рационализмот; основањето на класичниот германски идеализам од [[Имануел Кант]], [[Јохан Готлиб Фихте]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]] и [[Фридрих Вилхелм Јозеф Шелинг]]; делото на [[Артур Шопенхауер]] за метафизичкиот песимизам; формулирањето на комунистичката теорија од [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]]; развојот на перспективизмот од [[Фридрих Ниче]]; придонесите на [[Готлоб Фреге]] за почетокот на аналитичката филозофија; делата на [[Мартин Хајдегер]] за битието и развојот на франкфуртската школа од [[Макс Хоркхајмер]], [[Теодор Адорно]], [[Херберт Маркус]] и [[Јирген Хабермас]] се смета за исклучително влијателна. Во овој век, Германија придонесува кон развојот на современата аналитичка филозофија во континентална Европа, заедно со Франција, Австрија, Швајцарија и скандинавските држави.<ref>{{наведена книга|author=Searle, John|year=1987|title=The Blackwell Companion to Philosophy|department=Introduction|publisher=Wiley-Blackwell}}</ref> === Медиуми === Германскиот филм потекнува од најраните години на овој медиум со делата на [[Макс Складановски]], кој бил особено влијателен со германските експресионисти, како што се [[Роберт Вине]] и [[Фридрих Вилхелм Мурнау]]. Режисерот [[Фриц Ланг]] и неговиот филм „[[Метрополис (филм)|Метрополис]]“ (1927) се смета за првиот модерен научнофанатастичен филм. Во 1930, Американецот со австриско потекло [[Јозеф фон Стернберг]] го снимил „[[Синиот ангел]]“, првиот важен германски филм со звук.<ref>{{Наведена книга |last= Bordwell |first= David |author2= Thompson, Kristin |title= Film History: An Introduction |origyear= 1994 |edition=2 |year= 2003 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-115141-2 |page= 204 |department= The Introduction of Sound}}</ref> Во текот на 1970-тите и 1980-тите, режисерите од Новиот германски филм, како што се [[Фолкер Шендорф]], [[Вернер Херцог]], [[Вим Вендерс]] и [[Рајнер Вернер Фасбиндер]] го поставил западногерманскиот филм на меѓународна сцена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|title=Rainer Werner Fassbinder|publisher=Fassbinder Foundation|accessdate=28 March 2011|archive-date=2011-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026222235/http://www.fassbinderfoundation.de/node.php/en/home|url-status=dead}}</ref> Годишната церемонија за доделување на Европската филмска награда се одржува секоја друга година во Берлин седиштето на Европската филмска академија (EFA); [[Берлински филмски фестивал|Берлинскиот филмски фестивал]], кој се одржува секоја година од 1951, е еден од најистакнатите филмски фестивали во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|title=2006 FIAPF accredited Festivals Directory|publisher=International Federation of Film Producers Associations|accessdate=28 март 2011|archive-date=2007-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109173533/http://www.fiapf.org/pdf/2006accreditedFestivalsDirectory.pdf|url-status=dead}}</ref> Во поново време, филмовите како ''Збогум, Ленин!'' (2003), ''Gegen die Wand'' („Против ѕидот“) (2004), ''Падот'' (2004) и ''Baader Meinhof Complex'' (2008) имале меѓународен успех. Оскарот за најдобар филм од неанглиско говорно подрачје отишол за германската продуција ''Калај тапан'' во 1979, за ''Никаде во Африка'' во 2002 и за ''Животот на другите'' во 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0405094/awards|title=Awards:Das Leben der Anderen|publisher=IMDb|accessdate=28 март 2011}}</ref> Германскиот телевизиски пазар е најголем во Европа, со околу 34 милиони ТВ-домаќинства. Околу 90% од германските домаќинства имаат кабелска или сателитска телевизија, со различни слободни јавни и комерцијални канали.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1047864.stm |title=Профил на држава: Германија|work=BBC News |accessdate=28 март 2011}}</ref> === Храна === {{Главна|Германска кујна}} Германската кујна се разликува од еден регион до друг. Јужните региони на Баварија и Швабија, на пример, делат слична кујна со Швајцарија и Австрија. Во сите региони е присутно месото, особено колбасите.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | title = Guide to German Sausages & Meat Products | publisher = German Foods North America | accessdate = 6 април 2012 | archive-date = 2010-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100329100340/http://www.germanfoods.org/consumer/facts/guidetosausages.cfm | url-status = dead }}</ref> Органската храна придобила пазарно учество од околу 2% и тоа се очекува да се зголемува.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries | title = Germany Country Profiles for Organic Agriculture | publisher = Food and Agriculture Organization | accessdate = 6 мај 2011 | archive-date = 2012-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120121061337/http://www.fao.org/organicag/display/work/display_2.asp?country=DEU&lang=en&disp=summaries }}</ref> Иако, виното станува сè попопуларно во многу делови на Германија, национален алкохолен пијалак е пивото. Потрошувачката на пиво по лице во Германија опаѓа, но со 121,4 литри во 2009, сè уште е меѓу највисоките во светот.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,5489225,00.html | title = Brewers not worried by beer consumption drop | work = Deutsche Welle | location = Бон| accessdate= 6 април 2012 | author = Schneibel, Gerhard | date = 23 април 2010}}</ref> Водичот Мишелин на девет рестораи во Германија им има доделено три ѕвезди, највисока оценка, додека уште 15 имаат добиено две ѕвезди.<ref>{{наведени вести | url = http://www.dw.de/dw/article/0,,2914502_page_0,00.html | title = Schnitzel Outcooks Spaghetti in Michelin Guide | work = Deutsche Welle | location = Bonn | accessdate = 6 април 2012 | date = 15 ноември 2007 | archive-date = 2020-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615232140/https://www.dw.com/en/schnitzel-outcooks-spaghetti-in-michelin-guide/a-2914502-0 | url-status = dead }}</ref> Со тоа, германските ресторани станале вторите по бројност означени ресторани од Мишелин, зад оние од Франција.<ref>{{наведени вести | url = http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | title = German cuisine beats Italy, Spain in gourmet stars | work = Reuters | accessdate = 19 март 2011 | date = 28 март 2011 | archive-date = 2015-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117021928/http://in.reuters.com/article/2007/11/14/us-germany-food-idINL1447732320071114 | url-status = dead }}</ref> === Спорт === {{Главна|Спорт во Германија}} {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Black Forest gateau.jpg|200px]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Westfalenstadion von oben.jpg|200px]] |- | style="padding:0 5px; font-size:85%; line-height:14px;"|* A ''[[Schwarzwälder Kirschtorte]]'' (буквално, „Торта со црешни од Шварцвалд“.)<br />* [[Сигнал Идуна Парк]] е најголемиот стадион во Германија |} Дваесет и седум милиони Германци се членови на спортски клуб и дополнителни дванаесет милиони практикуваат некој спорт поединечно.<ref name="sports">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 март 2011 | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | url-status = dead }}</ref> [[Фудбал]]от е најпознатиот спорт. Со повеќе од 6,3 милиони официјални членови, [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германскиот фудбалски сојуз]] (''Deutscher Fußball-Bund'') е најголемата спортска организација од овој вид во светот<ref name="sports"/> [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] е на второто место по просечниот број на посети во однос на која било професионална спортска лига во светот. [[Фудбалска репрезентација на Германија|Националната фудбалска репрезентација]] ги освоила [[Светско првенство во фудбал|Светските првенства во фудбал]] во 1954, 1974 и 1990 и [[Европско првенство во фудбал|Европските првенства во фудбал]] во 1972, 1980 и 1996. Германија била домаќин на светските првенства во фудбал во [[Светско првенство во фудбал 1974|1974]] и [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и европското првенство во [[Европско првенство во фудбал 1988|1988]]. Меѓу најпознатите фудбалери се [[Франц Бекенбауер]], [[Герд Милер]], [[Јирген Клинсман]], [[Лотар Матхојс]] и [[Оливер Кан]]. Други распространети спортови се [[ракомет]]от, [[одбојка]]та, [[кошарка]]та, [[Хокеј на мраз|хокејот на мраз]] и [[тенис]]от.<ref name="sports"/> Германија е една од водечките држави во мото-спортот во светот. Конструкторите како [[BMW]] и [[Mercedes-Benz|Mercedes]] се познати производители во мото-спортот. Дополнително, [[Porsche]] има победено на [[24 часа Ле Ман]], годишна трка на издржливост во франција, 16 пати и [[Audi]], кој има освоено 9 победи. Возачот во [[Формула 1]] [[Михаел Шумахер]] има поставено многу рекорди во овој спорт во текот на неговата кариера, имајќи освоено повеќе титули во првенството и повеќе победи на трките од кој било друг возач; тој е еден од најмногу платените спортисти во историјата.<ref>{{Наведени вести | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper=The Guardian | date = 23 октомври 2006 | accessdate= 19 март 2011 | location=UK | first=David | last=Ornstein }}</ref> Историски, германските спортисти биле успешни натпреварувачи на Олимписките игри, сместувајќи се на третото место на по бројот на медали на сите времиња, кога ќе се земат предвид медалите на Источна и Западна Германија. На [[Летни олимписки игри 2008|Летните олимписки игри 2008]], Германија завршила петта по бројот на медали,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343488&games=1333952&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true | title = Beijing 2008 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> додека на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]] завршила на првото место.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&category=343486&games=1334152&sport=&event=&mengender=false&womengender=false&mixedgender=false&teamclassification=false&individualclassification=false&continent=&country=&goldmedal=true&silvermedal=true&bronzemedal=true&worldrecord=false&olympicrecord=false&targetresults=true&sortorder=medal&sortorder=country | title = Turin 2006 Medal Table | publisher=International Olympic Committee | accessdate= 19 март 2011}}</ref> Германија била домаќин на Летните олимписки игри двапати, во [[Берлин]] во [[Летни олимписки игри 1936|1936]] и во [[Минхен]] во [[Летни олимписки игри 1972|1972]]. Зимските олимписки игри се одржале во Германија еднаш во [[Зимски олимписки игри 1936|1936]] во споените градови [[Гармиш]] и [[Партенкирхен]]. ==Германија како тема во уметноста и во популарната култура== * „На германскиот јазик“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 89-90.</ref> * „[[Колку е сето тоа германско]]“ — книга на [[Волтер Ебиш]]. * „Германските девојки“ (''Deutscher Girls'') — песна на британската [[панк-рок]] група [[Адам енд д антс]] (''Adam & The Ants'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Original-Adam-The-Ants-Deutscher-Girls/master/63441 Discogs, The Original Adam & The Ants* ‎– Deutscher Girls (пристапено на 4.9.2019)]</ref> * „Западна Германија“ ([[англиски]]: ''West Germany'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == {{Sister project links|Germany}} * [http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 deutschland.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120324002758/http://www.deutschland.de/en/home-page.html?tx_fdfxyaml_pi1 |date=2012-03-24 }} – Официјална германски портал (непрофитен) * [http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html Официјална страница на германскиот канцелар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121014034607/http://www.bundeskanzlerin.de/Webs/BK/En/Homepage/home.html |date=2012-10-14 }} * {{Wikiatlas|Germany}} * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – германскиот меѓународен сервис * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Германија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm |date=2009-02-21 }} на ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Germany}} * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Факти околу Германија] – од германското сојузно министертсво за надворешни работи * [https://www.destatis.de/EN/Homepage.html Destatis.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160717075757/https://www.destatis.de/EN/Homepage.html |date=2016-07-17 }} – Сојузно статистичко биро на Германија {{Сојузни покраини во Германија}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Германија| ]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Средна Европа]] [[Категорија:Западна Европа]] [[Категорија:Членки на Г8]] [[Категорија:Земји од германското говорно подрачје]] [[Категорија:Земји членки на Европската Унија]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1990 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1949 година]] 0rik19xlc5d6wet6qg15al9fblz298d 0 5933 5610246 5609215 2026-08-16T15:09:22Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-44539-86|~2026-44539-86]]) и ја поврати преработката 5577753 на Bjankuloski06 5610246 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Баба | other_name = Пелистер | photo = Поглед_кон_Баба_Планина_од_Ластојчин_Камен.jpg | photo_caption = Поглед кон планината Баба и врвот Пелистер од Ластојчин Камен | photo_size = 284 | elevation_m = 2.601 | elevation_ref = <ref name="peaklist">[http://peaklist.org/WWlists/ultras/EuroCoreP1500m.html Ултраистакнати врвови во Европа: Баба (тука наведена како Пелистер)] - Peaklist.org. проверено на 18 февруари 2012 {{en}}</ref> | prominence_m = 1516 | prominence_ref = <ref name="peaklist"/> | listing = ултра | location = {{МКД}} | range = | map = Македонија | lat = 41.0036 | long = 21.1867 | coordinates = {{coord|41|00|13|N|21|11|12|E|type:mountain_region:MK_scale:100000_source:nnwiki|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | source = nnwiki | region = MK | type = | age = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Баба''' или '''Баба Планина''' — [[планина]] во југозападниот дел на [[Република Македонија]], со највисокиот врв [[Пелистер]] (2.601 м), сместена неколку километри западно од [[Битола]]. Легендата за настанувањето на името на Баба Планина е запишана од диовчанецот Сотир Петревски „Автобиографија“ во машинопис. Преданието вели дека некогаш живеела некоја баба која имала кози, па кога изминал месецот март, бабата ги истерала козите на паша во планината, велејќи: „Циц кози на планина, прднете марту на брадина“. Март, навреден од бабата, позајмил од април три дена. Во тие три дена наврнало толку многу снег и фатил голем студ, што бабата и козите замрзнале и оттогаш планината ја завикале Баба. Често се нарекува и '''Пелистер''' ({{Audio-ant.mk|Пелистера|Pelistera.ogg}} - гулаб), иако тоа е само името на нејзиниот највисок врв. Според површината која ја зафаќа (436 км²) таа е тринаесетта најголема, а според височината ([[Пелистер]], 2.601 м) трета највисока планина во Република Македонија. Во [[1948]] година, поради особените природни убавини, историското и научното значење на шумите и шумските предели на планината Баба, еден нејзин дел со површина од 12 500 хектари, е прогласен за [[национален парк]]. (''погл. [[Пелистер (национален парк)|Национален парк "Пелистер"]])'' == Местоположба == [[Податотека:Pelister od Pelagonija.JPG|мини|лево|Поглед кон планината Баба од Пелагонија]]Баба се наоѓа меѓу [[Пелагонија]] на исток и [[Преспа|Преспанската Котлина]] на запад. Таа, всушност, претставува [[хорст]] помеѓу овие две котлини, поточно помеѓу [[Битолско|Битолското Поле]] на исток и [[Преспа|Ресенското Поле]] и [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] на запад. Северната граница на Баба е превалецот [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] (1.169 м), кој ја одвојува од планината [[Бигла]], како и малата [[Цапарска Котлина]]. На југ, планината продолжува во [[Грција]] сè до превалецот [[Бигла (планина)|Бигла]] (1.505 м), кој ја одвојува од [[Нередска Планина]] ([[Вич]], 2.125 м), сместена во Грција. Преку нејзиниот јужен дел, односно преку врвот [[’Ржана]] (2.334 м), се протега западниот дел на [[македонско-грчката граница]]. Приближно 65% од планинскиот масив на Баба се наоѓаат на територијата на [[Република Македонија]], додека 35% на територијата на [[Грција]]. Баба има правец на протегање од север кон југ, а исто така, се одликува со симетричен изглед, бидејќи [[Планинско било|планинското било]] е подеднакво оддалечено и од Преспанската Котлина и од [[Пелагонија]]. == Релјеф и земјишни облици == Баба е [[млада верижна планина]]. По својата тектонска положба и составот на карпите Баба и припаѓа на геотектонската целина [[Западномакедонска зона]]. Масивот на Баба е најјужниот дел на [[Родопски планински систем|Родопскиот планински систем]] со [[Алпи|алпски]] карактер. Планинското било е голо, извиено, нерасчленето и има должина од 25 км. Испресечена е со повеќе надолжни, како и попречни раседи, кои формирале повеќе блокови на неа. Главната тектонска дислокација се протега на источната страна, на која се наоѓаат и минерални извори. На североисток, оваа дислокација се спојува со длабински [[расед]], кој претставува граница помеѓу [[Западномакедонска зона|Западномакедонската зона]] и [[Пелагониската зона]]. Расед со [[меридијан]]ски правец на протегање поминува покрај западниот раб и ја одвојува од Преспанската котлина. На северната страна се наоѓа севернопелистерскиот расед. Баба е поделена на повеќе [[гребен]]и. Главниот гребен започнува на север со врвот [[Вртешка]], а на југ завршува на територијата на [[Грција]]. Овој гребен ги разделува [[Јадрански слив|Јадранскиот]] и [[Егејски слив|Егејскиот речен слив]]. На исток и запад од главниот гребен се раздвојуваат повеќе споредни гребени, кои се издвоени меѓусебно со [[Речна долина|речни долини]]. Од врвовите [[Пелистер]], [[Козји Камен]] и [[Широка]], издвоените гребени стрмно се спуштаат кон север до малата [[Цапарска Котлина]]. На исток, има постепено спуштање на гребените на [[Неолица]] и [[Дебел Рид]] кон долината на [[Драгор]] и [[Братиндолска Река]]. На запад, пак, поважни гребени се [[Марушица]], [[’Ржана]] и [[Порта (Баба Планина)|Порта]], кои стрмно се спуштаат во долината на [[Брајчинска Река]]. [[Податотека:Pogled kon Golemo ezero Pelister.jpg|мини|лево|250п|[[Големо Пелистерско Езеро|Големото Пелистерско Езеро]]]] [[Релјеф]]от на Баба е разновиден. На височина од 1.660 до 1.900 м се наоѓаат зарамнети делови, расчленети со повеќе паралелни долини. [[Камена река|Камените реки]] се карактеристичен рејлефен облик на Пелистер и тие се протегаат на висичониа од 1.300 до 2.000 м. Тие се најизразени на северната страна на возвишението [[Црвена Стена]] и над месноста [[Копанки]]. Од [[Флувијални земјишни облици|флувијалните земјишни облици]] застапени се [[Плавина|плавините]]. Понатаму, постои појас од плавини на северното, источното и западното [[подножје]]. На нив се наоѓаат повеќе села: [[Драгош]], [[Велушина]], [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]], [[Буково]], [[Лавци]], [[Трново]], [[Магарево]], [[Кажани]], [[Крани]] итн. Исто така, застапени се и леднички земјишни облици, кои потекнуваат од [[плеистоцен]]от, кога на високите делови на Баба се наоѓале [[Ледник|ледници]]. Од ледничките облици, застапени се [[цирк]]ови и [[Морена|морени]]. Циркови има на надморска височина над 2000 м, а два од нив се исполнети со вода - Големото и Малото Езеро, кои од народот се наречени [[Пелистерски Очи]]. Големото Езеро се наоѓа на 2218 м н.в., со должина 233 м, широчина 162 м и длабочина 14.5 м. Малото Езеро се наоѓа на 2180 м н.в. и е со размери - 79 м должина, 68 м широчина и 2.6 м длабочина. Нивните басени се преградени со морени. Други карактеристични земјишни облици на Баба се [[Камено море|камените мориња]] и [[Слизнат блок|слизнатите блокови]]. == Позначајни врвови == На планината постојат 24 врвови повисоки од 2000 метри. Најзначајни врвови на Баба се: * [[Пелистер]] (2.601 м) * [[Илинден (Баба Планина)|Илинден]] (2.542 м) * [[Стив (Баба Планина)|Стив]] (2.468 м) * [[Ветерница (врв)|Ветерница]] (2.420 м) * [[Муза (врв)|Муза]] (2.351 м) * [[’Ржана]]/Бојаџиев Врв (2.334 м) * [[Широка]] (2.218 м) * [[Грива]] (2.193 м) * [[Козји Камен]] (2.182 м) * [[Висока Чука (врв)|Висока Чука]] (2.182 м) * [[Бела Вода (врв)|Бела Вода]] (2.156 м) (во [[Грција]]) * [[Скрково]] (2.140 м) * [[Вртешка (Баба Планина)|Вртешка]] (2.010 м) * [[Бабин Заб (врв)|Бабин Заб]] (1.850 м) Од некои од овие врвови се гледа огромна површина — [[Солунска Глава]] на север, [[Пелагонија]] и [[Кајмакчалан]] на исток, на југ и југозапад погледот допира до грчко-албанските предели, а на запад до [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]], [[Галичица]] и [[Јабланица]]. {{панорама|Baba planina 1.jpg|900px|Панорамски поглед на Баба}} == Геолошки состав == Геолошкиот состав на Баба главно е претставен со [[Палеозоик|палеозоитски]] [[шкрилци]] и [[магматски карпи]] ([[гранит]]). == Флора и фауна == [[Податотека:Во шумата на Баба 2015.jpg|мини|десно|[[Молика|Моликова]] шума на Пелистер]] [[Податотека:Растение од родот жедник 02.jpg|мини|[[Растение]] од [[Род (биологија)|родот]] [[жедник]] кај Нижеполе.]] [[Податотека:Едрилец на Баба Планина 01.jpg|мини|лево|[[Едрилец]] на падините кај [[Нижеполе]].]] Од растителните заедници најголемо пространство заземаат [[Молика|моликовите]] шуми кои како чиста состоина се среќаваат на површина од 1174&nbsp;ха, а се среќаваат и моликово-[[Ела|елови]], моликово-[[Бука|букови]], моликово-букови-елови, букови и [[даб]]ово-букови шуми. Од [[Флора|флористичките]] елементи особено значајно е присуството на петоигличестиот бор [[молика]] (''Pinus peuce'') - автохтон [[реликт]] со [[терциер]]на старост кој расте само на неколку планини на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]], а на планината Баба го достигнува својот еколошки оптимум на развој, простирајќи се на висина од 1000 до преку 2200 м. Во високиот планински дел се среќаваат [[Ендемски вид|ендемските]] растенија: [[пелистерска качунка]] (''Crocus peristericus'' ), [[полегнат каранфил|полегнатиот каранфил]] (''Dianthus myrtinervius''), [[пази-куќа]] (''Sempervivum octopodes'') и [[пелистерска небесна роса]] (''Alchemilla pelisterica''). Од [[фауна]]та посебно внимание заслужуваат: [[мечка]]та (''Ursus arctos''), [[срна]]та (''Capreolus capreolus''), [[Евроазиски рис|рисот]] (''Lynx Lynx''), [[дивокоза]]та (''Rupicapra rupicapra''), обичниот [[елен]] (''Cervus elaphus''), [[Дива свиња|дивата свиња]] (''Susscrofa''), [[Еребица камењарка|еребицата камењарка]] (''Alectoris qraeca''), [[Златен орел|златниот орел]] (''Aquila chrystaetos''), [[Карпест лазач|карпестиот лазач]] (''Tichodroma muraria'') и [[Црвеноклуна галица|црвеноклуната галица]] (''Pyrrhocorax pyrrchocorax''). Од рибите значајно е присуството на ендемската [[пелистерска пастрмка]] (''Salmo trutta peristericus''). Освен овие животни постојат и многу други видови на [[растенија]], [[габи]], [[членконоги]], [[риби]], [[влекачи]], [[птици]], [[цицачи]] итн., од кои некои се [[Ендемски вид|ендемски]]. (''погл. [[Пелистер (национален парк)|Национален парк "Пелистер"'']]) == Клима и туризам == [[Податотека:Molika2.jpg|thumb|right|Хотелот Молика.]] Климата на Баба е [[Планинска клима|планинска]], и како таква погодна е за развој на [[планински туризам]] (зимски и летен). Туризмот започнал да се развива меѓу [[Првата светска војна|Првата]] и [[Втората светска војна]]. На падините на планината се изградени повеќе туристичко рекреативни, планинарски и спортски објекти. Најатрактивен е хотелот [[Хотел "Молика"|Молика]], додека постојат и планинарските домови [[Планинарски дом "Копанки"|Копанки]] и [[Планинарски дом "Големо Езеро"|Големо Езеро]]. На самиот врв се наоѓа и антенскиот предавател на [[МТВ]], постои работна организација капацитет од 200-300 деца, жичница од [[Бегова Чешма]] до Копанки, ски лифтови, неколку туристички капацитети на работни организации, а над селото [[Нижополе]] зимсколетен рекреативен центар на ХМС “[[Стрежево]]”‚ со хотелско сместување, посебна жичница и скијачка патека. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="170"> Податотека:Скрково, Муса и Голема Грива на Баба (Пелистер).jpg|Поглед кон врвовите [[Скрково]], [[Муса]] и [[Голема Грива]] Податотека:Викиекспедиција Преспа 110.jpg|Поглед кон Баба од Брајчинскиот манастир во селото [[Брајчино]] Податотека:Pogled kon Prespansko Ezero od Baba planina.jpg|Поглед на [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] од сртот на Баба Податотека:Malo ezero, Pelister izgrejsonce.jpg|[[Мало Пелистерско Езеро]] Податотека:Поглед кон Баба Планина од с.Љубојно.jpg|Поглед кон Баба Планина од [[Љубојно]] Податотека:Поглед кон Баба Планина од с.Љубојно слика 2.jpg|Поглед кон Баба Планина од Љубојно Податотека:Поглед кон планината Баба од с.Љубојно.jpg|Поглед кон Баба Планина од Љубојно Баба Планина кај Нижеполе 03.jpg|Баба Планина кај [[Нижеполе]] Баба Планина кај Нижеполе 04.jpg|Баба Планина во месноста Црвени Стени кај Нижеполе </gallery> == Поврзано == * [[Пелистер]] * [[Пелистерски Очи]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Baba Mountain}} * [http://www.park-pelister.com/ Национален парк "Пелистер"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141231173425/http://www.park-pelister.com/ |date=2014-12-31 }} {{Баба}} {{Битола-знаменитости}} [[Категорија:Баба (планина)| ]] [[Категорија:Планини во Македонија]] cnnp4ffd65hhwmv8t2a4zzt8vx3n6a6 0 9138 5610489 5208245 2026-08-17T11:48:01Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610489 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Плешенци | слика = Поглед на Плешанци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото Плешенци | општина = {{општинскигрб|Општина Пробиштип}} | регион = {{грб|Источен Регион}} | област = | население = 105 | година = 2002 | поштенски број = 2210 | повикувачки број = 032 | надморска височина = 590 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=59 | lat_sec=54.96 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=08 | lon_sec=2.04 | слава = | мрежно место = | карта = Плешенци во Општина Пробиштип.svg }} '''Плешенци''' (порано: '''Плешанци''') — село во [[Општина Пробиштип]], во [[Злетовско-пробиштипски регион|Злетовско-пробиштипскиот регион]], во околината на градот [[Пробиштип]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед во Плешанци.jpg|мини|300п|лево|Улица во селото]] Селото се наоѓа во северозападниот дел на територијата на [[Општина Пробиштип]], недалеку од самиот град [[Пробиштип]] во западна насока, на оддалеченост од околу 3,5 километри, поради што селото припаѓа на рурбалната зона на средишното место.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|pages=236}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 590 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото се стигнува преку [[Регионален пат 1205|регионалниот пат 1205]], преку исклучување во самиот град [[Пробиштип]]. Селото се наоѓа во [[Злетовско-пробиштипски регион|Злетовската област]]. Сместено е во јужното подножје на Црн Врв (1.200 метри), кој е воедно гранична линија на Злетовската област со [[Кратово]]. Домовите (куќите) се сместени околу поток, кој не пресушува ниту во најсушните години и тоа е основен фактор за неговото основање и издршка. Селото има збиен тип, а поради непресушливиот поток има издолжен вид. Покрај ова, разместувањето на куќите/домовите има и своевидна историска димензија, а тоа е стариот каравански пат кој во средниот век, имал посебно значење, од [[Штип]] до [[Кратово]]. Околу домовите/куќите како во минатото така и сега има овошни градини во кои се одгледува зеленчук и по некое овошно дрво. Иако, на прв поглед, изглед дека е во безводен, сушен простор, во селото има повеќе чешми и бунари (Стар кладенец, Преслап, Стари крак, Војтим). == Историја == Подрачјето на Плешенци е населено уште од [[Доцна антика|доцноантичкото]] време, за што сведочи наоѓалиштето [[Градиште (Плешенци)|Градиште]] во неговата околина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|322}}</ref> Во околината на Градиште се откопани некрополи со римски натписи, питоси и друго. Нешто западно од Градиште има место кое се нарекува Селиште или Марешево. Според народното предание, порано селото се наоѓало на месноста Селиште и имало 10-15 домаќинства и истите се преселиле во денешното село кога [[Влашка|Влашко]] стекнала автономија. Сепак, селото Плешенци е забележано во турските пописни дефтери уште во XVI век и во него се евидентирани 70 христијански и 2 муслимански домаќинства, како и 62 неженети лица. Со тоа, селото припаѓа на големите селски населби во Злетовската област со проценето население од околу 600 жители. Во 2014 година на селото е официјално преименувано од Плешанци во ''Плешенци''.<ref>{{Наведено списание|last=|first=|date=|title=Закон за изменување и дополнување на законот за територијалната организација на локалната самоуправа во Република Македонија|url=http://www.gazibaba.gov.mk/business/media/pdf/zakonska_regulativa/ogb/zakon_za_teritorijalnata_organizacija_na_lokalnata_samouprava_vo_rm/6_id_zakon_za_teritorijalna_organizacija_na_ls_vo_rm_149_13102014.pdf|journal=Сл. Весник на Р Македонија, бр.149 од 13.09.2014 година|volume=|pages=|access-date=2020-05-29|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151027/http://www.gazibaba.gov.mk/business/media/pdf/zakonska_regulativa/ogb/zakon_za_teritorijalnata_organizacija_na_lokalnata_samouprava_vo_rm/6_id_zakon_za_teritorijalna_organizacija_na_ls_vo_rm_149_13102014.pdf|url-status=dead}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Продавница во Плешанци.jpg|мини|300п|десно|Продавница во селото]] Атарот на селото зафаќа простор од 9,6&nbsp;км², при што преовладува обработливото земјиште со површина од 390 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 274 хектари, а на шумите само 244 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, може да се каже дека селото има полјоделска функција. Во него работат продавници.<ref name="енциклопедија" /> Ако се суди по природно-географската положба населението од Плешенци, во стопанска смисла, се засновува на земјоделството, сточарството и рударството. Во минатото, римскиот период, средниот век и за време на османлиското освојување, рударството претставувало значајна стопанска активност. Подоцна, по згаснувањето на рударството, земјоделието и сточарството, посебно одгледувањето на кози претставуваат главни стопански фактори. Селото имало корист и поради караванскиот пат, кој минувал низ него. Имено, сѐ до изградбата на пругата [[Солун]]-[[Скопје]], во Плешенци имало пет ана, во секого од нив можело да преноќеваат по 100 товарни добици. И се остварувале приход од 150-200 гроша за една ноќ. Еден учител од тоа време ќе забележи дека во 1901 година нема ни еден од некогашните анови. За време на отоманската власт, селото е заеднички тимар на Дервене Курт и Бали и Мехмет (1570 г.). Меѓутоа, во селото се забележуваат и имоти на селани (Логор, Никола Влајо, Степан Стале, Рале, Петре Пројо и Јован Оливер). Подоцна, овие имоти од мештаните преминале во турска сопственост. Меѓу население останало преданието од пред два века дека селото било [[чифлиг]] на спахијата Везул, а потоа неговите наследници ќе го продадат на месното население. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|480 |1953|521 |1961|523 |1971|430 |1981|378 |1991|290 |1994|278 |2002|168 |2021|105 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Плешенци живееле 275 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_30.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 222.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Плешенци имало 316 жители, од кои 304 [[Македонци]] и 12 [[Роми]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 130-131.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од Плешенци се иселил дел од населението, така што селото преминало од средно во мало село по големина, населено со македонско население. Во 1961 година, селото имало 523 жители, а во 1994 година 278 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Плешенци живееле 168 жители, од кои 167 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 ноември 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 105 жители, од кои 101 [[Македонци|Македонец]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 3 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|275|316|480|521|523|430|378|290|278|168|105}} === Родови === Плешенци е македонско село.<ref>{{Наведена книга|title=Злетовска област. Географско-историски осврт|last=Апостолов, Александар, Кондев, Тодор и Апостол Керамидчиев|first=|publisher=|year=1974|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> Според истражувањата од 1970-тите, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Мичевци'' (5 к.), ''Аџијци'' (7 к.), ''Ристевци'' (5 к.), ''Зајци-Дамјановци'' (5 к.), ''Рогушковци'' (6 к.), ''Стамболијци'' (14 к.), ''Крушумци'' (8 к.), ''Азаковци'' (2 к.), ''Прангини'' (5 к.), ''Ѓорговци'' (5 к.), ''Пржевци'' (3 к.), ''Мрнковци'' (9 к.), ''Пишковци'' (5 к.), ''Попчевци-Карабунчевци'' (8 к.) и ''Богдановци-Урдевци'' (8 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Гугутковци'' (2 к.), доселени се во XIX век од селото [[Туралево]] кај [[Кратово]]. <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == [[Податотека:Училиште во Плешанци 3.jpg|мини|300п|десно|Поранешното основно училиште во селото]] * Поранешно основно училиште :Првото училиште било отворено во учебната 1892/1893 година, кога била изградена и училишна зграда. == Самоуправа и политика == Кон крајот на {{римски|19}} век, Плешенци било село во [[Кратовска каза|Кратовската каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Пробиштип]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што биле споени поранешните општини, Пробиштип и [[Општина Злетово|Злетово]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Пробиштип. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Пробиштип. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од некогашната Општина Пробиштип. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Пробиштип, во која покрај селото Плешенци, се наоѓале и селата Горни Стубол, Гризилевци, Добрево, Долни Стубол, Дренак, Калниште, Кундино, Марчино, Неокази, Петршино, Пробиштип и Стрмош. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Плешенци, во која влегувале селата Горни Стубол, Долни Стубол, Дренак, Плешенци, Петршино и Стрмош. === Избирачко место === [[Податотека:Црква „Св. Петка“ - Плешанци.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Петка“]] Во селото постои избирачкото место бр. 1558 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 120 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 108 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati2021lokalni2krug.sec.mk/mk/mayr/r/30-1216|title=Локални избори 2021|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127091345/https://rezultati2021lokalni2krug.sec.mk/mk/mayr/r/30-1216|archive-date=2022-11-27|dead-url=|accessdate=11 ноември 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|language=македонски|page=28}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Плешенци|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во 1870 година. ;Споменици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://probistip.gov.mk/kultura/spomenici/|title=Споменици {{!}} Општина Пробиштип|language=mk-MK|accessdate=2022-11-04|archive-date=2017-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523172442/http://probistip.gov.mk/kultura/spomenici/|url-status=dead}}</ref> * Спомен-плоча посветена на С. Коцев Томев <!--== Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Куќа во Плешанци.jpg|Руинирана куќа во селото Податотека:Чешма во Плешанци.jpg|Чешма во селото Податотека:Куќи во Плешанци.jpg|Куќи во селото Податотека:Поглед на Плешанци 2.jpg|Поглед на селото, во позадина се наоѓа [[Долни Стубол]] Податотека:Сокак низ Плешанци.jpg|Сокак во селото Податотека:Спомен-плоча во Плешанци.jpg|Спомен-плоча во селото Податотека:Сретсело на Плешанци.jpg|Сретселото Податотека:Училиште во Плешанци 2.jpg|Влезот во некогашното училиште Податотека:Училиште во Плешанци.jpg|Некогашното училиште Податотека:Чешма во Плешанци 2.jpg|Чешма во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Пробиштип]] * [[Пробиштип]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Литература * Група автори „Злетовска област“, 1974&nbsp;г. * А.Керамидчиев: Нови епиграфски споменици во Источна Македонија, Жива Антика, Скопје, 1965 г. * Стеван Симиќ, Историја кратовске области, Београд, 1914 г. * К.Јиречек, Историја Срба 1-2, БГД 1952 г. == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Plešenci}} {{Општина Пробиштип}} [[Категорија:Плешенци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Пробиштипски села]] [[Категорија:Села во Општина Пробиштип]] 4t2c07133gf4iazkt4i6qfzbsivdmzw 0 9335 5610284 5257250 2026-08-16T19:33:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610284 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Petar_Kajevski.jpg|thumb|180|Петар Кајевски]]'''Петар Кајевски''' — македонски информатичар, роден [[1974]] во Скопје. Активен учесник на [[модемџии|модемџиската]] супкултура од раните 1990-ти. По завршувањето на студиите на [[ЕТФ]], има магистрирано на Лондоската економска школа (LSE) и на Универзитетот на Санкт Гален, Швајцарија (2006) на теми од областа на [[релокација на трудот]]. Во 2004 го основа пребарувачот „[[Најди!]]“ кој ги индексира медиумските мрежни места на македонски јазик, македонските блогови и овозможува пребарување на зборови во печатени книги. == Надворешни врски == * [http://najdi.org.mk Најди!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060613001011/http://najdi.org.mk/ |date=2006-06-13 }} * [http://www.lse.edu London School of Economics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041212021348/http://www.lse.edu/ |date=2004-12-12 }} * [http://jovansblog.dobroutro.com/?p=781 Блогот на Јован: Македонскиот Сергеј Брин] === Интервјуа === * [http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=10&tabid=1&EditionID=616&ArticleID=37250 Време: Каде што има одлив има и прилив на мозоци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927221748/http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=10&tabid=1&EditionID=616&ArticleID=37250 |date=2007-09-27 }} - [[9 јануари]] [[2006]] * [http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=3&tabid=1&EditionID=253&ArticleID=16004 Време: Не барај, Најди!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927220934/http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=3&tabid=1&EditionID=253&ArticleID=16004 |date=2007-09-27 }} - [[30 ноември]] [[2004]] * [http://www.metamorphosis.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=211&Itemid=26&lang=mk Метаморфозис: Интервју со Петар Кајевски, творецот на македонскиот пребарувач Најди!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929022527/http://www.metamorphosis.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=211&Itemid=26&lang=mk |date=2007-09-29 }} - [[8 ноември]] [[2004]] === Написи === * [http://217.16.70.236/?pBroj=2234&stID=21970 Дневник: Тие што заминуваат ќе ѝ возвратат на земјата со трансфер на знаење] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927202054/http://217.16.70.236/?pBroj=2234&stID=21970 |date=2007-09-27 }} - [[24 декември]] [[2005]] * [http://217.16.70.236/?pBroj=2163&stID=18789 Дневник: Ние (не) сме генијалци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927202036/http://217.16.70.236/?pBroj=2163&stID=18789 |date=2007-09-27 }} - [[31 мај]] [[2003]] * [http://www.agora.org.mk/napis.asp?lang=mac&id=221 Агора: Факти употребени во текстот „Ние (не) сме генијалци“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[5 јуни]] [[2003]] {{Македонија-биог-никулец}} [[Категорија:Македонски информатичари]] [[Категорија:Родени во 1974 година]] r063ety9tjkx4hk3v2yedc6p85cq2ch 0 11017 5610240 5609085 2026-08-16T15:02:41Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-44479-03|~2026-44479-03]]) и ја поврати преработката 5571977 на Todot3123 5610240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Зелениково.JPG | опис=Поглед на Зелениково и мал дел од Станица Зелениково со црквата „Св. Ѓорѓи“ | име=Зелениково | регион= | општина=[[Општина Зелениково|Зелениково]] | население=1.107 | поштенски број=1053 | надморска височина=245 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=53 | lat_sec=12 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=35 | lon_sec=12 | мрежно место= | карта = Зелениково во Општина Зелениково.svg }} [[File:Zelenikovo od kaj manastirot.jpg|thumb|300px|right|Поглед на дел од селото Зелениково до патот за манастирот Св. Архангел Гаврил]] '''Зелениково''' — село и седиште на истоимената [[Општина Зелениково]], во околината на градот [[Скопје]]. == Географија и местоположба == Селото Зелениково, се наоѓа во крајниот југоисточен дел на Скопската Котлина од десната страна на реката [[Вардар]]<ref name="ReferenceA">Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.130</ref> непосредно пред почетокот на [[Таорска Клисура|Таорската Клисура]] и претставува седиште на истоимената општина. Селото е рамничарско и лежи на надморска височина од 235 метри<ref name="ReferenceA"/>. Атарот на селото е заеднички со железничката населба Станица Зелениково, која е дел од ова село, сместена кај [[ЖС „Зелениково“|железничката станица Зелениково]], само 1 километар од селото Зелениково. Со градот [[Скопје]] е поврзано со локален патен правец, на оддалеченост од 25 километри. На југ и запад од селото се издига ридски предел, а кон исток рамничарска алувијална долина на брегот на реката [[Вардар]]. == Историја == Селото Зелениково е доста стара населба и се претпоставува дека тука имало населби уште од периодот на антката со оглед на близината на археолошкиот локалите [[Таор]] и археолошките пронајдоци во околината. Во селото Зелениково постои познатиот стар манастир кој е повторно изграден во XIX век, а кој бил најпрвин изграден уште пред доаѓањето на Турците. Денешното село Зелениково настанало пред 260 години на синорот на раселеното село Џиглигово<ref name="ReferenceB">Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.101</ref>. Веднаш по основањето Зелениково било почифличено и дадено како награда на некој турчин-муслиман од [[Скопје]] кој се истакнал во војната со некоја христијанска земја<ref name="ReferenceB"/>. Македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] во својот напис „Јужна страна скопска“ објавен во „Цариградски весник“ на 1 мај [[1855]] година за Зелениково запишал дека е село расположено до [[Вардар]] со една разрушена црква и древни знаменитости<ref>Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.82</ref>. Можно е за овие овие древни знамиенитости Јордан Хаџи-Константинов - Џинот да ги сметал остатотицте од блискиот древен град Тауресиум. До пред крајот на отоманското владеење во Зелениково чифлици имале браќата Јакуп и Зеќир-бег и нивните роднини Џавид и Ќамил-бег, а помал чифлик успеал да направи и еден Македонец муслиман од селото [[Пагаруша]] по име Исен ефендија, сите овие чифлик-сајбии имале свои субаши кои ги застапувале во селото, а биле од околните планински села<ref>Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.101-102</ref>. Една од беговските кули со препознатлив изглед постои и денес во селото Зелениково и е во крајно лоша и разрушена состојба. Од чифлигарството селаните [[Македонци]] успеале да се ослободат во периодот од [[1912]] до [[1925]], кога се стекнале со сопственост на земјата која ја обработувале преку откупување или аграрна реформа<ref name="ReferenceC">Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.102</ref>. Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Каршијак'' во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманското Царство]]. За настанокот и развитокот на населбата Станица Зелениково од најголемо значење биле сообраќајот и трговијата<ref name="ReferenceD">Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.99</ref>. Железничката станица на пругата [[Скопје]] - [[Солун]] била изградена уште во [[1873]] година<ref name="ReferenceD"/>. Во [[1928]] година куќа изградил Арсовски Диме, трговец од [[Велес]], кој бил првиот доселеник кој се населил околу станицата за постојано, а по него започнало да се доселува и друго население, претежно трговци и занаетчии<ref name="ReferenceD"/>. До крајот на Втората светска војна во Станица Зелениково имало 3 бакалници, 2 меани и по една фурнаџиска, месарска, кројачка, берберска и ковачка работилница, а преку оваа населба се вршела и трговијата и извозот на дрва и [[ќумур]] од планинските села од поречието на [[Кадина Река]]<ref name="ReferenceE">Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.99-100</ref>. Поради својата централна положба за повеќе села од поречието на [[Кадина Река]] и [[Таорска Клисура|Таорската Клисура]] во ова место и денес е седиштето на [[Општина Зелениково]] и централното основно училиште и сите административни и поголеми економско-стопански објекти. За време на Втората светска војна бил изграден регулационен план за населбата, а населението започнало со изградба на црква која сакале да ја посветат на Свети Наум<ref name="ReferenceE"/>. По ослободувањето и големиот развој во шеесеттите и седумдесеттите години на XX век во Зелениково и Станица Зелениково започнува да се доселува огромен број на [[Македонци|македонско]] население од блиските и соседни села [[Градовци]], [[Ново Село (Зелениковско)|Ново Село]], [[Пакошево]], а се доселиле и [[Македонци]] од други поблиски и подалечни краишта како селото [[Карабуниште]] и други села во [[Велешко]], па дури и од краишта во [[Западна Македонија]] како [[Охридско]] и [[Кичевско]], претежно како работници на железничката пруга, но и како земјоделци. Населбата Станица Зелениково е основана на земјиште што припаѓало на соседното село [[Страхојадица]]<ref>Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.100</ref>, поради тоа во шеесеттите години на ХХ век муслиманите од тоа село кои се иселувале во [[Турција]] дел од своите имоти ги продале на [[Бошњаци]] од областа [[Санџак (регион)|Санџак]] во Србија и Црна Гора кои исто така биле на пат за иселување во Турција, па така сосема на самиот крај на населбата после железничката станица и последната станица на автобусот 67 има помал број на куќи во кои живеат [[Бошњаци]]. ===Потекло и значење на името=== Селото Зелениково го добило своето име поради растението [[зеленика]] (лат. ''Buxus'', позната и како шимшир), која е многу застапена на ридовите над Зелениково<ref name="ReferenceC"/>. Од дрвото на ова растение се изработуваат дрвени порти, греди и музички инструменти како кавали по кои се познати свирачи кои и денес живеат во Зелениково. Дополнително објаснување е извонредно зелената околина на селото Зелениково во чиј атар нема карпести или голи места. == Стопанство == [[Податотека:Железничка станица „Зелениково“ 3.JPG|мини|десно|Железничка станица „Зелениково“]] Главна стопанска гранка на населението е земјоделството, од што најзастапени се полјоделството и сточарството. Од полјоделските култури најзастапени се житото (најмногу пченица, а потоа и пченка и јачмен), доматот, пиперката (зелена и црвена), кромидот и лукот, краставицата (одгледувани под пластеници и на отворено), морков, магдонос, фуражните култури (детелина, луцерка) итн. Од сточарството во особен подем е козарството поради поволната местоположба на тревнати ридови со ниски грмушки од кои преку брстење се хранат козите, а во помала мерка и краварството. На ридскиот предел застапено е и одгледувањето на лозја и овошни насади. Во Зелениково работи млекарницата „Млекопроизвод“ која своите производи најчесто ги продава во маркетите и пазарите во [[Скопје]] и [[Велес]], а исто така работи и земјоделските претпријатија - задруги „Слобода“ и „Агро-Вардар“. Во станица Зелениково работат и повеќе продавници, супермаркет, земјоделска аптека, ветеринарна станица, фризерница, кафе-бар, ресторан, книжарница, автомеханичарски сервис. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|277 |1953|272 |1961|356 |1971|409 |1981|568 |1991|709 |1994|709 |2002|771 |2021|1107 }} Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било [[Христијанство|христијанско]], каде имало 24 [[Христијанство|христијански]] домаќинства. На овој попис биле забележани 86 мажи христијани, со 13 новороденчиња. Се проценува дека селото во тој период имало 198 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на христијанското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2021|location=Скопје}}</ref> [[Стефан Верковиќ]] во 1857 година го забележува со 149 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Зелениково живееле 195 жители, сите [[Македонци]]{{Sfn|Македонците биле забележани како Бугари}} христијани. Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Зелениково имало 112 [[Македонци]]{{Sfn|Македонците биле забележани како Бугари}}, под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. После [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], 1913 г. селото влегува во границите на [[Србија]]'','' како дел од општина [[Градовци]] и има 103 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Речник на местата во ослободената област Стара Србија по службени податоци.|publisher=Мил. Ант. Вујиќ|year=1914|location=Белград}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 200 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}{{Мртва_врска|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Заедно со [[Станица Зелениково]], селото Зелениково според пописот од 2002 година го имало следниот состав на население: * жители 1.906 * [[Македонци]] 1.627 (85,36&nbsp;%) * Албанци 1 * Роми 61 * Срби 18 * Власи 1 * Бошњаци 190 * останати 8 Статистички податоци се водат и одделно за селото Зелениково и [[Станица Зелениково]] според пописот од 2002 година, етничкиот состав е следен: {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" | '''Националност''' | '''Зелениково''' | '''Станица Зелениково''' |- | [[Македонци]] | 697 | 930 |- | Албанци | 0 | 1 |- | Роми | 61 | 0 |- | Власи | 1 | 0 |- | Срби | 8 | 10 |- | Бошњаци | 0 | 190 |- | останати | 4 | 4 |- |} Селото Зелениково бележи константен пораст на своето население, па така од 356 жители во 1961 година, бројот на населението нараснал на 709 жители во 1994<ref name="ReferenceA"/>, за денес да порасне на 771 жител, а тоа се должи и на високиот наталитет и на емиграцијата на население од околните ридско-планински села (како [[Градовци]] на пример). Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.107 жители, од кои 977 [[Македонци]], 29 [[Македонски Роми|Роми]], 15 [[Македонски Срби|Срби]], 4 останати и 82 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|195|112|277|272|356|409|568|709|709|771|1.107}} === Родови === Во Зелениково живеат [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Родови кои живеат во селото се следниве: ''Кузмановци'' и ''Трпановци'' се старинци кои живеат од кога е основано селото (можно е да водат потекло од поранешното раселено село Џиглигово или околните села по сливот на [[Кадина Река]]), додека доселени се родовите ''Новевци'' и ''Докарановци'' (двата родови од с.&nbsp;[[Дејковец]]), ''Жужевци'' (од с.&nbsp;[[Огњанци]]), ''Грујовци'', ''Грбевци'', ''Трпчевци'', ''Николовци'' и ''Димишковски'' (сите од с.&nbsp;[[Градовци]]), ''Арсовски'' и ''Васкови'' (двата родови од градот [[Велес]]), ''Лазови'' (од [[Тиквешко]]), ''Лефковски'' (од с.&nbsp;[[Карабуниште]]-Велешко), ''Стојанови'' (од с.&nbsp;[[Пакошево]]), ''Богдановски'' (од градот [[Скопје]]), ''Димитровски'' и др.<ref>Трифуноски Ф. Јован. „Поречието на Кадина Река“. Филозофски факултет Скопје, 1952&nbsp;г. стр.100 и 102-103</ref>. == Општествени установи == [[Податотека:Sv.Arhangel-Gavril-Zelenikovo-MK.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Архангел Гаврил“ во Зелениково]] Во Станица Зелениково работи осумгодишното [[ОУ „Марко Цепенков“ - Зелениково|основно училиште „Марко Цепенков“]], кое е централно основно училиште за целата [[Општина Зелениково]] со истурени паралелки до 5 одделение и во другите околни села. Други општествените установи се поштата и здравствената амбуланта, а исто така работи и приватна здравствена амбуланта. Во селото Зелениково се наоѓа манастирот Свети Архангел Михаил, а во Станица Зелениково црквите Свети Ѓорѓија и Воскресение Христово. ===Цркви и манастири=== * [[Манастир „Свети Архангел Гаврил“ - Зелениково]] * [[Црква „Свети Ѓорѓи“ - Зелениково]] * [[Црква „Воскресение Христово“ - Зелениково]] == Самоуправа и политика == Во Зелениково, поточно во населбата Станица Зелениково се наоѓа седиштето и општинската зграда на [[Општина Зелениково]] во која се одржуваат седниците на советот на општината, а се наоѓаат и канцеларијата на градоначалникот и административната и матичната служба на општината. Во рамките на општинската зграда се наоѓаат и подрачни одделенија на неколку министерства и владини управни агенции од [[Скопје]]. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Слатина (Зелениково)|Слатина]] — населба од [[неолитско време]]; и * [[Црквиште (Зелениково)|Црквиште]] — кастел од [[доцноантичко време]]. <!-- == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Надворешни врски ==--> == Личности == Личности родени во Зелениково: * [[Илјаз Салиев]] (1925-1944) — македонски партизан * [[Најдо Здравковски]] (1922-1945) — македонски партизан * [[Трпе Божиновски]] (1920-1945) — македонски партизан == Иселеништво == Од Зелениково се забележани иселеници во селата [[Таор]] и [[Петровец]]. Во поново време има иселеници и во [[Драчево]], [[Скопје]] и во странство [[Австралија]], [[Германија]], [[Австрија]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Zelenikovo}} * [http://www.zelenikovo.gov.mk/ Општина Зелениково] {{Општина Зелениково}} {{Скопски села}} [[Категорија:Зелениково| ]] le58i6wq4wmpd4xz4odgo1x9fovaoub 0 11087 5610421 5382531 2026-08-17T06:36:50Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5610421 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Dragozel Valley 6625-6628mod.jpg | име=Драгожел | регион={{грб|Вардарски Регион}} | општина=[[Општина Кавадарци|Кавадарци]] | население=0 | поштенски број= | надморска височина=737 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=19| lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=01| lon_sec=02 | мрежно место= | карта = Драгожел во Општина Кавадарци.svg }} '''Драгожел''' — село во [[Општина Кавадарци]], во околината на градот [[Кавадарци]]. == Географија и местоположба == Селото Драгожел се наоѓа на 737м надморска висичина. Во селото има многу извори од кои е настаната самата(Драгожелска река) која што минува низ селото. Селото Драгожел граничи со висорамнината Витачево од источната страна, а од западната страна со [[Тиквешко Езеро]]. Драгожел е ридско-планинско село којшто е заобиколен со нискостеблеста шума, до селото се стигнува преку 3 патишта од селото [[Гарниково]] и селото [[Бегниште]] а другиот пат е преку ладно долче со кој може и да се оде со возило == Историја == Драгожел под денешното име се спомнува уште во [[1340]] година , во [[1378]] кога Царот Душан го поклонил на манастирот Хиландер. Во почетокот на [[1920]] година селото броело [[34]] куќи. Населението било [[христијанско]]. Селото е од збиен тип. Куќите биле изградени од камен на приземјето и спрат со чардак. Главно занимање на населението било [[сточарството]], а во помал обем и [[земјоделство]]. Денес во селото се останати [[10]] куќи, со [[2]] домаќинства и [[4]] жители. Во околината на селото регистрирани се неколку Археолошки наоѓалишта: [[Ресава]], [[Селиште]], [[Св.Лазар]]. Во селото постои црква која во олтарниот дел е разурната. Постои иницијатива од мештаните да ја обноват. Селска слава е Св.Никола-зимски. == Стопанство == Населението на Драгожел, во најголем дел се занимавало со [[сточарство]], [[земјоделство]]. Од [[сточарство]] најголем дел се одгледувале [[овци]], [[кози]] и [[говеда]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|153 |1953|149 |1961|136 |1971|87 |1981|28 |1991|9 |1994|6 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Драгожел живееле 180 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 154.]</ref> Селото претежно било населено со православни христијани и едно семејство од муслиманска вероисповед. Селото најголемата сила ја достигнало во [[1920]] година кога имало [[34]] куќи со околу [[300]] жители. Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото немало жители. {{Пописи|180|—|153|149|136|87|28|9|6|0|0}} === Родови === Драгожел било македонско село. Според истражувањата од 1920-тите, Родови во селото биле: * '''Доселеници:''' ''Шоповци (16 к.)'' се делат на ''Јанковци, Цветковци, Николовци, Шалевци, Темковци и Ташовци'' . Доселени биле од [[Шопи|шоплук]] . т.е од [[Штипско]] . Овде живеат од крајот на XVII век: ''Бошковци (7 к.)'' доселени биле од [[Велешко]] . Доселени кога и претходниот род: ''Весковци-Трповци (3 к.)'' доселени биле однекаде: ''Трипуновци (1 к.)'' доселени биле од [[Ресава]] : ''Јовчевци (1 к.)'' доселени биле од [[Гарниково]] : ''Тасевци (1 к.)'' доселени биле од селото [[Куманичево]] : ''Парапановци (1 к.)'' доселени биле од селото [[Бојанчиште]] , а таму од селото [[Полчиште]] во [[Мариово]] : ''Бакарјовци (1 к.)'' доселени биле од селото [[Гарниково]] : ''Палијовци (1 к.)'' доселени биле од селото [[Куманичево]] : ''Мановци (1 к.)'' доселени биле од селото [[Гарниково]] .<ref>{{Наведена книга|title=Тиквеш и Раец|last=Радовановиќ|first=Воислав|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==Личности== Личности родени во Драгожел: * [[Коле Велков]] (1921-1944) — македонски партизан, учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Грозда Илова]] (14 август 1916 - ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ==Природни и културни знаменитости== ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=148|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> * [[Ресава (Драгожел)|Ресава]] — [[населба]] од [[Антички период во Македонија|доцноантичкото време]] * [[Селиште (Драгожел)|Селиште]] — населба од доцноантичкото време == Иселеништво == Најголемиот дел од иселеништвото се достигнал во [[1965]] од кога што почнала имиграцијата од село-град со кое што дури 70 % од населението заминало во [[Кавадарци]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Кавадарци}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кавадаречки села]] [[Категорија:Села во Општина Кавадарци]] [[Категорија:Драгожел| ]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] bqdyxqw8izmryc5capdojzfnxwqw3z6 0 12078 5610172 5203742 2026-08-16T12:05:41Z Ehrlich91 24281 5610172 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 725 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Географија и местоположба == [[File:Radozhda-MKD.JPG|thumb|мини|лево|Поглед на селото Радожда и Охридското Езеро од патеката кон пештерната црква Св. арх. Михаил]] [[Податотека:Радожда, Охридско Езеро.jpg|мини|лево|Плажа во Радожда]] Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Сместено е во југозападниот дел на [[Општина Струга]], чиј атар се доира до државната гранична линија и брегот на Охридското Езеро<ref name="ReferenceA">Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.251</ref>. Радожда е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Селото е рамничарско и расположено на надморска височина од 700 до 725 метри. Од градот [[Струга]] е оддалечено 11 километри во јужен правец и на два километри од границата со [[Албанија]]. Атарот зафаќа површина од 7,9&nbsp;км², од кои шумите зафаќаат 505 хектари, пасиштата 185 хектари и обработливото земјиште само 59 хектари<ref name="ReferenceA"/>. Иако нема одговарачки природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=jovantrifunoski>{{наведена книга| last = Ф. Трифуноски| first = Јован| title = Охридско-струшка област| language=sr| publisher = Српска академија наука и уметности| year = 1992 | page = 159-162}}</ref> До крајот на Втората светска војна Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот одсек, меѓутоа во поново време населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во правец север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста модерни и големи куќи.<ref name=jovantrifunoski /> Називите на потезите во рамки на селскиот атар се следните: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака,Шиклица, Кошјо, Дуко-рид, Мал лаз, Љогумно, Локов, Локоска краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште, Елен Камен (или Еленско).<ref name=jovantrifunoski /> == Историја == [[Податотека:Church st. Arhangel Mihail in Radozda.jpg|мини|десно|[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Пештерната црква „Св. Архангел Михаил“]]]] Селото Радожда е доста старо, со постојано постоење од околу X века. Со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, каде што од пишуваните извори како Душановата повелба од 1342-1345 година кога било подарено на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Пресвета Богородица Перивлепта]] во [[Охрид]], се споменува под името ''Радобужда''.<ref name=jovantrifunoski /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на Охридскиот санџак од 1583 се појавува под името ''Радохожда'', а во ракописот на Бранислав Нушиќ од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Селото било формирано во планинските [[ливади]] на околу еден километар на запад. Но близината на езерото како важен извор на храна ги натерало селаните да се преселат во приобалата и тука да ја формираат новата населба. Како најстари семејства се Шеќероски, Солакоски, Пејоски, Скрчески, Кутаноски, Шопоски. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел ''само да не се потурчат''.<ref name=jovantrifunoski /> === Радожда во XX век === Пред воспоставувањето на државната граница, постоеле многу живи врски помеѓу жителите на Радожда и соседните села [[Лин]] и Рајца, кои денес се наоѓаат во рамките на Албанија. До крајот на [[Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски, но по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско.<ref name=jovantrifunoski /> Слични врски биле одржувани и со селото Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и сл. За време на [[Втората светска војна]] за време на италијанско-албанската окупација, Радожда на неколкупати била ограбувана од албанците наречени „балисти“ од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит, пари. == Стопанство == [[Податотека:Radozhda Traditional Costume.jpg|лево|мини|180п|Женска народна носија од Радожда, сликана пред 1930 г.]] Во основа Радожда има полјоделско-шумарска функција<ref name="ReferenceA"/>, меѓутоа населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со 3 стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството - градежништвото и туризмот.<ref name=jovantrifunoski /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало ''„булуци и булуци'' (стада) ''кози, овци, говеда и коњи“'' со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постпено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува леб, млеко и други намирници во продавниците.<ref name=jovantrifunoski /> Во селото засега работи еден погон на фабриката Единство од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема освен 4 продавници на мешовита стока, 2 кафе барови и 7 рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство “Летница“ не работи и рибарите нив околу 20 останаа без работа поради одземената концесија пред три години и недоделената досега. До селото води асфалтиран пат кој е изграден пред 20 години, но сега е целосно саниран. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. Во непосредна близина на само два километри према Струга се наоѓа автокампот “Ливадиште“, кој е еден од најдобрите автокампови во Македонија, во кој работат неколку жители на Радожда, а према албанската граница се наоѓа туристичката населба “Треска“ која е во стечај и ја има судбината на основачот, фабриката за [[мебел]] “Треска“ од Скопје, но сѐ уште е посетувана од многубројни посетители поради незаменливите природни убавини што ги поседува, особено во лето. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0" /> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, Радожда има 808 жители, од кои 806 Македонци, 1 Србин и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} Статистички гледано селото бележи благ пад на бројот на своето население, кое во 1961 година броело 866 жители, а во 1994 година 849 жители<ref name="ReferenceA"/>. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата од 1979 година, родови во селото се:<ref name="jovantrifunoski" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци (23 к.), Скрчески (18 к.), Славковци (17 к.), Несторовци (18 к.), Шеќеровци (10 к.), Кутаноски (10 к.), Бакрачески (10 к.), Шопоски (9 к.), Мангоски (9 к.), Јулоски (9 к.), Солакоски (7 к.), Кумбароски (4 к.), Бушовски (4 к.), Пуроски (3 к.) и Волканоски (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Степаноски (2 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски (6 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Шајноски (10 к.)'' доселени се однекаде. == Општествени установи == Во селото има и деветгодишно училиште со околу 80 ученици кои учат во сите девет одделенија. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Иселеништво == Селото било поголемо но бидејќи желбата за пари повеќето од селаните се иселиле на печалба и веќе никогаш не се вратиле Некои од иселените селани доаѓаат на викенд и си одат. Повеќето се иселени во [[Франција]], [[Австралија]], северна [[Америка]], [[Србија]] ([[Белград]]) и [[Хрватска]] ([[Славонска Пожега]]) и други држави.<ref name=jovantrifunoski /> Иселеници од Радожда во рамки на [[Македонија]] има во селото [[Мислешево]] и градовите [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]].<ref name=jovantrifunoski /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] kkt36g6ey43yx2na84roi4eudkgjp9h 5610191 5610172 2026-08-16T13:20:52Z Ehrlich91 24281 5610191 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радохожда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Radozhda-MK.JPG|мини|300п|десно|Поглед на селото Радожда]] [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Иако нема одговарачки природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=jovantrifunoski>{{наведена книга| last = Ф. Трифуноски| first = Јован| title = Охридско-струшка област| language=sr| publisher = Српска академија наука и уметности| year = 1992 | page = 159-162}}</ref> До крајот на Втората светска војна Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот одсек, меѓутоа во поново време населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во правец север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста модерни и големи куќи.<ref name=jovantrifunoski /> Називите на потезите во рамки на селскиот атар се следните: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака,Шиклица, Кошјо, Дуко-рид, Мал лаз, Љогумно, Локов, Локоска краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште, Елен Камен (или Еленско).<ref name=jovantrifunoski /> == Историја == [[Податотека:Church st. Arhangel Mihail in Radozda.jpg|мини|десно|[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Пештерната црква „Св. Архангел Михаил“]]]] Селото Радожда е доста старо, со постојано постоење од околу X века. Со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, каде што од пишуваните извори како Душановата повелба од 1342-1345 година кога било подарено на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Пресвета Богородица Перивлепта]] во [[Охрид]], се споменува под името ''Радобужда''.<ref name=jovantrifunoski /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на Охридскиот санџак од 1583 се појавува под името ''Радохожда'', а во ракописот на Бранислав Нушиќ од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Селото било формирано во планинските [[ливади]] на околу еден километар на запад. Но близината на езерото како важен извор на храна ги натерало селаните да се преселат во приобалата и тука да ја формираат новата населба. Како најстари семејства се Шеќероски, Солакоски, Пејоски, Скрчески, Кутаноски, Шопоски. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел ''само да не се потурчат''.<ref name=jovantrifunoski /> === Радожда во XX век === Пред воспоставувањето на државната граница, постоеле многу живи врски помеѓу жителите на Радожда и соседните села [[Лин]] и Рајца, кои денес се наоѓаат во рамките на Албанија. До крајот на [[Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски, но по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско.<ref name=jovantrifunoski /> Слични врски биле одржувани и со селото Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и сл. За време на [[Втората светска војна]] за време на италијанско-албанската окупација, Радожда на неколкупати била ограбувана од албанците наречени „балисти“ од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит, пари. == Стопанство == [[Податотека:Radozhda Traditional Costume.jpg|лево|мини|180п|Женска народна носија од Радожда, сликана пред 1930 г.]] Атарот зафаќа површина од 7,9&nbsp;км², од кои шумите зафаќаат 505 хектари, пасиштата 185 хектари и обработливото земјиште само 59 хектари<ref name="ReferenceA"/>. Во основа Радожда има полјоделско-шумарска функција<ref name="ReferenceA"/>, меѓутоа населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со 3 стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството - градежништвото и туризмот.<ref name=jovantrifunoski /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало ''„булуци и булуци'' (стада) ''кози, овци, говеда и коњи“'' со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постпено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува леб, млеко и други намирници во продавниците.<ref name=jovantrifunoski /> Во селото засега работи еден погон на фабриката Единство од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема освен 4 продавници на мешовита стока, 2 кафе барови и 7 рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство “Летница“ не работи и рибарите нив околу 20 останаа без работа поради одземената концесија пред три години и недоделената досега. До селото води асфалтиран пат кој е изграден пред 20 години, но сега е целосно саниран. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. Во непосредна близина на само два километри према Струга се наоѓа автокампот “Ливадиште“, кој е еден од најдобрите автокампови во Македонија, во кој работат неколку жители на Радожда, а према албанската граница се наоѓа туристичката населба “Треска“ која е во стечај и ја има судбината на основачот, фабриката за [[мебел]] “Треска“ од Скопје, но сѐ уште е посетувана од многубројни посетители поради незаменливите природни убавини што ги поседува, особено во лето. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0" /> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, Радожда има 808 жители, од кои 806 Македонци, 1 Србин и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} Статистички гледано селото бележи благ пад на бројот на своето население, кое во 1961 година броело 866 жители, а во 1994 година 849 жители<ref name="ReferenceA"/>. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата од 1979 година, родови во селото се:<ref name="jovantrifunoski" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци (23 к.), Скрчески (18 к.), Славковци (17 к.), Несторовци (18 к.), Шеќеровци (10 к.), Кутаноски (10 к.), Бакрачески (10 к.), Шопоски (9 к.), Мангоски (9 к.), Јулоски (9 к.), Солакоски (7 к.), Кумбароски (4 к.), Бушовски (4 к.), Пуроски (3 к.) и Волканоски (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Степаноски (2 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски (6 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Шајноски (10 к.)'' доселени се однекаде. == Општествени установи == Во селото има и деветгодишно училиште со околу 80 ученици кои учат во сите девет одделенија. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Иселеништво == Селото било поголемо но бидејќи желбата за пари повеќето од селаните се иселиле на печалба и веќе никогаш не се вратиле Некои од иселените селани доаѓаат на викенд и си одат. Повеќето се иселени во [[Франција]], [[Австралија]], северна [[Америка]], [[Србија]] ([[Белград]]) и [[Хрватска]] ([[Славонска Пожега]]) и други држави.<ref name=jovantrifunoski /> Иселеници од Радожда во рамки на [[Македонија]] има во селото [[Мислешево]] и градовите [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]].<ref name=jovantrifunoski /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 7829und0d2ms6dfx8z0x8r5uuy379np 5610195 5610191 2026-08-16T13:31:07Z Ehrlich91 24281 5610195 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радохожда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Radozhda-MK.JPG|мини|300п|десно|Поглед на селото Радожда]] [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] Селото Радожда е доста старо, со постојано постоење од околу X века. Со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, каде што од пишуваните извори како Душановата повелба од 1342-1345 година кога било подарено на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Пресвета Богородица Перивлепта]] во [[Охрид]], се споменува под името ''Радобужда''.<ref name=jovantrifunoski /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на Охридскиот санџак од 1583 се појавува под името ''Радохожда'', а во ракописот на Бранислав Нушиќ од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Селото било формирано во планинските [[ливади]] на околу еден километар на запад. Но близината на езерото како важен извор на храна ги натерало селаните да се преселат во приобалата и тука да ја формираат новата населба. Како најстари семејства се Шеќероски, Солакоски, Пејоски, Скрчески, Кутаноски, Шопоски. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел ''само да не се потурчат''.<ref name=jovantrifunoski /> === Радожда во XX век === Пред воспоставувањето на државната граница, постоеле многу живи врски помеѓу жителите на Радожда и соседните села [[Лин]] и Рајца, кои денес се наоѓаат во рамките на Албанија. До крајот на [[Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски, но по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско.<ref name=jovantrifunoski /> Слични врски биле одржувани и со селото Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и сл. За време на [[Втората светска војна]] за време на италијанско-албанската окупација, Радожда на неколкупати била ограбувана од албанците наречени „балисти“ од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит, пари. == Стопанство == [[Податотека:Radozhda Traditional Costume.jpg|лево|мини|180п|Женска народна носија од Радожда, сликана пред 1930 г.]] Атарот зафаќа површина од 7,9&nbsp;км², од кои шумите зафаќаат 505 хектари, пасиштата 185 хектари и обработливото земјиште само 59 хектари<ref name="ReferenceA"/>. Во основа Радожда има полјоделско-шумарска функција<ref name="ReferenceA"/>, меѓутоа населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со 3 стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството - градежништвото и туризмот.<ref name=jovantrifunoski /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало ''„булуци и булуци'' (стада) ''кози, овци, говеда и коњи“'' со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постпено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува леб, млеко и други намирници во продавниците.<ref name=jovantrifunoski /> Во селото засега работи еден погон на фабриката Единство од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема освен 4 продавници на мешовита стока, 2 кафе барови и 7 рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство “Летница“ не работи и рибарите нив околу 20 останаа без работа поради одземената концесија пред три години и недоделената досега. До селото води асфалтиран пат кој е изграден пред 20 години, но сега е целосно саниран. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. Во непосредна близина на само два километри према Струга се наоѓа автокампот “Ливадиште“, кој е еден од најдобрите автокампови во Македонија, во кој работат неколку жители на Радожда, а према албанската граница се наоѓа туристичката населба “Треска“ која е во стечај и ја има судбината на основачот, фабриката за [[мебел]] “Треска“ од Скопје, но сѐ уште е посетувана од многубројни посетители поради незаменливите природни убавини што ги поседува, особено во лето. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0" /> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, Радожда има 808 жители, од кои 806 Македонци, 1 Србин и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} Статистички гледано селото бележи благ пад на бројот на своето население, кое во 1961 година броело 866 жители, а во 1994 година 849 жители<ref name="ReferenceA"/>. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата од 1979 година, родови во селото се:<ref name="jovantrifunoski" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци (23 к.), Скрчески (18 к.), Славковци (17 к.), Несторовци (18 к.), Шеќеровци (10 к.), Кутаноски (10 к.), Бакрачески (10 к.), Шопоски (9 к.), Мангоски (9 к.), Јулоски (9 к.), Солакоски (7 к.), Кумбароски (4 к.), Бушовски (4 к.), Пуроски (3 к.) и Волканоски (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Степаноски (2 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски (6 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Шајноски (10 к.)'' доселени се однекаде. == Општествени установи == Во селото има и деветгодишно училиште со околу 80 ученици кои учат во сите девет одделенија. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Иселеништво == Селото било поголемо но бидејќи желбата за пари повеќето од селаните се иселиле на печалба и веќе никогаш не се вратиле Некои од иселените селани доаѓаат на викенд и си одат. Повеќето се иселени во [[Франција]], [[Австралија]], северна [[Америка]], [[Србија]] ([[Белград]]) и [[Хрватска]] ([[Славонска Пожега]]) и други држави.<ref name=jovantrifunoski /> Иселеници од Радожда во рамки на [[Македонија]] има во селото [[Мислешево]] и градовите [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]].<ref name=jovantrifunoski /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 2z29fq4kcxdjxewyj5q6odloa4pxzth 5610202 5610195 2026-08-16T14:06:16Z Ehrlich91 24281 5610202 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0" /> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, Радожда има 808 жители, од кои 806 Македонци, 1 Србин и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} Статистички гледано селото бележи благ пад на бројот на своето население, кое во 1961 година броело 866 жители, а во 1994 година 849 жители<ref name="ReferenceA"/>. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата од 1979 година, родови во селото се:<ref name="jovantrifunoski" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци (23 к.), Скрчески (18 к.), Славковци (17 к.), Несторовци (18 к.), Шеќеровци (10 к.), Кутаноски (10 к.), Бакрачески (10 к.), Шопоски (9 к.), Мангоски (9 к.), Јулоски (9 к.), Солакоски (7 к.), Кумбароски (4 к.), Бушовски (4 к.), Пуроски (3 к.) и Волканоски (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Степаноски (2 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски (6 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Шајноски (10 к.)'' доселени се однекаде. == Општествени установи == Во селото има и деветгодишно училиште со околу 80 ученици кои учат во сите девет одделенија. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Иселеништво == Селото било поголемо но бидејќи желбата за пари повеќето од селаните се иселиле на печалба и веќе никогаш не се вратиле Некои од иселените селани доаѓаат на викенд и си одат. Повеќето се иселени во [[Франција]], [[Австралија]], северна [[Америка]], [[Србија]] ([[Белград]]) и [[Хрватска]] ([[Славонска Пожега]]) и други држави.<ref name=jovantrifunoski /> Иселеници од Радожда во рамки на [[Македонија]] има во селото [[Мислешево]] и градовите [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]].<ref name=jovantrifunoski /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] n5zzold3yzuaijf9rp1w44d9up5q4zm 5610203 5610202 2026-08-16T14:09:56Z Ehrlich91 24281 /* Историја */ 5610203 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Пештерната [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црква „Св. Архангел Михаил“]] од {{римски|13}} век поседува вредни фрески]] [[Податотека:Споменик на НОБ во Радожда.jpg|мини|300п|десно|Споменикот на НОБ во селото]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик за паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0" /> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, Радожда има 808 жители, од кои 806 Македонци, 1 Србин и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} Статистички гледано селото бележи благ пад на бројот на своето население, кое во 1961 година броело 866 жители, а во 1994 година 849 жители<ref name="ReferenceA"/>. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата од 1979 година, родови во селото се:<ref name="jovantrifunoski" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци (23 к.), Скрчески (18 к.), Славковци (17 к.), Несторовци (18 к.), Шеќеровци (10 к.), Кутаноски (10 к.), Бакрачески (10 к.), Шопоски (9 к.), Мангоски (9 к.), Јулоски (9 к.), Солакоски (7 к.), Кумбароски (4 к.), Бушовски (4 к.), Пуроски (3 к.) и Волканоски (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Степаноски (2 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски (6 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Шајноски (10 к.)'' доселени се однекаде. == Општествени установи == Во селото има и деветгодишно училиште со околу 80 ученици кои учат во сите девет одделенија. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Иселеништво == Селото било поголемо но бидејќи желбата за пари повеќето од селаните се иселиле на печалба и веќе никогаш не се вратиле Некои од иселените селани доаѓаат на викенд и си одат. Повеќето се иселени во [[Франција]], [[Австралија]], северна [[Америка]], [[Србија]] ([[Белград]]) и [[Хрватска]] ([[Славонска Пожега]]) и други држави.<ref name=jovantrifunoski /> Иселеници од Радожда во рамки на [[Македонија]] има во селото [[Мислешево]] и градовите [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]].<ref name=jovantrifunoski /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 3lk2ei8o4wa5iqz0c48mqpc0c2ozbba 5610204 5610203 2026-08-16T14:19:55Z Ehrlich91 24281 5610204 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Пештерната [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црква „Св. Архангел Михаил“]] од {{римски|13}} век поседува вредни фрески]] [[Податотека:Споменик на НОБ во Радожда.jpg|мини|300п|десно|Споменикот на НОБ во селото]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик за паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо, коешто во 1961 година броело 866, а во 1994 година 849 жители, од кои 845 биле Македонци и по двајца жители Власи и Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Радожда живееле 808 жители, од кои 806 [[Македонци]], 1 [[Срби]]н и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=16 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото се:<ref name=":0" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци'' (23 к.), ''Скрчески'' (18 к.), ''Славковци'' (17 к.), ''Несторовци'' (18 к.), ''Шеќеровци'' (10 к.), ''Кутаноски'' (10 к.), ''Бакрачески'' (10 к.), ''Шопоски'' (9 к.), ''Мангоски'' (9 к.), ''Јулоски'' (9 к.), ''Солакоски'' (7 к.), ''Кумбароски'' (4 к.), ''Бушовски'' (4 к.), ''Пуроски'' (3 к.) и ''Волканоски'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Степаноски'' (2 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски'' (6 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]] и ''Шајноски'' (10 к.), доселени се однекаде. === Иселеништво === Постари иселеници од селото има во селото [[Мислешево]] во Струшко Поле (''Радождани'', 7 к.). Други постари иселеници има во Струга: ''Несторовци''. По војната имало иселувања во македонските градови [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]], како и во странство, како Франција, Северна Америка и Австралија.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Димитар Влахов“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Димитар Влахов“ - Калишта|Основно училиште „Димитар Влахов“]], подрачно основно училиште до петто одделение во состав на [[ОУ „Јосип Броз Тито“ - Струга]] * Здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] e1b4gkpcwcws4p58qk3gn0985eo2r8u 5610205 5610204 2026-08-16T14:20:11Z Ehrlich91 24281 /* Општествени установи */ 5610205 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Пештерната [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црква „Св. Архангел Михаил“]] од {{римски|13}} век поседува вредни фрески]] [[Податотека:Споменик на НОБ во Радожда.jpg|мини|300п|десно|Споменикот на НОБ во селото]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик за паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо, коешто во 1961 година броело 866, а во 1994 година 849 жители, од кои 845 биле Македонци и по двајца жители Власи и Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Радожда живееле 808 жители, од кои 806 [[Македонци]], 1 [[Срби]]н и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=16 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото се:<ref name=":0" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци'' (23 к.), ''Скрчески'' (18 к.), ''Славковци'' (17 к.), ''Несторовци'' (18 к.), ''Шеќеровци'' (10 к.), ''Кутаноски'' (10 к.), ''Бакрачески'' (10 к.), ''Шопоски'' (9 к.), ''Мангоски'' (9 к.), ''Јулоски'' (9 к.), ''Солакоски'' (7 к.), ''Кумбароски'' (4 к.), ''Бушовски'' (4 к.), ''Пуроски'' (3 к.) и ''Волканоски'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Степаноски'' (2 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски'' (6 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]] и ''Шајноски'' (10 к.), доселени се однекаде. === Иселеништво === Постари иселеници од селото има во селото [[Мислешево]] во Струшко Поле (''Радождани'', 7 к.). Други постари иселеници има во Струга: ''Несторовци''. По војната имало иселувања во македонските градови [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]], како и во странство, како Франција, Северна Америка и Австралија.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Димитар Влахов“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Димитар Влахов“ - Радожда|Основно училиште „Димитар Влахов“]], подрачно основно училиште до петто одделение во состав на [[ОУ „Јосип Броз Тито“ - Струга]] * Здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|thumb|200px|Фреска на [[Св. Архангел Михаил]] во истоимената пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век. <small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] Селото припаѓа на општинскиот центар Струга и се наоѓа во нејзината административна граница. Во селото има месна заедница со совет и претседател на МЗ. Одлуките се донесуваат со акламации, бидејќи се третираат проблеми од комуналната сфера на живеењето кои ги тангираат сите жители. Се чувствува дека на селото му е потребна малку поголемо ангажирање на МЗ, поголема самоиницијатива, анимирање на еколошкото друштво на кое активноста му е замрена иако има полно проблеми кои треба да се решаваат во содејство со целокупното население. ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда]] * [[црква „Св. Петка“ - Радожда]] * [[црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда]] * [[црква „Св. Илија“ - Радожда]] * [[црква „Св. Богородица“ - Радожда]] * [[црква „Св. Недела“ - Радожда]], - камен-темелник осветен и поставен во 2001 година од страна на Митрополитот г. Тимотеј. == Културни и природни знаменитости == Радожда е богата со културни и природни знаменитости. Селото има седум цркви од кои централна е селската црква Свети Никола која е изградена во XVIII век. Други цркви се најстарата пештерска црква Свети Арангел Михаил која е од [[XIV век]] и поновите Св.Петка, Св.Недела, Св.Среда, Св.Илија и Св.Богородица. Понова знаменитост е 22 метри високиот крст којшто се наоѓа на влезот во селото. Друга многу важна знаменитост е зачуваниот дел на патот [[Вија Егнација]]-зимска траса. Таа минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. Од природните реткости најважно е самото езеро кое според староста е едно од најстарите во светот. Друга реткост е карпата која се наднесува над селото, која е висока околу 70-80 метри и долга околу 300 метри. ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. == Редовни настани и обичаи == Во селото нема културни настани, туку помасовните настани кои се одржуваат се однесуваат на верските традиционални одбележувања на неколку празници. Тоа се фрлањето на крстот кое се обнови во 1990 година и кое се одржува на брегот на езерото кај црквата Св.Недела. Фрлачот и скокачите по крстот се наоѓаат во кајчиња на околу 50 метри од брегот. По фаќањето на крстот кој е метален и завиткан во бела риза, групата која го фатила заминува низ селото влегувајќи во сите куќи од селото каде се дарувани од населението. За празникот [[Прочка]] или Проштени Поклади помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“.<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> Порано во Радожда за овој празник е забележан обичај кога домаќинката, некоја невеста или мома, од тестото за суканите јадења месела едно колаче и непечено го закопувала вземи (в бавча или в нива), а потоа палела една ржаница закачена на сливова, врбова, дренова, лескова или чаталеста „лиснигојца“ за да му се заканува на [[крт]]от што правел штета и при тоа велела: : Ќе го печиме кртот : да не орат, да не копат : да ојт по планина : да не ојт в поле : да не ојт в бавча : да не прајт штета.<ref name=etnolog /> За [[Велигден]] на вториот ден се оди со крсти. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии знаме, икони, крст и се посетуваат црквите Св. Богородица, Св. Илија и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија. Во очи на 2 август - [[Илинден]] населението се собира кај црквата Св.Илија каде доаѓа попот, крштева вода, го пее лебот кој подоцна жените го раздаваат на присутните. Мажите седат во круг и си ги подаваат пагурчињата со ракија. На 28 август е верскиот празник [[Голема Богородица]], кој воедно е и селска слава. На тој ден празнува целото село и доаѓаат гости од останатите струшки села, [[Струга]] и [[Охрид]]. == Личности == ; Родени во Радожда * [[Виктор Шекероски]] (1942 - ) - македонски поет; *[[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] -македонски револуционер <ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref>; *[[Никола Шеќероски]] (1934 - 2008) - македонски политичар од Србија; *[[Слободан Шајноски]] (р. 9 септември 1954) - македонски правник, универзитетски професор и публицист; *[[Сузана Пејоска]] - француска сликарка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“ == Култура и Етнологија == За носијата во делото „''Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско''“, Васил К'нчов вели:<blockquote>''„Мъжете носят бели дрехи, в които се вижда явно арнаутското влияние: тесни беневреци, пояс със силях и пищови, къса бяла дрешка на рамената, каквато носят арнаутите, и арнаутска ресечка (чока), горна бяла дреха с увиснали ръкави. Жените се обличат, както ресенките, само всичките дрехи са от домашна материя и на кръста са навити много пъти козиняви върви, както в Битолско.“'' <ref>{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/vk_1/vk1_b_13.html#:~:text=%D0%9C%D1%8A%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-,%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B8,-%2C%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%B5|title=Патуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско|last=К'нчов|first=Васил|year=1900|location=Софија|pages=471}}</ref></blockquote> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] gmsv3hjywr0zbby7p95wmv20zya4mo7 5610251 5610205 2026-08-16T15:32:25Z Ehrlich91 24281 5610251 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. Во пештера над селото е сместена [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црквата „Св. Архангел Михаил“]], која претставува [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] како пештерна црква од {{римски|13}} век со зачувани фрески. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Пештерната [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црква „Св. Архангел Михаил“]] од {{римски|13}} век поседува вредни фрески]] [[Податотека:Споменик на НОБ во Радожда.jpg|мини|300п|десно|Споменикот на НОБ во селото]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик за паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо, коешто во 1961 година броело 866, а во 1994 година 849 жители, од кои 845 биле Македонци и по двајца жители Власи и Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Радожда живееле 808 жители, од кои 806 [[Македонци]], 1 [[Срби]]н и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=16 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото се:<ref name=":0" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци'' (23 к.), ''Скрчески'' (18 к.), ''Славковци'' (17 к.), ''Несторовци'' (18 к.), ''Шеќеровци'' (10 к.), ''Кутаноски'' (10 к.), ''Бакрачески'' (10 к.), ''Шопоски'' (9 к.), ''Мангоски'' (9 к.), ''Јулоски'' (9 к.), ''Солакоски'' (7 к.), ''Кумбароски'' (4 к.), ''Бушовски'' (4 к.), ''Пуроски'' (3 к.) и ''Волканоски'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Степаноски'' (2 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски'' (6 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]] и ''Шајноски'' (10 к.), доселени се однекаде. === Иселеништво === Постари иселеници од селото има во селото [[Мислешево]] во Струшко Поле (''Радождани'', 7 к.). Други постари иселеници има во Струга: ''Несторовци''. По војната имало иселувања во македонските градови [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]], како и во странство, како Франција, Северна Америка и Австралија.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Димитар Влахов“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Димитар Влахов“ - Радожда|Основно училиште „Димитар Влахов“]], подрачно основно училиште до петто одделение во состав на [[ОУ „Јосип Броз Тито“ - Струга]] * Здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Радожда било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото било дел од тогашната општина Струга. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Радолишта, во која покрај селото Радожда, се наоѓале и селата Вишни, Заграчани, Калишта, Мали Влај, Радолишта, Франгово и Шум. Во периодот 1950-1952 година, селото претставувало дел од Општина Калишта, во која влегувале селата Калишта, Мали Влај, Радожда и Франгово. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1878 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|мини|300п|десно|Фреска на [[Архангел Михаил]] во [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|истоимената]] пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век.<small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време ([[Вија Егнација]]); и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. Кај селото е зачуван дел од зимската траса на патот Вија Егнација, која минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква со селските гробишта; * [[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Црква „Св. Петка“]] — помала селска црква во средишниот дел на селото; * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — пештерна црква над селото, заштитен споменик на културата; * [[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Црква „Св. Илија“]] — помала селска црква јужно од селото; * [[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Црква „Св. Богородица“]] — помала селска црква на месноста Селиште; * [[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Црква „Св. Недела“]] — помала селска црква северно од селото; и * [[Црква „Св. Преполовение“ - Радожда|Црква „Св. Преполовение“]] — помала селска црква кај црквата „Св. Богородица“. ;Параклиси * [[Параклис „Св. Петка“ - Радожда|Параклис „Св. Петка“]] — мал параклис на влезот во селото. ;Споменици * Споменик на паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] <gallery mode="packed" heights="130п"> Податотека:Споменик на НОБ во Радожда 2.jpg|Спомен-плочата на паднатите борци во НОБ Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Радожда.jpg|Црквата „Св. Богородица“ Податотека:Црква „Св. Илија“ - Радожда 6.jpg|Црквата „Св. Илија“ Податотека:Црква „Св. Недела“ - Радожда 11.jpg|Црквата „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Никола“ - Радожда.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ Податотека:Параклис „Св. Петка“ - Радожда.jpg|Параклисот „Св. Петка“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Радожда.jpg|Црквата „Св. Петка“ Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|Пештерната црква „Св. Архангел Михаил“ </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] — главна селска слава, која се прославувала кај стариот храм на Св. Богородица“; * [[Водици]] — обновено фрлање на крстот во 1990 година, се одржува на брегот на езерото кај црквата „Св. Недела“; * [[Прочка]] — помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“;<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> * [[Велигден]] — на вториот ден се оди со крстови. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии (знаме, икони и крст) и се посетуваат црквите „Св. Богородица“, „Св. Илија“ и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија; и * [[Илинден]] — населението се собира кај црквата „Св. Илија“. == Личности == ;Родени во или по потекло од Радожда * [[Виктор Шекероски]] (р. 1942) — македонски поет; * [[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] — македонски револуционер;<ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref> * [[Никола Шеќероски]] (1934-2008) — македонски политичар од Србија; * [[Слободан Шајноски]] (р. 1954) — македонски правник, универзитетски професор и публицист; и * [[Сузана Пејоска]] — француска сликарка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Култура и спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на ФК Морнар во Радожда.jpg|Објект на ФК „Морнар“ Податотека:Сокак во Радожда.jpg|Сокак во селото Податотека:Фудбалско игралиште во Радожда.jpg|Фудбалското игралиште Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 19.JPG|Поглед на селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] logwr8idrifbyx83txaq3zvyus53kct 5610253 5610251 2026-08-16T15:33:19Z Ehrlich91 24281 /* Културни и природни знаменитости */ 5610253 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радожда | слика = Воздушен поглед на Радожда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радожда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = | население = 710 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 700 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=59 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Радожда во Општина Струга.svg }} '''Радожда''' — село во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]], сместено на северозападниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. Во селото се говори на посебен дијалект со свои одлики, кој во македонската дијалектологија е познат како [[вевчанско-радошки дијалект]]. Во пештера над селото е сместена [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црквата „Св. Архангел Михаил“]], која претставува [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] како пештерна црква од {{римски|13}} век со зачувани фрески. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда со Охридското Езеро.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]]] Името на селото првпат е забележано како '''Радобужда''' во документи од {{римски|14}} век (1342-45 г.). Низ годините се споменува под слични варијанти како '''Радохожда'''. Доаѓа од првобитното присвојно име Радохожда што се поврзува со личното име Радоход. Сегашниот облик Радожда е продолжение на старомакедонската форма Радоб’жда (слично со [[Збажди]] или Зб’жди).<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|131}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Радожда 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], јужно од градот [[Струга]], чиј атар се допира до брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и до државната гранична линија со [[Албанија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=251}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 700 метри. Од градот Струга е оддалечено 11 километри,<ref name="енциклопедија" /> додека од границата со Албанија само 2 километри. До селото води [[Регионален пат 1208|регионалниот пат 1208]], кој се движи покрај крајбрежјето од [[Струга]] кон неколку хотели и кампови, туристичката викенд-населба „Елен Камен“ и завршува во Радожда, а недалеку веднаш над самото село минува меѓународниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] кон граничниот премин [[Ќафасан]] на македонско-албанската граница. Радожда се наоѓа на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], крај македонско-албанската граница. Иако нема соодветни природни услови, селото има варошки налик, односно изглед на мало гратче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=159-162|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Тоа е сместено во подножјето на карпест гребен кој се спушта од планината [[Јабланица]]. Месностите во нискиот дел на селото ги носат следниве имиња: Ќафа Сан, Завој, Лаз, Преслоп, Истоци, Босештина, Нојница, Млака, Шиклица, Кошјо, Дуко-Рид, Мал Лаз, Љогумно, Локов, Локоска Краста, Кајмакчалан, Евли, Горна и Долна Поповница, Лештев, Брегој, Тумба, Тудерен, Осој, Јабланово, Пештев, Аралица, Селиште, Богоројца, Краста, Пескојна, Горно и Долно Ливадиште и Елен Камен (или Еленско).<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда била од типот на мала селска населба со куќите збиени на куп во подножјето на варовничкиот отсек. Меѓутоа, во поново време, населбата е изградена крај самиот брег на Охридското Езеро во насока север-југ, во должина од 1000 метри, на тој начин здобивајќи се со низински тип и доста современи и големи куќи.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Вија Егнација кај Радожда.jpg|мини|300п|десно|Зачувани остатоци од некогашниот римски пат [[Вија Егнација]]]] [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Пештерната [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|црква „Св. Архангел Михаил“]] од {{римски|13}} век поседува вредни фрески]] [[Податотека:Споменик на НОБ во Радожда.jpg|мини|300п|десно|Споменикот на НОБ во селото]] Радожда е доста старо село и со сигурност се знае дека постоело во средновековниот период, кога како '''Радобужда''' било споменато во Душановата повелба од 1342-45 година како дар за [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|црквата „Богородица Перивлепта“]] од [[Охрид]].<ref name=":0" /> Подоцна во Опширниот описен дефтер на [[Охридски Санџак|Охридскиот Санџак]] од 1583 година се појавува под името '''Радохожда''', а во ракописот на [[Бранислав Нушиќ]] од 1892 година се нарекува ''Радоожџа''. Во селото постои зачувано предание дека во минатото кога насила биле преобратени во ислам православните [[Македонци]] во соседното село [[Рајца (Албанија)|Рајца]] (денес во [[Албанија]]), обидите тоа да се стори и во Радожда останале неуспешни, бидејќи некои жени се самоубивале скокајќи од високиот карпест отсек западно од селото со цел „само да не се потурчат“. Мештаните на Радожда одржувале врски со исламизираните Словени од Рајца, со кои се склопувале т.н. шишани кумства, се разменувале производи и слично.<ref name=":0" /> Западно од селото се издигнува Селиште, каде се остатоците од стариот храм „Св. Богородица“. Покрај црквиштето во 1975 година бил изграден помал храм посветен на „[[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Св. Богородица]]“. Народното предание наведува дека најстарото село се наоѓало на тоа Селиште, но подоцна мештаните се спуштиле покрај езерото на денешното место.<ref name=":0" /> Во средишниот дел на селото постојат две цркви — „[[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Св. Никола]]“ и „[[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Св. Петка]]“. Свети Никола е главната селска црква со селските гробишта, веројатно подигната во {{римски|19}} век, додека црквата „Св. Петка“ е помал и понов храм. Има и други помали храмови во близина на Радожда, на север е „[[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Св. Недела]]“, на југ е „[[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Св. Илија]]“, додека на запад во висока пештера се наоѓа „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Св. Архангел Михаил]]“. Последната црква е пештерен храм од средниот век со доста добро зачувани фрески.<ref name=":0" /> <ref name=":0" /> Селска слава на селото е [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]], која се одржува кај старата црква на Селиште. Покрај оваа слава, селаните имале „ортија“ на Петковден кога секоја куќа колела јагне и приредувале заеднички ручек кај црквата „Св. Петка“, но сега тоа повеќе не се прави. Во минатото се приредувала и прослава за Свети Јован во јануари.<ref name=":0" /> Во близина на селото се наоѓа државната гранична линија. Од Радожда со границата се одвоени две соседни населби, кои денес се во Албанија: [[Лин]] на југ и [[Рајца (Албанија)|Рајца]] на запад. При повлекувањето на границата, три месности од атарот на Радожда припаднале на Лин (Врбилакој, Учерешна и Лаз).<ref name=":0" /> До крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1918 година, жителите на Радожда и Лин одржувале тесни стопанско-економски и општествени врски, меѓу кои чести биле и брачните врски. Но, по воспоставувањето на границата селото [[Лин]] станало мешано христијанско-муслиманско, но сите мештани на Лин биле принудени да учат на албански јазик поради што јазикот се изгубил.<ref name=":0" /> За време на италијанско-албанската окупација во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Радожда неколкупати била ограбувана од [[балисти]]те од селото Чезме, кое се наоѓа на соседната планина Мокра, чиј пат кон [[Струга]] водел низ Радожда каде што убиле 4 мажи, отерале жива стока и ограбиле покуќнина, накит и пари.<ref name=":0" /> По војната, селото добило поголемо значење, па така селото сега е туристичко, рибарско и занаетчиско-трговско. Некогашните стопански гранки како сточарството и земјоделството се целосно напуштени. Покрај Радожда биле изградени две големи туристички камп-населби „Ливадиште“ на север и „Треска“ на југ.<ref name=":0" /> Кампот „Ливадиште“ е во функција, додека кампот „Треска“ е во стечај како и самата фабрика за мебел. Во 1972 година, селото добило водовод со вода од карстниот извор Истоци. Претходно, мештаните пиеле вода од чешмите Млака и Клаенци, а понекогаш и од самото езеро. Исто така, се верува дека водата во некогашните карстни извори западно од селото се изгубила и сега се појавува во соседното село Лин.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик за паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. == Стопанство == [[Податотека:Фабрика во Радожда.jpg|десно|мини|300п|Фабрика „Единство“ во средишниот дел на селото]] Атарот зафаќа простор од 7,9&nbsp;км², на кој шумите зафаќаат површина од 505 [[хектар]]и, пасиштата зафаќаат 185 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат само 59 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има фабрички погон и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Сепак, населението на селото сè повеќе се насочува и е вклучено во второстепените и третостепените стопански гранки, како што се туризмот, индустриското производство и занаетчиството. Историски населението на Радожда се занимавало со три стопански дејности - земјоделство, сточарство и риболов, кои постепено биле заменети од занаетчиството, градежништвото и туризмот.<ref name=":0" /> Во минатото сточарството било главната гранка, а селото по кажувања на постарите имало „булуци и булуци“ (стада) на кози, овци, говеда и коњи со чија помош се наѓубрувало обработливото земјиште кое добро раѓало, а освен тоа 14 домаќинства се занимавале и со риболов, меѓутоа постепено економски населението почнало да остварува приходи од другите дејности и пензии со кои купува намирници во продавниците.<ref name=":0" /> Во селото работел еден погон на фабриката „Единство“ од [[Струга]] со околу 30 работници. Други економски единици нема, освен неколку продавници на мешовита стока, кафулиња и рибни ресторани, кои се надалеку познати по својот специјалитет - охридската пастрмка, поради што тие се и често посетувани од домашни и странски гости. Населението е претежно занаетчиски ориентирано. Радожданци се познати фасадери и керамичари. Другиот дел од населението работи по фабриките во [[Струга]], а дел во установите во Струга. Досегашниот погон на рибарското стопанство „Летница“ не работи и рибарите останаа без работа. Во мал дел е застапено и земјоделството пред сè за домашни потреби, односно градинарството со одгледување на домати, пиперки, лук, кромид, пченка, краставици, како и живинарство со одгледување кокошки и во помал дел патки, а исто така е застапено и овоштарството преку одгледување на цреши, јаболка, кајсии, сливи и вишни. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|809 |1953|755 |1961|866 |1971|777 |1981|858 |1991|840 |1994|849 |2002|808 |2021|710 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Радожда имало 650 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Радожда е претставено како мешано македонско-албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 85 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|31}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Радожда имало 800 [[Македонци]], од кои 480 под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 400 патријаршисти.<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо, коешто во 1961 година броело 866, а во 1994 година 849 жители, од кои 845 биле Македонци и по двајца жители Власи и Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Радожда живееле 808 жители, од кои 806 [[Македонци]], 1 [[Срби]]н и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=16 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 710 жители, од кои 689 [[Македонци]], 1 Влав, 1 Србин, 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|650|880|809|755|866|777|858|840|849|808|710}} === Родови === Селото Радожда отсекогаш, па сѐ до денес е населено исклучиво со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска вероисповед]]. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото се:<ref name=":0" /> * '''Староседелци:''' ''Пејовци'' (23 к.), ''Скрчески'' (18 к.), ''Славковци'' (17 к.), ''Несторовци'' (18 к.), ''Шеќеровци'' (10 к.), ''Кутаноски'' (10 к.), ''Бакрачески'' (10 к.), ''Шопоски'' (9 к.), ''Мангоски'' (9 к.), ''Јулоски'' (9 к.), ''Солакоски'' (7 к.), ''Кумбароски'' (4 к.), ''Бушовски'' (4 к.), ''Пуроски'' (3 к.) и ''Волканоски'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Степаноски'' (2 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Љакоски'' (6 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]] и ''Шајноски'' (10 к.), доселени се однекаде. === Иселеништво === Постари иселеници од селото има во селото [[Мислешево]] во Струшко Поле (''Радождани'', 7 к.). Други постари иселеници има во Струга: ''Несторовци''. По војната имало иселувања во македонските градови [[Струга]], [[Охрид]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Скопје]], како и во странство, како Франција, Северна Америка и Австралија.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Димитар Влахов“ - Радожда.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Димитар Влахов“ - Радожда|Основно училиште „Димитар Влахов“]], подрачно основно училиште до петто одделение во состав на [[ОУ „Јосип Броз Тито“ - Струга]] * Здравствена амбуланта == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Радожда било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото било дел од тогашната општина Струга. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Радолишта, во која покрај селото Радожда, се наоѓале и селата Вишни, Заграчани, Калишта, Мали Влај, Радолишта, Франгово и Шум. Во периодот 1950-1952 година, селото претставувало дел од Општина Калишта, во која влегувале селата Калишта, Мали Влај, Радожда и Франгово. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1878 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Mihael Radožda.jpg|мини|300п|десно|Фреска на [[Архангел Михаил]] во [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|истоимената]] пештерна црква во Радожда, од крајот на XIII век.<br/><small>Фреската е со претстава на сцена од циклусот на Архангел Михаил — „Чудото во Хона“. Архангел Михаил е претставен во местото Хона, неговото светилиште како отвора низ карпите цепнатина во која ќе се изгубат матните води на паганите упатени кон исцелителниот извор на светецот. Оваа ретка сцена се вбројува меѓу најстарите претстави на „Чудото во Хона“ во ѕидното сликарство на целокупната христијанска уметност.</small>]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време ([[Вија Егнација]]); и * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век. Кај селото е зачуван дел од зимската траса на патот Вија Егнација, која минувала преку подалечните јужни предели преку [[Албанија]] и [[Македонија]], бидејќи поблиските биле преку зима завеани и со тоа непроодни. Зачувани се околу стотина метри од поплочениот пат кој селаните го викаат [[калдрма]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Радожда|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква со селските гробишта; * [[Црква „Св. Петка“ - Радожда|Црква „Св. Петка“]] — помала селска црква во средишниот дел на селото; * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — пештерна црква над селото, заштитен споменик на културата; * [[Црква „Св. Илија“ - Радожда|Црква „Св. Илија“]] — помала селска црква јужно од селото; * [[Црква „Св. Богородица“ - Радожда|Црква „Св. Богородица“]] — помала селска црква на месноста Селиште; * [[Црква „Св. Недела“ - Радожда|Црква „Св. Недела“]] — помала селска црква северно од селото; и * [[Црква „Св. Преполовение“ - Радожда|Црква „Св. Преполовение“]] — помала селска црква кај црквата „Св. Богородица“. ;Параклиси * [[Параклис „Св. Петка“ - Радожда|Параклис „Св. Петка“]] — мал параклис на влезот во селото. ;Споменици * Споменик на паднатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] <gallery mode="packed" heights="130п"> Податотека:Споменик на НОБ во Радожда 2.jpg|Спомен-плочата на паднатите борци во НОБ Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Радожда.jpg|Црквата „Св. Богородица“ Податотека:Црква „Св. Илија“ - Радожда 6.jpg|Црквата „Св. Илија“ Податотека:Црква „Св. Недела“ - Радожда 11.jpg|Црквата „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Никола“ - Радожда.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ Податотека:Параклис „Св. Петка“ - Радожда.jpg|Параклисот „Св. Петка“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Радожда.jpg|Црквата „Св. Петка“ Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg|Пештерната црква „Св. Архангел Михаил“ </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] — главна селска слава, која се прославувала кај стариот храм на Св. Богородица“; * [[Водици]] — обновено фрлање на крстот во 1990 година, се одржува на брегот на езерото кај црквата „Св. Недела“; * [[Прочка]] — помладите одат „на проштевање“ кај постарите со зборовите „За многу години Поклади. Весели Велигден да го дочекаме“, а при поздравувањето велат „Ај проштаај“, а постарите им возвраќаат „Алал и прост да ви е“;<ref name=etnolog>{{наведено списание |last= Домазетоски |first= Петко |year= 1993 |title= Обичаите поврзани со „Проштени Поклади“ во селата Лабуниште, Радожда и Локов - Струшко |journal= Етнолог |issue= 3 |pages= 129 |publisher= Здружение на етнолозите на Република Македонија - Музеј на Македонија}}</ref> * [[Велигден]] — на вториот ден се оди со крстови. Целото село е во селската црква од каде тргнува поворката на чие чело се наоѓаат црковни реликвии (знаме, икони и крст) и се посетуваат црквите „Св. Богородица“, „Св. Илија“ и другите каде сите застануваат, палат свеќи, се молат, жените си разменуваат вапцани јајца, а мажите се нудат со ракија; и * [[Илинден]] — населението се собира кај црквата „Св. Илија“. == Личности == ;Родени во или по потекло од Радожда * [[Виктор Шекероски]] (р. 1942) — македонски поет; * [[Митре Шајнов|Митре Шаинов]] — македонски револуционер;<ref>Исторически албум на град Струга, София, 1930, стр. 35.</ref> * [[Никола Шеќероски]] (1934-2008) — македонски политичар од Србија; * [[Слободан Шајноски]] (р. 1954) — македонски правник, универзитетски професор и публицист; и * [[Сузана Пејоска]] — француска сликарка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|title=НИТКИТЕ НА СУЗАНА|date=3 декември 2008|publisher=Агенција за иселеништво на Македонија|language=македонски|accessdate=2011-11-15|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307075911/http://www.makemigration.com/strani/?mainmenu=139&submenu=-2&page=vest&type=static&args=msgid%3D202|url-status=dead}}</ref>; == Култура и спорт == Во Радожда е активен фудбалскиот клуб ФК „Морнар“. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на ФК Морнар во Радожда.jpg|Објект на ФК „Морнар“ Податотека:Сокак во Радожда.jpg|Сокак во селото Податотека:Фудбалско игралиште во Радожда.jpg|Фудбалското игралиште Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 19.JPG|Поглед на селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radožda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Радожда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 6qtmkv0we9xow7a4jrfsmfcoicqqr6a 0 12085 5610255 5609654 2026-08-16T16:03:35Z Ehrlich91 24281 /* Стопанство */ 5610255 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Присовјани | име2 = Присојани | слика = Воздушен поглед на Присовјани.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 3 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.040 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=19 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=41 | lon_sec=3 | слава = [[Атанасовден]] | мрежно место = | карта = Присовјани во Општина Струга.svg }} '''Присовјани''' (се среќава и како '''Присојани''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Потекло и значење на името == Присовјани го добило името по својата местоположба, односно изложеноста на сонцето или „присој“. Селото по прв пат во пишаните извори се јавува во {{римски|19}} век, но е доста постаро.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Присовјани, Малесија 11.jpg|мини|лево|300п|Поглед кон селото]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во источниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Сместено е во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=14 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=245}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.040 метри. Од градот [[Струга]], селото е оддалечено 24 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]]. Присовјани е село во јужниот дел на областа [[Малесија]], а околни села се [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]] на исток, [[Поум]] и [[Мислодежда]] на југ, [[Глобочица]] на запад и [[Збажди]] на север.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/dd20b182-aa3e-428f-a174-66b119bbb9c8 |title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|authorlink=Бранислав Русиќ|page=37-40|date=1953|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|isbn=|oclc=|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Распаќе, Гола Краста, Фурка, Рамни Камен, Голема Река, Гулеј Кошари, Самарница, Коча Река, Шумје, Горни Ливаѓе, Рамна Ливада, Мала и Голема Металица, Гавранов Камен, Кукуда, Градишта, Поле, Куќишта, Ружина Куќа, На Црков, Црвени Камења, Станишеец, Жални Присој, Мечкини Дупки, Гркиќо Гумно, Малиќа, Лепеинца, Солишта, Шабано Бачило, Присој, Студена Вода, Врглишта, Над Поле, Перулика, Попо Гумно, Куштица, Маркина Нива, Урвишта, Мартиница, Лаз, Кутел, Гребен, Лозја, Долна Ограда и Млака.<ref name=":0" /> Присовјани е сместено на стрмен и нерамен терен. За време на поголеми дождови, малиот поток низ селото предизвикувал поплави. Во селото има две јаки чешми: Горна и Долна Чешма. Покрај чешмите, селото има и многу извори, потоци и реки.<ref name=":0" /> Селските куќи се малку оддалечени едни од други. Поделено е на две маала: Горно и Долно, кои во минатото се нарекувале и по родовите Гргичевци и Шуминовци.<ref name=":0" /> == Историја == За време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], целото село било запалено.<ref name=":0" /> Во селото постои [[Црква „Св. Никола“ - Присовјани|црквата „Св. Никола“]] со гробишта, која била подигната во 1852 година, а нејзиниот живопис го изработил [[Аврам Дичов]] од [[Тресонче]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Во склоп на црковниот гробишта постои споменик за паднатите илинденци и партизани, а на патот до селото бил подигнат и споменик за првата слободна територија во Македонија во време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. <gallery mode="packed" heights="180п"> Податотека:Споменик на НОБ кај Присовјани 2.jpg|Спомен-плоча на споменикот на НОБ Податотека:Споменик на НОБ кај Присовјани 3.jpg|Поглед на споменикот на НОБ Податотека:Споменик на НОБ кај Присовјани.jpg|Поглед на споменикот на НОБ Податотека:Црквата Свети Никола во Присовјани 04.jpg|Споменикот на црковните гробишта </gallery> == Стопанство == [[Податотека:Земјоделска фарма во близина на Присовјани.jpg|мини|300п|десно|Земјоделска фарма во близина на [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Присовјани|црквата „Рождество на Пресвета Богородица“]] кај селото Присовјани]] Атарот зафаќа простор од 20,2&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 1.368 [[хектар]]и, потоа следат пасиштата на површина од 430 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат 195 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во минатото, во селото постоела задружна продавница.<ref name=":0" /> На скоро целиот атар на селото има големи површини на дабови и букови шуми и само на мали површини има плодни обработливи површини. Така, мештаните најмногу се занимавале со сточарство, а помалку со земјоделство. Со опаѓањето на сточарството започнало одењето на печалба.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|382 |1953|350 |1961|288 |1971|222 |1981|33 |1991|19 |1994|13 |2002|11 |2021|3 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Присовјани живееле 800 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Присовјани е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 60 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Присовјани имало 480 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="D.M.Brancoff 1905">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, населено со македонско население и е доведено во фаза на наполно раселување. Така, во 1961 година селото имало 288 жители, а во 1994 година бројот се намалил на само 13 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Присовјани имало 11 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=14 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 3 жители, сите 3 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|480|480|382|350|288|222|33|19|13|11|3}} === Родови === Присовјани е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] во периодот од 1948 до 1950 година, родови во селото биле: * '''Доселеници:''' ''Грковци'' (39 к.), се делат на ''Треновци'' (7 к.), ''Трајковци'' со ''Спасевци'' (6 к.), ''Марковци'' (5 к.), ''Мојсовци'' (4 к.), ''Неловци'' со ''Кузмановци'' (4 к.), ''Вељановци'' (3 к.), ''Таневци'' (3 к.), ''Ристовци'' (1 к.), ''Петковци'' (1 к.) и ''Симоновци'' (1 к.). Потекнуваат од предокот Никола кој се доселил од некое место во [[Тракија]]. Во старото место бил заробен од турски бег и донесен овде. Овде се оженил со некоја девојка од [[Дримкол]], или од селото [[Елевци]] и така го основал родот. Времето кога е доселен основачот на родот е во XVIII век; ''Шуминовци'' (22 к.), се делат на ''Петковци'' (5 к.), ''Котевци'' (4 к.), ''Лечовци'' (4 к.), ''Ќитовци'' (3 к.), ''Иловци'' (2 к.), ''Трпчевци'' (1 к.) и ''Милошовци'' (1 к.). Потекнуваат од предокот Митре кој бил исто така заробен од турски бег и донесен во селото. Тој бил однекаде од [[Шумадија]] во [[Србија]]. Овде се оженил со девојка од селото [[Тучепи]] во [[Голо Брдо]] и така го основал родот; ''Петревци'' (2 к.), ''Чукевци'' или ''Стрезовци'' (1 к.) и ''Митревци'' (1 к.), за овие три рода присовјанци велат дека се посебни родови. ''Митревци'' се доселени од сега раселеното село [[Славила]] кај [[Селци]]. А другите два рода се со непознато потекло. === Иселеништво === Од родовите се знае за следните иселеници до 1950-тите:<ref name=":0" /> * од ''Грковци'' се иселени во: [[Софија]] (четири семејства од 1895 година), [[Австрија]] (четири семејства од 1906 година), [[Унгарија]] (две семејства од 1908 година), [[Чешка]] (две семејства од 1908 година), [[Грко Поле]] (од 1918 година, таму познати како ''Малесорци'' или ''Ристовци''), [[Охрид]] (осум семејства од периодот помеѓу 1920 и 1923 година), [[Белград]] (две семејства од 1921 година), [[Скопје]] (две семејства од 1923 година), [[Пожаревац]] (едно семејство од 1933 година), [[Збажди]] (на имот на роднина од 1946 година) и во [[Битола]] (едно семејство од 1946 година); * од ''Савевци'' (биле посебен род) се иселиле во: [[Јабука]] (едно семејство од 1946 година, двајца браќа); * од ''Петревци'' се иселени во: [[Струга]] (едно семејство од 1946 година); * од ''Чукевци'' се иселени во: [[Нови Сад]] (две семејства од 1936 година); и * од ''Шуминовци'' се иселени во: [[Белград]] (две семејства од 1880 година), [[Нови Сад]] (едно семејство од 1890 година), [[Германија]] (три семејства од пред 1903 година, во [[Лајпциг]] и [[Ерфурт]]), [[Софија]] (три семејства од после 1903 година), и во [[Мороишта]] (од 1925 и 1948 година, познати како ''Трпчевци''). Родот ''Вељановци'' се иселил во [[Безово]] во [[Дримкол|Дебарски Дримкол]]. Во Присовјани припаѓале на родот ''Грковци''. Денес, селото е пред целосно изумирање. Иселувањата продолжиле и после 1950-та година, претежно во блиските градови [[Охрид]] и [[Струга]]. == Општествени установи == * Поранешно основно училиште <gallery mode="packed" heights="180п"> Податотека:Поранешно училиште во Присовјани 2.jpg|Влезот на училиштето Податотека:Поранешно училиште во Присовјани 3.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Поранешно училиште во Присовјани.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Присовјани, Малесија 03.jpg|Поглед на училиштето </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Присовјани било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Присовјани, се наоѓале и селата Богојци, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Мислодежда, Поум и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото било седиште на некогашната општина Присовјани, во која влегувале селата Глобочица, Збажди и Присовјани. === Избирачко место === Во селото се наоѓа избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште, а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Присовјани.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Никола“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|396}}</ref> * [[Кула (Присовјани)|Кула или Градиште]] — утврдена населба од доцноантичкото време; * [[Металица (Присовјани)|Металица]] — средновековна населба; * [[Селишта (Присовјани)|Селишта]] — средновековна црква; и * [[На Црков (Присовјани)|На Црков]] — некропола од доцниот среден век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Присовјани|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква со гробишта; * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Присовјани|Црква „Св. Атанасиј“]] — помала селска црква пред селото; * [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Присовјани|Црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] — помала селска црква над селото; и * [[Црква „Св. Богородица Ширшаја“ - Присовјани|Црква „Св. Богородица Ширшаја“]] — најнова селска црква во селото. ;Параклиси на наоѓалиштето Селишта * Параклис „Св. Петар“; и * Параклис „Св. Богородица“. ;Споменици * Споменик на НОБ на патот до селото; и * Споменик на селските гробишта за паднатите борци за Македонија. ;Реки * [[Присовјанска Река]] — мала река пред селото, се влева во [[Збошка Река]]. <gallery mode="packed" heights="180п"> Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Присовјани 3.jpg|Црквата „Рождество на Пресвета Богородица“ Податотека:Црква во изградба во Присовјани.jpg|Новата црква „Св. Богородица Ширшаја“ Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Присовјани.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Река кај Присовјани.jpg|Присовјанска Река </gallery> == Редовни настани == ;Слави * [[Атанасовден]] (зимен и летен) — селска слава == Личности == ;Родени во или по потекло од Присовјани * [[Тасе Христов]] — македонски револуционер; * [[Цветко Христов]] — македонски револуционер; * [[Дојчин Христов]] — македонски револуционер; * [[Таса Карамачоска]] (1923-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]; и * [[Јован Котески]] (1932 - 2001) — македонски писател. <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Информативна табла во Присовјани.jpg|Информативна табла во селото Податотека:Присовјани, Малесија 05.jpg|Селска чешма Податотека:Присовјани, Малесија 07.jpg|Стари куќи во селото Податотека:Присовјани, Малесија 09.jpg|Стари куќи во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Prisovjani}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Присовјани| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] llxgwzrz7dkxt0s0waamciebilo35qn 0 15153 5610277 5594503 2026-08-16T19:03:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610277 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | native_name = Percy Bysshe Shelley | native_name_language = en | image = Percy Bysshe Shelley by Alfred Clint crop.jpg | image_size=225px | caption = Портрет на Шели (1819) | birth_date = {{birth date|df=yes|1792|8|4}} | birth_place = [[Хоршам]], Сасекс, Англија<ref>''The Life of Percy Bysshe Shelley'', Thomas Medwin (London, 1847), p. 323</ref> | death_date = {{death date and age|df=yes|1822|7|8|1792|8|4}} | death_place = [[Леричи]], [[Кралство Сардинија]] (денес Италија) | occupation = поет, драматург, есеист, романописец | movement = [[романтизам]] | influences = [[Џон Милтон]], [[Вилијам Годвин]] | influenced = [[Вилијам Батлер Јејтс]], [[Јан Каспрович]], [[Алдред Нобел]], [[Грегори Корзо]], [[Субрамања Барати]], [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]], [[Роберт Браунинг]] | signature = Percy Bysshe Shelley SVG signature.svg |spouse = [[Мери Шели]] }} '''Перси Биш Шели''' ({{langx|en|Percy Bysshe Shelley}}; {{роден на|4|август|1792}} - {{починал на|8|јули|1822}}) — еден од главните [[Англија|англиски]] [[Романтизам|романтичарски]] поети и нашироко сметан за еден од најдобрите [[Лирика|лирски]] поети кои твореле на [[англиски јазик]].<ref name=":6">{{Наведена книга|title=The Cambridge Introduction to British Romantic Poetry|url=https://archive.org/details/cambridgeintrodu0000ferb|last=Ferber|first=Michael|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-76906-8|location=New York|pages=[https://archive.org/details/cambridgeintrodu0000ferb/page/6 6]–8|author-link=Michael Ferber}}</ref><ref>{{Cite ODNB|title=Shelley, Percy Bysshe (1792–1822), poet|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-25312|access-date=8 February 2021|year=2004|language=en|doi=10.1093/ref:odnb/25312|isbn=978-0-19-861412-8}}</ref> Перси Шели е познат по соработката со [[Џон Китс]] и [[Џорџ Гордон Бајрон]], како и по бракот со неговата втора жена романопистката [[Мери Шели]]. Тој е можеби најпознат по антологиските дела како ''[[Озимандија]]'', ''[[Ода за западниот ветер]]'', ''За чучулигата'' и ''[[Маска на анархијата]]''. Како и да е, неговите главни дела биле долги визионерски поеми, вклучувајќи ги ''[[Аластор]]'', ''[[Адонис]]'', ''[[Ослободениот Прометеј]]'' и недовршената ''Триумф на животот''. Неконвенционалниот живот на Шели и некомпромитирачкиот [[идеализам]], комбинирани со неговиот силен скептичен глас, го направиле позната и многу почесна фигура во неговиот сопствен живот. Тој станал идол на следните две или три генерации на поети (вклучувајќи ги и главните викторијански поети [[Роберт Браунинг]], [[Алфред Тенисон]], [[Данте Габриел Росети]], [[Алгернон Чарлс Свинберн]], [[Вилијам Батлер Јејтс]] и [[Субрамања Бхарати]]).<ref name="Bloom410">{{Наведена книга|title=The Best Poems of the English Language, From Chaucer through Frost|url=https://archive.org/details/bestpoemsofeng00bloo|last=Bloom|first=Harold|publisher=Harper Collins|year=2004|isbn=0-06-054041-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bestpoemsofeng00bloo/page/410 410]}}</ref> == Живот == {{внимание}} {{викифицирање}} === Детство и образование === Како син на Сер Тимоти Шели (член на Парламентот), подоцна втор барон на Замокот Горинг, и неговата жена Елизабет Пилфолд (земјопоседничка од Сасекс),<ref>{{Наведена книга|title=Percy Bysshe Shelley: a biography|url=https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier_y3e5|last=Bieri|first=James|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2008|isbn=978-0-8018-8860-1|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier_y3e5/page/21 19]}}</ref> Шели е роден во Филд Плејс, [[Ворнам|Варнам]], [[Западен Сасекс]], [[Англија]].<ref>{{Наведена книга|title=Shelley, the Pursuit|last=Holmes|first=Richard|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1974|isbn=0297767224|location=London|pages=10–11}}</ref> Тој бил најстарото од седум деца; имал 5 сестри и еден брат. Тој израснува во [[Сасекс]] и го добива првобитното образование дома. На шестгодишна возраст, бил испратен во дневно училиште кое го раководел викарот на црквата [[Ворнам|Варнам]], пречесниот Еван Едвардс.<ref>Holmes, Richard (1974), p. 2.</ref> Неговиот братучед и животен пријател [[Томас Медвин]], кој живеел во негова близина го споменува неговото рано дество во „Животот на Перси Бис Шели“. Тоа било среќно и исполнето детство, поминато највеќе низ селски активности како лов и риболов.<ref>{{Наведена книга|title=Percy Bysshe Shelley: A Biography: Youth's Unextinguished Fire, 1792–1816|url=https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier|last=Bieri|first=James|publisher=University of Delaware Press|year=2004|location=Newark|pages=[https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier/page/55 55]–57}}</ref><ref>Holmes, Richard (1974), pp. 1–17.</ref> Во 1802 година се запишал на Сајон Хаус Академијата во [[Брентфорд]]. Во 1804., Шели се запишал на [[Итонски колеџ|Колеџот Итон]], период на кој подоцна неволно се сеќавал, пред сè заради постојаното задевање од страна на неговите соученици кое тие го нарекле „Шели-мамки“.<ref>{{Наведена книга|title=Byron and Shelley: The Making of the Poets|last=Gilmour|first=Ian|publisher=Carol & Graf Publishers|year=2002|location=New York|pages=96–97|author-link=Ian Gilmour}}</ref> Опколен, на младиот Шели често му биле одземани книгите од неговите раце како и неговата облека која била тегната и раскинувана сè додека тој не извикал со својот висок, „разбиен сопрано“ глас. Во последната година на Итон, ја објавил неговата прва публикација, готската новела Застрози (1810),<ref name=":7">Holmes, Richard (1974), pp. 25–30.</ref> во која тој го изразил својот естетски поглед кон светот, преку негативецот Застрози. Истата година, Шели ја завршил стихозбирката ''Оригинална поезија од Виктор и Сезари'' (напишана заедно со неговата сестра Елизабет), мелодрамата во стихови ''„Заскитаниот Евреин“'' и готскиот роман ''Св. Ирвин'' (објавен 1811).<ref>Holmes, Richard (1974), p. 31.</ref><ref>{{Cite ODNB|author-link=Michael O'Neill (academic)|first=Michael|last=O'Neill|title=Shelley, Percy Bysshe (1792–1822)|year=2004|edition=Online|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/25312|doi=10.1093/ref:odnb/25312}}</ref> На [[10 април]] [[1810]] г., се запишал на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]]. Во Оксфорд, Шели присуствувал на неколку предавања, no поминувал многу часови читајќи и спроведувајќи научни експерименти во лабораторијата која ја поставил во неговата соба.<ref>Holmes, Richard (1974), pp. 38–39.</ref> Таму се запознал со колегата, [[Томас Џеферсон Хог]], кој станал негов најблизок пријател. Под влијание на Хог, Шели развивал силни радикални и антихристијански ставови. Ваквите ставови биле опасни во политичката клима која преовладувала за време на британската војна со Наполеонова Франција, а таткото на Шели го предупредил за влијанието на Хог.<ref>Holmes, Richard (1974), pp. 43–47.</ref> Зимата 1810–1811 година, Шели објавил низа анонимни политички песни и трактати: ''Постхумни фрагменти од Маргарет Николсон'', ''Неопходноста на атеизмот'' (напишан во соработка со Хог) и ''Поетски есеј за постоечката состојба на нештата''. Шели им ја испратил ''Неопходноста на атеизмот'' по пошта на сите бискупи и раководители на колеџи во Оксфорд. Подоцна бил повикан да одговара пред колегите на колеџот, вклучувајќи го и деканот, Џорџ Роули. Откако одбил да одговори на прашањата поставени од раководителите на колеџот за авторството на пафлетот, на [[25 мај]] [[1811]] г., заедно со Хог бил протеран од Оксфорд. Откако слушнал за протерувањето, татко му му се заканил дека нема веќе да контактира со него ако не се согласи да се врати дома и да учи под тутори назначени од него. Шели го одбил ова и тоа довело до разидување со неговиот татко.<ref>Holmes, Richard (1974), pp. 58–60.</ref> === Брак со Хариет Вестбрук === Кон крајот на декември 1810 година, Шели се запознал со Хариет Вестбрук. Таа учела во ист интернат како и неговите сестри. Зимата често се допишувале, а продолжиле и откако Шели бил протеран од Оксфорд.<ref>{{Наведена книга|title=Percy Bysshe Shelley: A Biography|url=https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier_y3e5|last=Bieri|first=James|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2008|isbn=978-0-8018-8861-8|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/percybyssheshell0000bier_y3e5/page/113 111], 114, 137–45}}</ref> Шели на Хариет ѝ ги изложил радикалните идеи за политиката, религијата и бракот.<ref>{{Наведена книга|title=Shelley: the Pursuit|last=Holmes|first=Richard|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1974|isbn=0-2977-6722-4|location=London|pages=67–8}}</ref> Шели се заљубил во Хариет откако бил протеран, во моментите на тежок емоционален товар поради несогласувањето со семејството, неговата огорченост поради прекинувањето на романсата со неговата братучетка Хариет Гроув и неговото неосновано верување дека боледува од смртоносна болест.<ref>Bieri, James (2008), pp. 156, 173.</ref> Истовремено, постарата сестра на Хариет Вестбрук, Елиза, со која Хариет била многу блиска, ја разгорела љубовта на младата девојка кон Шели.<ref>Bieri, James (2008), pp. 139, 148–9.</ref> Преписките меѓу Шели со Хариет се интензивирале во јули, додека тој бил на одмор во Велс. Таа го замолила да ја заштити, а на почетокот на август тој се вратил во Лондон. Занемарувајќи ги своите филозофски ставови за бракот, на 25 август 1811 година, тој со шеснаесетгодишната Хариет заминал за [[Единбург]] каде се венчале на 28-ми август.<ref>Holmes, Richard (1974), pp. 77–9.</ref> === Втор брак === Одкога Шелиеви се вратиле во [[Англија]], Фани Имлеи, полусестрата на Мери и полусестрата на Клер, патувала од куќата на Гудвин во Лондон за да се убие во Велс во почетокот на октомври. До [[декември]] 1816 г., закрвената Шелиева жена Хериет се удавила во Серпентин во Хајд Парк, Лондон. На 30 декември 1816 г., неколку недели по наоѓањето на телото на Хериет, Шели и Мери Гудвин се венчале. Бракот бил наменет, во дел да го осигура старателството на Шели врз неговите деца со Хериет, но тој план пропаднал: судот им доделил старателство врз децата на згрижувачки родители поради фактот што Шели бил атеист. Шелиеви се сместиле во селото Марлоу, Бакингемшаер, место каде што живеел пријателот на Перси, Томас Лав Пикок. Шели учествувал во литературниот круг околу Леи Хант, и за време на овој период тој се сретнал со [[Џон Китс]]. Шелиевата голема продукција од тоа време била Лан и Ситна: или, Револуцијата од Златниот Град - долга, наративна поема во која тој ја напаѓа религијата и во која се претставени пар на инцесни љубовници. Истата била брзо повлечена после само неколку издадени копии. Подоцна била преуредена и реиздадена како Револтот на Ислам во 1818 г. Шели напишал две револуционерни политички трактати под двојната литература, наречени „Скитникот од Марлов“. === Италија === Во почетокот на 1818 г., Шелиеви и Клер заминале од Англија со цел да ја однесат Клерината ќерка, Алегра, кај нејзиниот татко Бајрон, кој се населил во [[Венеција]]. Контактот со постариот и попризнаениот поет, го окуражило Шели да се наврати на пишувањето. Во подоцнежниот период од истата година, тој го напишал Џулијан и Мадало, лесно маскирано прераскажување на неговите поморски патувања и разговори со Бајрон во Венеција, завршувајќи со посета на лудница. Оваа поема го забележува појавувањето на "урбаниот стил" на Шели. Тој тогаш ја отпочнал драмата со долги строфи Одврзаниот Прометеј - повторно пишување на загубената претстава на античкиот поет Аескилус, која прикажува планини што говорат и кисел дух кој го соборува Јупитер. Две трагедии настапуваат во 1818 и 1819 г., кога неговиот син Вил убира од треска во Рим, а неговата млада ќерка Клара Еверина умира за време на уште една куќна преселба. На 27 декември 1818 г. се раѓа ќерката Елена Аделајд Шели во [[Неапол]], [[Италија]] и е регистрирана таму како ќерка на Шели и жена со име Марина Падурин. Сепак, идентитетот на мајката е неречена мистерија. Некои научници шпекулираат дека нејзината вистинска мајка всушност била Клер Клермонт или Елизе Фоги, негувателка која работела за Шелиевата фамилија. Други научници предлагаат дека таа била сираче посвоено од страна на Шели, со надеж да се оттргне вниманието на Мери од смртта на Вилијам и Клара. Шели ја споменувал Елена во неговите писма како неговата "Наполитанска штитеничка." Сепак, Елена била оставена кај згрижувачки родители неколку дена по нејзиното раѓање, а фамилијата Шели се преселиле во друг италијански град, оставајќи ја. Елена починала 17 месеци подоцна, на 10 јуни 1820 г. Шелиеви се селеле низ неколку Италијански градови низ овој период; во подоцнежната 1818 г. тие живееле во пансион во Виа Валфонд. Овде примиле две посетители: госпоѓицата Софија Сејси и нејзината мошне постара сопатничка, госпоѓицата Корбет Пери Џонс (опишана од Мери како "игнорантната мала Велшанка"). Во нејзината младост, Софија претстојувала кај своите тетин и тетка. Парот се преселил во истиот пансион и останал два месеци. За време на овој период Мери се породила со уште еден син; Софија е кредитирана за нејзиното посочување, детето да биде крстено по градот во кој се родило, па така синот станал Перси Флоренс Шели, подоцна познат како Сер Перси. Шели исто така ја напишал својата "Ода кон Софија Стејси" во тој период. Шели го завршил Одврзаниот Прометеј во Рим, и ја поминал средината од 1819 г, пишувајќи ја трагедијата Сенси во Ливорно. Во таа година, предизвикано заедно со други причини од Масакрот кај Петерлу, тој ги напишал своите најдбро познати политички поеми: Маската на Анархијата и Мажите од Англија. Овие биле можеби неговите најдобро запаметени дела за време на 19 век. Околу овој период, тој го напишал и есејот Филозовскиот поглед на Реформи, кој претставувал најдетално изложување на неговите политички гледишта во тоа време. Во 1820 г., по веста за болеста на Џон Китс од некој негов пријател, Шели му напишал писмо канејќи го да му се придружи во неговиот дом во Пиза. Китс одговорил со надеж дека ќе се видат, но наместо тоа, биле направени подготовки за негово патување до Рим заедно со артистот Џозеф Северн. Инспириран од смртта на Китс, Шели во 1821 г. ја напишал елегијата Адонајас. Во 1821 г. Шели го сретнал [[Едвард Елеркер Вилијамс]], Британски поморски офицер и неговата жена Џејн. Шели развил мошне силна симпатија кон Џејн и и посветил неколку поеми. Наклонетоста на Шели кон Џејн била чисто платонска, речиси еднаква на посветување. Во поемите кои тој ги посветил на Џејн, како Со Гитара, до Џејн и Еден Збор е пречесто осквернавен, тој ја возвишува до позиција вредна за обожување. Во 1822 г., Шели организирал за Леи Хант, Британскиот поет и уредник кој бил еден од неговите најголеми поддржувачи во Англија, да дојдат во Италија со неговата фамилија. Тој планирал за тројцата – за себеси, Бајрон и Хант – да создава журнал, кој ќе се нарекува Либерал. Со Хант како уредник, нивните контраверзни пишувања би биле разгледувани а журналот би служел како контра удар на конзервативните истовременици како Блеквуд Магазин и Квартерли Ривју. Синот на Леи Хант, уредникот Тортон Леи Хант, кога подоцна бил запрашан кого повеќе претпочита – Шели или Бајрон како човек, тој одговорил: “Во една прилика требаше да однесам или земам од Бајрон некаква копија документи кои мојот татко, јас и Шели ги бевме средиле заеднички. Го најдов седнат во салонот, нагостувајќи се на кутија смокви. Тој ме запраша дали би сакал смокви. Сега, Лено разликата се состои во тоа што Шели ќе ми ја предадеше кутијата и ќе ми дозволеше самиот да се послужам.“ === Смрт === На 8 јули 1822 г., еден месец пред неговиот триесетти роденден, Шели се удавил во изненадна бура додека пловел назад од Ливорно кон Лерици во неговиот "шунер" (тип на брод), Дон Жуан. Шели тврдел дека се сретнал со својот двојник што било предвесник за неговата смрт. Тој се враќал по завршувањето на Либерал со скоро пристигнатиот Леи Хант. Името Дон Жуан, комплимент до Бајрон, било одбрано од [[Едвард Џон Трилавни]], член на кругот кој го сочинувале Шели Бајрон и Писан. Сепак, според сведочењето на Мери Шели, Шели го преименувал во "Ариел." Ова го нервирало Бајрон, што резултирало со пребојување на зборовите во "Дон Жуан" на главното едро. Ова ги навредило Шелиеви, кои мислеле дека бродот бил направен да изгледа како транспортер на јаглен. [[Пловило]]то (отворен брод), бил направен специјално во Џенова за Шели. Не се преврте, туку потона; Мери Шели изјавила во нејзината "Белешка за Поемите од 1822 г." (1839) дека дизајниот имал дефект и дека бродот не бил за пловидба. Бродот сепак бил пловен, но потонувањето настанало поради бурата и слабото познавање на морнарството на тројцата луѓе на бродот. Имало и такви кои верувале дека неговата смрт не била несреќа. Некои рекле дека Шели бил депресивен во тие денови и дека сакал да умре; други велеле дека не знаел да управува со бродот; трети верувале дека пирати го помешале бродот на Шели со тој на Бајрон па затоа го нападнале, а останатите имале дури и неколку фантазиски приказни. Постои поголема маса на докази, иако повеќето се расфрлани и контрадикторни, дека Шели бил убиен заради политички причини. Претходно, кај неговиот имот во Тан-ир-алит во Велс, тој бил изненаден и наводно нападнат од човек за кој се претпоставува дека бил таен агент. Во деновите пред да умре, Шели бил речиси застрелан во две одделни прилики. Британски конзул го бранел напаѓачот во првиот од двата инцидента, сочувајќи го од сите правни последици. Други двајца Англичани било со Шели на бродот. Еден бил пензиониран Поморски офицер, Едвард Елеркер Вилијалс; другиот бил момче што се грижело за бродот со име Чарлз Вивиен. Бродит бил 16 километри од брегот, и се вели дека од едната страна бродот бил удрен од многу поголемо пловило. Сепак, сплавот за спасување бил сѐ уште закачен и неискористен. Телата биле пронајдени целосно облечени, вклучително и чизмите. Во неговата "Сеќавањата за последните денови на Шели и Бајрон", Трелани забележал дека кошулата на телото на Вилијам "била делумно навлечена преку неговата глава, што сугерира дека човекот сакал да ја соблече од себе [...] и [му фалела] една чизма, што индицира дека се обидувал да се собуе." Трелани исто така пренесува наводна исповест од смртна постела на италијански риболовец кој тврдел дека се судрил со Шелиевиот брод со намера да го ограби, план потпомогнат од брзото тонење на бродот. Телото на Шели исполовило на брегот и подоцна, со строки карантински прописи, било кремирано на плажата близу Виареџио. Денот после пристигнувањето на веста за неговата смрт во Англија, весникот Курир задоволно напишал: "Шели, писателот на атеистичка поезија, бил удавен, сега тој знае дали има Господ или не." Полулегната статуа од телото на Шели, насликувајќи го него исфрлен на брегот, а создадена од вајарот Едвард Онслоу Форд по нарачка на Шелиевата снаа, Лејди Џејн Шели, е во центарот на Шели Меморијал на Универзитетот Колеџ, Оксфорд. Слика од 1889 г. од Лоис Едуард Фурниер, Погребот на Шели (исто така позната како Кремирањето на Шели), содржи неточности. Во пред-Викторијанските времиња било Англиски обичај жените да не присуствуваат на погреби од здравствени причини. Мери Шели не присуствувала но била претставена во сликата, клечејќи на страната од неговата лева рака. Леи Хант останал во преносната кола за време на церемонијата, но сепак бил насликан. Исто така, Трелани, според неговото кажување по пронаоѓањето на Шелиевото тело, пишува дека "лицето и рацете, како и делови од телото кои не биле заштитени од облеката, биле без месо,' и до моментот кога тимот го вратил телото до плажата за кремирање, истото било уште повеќе распаднато. Во неговиот графички опис за кремирањето, тој пишува дека Бајрон не можел да се соочи со сцената, и се повлекол на плажата. Шелиевото срце било земено од страна на Едвар Трелани од погребната клада; Мери Шели го сочувала се докрајот на нејзиниот живот, и било подоцна погребано со телото на Сер Перси Флоренс Шели, нивниот син. Шелиевата пепел била сместена во Протенстанските Гробишта во Рим, под античка пирамида во градските ѕидини. Неговиот гроб е означен со латински израз, Кор Коридум ("Срце на Срцата"), и, во врска со неговата смрт на море, неколку реда од Шекспировиот Темпест. "Ништо од него нема да сака да избледе / Но ќе страда од промена на море." Местото на гробот е второ во гробиштата. Неколку недели одкога Шели бил погребан, Трелани дошол во Рим, не му се допаднала позицијата на неговиот пријател со останатите гробови, па откупил нешто што му изгледало како подобро место близу стар ѕид. Пепелта била собрана и преместена до нивната сегашна локација. Трелани го откупил и околното земјшиште, па шеесет години подоцна неговите останки биле сместени таму. Шели бил со време признаен на Поетс Корнер во Вестминистер Аби, заедно со неговите стари пријатели, Лорд Бајрон и Џон Китс. == Семејна историја == {{внимание}} {{викифицирање}} === Потекло === Шели е седумнаесеттата генерација на потомци на Ричард Фитзалан, 10-тиот [[Ерл од Арандел]], преку неговиот син Џон Фитзалан, маршал на Англија (1379). Џон бил оженет со баронесата Елеонор Малтраверс. Ги наследил нивниот најстар син Џон Фитазлан, барон Арандел (1365-1391). Тој пак бил оженет со Елизабет Деспенсер. Елизабет била правнука на Хјуџ помладиот Деспенсер од неговиот втор син Едвар Деспенсер од Бакленд. Нејзини родители биле Сер Едвар Деспенсер 1-виот и Елизабет Бургхерш. Најстариот син на Елизабет од баронет Малтраверс бил Џон Фитзалан 13-тиот Ерл од Арандел. Нивното трето дете бил Сер Томас Фитзалан од Бичвуд. Неговата ќерка Еленор Фитзлан била омажена за Сер Томас Браун од замокот Бичвуд. Тие имаче 4 сина и една черка, Катерина Браун која во 1471 се омажила за Хември Саквил од Бакхурст. Нивниот најстар син Ричард Саквил од Бакхарст во 1492 се омажил за Изабел Дигс. Нивниот најстар син Сер Џон Саквиле бил оженет со Маргарет Болејн. Маргарет му била сестра на Томас Болејн. Неговиот помлад брат Ричард Саквил имал помалку истакнат брак кој сепак резултирал со раѓањето на Елизабет Саквил. Оваа елизабет подозна се омажила за Хенри Шели. Хенри станува татко на Хенри Шели помладиот. Овој помлад Хенри Шели имал најмалку 3 сина. Најмладиот, Ричард Шели, подоцна се оженил со Џоан Фуст, ќерка на Џон Фуст од Ичинфилд. Нивниот внук Џон Шели бил оженет за Хелен Бише. Нивниот син Тимоти Шели од местото Фен, роден отприлика во 1700 година, се оженил со вдовицата Џоана Плум од Њујорк. Тимоти и Џоана се прадедото и прабабата на Перси Шели. === Семејство === Неговиот татко бил син и наследник на Сер Биш Шели, 1 Барон на дворецот Геринг (21 јуни 1731 – 6 јануари 1815) од страна на неговата жена Мери Кетрин Мичел (п. 7 ноември 1760). Неговата мајка била ќерка на Чарлс Пилфолд од Ефингам. Преку неговата баба од таткова страна Перси бил правнук на почесниот Теобалд Мичел од Хоршам. Тој бил најстар од шесте деца. Негови помлади браќа и сестри биле: - Џон Шели of Авингтон Хаус (15 март 1806 – 11 ноември 1866; венчан на 24 март 1827 г. Елизабет Боуен (п. 28 ноември 1889) - Мери Шели (не треба да се меша со неговата сопруга) - Елизабет Шели (1831) - Елин Шели (10 мај 1885) - Маргарет Шели (9 јули 1887). Вујкото на Шели, брат на неговата мајка Елизабет Пилфолд, беше капетан Џон Пилфолд, познат поморски командант кој беше под адмиралот Нелсон во текот на Битката кај Трафалгар. === Потомци === Три деца преживеал Шели: Ianthe и Чарлс неговите син и ќерка од Хариет, и Перси Фиренца неговиот син од Мари. Чарлс, кој страдаше од туберкулоза почина во 1826 г. го погодил удар на гром за време на невреме со дожд. Перси Фиренца, кој на крајот ја наследил титулата на барон во 1844 г., почина без деца. Поради тоа единствените директни потомци на поетот се децата на Ianthe. Ланти Елајза Шели се омажи во 1837 г. со Едвард Џефрис Есдаиле од Кохтелстоун Менор. Бракот резултираше со раѓање на два сина и една ќерка. Ланти почина во 1876 г. Синот на Шели Перси Шели Фиренца и неговата сопруга Џејн ја посвоиле внуката на Џејн, Беси Фиренца Гибсон. Беси се омажила со Леополд Џејмс Јорк Лоуренце Скарлет, па така Скарлетс (подоцна Скарлет/Абингерс после нивниот син, Шели Леополд Лауренце Скарлет, успева својот втор братучед да биде петтиот Барон Абингер во 1903) станаа наследници на Шели. Неколку членови на семејството Скарлет се родени во крајбрежниот дом на Перси Фиренца “Боском Манор” во Борнмут. Пописот од 1891 г. покажува дека дамата Шели живее во Боском Манор со неколку правнуци. == Идеализам == {{внимание}} {{викифицирање}} Неконвенционалниот живот на Шели и безкомромисниот идеализам, комбиниран со неговиот силен неодобрувачки глас, го направи авторитетна и многу деградирана фигура за време на неговиот живот и потоа. Тој стана идол на следните две, три па дури и четири генерации на поети, вклучително и важните викторијански и прерареафаелитни поети Роберт Браунинг, Алфред Лорд Тенисон, [[Данте Габриел Росети]], [[Алгернон Чарлс Свинберн]], како и [[Бајрон]], [[Хенри Дејвид Торо]], [[Вилијам Батлер Јетс]] и [[Една Сент Винсент Милеј]], и поети на други јазици како на пример [[Јан Каспрович]], [[Јинанабананда Дас]] и [[Субраманија Брати]]. === Ненасилство === Граѓанската непослушност на Хенри Дејвид Торо и пасивниот отпор на Мохандас Карамчанд Ганди беа инспирирани и под влијание на ненасилството на Шели во знак на протест и политичка акција. Познато е дека Ганди честопати ја цитираше Маската на анархијата на Шели која е наречена “можеби првата модерна изјава на ненаситниот отпор." === Вегетаријанство === Шели напишал неколку есеи на темата [[вегетаријанство]], од кои најистакнати се ''Оправдување на природната диета'' и ''За диетата со зеленчук''. Шели, од срце посветен на живите суштества напишал: „Ако употребата на животинска храна, како последица е како последица, револуционерна за мирот на човековото општество, тогаш колку неодбранлива е неправдата и ѕверството кое се извршува врз овие мизерни жртви. Тие се носат во овој свет од човечки фактор за да би се тетеравеле низ една кратка и мизерена егзистенција од ропство и болести, за нивните тела да се осакатени, нивните социјални чувства повредени. Би било подобро ако едно свесно суштество не би требало да постои, отколку да би постоело само за да издржува невидена мизерија“. „Никогаш повеќе нека крвта птичја или од некоја ѕверка / ја загадува човековата гозба со нејзиниот отровен тек, / До чистите неба кои испаруваат со обвинувања“ и „Само со омекнувањето на одвратното мртво месо со кулинарска подготовка со што се прави подносително за јадење, и дека глетката од неговите крвави сокови и сирови хорор не побудува нетолерирачка омраза и гнасење.“ Шели бил силен поборник за социјална правда за пониските класи. Тој бил сведок на многу малтретирања што се случувале во припитомувањето и колењето на животни, а и самиот тој станал борец за правата на сите живи суштества што тој ги видел како се третираат неправедно. Со децении по неговата смрт Шели главно бил ценет од страна на водечките викторијански поети, терпе-Рафелитис, социјалистичките и работничките движења. Една причина за ова била екстремната непријатност со политичкиот радикализам на Шели што довела до тоа популарниот антагонист да ја ограничи репутацијата на Шели на релативно незначителни парчиња во магазини како што се „Озимандија“ или „Стихови на индиска мелодија“. Тој бил ценет од страна на Махатма Ганди, Алфред Нобел, Ц.С. Луис, Карл Маркс, Хенри Стивен Сол, Џорџ Бернард Шо, Бертранд Расел, Исидора Данкан, Јиду Кришнамурти (Шели е свето како што е Библијата), Уптон Синклер и Вилијам Батлер Јејтс. Рафаел Вон Вилијамс, Сергеј Рахманинов, Роџер Куилтер, Џон Вандерслик и Самоил Барбер компонираа музика заснована на неговите поеми. Критичарите како што е Метју Арнолд настојуваат да го пишуваат наследството на Шели да го направат да изгледа како автор на текст и дилетант кој немал сериозна интелектуална позиција и чии поеми повеќе не биле од вредност во студијата. Метју Арнолд славно го опиша Шели како убав но неспособен ангел. Оваа позиција не се сложува со пресудата на претходната генерација кои го знаеле Шели како скептик и радикал. Сето ова беше сосема спротивно од мислењето за Шели кое го имаше претходната генерација, дека тој е скептик и коренит. Многу од делата на Шели останале необјавени и малку познати и по неговата смрт, како делови од “Филозофско гледање на преуредувањето” кое постоело само во ракопис до 1920-тите. Истото придонело до викторијанската идеја дека тој е ситен лиричар. Со појавувањето на формалните студии по литература во раниот дваесетти век и повторното бавно откривање и повторната проценка на неговото дело од страна на стручњнаци како К.Н.Камерон, Доналд Х.Реиман и Харолд Блум, модерната идеја на Шели не била многу поразлична. Пол Фут, во неговото дело „Црвениот Шели“, ги има документирано главните дела на Шели, особено „Кралицата Маб“, кое има одиграно голема улога во Британскиот радикализам. Иако делата на Шели биле забранети за отмените викторијански домови, неговите политички дела биле плагирани од луѓе како Ричард Карлил кој бил често затворан поради издавање противдржавни и богохулечки материјали, а овие евтини плагијати стигнале до стотици активисти и работници низ 19 век. Во други земји, како Индија, делата на Шели и оригиналите и преводите имале големо влијание врз поети како Рабиндранат Тагор и Јибанананда Дас. Плагијат на “Ослободениот Прометеј” со дата во 1835 г. Се вели дека влегол во обичаите во Бомбај. Комедијата на ситуација на Темската телевизија од Шели во 1970-тите и 1980-тите привлече внимание кон поетот. Во 2005 година University of Delaware Press објави продолжена биографија од два дела од Џејмс Биери. Во 2008 година Џонс Хопкинс Јуниврсити Прес го објави едниот дел од Беиревата биографија од 856 страни, Перси Шели: “Биографија’. Повторното наоѓање на Шелиевиот одамна заборавен “Политички есеј за постоечката состојба на нештата” во средината на 2006 година, поминало без понатамошно објавување и не било ниту објавено на интернет или каде било. Денес ( Ноември 2009 ) не се знае точно каде е. Анализа на песната, направена од единствената личност што се знае дека го има разгледано цело дело, се појави во литературниот додаток од Тајмс Х.Р. Воудхаузен, “Одличната лакрдија на Шели”, 12 јули 2006 г. Во 2007, Џон Лауритсен ја објави својата книга “Човекот кој ја напиша Фракенштајн” во која зборува за придонесувањата на Шели за романот и дека тие се многу поопширни од претходните претпоставки. Познато е и не дискутабилно дека Шели го напишал предговорот, иако без бенефиции, и дека тој придонел барем 4000 зборови за романот. Лауритсен барал да ја покаже улогата на Шели и неговиот придонес во пишувањето на романот. == Список на поважни дела == * (1811) „[[Неопходноста од атеизмот]]“ * (1815) „[[Аластор, духот на самотијата]]“ * (1816) „Монблан“ * (1817) „[[Химна за интелектуалната убавина]]“ * (1818) „[[Озимандија]]“ * (1819) „[[Семејството Ченчи]]“ * (1819) „[[Ода за западниот ветер]]“ * (1819) „[[Маската на анархијата]]“ * (1819) „[[Луѓето од Англија]]“ * (1819) „[[Вештерката од Атлас]]“ * (1820) „[[Ослободениот Прометеј]]“ * (1820) „[[За чучулигата]]“ * (1821) „[[Адонис]]“ * (1821) „[[Одбрана на поетиката]]“ (првобитно објавена во 1840 г.) * (1822) „[[Триумфот на животот]]“ (недовршена, објавена во 1824 г. по смртта на Шели) == Наследство == {{внимание}} {{викифицирање}} ===Значење и влијание=== Според [[Јован Дучиќ]], заедно со [[Бајрон]] и [[Џон Китс|Китс]], Шели е најголемиот англиски лирски поет.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 301.</ref> === Во белетристиката === Новелата на Џулијан Ратбоун од 2002 година - Многу Англиски Агент, во која се работи за владин шпион од 19-от век со име Чарлс Бојлан, содржи долга секција за Шелиевото време во Италија во кое Бојлан го саботирал Шелиевиот брод под наредба на Британската влада и со тоа предизвикувајќи ја неговата смрт. Ратбоун сепак изјавил дека тој е писател а не историчар и дека неговата работа е пред сè белетристика. Шели исто така се појавува во The stress of her regard новела од Тим Пауерс во 1989-та која предлага тајна историја која ги поврзува англиските романтичари си митологијата на вампирите и ламија. Тој исто така се појавува во новелата на Џуд Морган Страстт од 2005, заедно со Бајрон, Китс, Колдриџ, Леи Хант, и богатство од други Англиски Романтичарски фигури, макар што фокусот на писателот е на животот на жените позади познатите поети: Лејди Керолин Лемб, Агустина Леи, Мери Шели и Фани Брауни. Мери и Перси Шели се појавуваат во новелата на Вероника Бенет од 2006 година, Ангел-Чудовиште. Оваа книга е белетризирана верзија на прељубата на Мери и Перси и серија на депресивни настани. Шели се појавува во Франкенштајн Анбаунд на Брајан Алдис. Романса за патување низ времето со Мери Шели. Беше снимен и филм заснован на книгата режиран од Роџер Корманант во кој играат [[Џон Херт]] и [[Бриџит Фонда]] во 1990-та. Шели се појавува во алтернативната историска новела Диференс Енџин од Вилијам Гибсон и Брус Стерлинг. Само како референца во поминување на друг лик во приказната на новелата тој не се удавува во Италија туку живее и станува жесток критичар ( а можеби и саботер ) на Лорд Бајроновата про-индустриска радикална “партија“ - влада, за што е уапсен, прогласен за луд и сместен во лудница. Шели е портретиран во другарство со офицерот на коњицата со име Метју Хрви додека другиот е во Рим со неговата сестра обидувајќи се да ја преболи смртта на својата жена, Во четвртата новела на Алан Малинсон од канонот Херви, Повик за војна (2002). Пријателство помеѓу Шели (социјално повлечен, атеист, одпадник на моралот) и Херви шема на законска подреденост и длабока религиозност) изгледаат како неможна комбинација. Но секој гледа во другиот добар човек, и на крај нивната спогодба иако често неискажана на патот и вистината за човечката состојба ја цементира врската помеѓу нив. Настаните од односот помежу Шели и Бајрон во куќата на езерото Женева во 1816 г. беа белетризирани на филм трипати. Тој игра мали улоги во: Готик, британска продукција од 1986-та режирана од Кен Расел а во која играат Габриел Брн, Џулијан Сенс и Наташа Ричардсон; Борејќи се со ветрот (Ремандо Ал Виенто) шпанса продукција од 1988 во која играат Лизи Меклнерни како Мери Шели и Хју Гранд како Лорд Бајрон. И двата филма се занимаваат со создавањето на Франкенштајн од страна на Мери Шели додека карактерот на Перси е сведен на минимум во двата филма. Шели е главниот карактер во филмот насловен прогонувачко лето, направен во 1988-ма во кој играат Лаура Дем и Ерик Столтс. Претставата на Хаувард Брентон Крвава Поезија, првпат изведена на Хајмаркет театарот во Лејчестер во 1984, се занимава со комплексните врски и соперништва помеѓу Шели, Мери Шели, Клер Клармонт и Бајрон. Кримирањето на Шели кај Вијареџио и вадењето на неговото срце од страна на Трилани се опишани во претставата на Тенеси Вилијамс, Камино Риал од страна на измислен Лорд Бајрон. Перси, Мери и нејзината сестра Клер се дел од главните карактери во новелата Вампирот: Скирената историја за Лорд Бајрон (1995). Приказната го има за центар Лорд Бајрон, поет и пријател на Перси Шели. Нивната средба и растот на нивното пријателство се опишани заедно со хипотетичка сметка за времето кога го поминувале четвротицата во Швајцарија. Холанд изнесува измислени заклучоци за мистериите околу Шелиевата смрт. Смртта на Шели и неговите тврдења дека се сретнал со неговиот двојник служеле како инспирација за расказот од 1978 година наречена „Брод од хартија“, напишана од Танитли. Шели е исто така главниот карактер во филозофската поема на бугарскиот поет Пенчо Славејкв, Срце од срцата. Шелиевата Неврзаниот Прометеј е цитирана од страна на капетан Жан Лук Пикарт во Стар Трек: следната генерација во епизодата „Кожа на злото“. „Голем поет еднаш рече, сите духови се заробени кој им служат на некоја зла цел“. Шели се појавува како себеси во новелата на Питер Акројд Бележникот на Виктор Франкенштајн. Во ова Мери Шелиовиот Виктор Франкенштајн е портретиран како еден од Шелиовите блиски пријатели за време на неговата младост и бракот со Хериет, во забавна замислена врска со гласините за неговиот двојник. Шели е исто основниот модел за Мармион Херберт, еден од двајцата машки протагонисти во новелата Венеција (1837) на Бенџамин Дисраели; другиот протагонист Лорд Кадурцис е основан на Лорд Бајрон. Шелиевата поема „ Индиската серенада“ е рециклирана во избраните во новела на П.Ц. Каст Куќа на ноќта. Во новелата од 1995 година, на Чарлс Меккари, „Срцето на Шели“ , Шели е инспирација за тајно општество кое оперира во највисоките нивоа на владата и е одговорно за крадење на претседателските избори. Членовите на општеството се поеистоветуваат себеси со прашањето и одговорт: што украл Трелани од посмртната клада кај Виареџио? - Шелиевото срце. Во Антологијата на Ривер Спун на Едгар Ли Мастерс, Шели се споменува во поемата Перси Биш Шели во чест на говорникот и дека неговата пепел „биде расфрлена близу пирамидата на Кајус Кестус – некаде близу Рим“. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://abvedit.com/wp-content/uploads/2020/12/%D0%9F%D0%BE%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%89%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%91%D0%BE%D1%87%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%9A-.pdf#page=310 „До Народот на Англија“] * [http://www.poetseers.org/the_romantics/percy_bysshe_shelley/shelleys_poems/ Одбрани поеми на Шели] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120614111146/http://www.poetseers.org/the_romantics/percy_bysshe_shelley/shelleys_poems/ |date=2012-06-14 }} {{en}} * [http://www.stirnet.com/HTML/genie/british/ss4as/shelley01.htm Семејството на Шели] {{en}} {{Романтизам}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шели, Перси Биш}} [[Категорија:Шели]] [[Категорија:Англиски поети]] [[Категорија:Англиски атеисти]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] [[Категорија:Вегетаријанство]] [[Категорија:Родени во 1792 година]] [[Категорија:Починати во 1822 година]] l5dsp8di46sw5xmir5iamxwgy2sc0en 0 15298 5610321 5578726 2026-08-16T20:09:10Z Carshalton 30527 /* Спонзори */ 5610321 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = white | color2 = black | clubname = Јувентус | current = ФК Јувентус сезона 2024-2025| | image = [[Податотека:Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg|125px]] | fullname = Фудбалски клуб Јувентус С.п.А. | country = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | nickname = ''Старата дама''<ref name="Мадама">или ''Мадама'' на [[пиемонтски јазик]].</ref>,<br> ''Бјанконери'' (Црно-бели),<br> ''Зебрата'' | founded = 1 ноември [[1897]]; пред 123 години<br>(како ''Спортски клуб „Јувентус“'') | location = [[Торино]], [[Италија]] | colors = {{colorbox|black}} {{colorbox|white}} [[Црна боја|црна]] и [[Бела боја|бела]] | ground = [[Јувентус стадион|Алијанц стадион]] | capacity = 41,000 | owner = [[Семејство Ањели|Семејството Ањели]]<br />(преку [[Exor (компанија)|Exor S.p.A]]) | chrtitle = Претседател | | chairman = {{flagsport|ITA}} [[Џанлука Фереро]] | manager = {{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] | mgrtitle = Тренер | | league = {{Лига-Серија А}} | season = [[Серија А 2025-2026|2025–26]] | position = Серија А, 6. место | website = http://www.juventus.com | titles = 72 | domestic_competitions = [[Серија А]] : '''36''' <br> {{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}<br> [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]] : '''15''' <br> {{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}<br> [[Суперкуп на Италија]] : '''9''' <br> {{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}<br> [[Серија Б]] : '''1''' <br> {{Трофеј-Серија Б}} | international_competitions = [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Лига на шампиони}}{{Трофеј-Лига на шампиони}}<br> [[Куп на УЕФА]] : '''3''' <br> {{Трофеј-Куп на УЕФА}}{{Трофеј-Куп на УЕФА}}{{Трофеј-Куп на УЕФА}}<br> [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] : '''1''' <br> {{Трофеј-КПК}}<br> [[Суперкуп на УЕФА]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Суперкуп на Европа}}{{Трофеј-Суперкуп на Европа}}<br> [[Интерконтинентален куп]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Интерконтинентален куп}}{{Трофеј-Интерконтинентален куп}}<br> [[УЕФА Интертото куп|Интертото куп]] : '''1''' <br> {{Трофеј-Интертото куп}}<br> | pattern_la1 = _juventus2425h | pattern_b1 = _juventus2425h | pattern_ra1 = _juventus2425h | pattern_sh1 = _juventus2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _juventus2425a | pattern_b2 = _juventus2425a | pattern_ra2 = _juventus2425a | pattern_sh2 = _juventus2425a | pattern_so2 = | leftarm2 = fffd37 | body2 = fffd37 | rightarm2 = fffd37 | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _juventus2425t | pattern_b3 = _juventus2425t | pattern_ra3 = _juventus2425t | pattern_sh3 = _juventus2425t | pattern_so3 = _juventus2425tl | leftarm3 = 000030 | body3 = 000030 | rightarm3 = 000030 | shorts3 = 000030 | socks3 = 000030 }} '''ФК Јувентус''' (од {{langx|la|Iuventus}}, во превод „младост“), познат и само како '''Јувентус''' или колоквијално скратено '''Јуве'''<ref>{{Treccani|sport-e-comunicazione-nella-societa-moderna_(Enciclopedia-dello-Sport)|Sport e comunicazione nella società moderna|author=Fabio Rossi|year=2003}}</ref> — [[италија]]нски [[фудбалски клуб]] од градот [[Торино]], [[Пиемонт]]. Моментално се натпреварува во [[Серија А]], [[Првенство во фудбал на Италија|највисокото ниво на италијанскиот клупски фудбал]], каде ги минал сите сезони од своето постоење со исклучок на [[ФК Јувентус сезона 2006-2007|сезоната 2006-2007]]. Основан во 1897 година од група локални средношколци,<ref name="storia-2">{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 86}}.</ref> ''Јуве'' е вториот најстар професионален клуб во Италија меѓу оние што сè уште активни во земјата, по {{Fb team (N) Genoa}} (1893); тој е исто така и најтрофејниот и клуб со најголема спортска традиција како и еден од најреномираните во светот со освоени 72 официјални трофеи во својата историја, вклучувајќи го и рекордот од 36 титули [[Список на шампиони во италијанскиот клупски фудбал|шампион на земјата од која доаѓа]] и уште 11 титули во [[Клупски натпреварувања УЕФА|натпреварувањата на УЕФА]].<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b|title=Juventus building bridges in Serie B|date=20 ноември 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126132350/http://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b| archive-date=2016-11-26 |url-status=live}}</ref> Врската со [[Семејство Ањели|семејството Ањели]], која трае речиси непрекинато од 1923 година, е првото и најдолготрајното претприемничко-спортско партнерство во Италија;<ref name="Beccantini">{{Cita|agnelli-edoardo-giovanni-umberto_(Enciclopedia-dello-Sport)|AGNELLI; Edoardo, Giovanni, Umberto|author=Roberto Beccantini|year=2002}}</ref><ref name="De Luna">{{cite web|author=Giovanni De Luna|url=https://www.lastampa.it/speciale/sport/calcio/qui-juve/2023/07/23/news/agnelli-juve_binomio_unico_al_mondo_ma_le_vittorie_non_ci_bastano_piu-12960683/|title=Agnelli-Juve, binomio unico al mondo ma le vittorie non ci bastano più|date=23 јули 2023}}</ref> преку необичен модел на управување воспоставен во меѓувреме, клубот Јувентус станал еден од првите италијански спортски клубови што постигнал професионален ''„[[ante litteram]]“'',<ref name=Tranfaglia>{{cita|Tranfaglia, ''et al.''|p. 193}}.</ref> воспоставувајќи се на национално ниво од следната деценија и на меѓународно ниво од средината на 70-тите години на дваесеттиот век.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2195157.html|title=Breathing in football and Alpine air in Turin|date=8 јануари 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009053214/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2195157.html| archive-date=2017-10-09 |url-status=live}}</ref> Во следната деценија станал првиот клуб што ги освоил сите три големи европски натпреварувања: [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] ([[Куп на УЕФА 1976-1977|1976-1977]]), [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Купот на победниците на куповите]] ([[УЕФА Куп на победниците на куповите 1983-1984|1983-1984]]) и [[УЕФА Лига на шампиони|Европскиот куп на шампиони]] ([[Европски куп на шампиони 1984-1985|1984-1985]]);<ref>{{cite web|url=https://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2518940.html|title=Le cinque che hanno vinto tutto|date=21 јуни 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191029144851/https://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2518940.html|archive-date=2019-10-29 |url-status=live}}</ref> а со триумфите во [[Суперкуп на УЕФА 1984|Суперкупот на УЕФА 1984]] и [[Интерконтинентален куп 1985|Интерконтиненталниот куп 1985]], Јувентус исто така станал првиот и останал единствениот клуб во светот кој ги освоил сите пет официјални машки натпреварувања на УЕФА,<ref name=Caroli>{{cite news|author=Angelo Caroli|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,1370_02_1985_0314_0023_13784774/|title=Juve, Grande Slam|publisher=Stampa Sera|edition=sez. La Domenica Sport|date=9 декември 1985|page=3|access-date=2024-08-21|archive-date=2022-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114213437/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,1370_02_1985_0314_0023_13784774/|url-status=dead}}</ref> рекорд, дополнително подобрен со успехот во [[УЕФА Интертото куп 1999|УЕФА Интертото купот 1999]].<ref name="Saffer">{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0d04623c4c2f-62fb1e2d232c-1000--paris-sulle-orme-della-juventus/|title=Paris sulle orme della Juventus|author=Paul Saffer|date=10 април 2016}}</ref> Според пласманот на сите времиња објавени во [[2009]] година од страна на IFFHS, организација призната од страна на [[ФИФА]], врз основа на перформансите на клубовите и меѓународните натпревари, Јувентус е најдобар клуб во Италија и втор во Европа за [[XX век]], зад {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>[http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d Најдобри европски клубови за 20. век]</ref> Своите домашни натпревари Јувентус ги игра на [[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]], преименуван од спонзорски причини во Алијанц стадион, кој е со капацитет од 41.507 седечки места. Откако во првите години настапувале во [[Бои и симболи на ФК Јувентус|розеви дресови]], на почетокот на дваесеттиот век клубот ја усвоил денешната играчка опрема составена од црно-бели дресови и црни или бели шорцеви.<ref name="Vaciago">{{cite web|author=Guido Vaciago|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2019/09/14-61056847/juventus_ecco_perche_le_maglie_sono_bianconere|title=Juventus, ecco perché le maglie sono bianconere|date=14 септември 2019}}</ref> ==Историја== {{Main|Историја на ФК Јувентус}} [[Податотека:Formazione Juventus 1905.jpg|thumb|left|Екипата на Јувентус од 1905, која го освоила првото [[скудето]].]] Во есента 1897 година, во Торино бил основан Спорт-Клуб Јувентус на иницијатива на група ученици од [[Лицео класико „Масимо д'Аѕељо“|средното училиште Масимо д'Аѕељо]]; меѓу нив биле и [[Лујџи Форлано]] и браќата [[Еуџенио Канфари|Еуџенио]] и [[Енрико Канфари]].<ref name="storia-2"/> Три години подоцна, клубот се пријавил за своето [[Италијанско фудбалско првенство 1900|прво првенство на Италија]].<ref name="storia-3">{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 91}}.</ref> [[Прва категорија 1905|Првата национална титула]] пристигнала во 1905 година,<ref name="storia-3"/> сепак, само една година подоцна, претседателот на клубот, швајцарецот [[Алфред Дик]], по жестоките судири во соблекувалната, го напуштил Јувентус и, заедно со група важни членови, се приклучил на [[ФК Торинезе|Торинезе]] од кој подоцна се родил {{Fb team (N) Torino}}:<ref>{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 87}}.</ref> епизодата која, покрај тоа што го означила потеклото на [[Дерби дела Моле|Дербито на Торино]], била почеток на серија финансиски и спортски проблеми за Јувентус кои кулминирале во [[Прва категорија 1912-1913|1913]], кога клубот избегнал испаѓање во понизок ранг благодарение на репешаж.<ref>{{cite book|title=Almanacco dello Sport: La vita sportiva dell'Italia e dell'estero in tutte le Sue manifestazioni|chapter=La Guerra e lo Sport. Anno I (1914)|location=Firenze|publisher=R. Bemporad e Figlio|year=1914|page=359}}</ref> [[File:FC Juventus 1933-34.jpg|thumb|Јувентус на [[Карло Каркано]] во сезоната 1933-1934, четврто освоено скудето во [[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]]] По [[Првата светска војна]], Јувентус, кој се опоравил под претседателството на [[Џузепе Хес]] и [[Корадо Корадино|Корадо Корадини]], ја подобрил својата позиција во првенството и ги обезбедил првите играчи на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]].<ref>{{cita|Tavella, Ossola|pp. 282 e sqq}}.</ref> [[Едоардо Ањели (претприемач)|Едоардо Ањели]] го презел претседателството во клубот на 24 јули 1923 година.<ref name="Beccantini"/><ref name="De Luna"/> Со понатамошното доаѓање на првиот професионален [[тренер]], унгарецот [[Јено Кароли]], дошло и освојувањето на второто [[скудето]] во сезоната [[Прима дивизионе 1925-1926|1925-1926]].<ref name="storia">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/club/la-storia-e-il-club/la-storia/|title=La storia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611215606/http://www.juventus.com/it/club/la-storia-e-il-club/la-storia/|archive-date=2016-06-11 |url-status=live}}</ref> Првиот победнички циклус на клубот, благодарение на придонесот на важни елементи како што биле [[Џовани Ферари]], [[Раимундо Орси]], [[Луис Монти]] и одбранбеното трио составено од Комби-Розета-Калигарис,<ref>{{Citation|Cascioli|p. 324}}.</ref> се случил помеѓу [[Серија А 1930-1931|1930-1931]] и [[Серија А 1934-1935|1934-1935]], кога Јувентус освоил пет последователни првенства и се пласирал во полуфиналето на [[Митропа куп]]от четири години по ред; тренер на тимот во четири од петте победнички сезони бил [[Карло Каркано]].<ref name="Carcano">{{cita|Sappino|p. 593}}.</ref> Многу играчи токму на Јувентус го формирале јадрото на италијанската репрезентација, победник на [[Меѓународен фудбалски куп на Средна Европа|Меѓународниот куп на Средна Европа]] и [[Светско првенство во фудбал 1934|Светското првенство 1934]].<ref>{{Citation|Hazard, Gould|pp. 208-209}}.</ref> Прераната смрт на Едоардо Ањели, која се случила во 1935 година, се совпаднала со крајот на „[[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]“. Сепак, кон крајот на [[меѓувоениот период]] дошол и првиот [[Куп на Италија 1937-1938|Куп на Италија]] за ''Бјанконерите'' освоен во 1938 година. [[File:1957–58 Juventus FC - Sívori, Charles and Boniperti.jpg|thumb|left|Од лево: [[Омар Сивори]], [[Џон Чарлс]] и [[Џампјеро Бониперти]], ''[[Магичното трио]]'' на торинезите помеѓу 1950-тите и 1960-тите години]] Во периодот после [[Втората светска војна]] под претседателство на [[Џани Ањели]], а подоцна и на неговиот брат [[Умберто Ањели|Умберто]], Јувентус се вратил на патеките на славата петнаесет години по првиот го доживеал вториот победнички циклус, благодарение на доаѓањето на [[Омар Сивори]] и [[Џон Чарлс]], кои заедно со [[Џампјеро Бониперти]] го формирале таканареченото ''[[Магичното трио|Магично Трио]]'':<ref>{{Cite web|language=es|author=Marco Ruiz|url=http://www.as.com/futbol/articulo/futbol-vi-piero-anos-contrate/20081105dasdaiftb_25/Tes|title="Vi a Del Piero con 18 años y lo contraté en 24 horas"|date=5 novembre 2008}}</ref> освоени биле три првенства помеѓу 1958 и 1961 година, од кои првото било десетто што на клубот му го донело правото на прикачување на [[Ѕвезда (спорт)|ѕвездата]] на своите дресови.<ref name="prospetto">{{citation|Prospetto informativo OPV 2007|p. 14}}.</ref> Сивори, исто така, во 1961 година станал првиот фудбалер од [[Серија А]] кој ја освоил [[Златна топка|Златната топка]].<ref>{{cite web|language=fr|author=Victor Sinet|url=http://www.francefootball.fr/news/1961-omar-sivori/423367|title=Palmarès Ballon d'Or: 1961 – Omar {{sic|Sivori}}|date=12 декември 1961|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006081251/http://www.francefootball.fr/news/1961-omar-sivori/423367|archive-date=2014-10-06 |url-status=live}}</ref> Во текот на 1960-тите, поминати под претседателскиот мандат на [[Виторе Катела]], клубот се соочил со длабока обнова: резултатот од сето тоа била речиси безбојна деценија, иако сепак скудетото било освоено еднаш во [[Серија А 1966-1967|1966-1967]], триумф наречен ''Операта на Јуве'' под водството на [[Ериберто Ерера]] кој бил остварен против сите прогнози и очекувања.<ref>{{cite news|author=Alessandro De Calò|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1998/gennaio/02/Simoni_Juve_breve_incontro_ga_0_9801023543.shtml|title=Simoni e la Juve il breve incontro|magazine=La Gazzetta dello Sport|date=2 gennaio 1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220172939/http://archiviostorico.gazzetta.it/1998/gennaio/02/Simoni_Juve_breve_incontro_ga_0_9801023543.shtml|archive-date=2014-02-20 |url-status=live}}</ref> Во 1971 година, Бониперти станал претседател на клубот и првата првенствена титула во ова ново руво пристигнала веднаш во неговата прва сезона, [[Серија А 1971-1972|1971-1972]], повторена во следната [[Серија А 1972-1973|1972-1973]]: тие биле првите од третиот победнички циклус кој во следните петнаесет години, под тренерското водство прво на [[Честмир Вицпалек]], потоа на [[Карло Парола]] и на крајот на [[Џовани Трапатони]] во Торино донел девет шампионски титули, два Купа на Италија и победи во меѓународните натпреварувања што го направило Јувентус првиот клуб кој ги освоил сите натпреварувања под покровителството на [[УЕФА]], последователно, и прв во светот кој ги освоил сите официјални клупски натпреварувања. [[File:Juventus FC 1974-75 squad.jpg|thumb|Тимот на Јувентус во сезоната 1974-1975, кој под водството на тренерот [[Карло Парола]] го освоил 16-тото скудето во клупската историја]] Конкретно, во 1977 година дошла првата меѓународна титула во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]], по крајот на жешкото финале против шпанскиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}}.<ref name="Di Cesare">{{cite web|author=Sergio Di Cesare|language=en|title=Hard work pays off for Zoff|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=639009.html|date=1º Aprile 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211103712/https://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=639009.html|archive-date=2019-12-11 |url-status=live}}</ref> Првата титула во [[Куп на шампиони 1984-1985|Европскиот куп на шампиони]], била постигната во Брисел на 29 мај 1985 година против {{Fb team (N) Liverpool}} приближно една година по победата без пораз во [[Куп на победниците на куповите 1983-1984|Купот на победниците на куповите]], но успехот во најзначајното европско натпреварување, бил засенет од [[Трагедија на Хејсел|сериозни инциденти пред натпреварот]] генерирани од британските ''[[хулигани]]'' кои довеле до смрт на 39 гледачи. Скудетото освоено во [[Серија А 1985-1986|1986]] ја затворило деценијата на Трапатони: за време на неговото раководење вкупно 9 членови на Јувентус играле во италијанската репрезентација на Мундијалот во [[Светско првенство во фудбал 1978|Аргентина 1978]] и 6 на следното издание во [[Светско првенство во фудбал 1982|Шпанија 1982]] на кое Италија станала шампион. [[Податотека:Juventus FC - Champions League 1995-96 - Alessandro Del Piero e Paulo Sousa.jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Пауло Соуса]] го слават освојувањето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1996]].]] Откако завршиле кариерите на генерацијата фудбалери кои го сочинувале столбот на тимот, Јувентус се соочил со период од девет години без значајни резултати на национално ниво, иако во Торино пристигнале уште неколку трофеи: еден [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|Куп на Италија]] (1990) и два [[УЕФА Лига Европа|Купа на УЕФА]] ([[Куп на УЕФА 1989-1990|1990]] и [[Куп на УЕФА 1992-1993|1993]]).<ref name="prospetto"/> Сепак, пристигнувањето на клупата на [[Марчело Липи]] во 1994 година било увертира за четвртиот победнички циклус на бјанконерите: во десет сезони - со исклучок на двегодишниот период во кој бил заменет на клупата од [[Карло Анчелоти]], кој го освоил [[УЕФА Интертото куп|Интертото купот]] – тимот предводен од Липи освоил пет шампионски титули во [[Серија А]] и еден [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|Куп на Италија]], стигајќи до четири финалиња во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] освојувајќи ја во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1996]] во Рим. Покрај тоа, освоиле еден Интерконтинентален куп, еден [[Суперкуп на УЕФА]] и четири [[Суперкуп на Италија|Суперкупа на Италија]]. Успесите постигнати во првенството под раководството на [[Фабио Капело]] во средината на 2000-тите биле одземени со исходот на случајот [[Калчополи]]: во летото 2006 година, системот на спортска правда им ја одзел титулата на Бјанконерите постигната во 2005 година и ги спуштил од првото на последното место во поредокот на Серија А за 2006 година, што автоматски ги исфрлило во [[Серија Б]] за првпат во нивната историја.<ref name="Calciopoli">По пресудата на [[Федерален суд за правдата (FIGC)|Сојузната апелациона комисија]] во врска со фактите вклучени во [[Калчополи]], титулата италијански шампион 2004-2005 му била одземена на Јувентус и и не била доделена никому оставајќи го првенството без шампион за таа сезона; Што се однесува до титулата 2005-2006, клубот бил автоматски спуштен од 1-во на 20-то место во поредокот и автоматски испаднал во [[Серија Б]] за сезоната 2006-2007 со казнени поени, за „вид на асоцијативен прекршок“ – термин кој тогаш не бил предвиден од италијанскиот спортски правен систем, но бил оценет од страна на Сојузниот суд како повреда на членот 6 од Кодексот за спортска правда кој важел во тоа време во врска со случаите на „спортски прекршок“ –, во корелација со претходната година; конечната позиција во поредокот постигнат од тимот во шампионатот за сезоната 2004-2005, како и бодовите и резултатите добиени во натпреварите од споменатиот двегодишен период останале непроменети по конечните пресуди и на спортската и на обичната правда (2015), види. {{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Altro_Calcio/Primo_Piano/2006/08_Agosto/04/sentenza.shtml|title=Appello: ecco le motivazioni|date=4 август 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407074317/http://www.gazzetta.it/Calcio/Altro_Calcio/Primo_Piano/2006/08_Agosto/04/sentenza.shtml|archive-date=2016-04-07 |url-status=live}}</ref> Под водството на клупската легенда од 1990-тите години, [[Дидје Дешан]], Јувентус се вратил во највисоката дивизија една година подоцна со освојување на титулата во [[Серија Б 2006-2007|втората италијанска лига]]. [[Податотека:Juventus FC - Serie A champions 2016-17 (edited).jpg|thumb|Бјанконерите во сезоната 2016-2017, го слават освојувањето на шесттото скудето од деветте по ред во 2010-тите години]] Помеѓу 2010 и 2023 година, претседателството на клубот го презел [[Андреа Ањели]], четвртиот експонент на династијата од Торино.<ref name="Tredici">{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/tredici-stagioni-di-record|title=Tredici stagioni di record|date=2023-01-15}}</ref> За време на неговиот мандат, под тренерското водство на [[Антонио Конте]], потоа [[Масимилијано Алегри]] и на крајот [[Маурицио Сари]], бјанконерите му дале живот на петтиот циклус на успеси, надминувајќи го периодот на „[[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]“ со освојување на девет последователни првенствени титули од 2012 до 2020 година, нешто „уникатно“ во италијанскиот фудбал;<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/campioni-d-italia-ancora-stron9er|title=Campioni d'Italia. Ancora. Stron9er|date=26 јули 2020}}</ref> дополнително, во истата деценија во Торино пристигнале четири последователни ''[[Двојна круна (фудбал)|двојни круни]]'', благодарение на триумфите во Купот на Италија, што е уште еден национален рекорд,<ref>{{cite web|url=http://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2507631.html|title=Chi ha vinto più coppe nazionali in Europa?|date=10 мај 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180514220902/http://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2507631.html|archive-date=2018-05-14 |url-status=live}}</ref> и исто толку Суперкупови на Италија. Исто така, клубот играл во две финалиња на Лигата на шампионите, но и двете ги загубиле. ==Хронологија== {{main|Хронологија на ФК Јувентус}} {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width: 100%; background:white; text-align: left;" !colspan="2" align=center bgcolor="black"| <span style="color:white;"> Хронологија на Јувентус </span> |- |<div style="font-size:90%"> {| |valign="top"| |width="100%"| {{MultiCol}} * [[Спорт-Клуб Јувентус сезона 1897-1898|1897]] - 1 ноември, основање на '''Спорт-Клуб „Јувентус“''' * [[ФК Јувентус сезона 1901|1901]] - Го менува името во ФК Јувентус. * [[ФК Јувентус сезона 1904-1905|1904-1905]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Италијанско фудбалско првенство 1905|Шампиони на Италија]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1907-1908|1907-1908]] - Победник на федералното првенство на Италија.<ref name="disconosciuto">Титулата била отфрлена „во ретроспектива“ од [[Фудбалска федерација на Италија|FIGC]], бидејќи првенството било предмет на бојкот.</ref> * [[ФК Јувентус сезона 1908-1909|1908-1909]] - Победник на федералното првенство на Италија.<ref name="disconosciuto"/> * [[ФК Јувентус сезона 1925-1926|1925-1926]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Прима Дивизионе 1925-1926|Шампиони на Италија]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1930-1931|1930-1931]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Серија А 1930-1931|Шампиони на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1931-1932|1931-1932]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1931-1932|Шампиони на Италија]] (4. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1932-1933|1932-1933]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1932-1933|Шампиони на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1933-1934|1933-1934]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1933-1934|Шампиони на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1934-1935|1934-1935]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1934-1935|Шампиони на Италија]] (7. титула). * 1936 - ''Италијанизацијата'' на тогашниот [[фашизам|фашистички]] режим условува од името на клубот да се исфрли ''Фудбал Клуб''. * [[ФК Јувентус сезона 1937-1938|1937-1938]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1937-1938|Купот на Италија]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1941-1942|1941-1942]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1941-1942|Купот на Италија]] (2. титула). * 1944 - Името на клубот било променето во ''Јувентус Чиситалија'' поради спојување со истоимената фабрика. * 1945 - Името на клубот било променето во ''ФК Јувентус'' поради ''[[ребрендирање]]''. * [[ФК Јувентус сезона 1949-1950|1949-1950]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1949-1950|Шампиони на Италија]] (8. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1951-1952|1951-1952]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1951-1952|Шампиони на Италија]] (9. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1957-1958|1957-1958]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1957-1958|Шампиони на Италија]] (10. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1958-1959|1958-1959]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1958-1959|Купот на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1959-1960|1959-1960]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1959-1960|Шампиони на Италија]] (11. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1959-1960|Купот на Италија]] (4. титула). {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 1960-1961|1960-1961]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1960-1961|Шампиони на Италија]] (12. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1962-1963|1962-1963]] - {{симбол2|Coppa delle Alpi.jpg|12}} Победник на [[Куп на Алпите 1963|Куп на Алпите]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 1964-1965|1964-1965]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1964-1965|Купот на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1966-1967|1966-1967]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1966-1967|Шампиони на Италија]] (13. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1971-1972|Шампиони на Италија]] (14. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1972-1973|Шампиони на Италија]] (15. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1974-1975|Шампиони на Италија]] (16. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1976-1977|Шампиони на Италија]] (17. титула). :{{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1977-1978|Шампиони на Италија]] (18. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|Купот на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1980-1981|Шампиони на Италија]] (19. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1981-1982|Шампиони на Италија]] (20. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|Купот на Италија]] (7. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1983-1984|1983-1984]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1983-1984|Шампиони на Италија]] (21. титула). :{{симбол2|Coppa delle Coppe.svg|15}} Победник на [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1983-1984|Купот на победниците на куповите]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1984-1985|1984-1985]] - {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} Победник на [[Куп на шампиони 1984/85|Купот на шампиони]] (1. титула).<ref name="Supercoppa UEFA 1985">По [[Трагедија на Хејсел|инцидентите]] што му претходеле на [[Финале на Купот на европските шампиони во 1985 година|финалето на Купот на шампионите]] против {{Fb team (N) Liverpool}} на [[Стадион Крал Бодуен|стадионот Хејсел]] во [[Брисел]], и последователната одлука за исклучување на англиските клубови од [[Клупски натпреварувања на УЕФА|натпреварувањата на УЕФА]], закажаното финале на Суперкупот на УЕФА во 1985 година помеѓу Јувентус и {{Fb team (N) Everton}} не било одиграно. Последователно, [[УЕФА]] одлучила да му го додели пехарот на Јувентус, кој физички го поседува трофејот, но бидејќи никогаш немало официјална награда, тие не можат да го вклучат во листата на трофеи.</ref> :{{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на УЕФА 1984|Суперкуп на УЕФА]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1985-1986|Шампиони на Италија]] (22. титула). : Победник на [[Интерконтинентален куп 1985|Интерконтиненталниот куп]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1989-1990|1989-1990]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|Купот на Италија]] (8. титула). :{{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА]] (2. титула). {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 1992-1993|1992-1993]] - {{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1992-1993|Купот на УЕФА]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1994-1995|1994-1995]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1994-1995|Шампиони на Италија]] (23. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|Купот на Италија]] (9. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1995-1996|1995-1996]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|15}} [[Суперкуп на Италија 1995|Суперкуп на Италија]] (1. титула). :{{симбол2|Coppa Campioni.svg|17}} Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 1995/1996|Лигата на шампионите]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1996-1997|1996-1997]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1996-1997|Шампиони на Италија]] (24. титула). :{{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на УЕФА 1996|Суперкупот на УЕФА]] (2. титула). : Победник на [[Интерконтинентален куп 1996|Интерконтиненталниот куп]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1997-1998|1997-1998]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1997-1998|Шампиони на Италија]] (25. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 1997|Суперкупот на Италија]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1999-2000|1999-2000]] - {{симбол2|Intertoto.png|12}} Победник на [[УЕФА Интертото куп 1999|УЕФА Интертото купот]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 2001-2002|2001-2002]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2001-2002|Шампиони на Италија]] (26. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2002-2003|2002-2003]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2002-2003|Шампиони на Италија]] (27. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2002|Суперкупот на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2003-2004|2003-2004]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2003|Суперкупот на Италија]] (4. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2004-2005|2004-2005]] - {{симбол2|Scudetto revoked.svg|15}} 1. место во [[Серија А 2004-2005|Серија А]] (одземена титула).<ref name="Calciopoli"/> * [[ФК Јувентус сезона 2005-2006|2005-2006]] - 20. место во [[Серија А 2005-2006|Серија А]]. Испаѓање во Серија Б.<ref name="Calciopoli"/> * [[ФК Јувентус сезона 2006-2007|2006-2007]] - {{симбол2|Coppa Ali della vittoria.svg|12}} 1. место во [[Серија Б 2006-2007|Серија Б]]. Промоција во Серија А. {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 2011-2012|2011-2012]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2011-2012|Шампиони на Италија]] (28. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2012-2013|2012-2013]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2012-2013|Шампиони на Италија]] (29. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2012|Суперкупот на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2013-2014|2013-2014]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2012-2013|Шампиони на Италија]] (30. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2013|Суперкупот на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2014-2015|2014-2015]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2014-2015|Шампиони на Италија]] (31. титула). :{{симбол2|CoccardaCoppaItalia10.svg|18}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|Купот на Италија]] (10. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2015-2016|2015-2016]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2015-2016|Шампиони на Италија]] (32. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|Купот на Италија]] (11. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2015|Суперкупот на Италија]] (7. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2016-2017|2016-2017]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2016-2017|Шампиони на Италија]] (33. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|Купот на Италија]] (12. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2017-2018|Шампиони на Италија]] (34. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|Купот на Италија]] (13. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2018-2019|2018-2019]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2018-2019|Шампиони на Италија]] (35. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2018|Суперкупот на Италија]] (8. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2019-2020|2019-2020]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2019-2020|Шампиони на Италија]] (36. титула). *[[ФК Јувентус сезона 2020-2021|2020-2021]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2020|Суперкупот на Италија]] (9. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]] (14. титула). *[[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]] (15. титула). {{EndMultiCol}} |} </div> |} == Бои и симболи == ===Бои=== [[File:1899 Foot-Ball Club Juventus.jpg|thumb|left|Основачите на Јувентус во [[Спорт-Клуб Јувентус сезона 1899|1899]] облечени во розова и црна опрема во најраните денови]] Играчката опрема на Јувентус е црно-бел дрес со вертикални пруги,<ref name="storia-4">{{citation|Manzo, Peirone|«Calcio», pp. 86-87}}.</ref> традиционално во комбинација со бели шорцеви и чорапи. Меѓутоа, раната опрема на клубот усвоена помеѓу 19 и 20 век, наместо тоа, била составена од розев дрес - во комбинација со вратоврска или машна - и црни панталони. Подоцна, поради честото перење, розевата боја толку јасно избледела што клубот одлучил да ја смени.<ref name="storia-4"/> Во раните години на дваесеттиот век<ref name="Vaciago"/> од Англичанецот [[Гордон Томас Севиџ|Севиџ]], меѓу членовите на друштвото, било побарано да пронајде посоодветен и поотпорен на абење [[Фудбалска опрема|дрес за играње]] во неговата родна земја. Така, Севиџ го контактирал својот пријател од [[Нотингем]], навивач на [[ФК Нотс Каунти|Нотс Каунти]], клубот чиј дрес се состоел од црно-бели пруги: поради оваа причина опремата на Јувентус е слична на онаа што ја користеле ''Страчките''.<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.nottscountyfc.co.uk/page/HistoryDetail/0,,10426~1028229,00.html#continue|title=Black and White|date=21 maggio 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511144934/http://www.nottscountyfc.co.uk/page/HistoryDetail/0%2C%2C10426~1028229%2C00.html#continue|archive-date=2012-05-11 |url-status=dead}}</ref> ===Официјални симболи=== [[File:Stemma della Juventus 1970-1990.png|thumb|upright|[[Зебра]]та дигната на две нозе, веќе дел од иконографијата на клубот, го придружувала и грбот на клубот од доцните 70-ти до раните 90-ти.]] Со исклучок на одреден симбол во употреба помеѓу 1979 и раните 1990-ти - кој само го придружувал официјалниот грб -, имено црната [[силуета]] на [[зебра]] дигната на две нозе, се од 2017 година, идентификацискиот амблем на Јувентус останал суштински непроменет:<ref name="stemma">{{cite web|url=http://www.museodelmarchioitaliano.it/marchi/juventus.php|title=Il marchio Juventus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170120124416/http://www.museodelmarchioitaliano.it/marchi/juventus.php|archive-date=2017-01-20 |url-status=live}}</ref> [[овален штит]] исполнет со наизменични столбови во бело и црно, со името на клубот втиснато во горниот дел, додека во долниот дел имало [[бик]], граѓански симбол на Торино; другите детали биле во златна боја, или алтернативно во [[Савојско сино]], второто од почит кон традицијата на [[Савојска династија|Савоја]] во Торино.<ref name="stemma"/> Во сезоната 2017-2018, клубот усвоил различен грб со цел инаугурација на обновен [[корпоративен идентитет]],<ref name="logo">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/black-and-white-and-more.php|title=Juventus: Black and White and More|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919190442/http://www.juventus.com/it/black-and-white-and-more.php|archive-date=2017-09-19 |url-status=dead}}</ref> всушност [[лого]] што јасно се разликува од традиционалната европска фудбалска хералдика:<ref>{{cite news|title=La Juve è moderna. Il Barça all'antica|journal=SportWeek|publisher=RCS MediaGroup|number=4 [817]|date=28 јануари 2017|pages=24–25|issn=1388-3356}}</ref> тоа содржи [[пиктограм]] што ја репродуцира стилизираната буква «[[J]]», составена од црно-бели вертикални ленти кои, закривени на дното, кои ги [[Проекција (геометрија)|проектираат]] рабовите на [[Древен француски штит|древниот француски штит]], што експлицитно се однесува и на [[скудето]]то;<ref name="logo"/> над сè ова се наоѓа името на клубот.<ref name="logo"/> Ова лого е рестилизирано во сезоната 2020-2021 со елиминација на зборот ''JUVENTUS''.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/iconici|title=Iconici|date=1 август 2020}}</ref> ===Химна=== Официјалната химна на Јувентус - петта во историјата на клубот - е ''Juve (storia di un grande amore)'' (во превод на мак. „Јуве приказна за големата љубов“), напишана од Алесандра Торе и Клаудио Гвидети и аранжирана од пејачот и музичар [[Паоло Бели]].<ref>{{cite web|url=http://www.rockol.it/biografia/Paolo-Belli|title=Paolo Belli: biografia e discografia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130415185937/http://www.rockol.it/biografia/Paolo-Belli|url-status=dead|access-date=29 ноември 2009|archivedate=15 април 2013}}</ref> Меѓу компонираните песни за Јувентус една од најпознатите е ''Juvecentus'', дело на [[Пјеранџело Бертоли]] во 1997 година, по повод стогодишнината од основањето.<ref>{{cite web|url=http://win.bertolifansclub.org/juvecentus.html|title=Bertoli Fans Club: Partecipazioni – Juvecentus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516025852/http://win.bertolifansclub.org/juvecentus.html|url-status=dead|access-date=25 август 2008|archivedate=16 мај 2009}}</ref> == Стадиони == {{Main|Стадион Олимпико ди Торино}} {{Main|Деле Алпи}} {{Main|Стадион Јувентус}} [[File:Juventus Stadium (1922-1939), Turin.jpg|thumb|left|Влезот на [[Стадион Корсо Марсиљија|Корсо Марсиљија]], домашниот терен од 1922 до 1933]] Првите терени користени од клубот, во двегодишниот период 1897-1898 година, биле ''Парко дел Валентино'' и ''Џардино дела Читадела''. Потоа сè до [[1908]] година, натпреварите ги играле на [[Пјаца д'арми (Торино)|Пјаца д'арми]], освен во периодот од две години 1905-1906 година во текот на кој домашен терен бил [[Велодром Умберто I]].<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0001/articleid,0223_04_2005_1456_0001_1727526/|title=La storia nel pallone|publisher=La Stampa|date=26 март 2005|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065014/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0001/articleid,0223_04_2005_1456_0001_1727526/|archive-date=2013-10-02 |url-status=live}}</ref> Од 1909 до 1922 година, се користел објектот [[Стадион ди Корсо Себастополи|Корсо Себастополи]], а од тогаш до 1933 година на [[Стадион Корсо Марсиљија|Корсо Марсиљија]] кој бил сцена за освојување на четири првенства, три од кои последователни.<ref>{{citation|Tavella, Ossola|pp. 58-63}}.</ref> Од 1933 до 1990 година, клубот ги играл своите домашни натпревари на [[Стадион Олимпико ди Торино|Стадионот Комунале]] (подоцна Стадион Олимпико) во областа [[Санта Рита (Торино)|Санта Рита]]. Роден со името на општината „Бенито Мусолини“, а изграден за потребите на [[Светско првенство во фудбал 1934|Светското првенство 1934]], преименуван по [[Втората светска војна]] прво во Комунале, а подоцна и во Комунале „Виторио Поцо“, овој стадион бил домаќин на 890 првенствени натпревари на Јувентус;<ref name="Olimpico">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/stadium-e-museum/stadi-precedenti/|title=Gli stadi della Juve|url-status=dead|accessdate=2024-08-20|archive-date=2016-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612084418/http://www.juventus.com/it/stadium-e-museum/stadi-precedenti/}}</ref> по дефинитивното деактивирање на [[Стадион Филаделфија|стадионот Филаделфија]], Комунале бил споделен со сограѓаните од {{Fb team (N) Torino}} од 1963 година. Комунале бил користен се до 1990 година, годината во која двата клуба се преселиле на [[Деле Алпи]], изграден во областа [[Валете]] за потребите на [[Светско првенство во фудбал 1990|Светското првенство 1990]], кој бил дом на ''бјанконерите'' од 1990 до 2006 година.<ref name="Delle Alpi"/> [[File:Juventus v Real Madrid, Champions League, Stadium, Turin, 2013.jpg|thumb|[[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]], денешниот дом на Јувентус од 2011]] Во 2002 година, градскиот совет му доделил на Јувентус експлоатација на областа Деле Алпи за деведесет и девет години,<ref name="Delle Alpi">{{cite news|author=Enrica Tarchi|date=luglio 2002|title=Finalmente nostro!|journal=Hurrà Juventus|publisher=Juventus Football Club S.p.A.|number=7 [162]|pages=8–12|issn=1594-5189}}</ref> па во 2008 година било одлучено да се изгради нов стадион<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/site/ita/MEDIA_comunicatostampa_69E53DA288B8443AA501C918378E9139.asp|title=Il Cda approva la realizzazione del nuovo stadio|date=18 март 2008|archiveurl=https://archive.today/20080321232756/http://www.juventus.com/site/ita/MEDIA_comunicatostampa_69E53DA288B8443AA501C918378E9139.asp|archive-date=2008-03-21 |url-status=dead}}</ref> на местото на разрушениот Деле Алпи. Во меѓувреме, од 2006 до 2011 година, клубот привремено се вратил да ги игра своите домашни натпревари на Комунале, реновиран за време на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]] и преименуван во Олимпико;<ref name="Olimpico"/> каде одново го делеле игралиштето со градскиот ривал Торино. Од 2011 година, Јувентус ги игра своите домашни натпревари на [[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]],<ref>[http://www.ekipa.mk/News.aspx?newsId=426 Отворен новиот стадион на Јувентус]</ref> кој изграден врз пепелта на стариот Деле Алпи станал првиот [[Класификација на стадиони на УЕФА|модерен објект]] изграден во Италија кој е во сопственост на некој фудбалски клуб.<ref>{{cite journal|author=Centro studi e ricerche del Settore Tecnico|title=FIGC – 2013|url=http://www.figc.it/other/04-04-2013_report_calcio_RC13_low_res.pdf|page=154|publisher=Federazione Italiana Giuoco Calcio|date=4 април 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161222035831/http://www.figc.it/other/04-04-2013_report_calcio_RC13_low_res.pdf|archive-date=2016-12-22 |url-status=live}}</ref> ==Навивачи== [[File:Juventus Turyn fans 2006.jpg|245px|мини|лево|Една од трибините со навивачите на Јувентус]] Јувентус е убедливо најпопуларниот клуб во Италија, барем кога се во прашање навивачите, со преку 12 милиони навивачи само во Италија и скоро 200 милиони во светот. Првите вистински навивачки групи на навивачите на Јувентус почнале да се организираат во средината на 1970-тите, а првите две такви се викале ''Venceremos'' и ''Autonomia Bianconera'' и двете биле лево политички настроени. Како минувале годините сè повеќе групи се формираат па така во 1976 настануваат ''Fossa dei Campioni'' и ''Panthersi.'' Само една година подоцна се основани таканаречените ''Fightersi'' од страна на Бепе Роси, кој по својата смрт станува симбол на навивачите на Јувентус. Две екстремни навивачки групи кој и денес постојат, ''Nucleo Armato Bianconero''' и ''Viking'' се основани во 1985 и 1986 година. Многу навивачи на другите клубови во Италија и во Европа имаат голема почит према овие две навивачки групи. Најголемата група на навивачи на Јувентус во тоа време, ''Gruppo Storico Fighters'' се распаѓа после конфликтот со навивачите на [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] во [[Фиренца]] во [[1987]] година. Многу поранешни членови на фајтерсите и другите навивачки групи којшто се распаднале одлучиле да основаат нова навивачка група под името ''[[Пеколен портокал (филм)|Arancia Meccanica]]'' (во превод: Пеколен портокал), инспирирани од популарниот филм на [[Стенли Кјубрик]], но во краток временски период го менуваат името на групата во ''Drughi''. ''Drughi'' станува најважната навивачка група на Јувентус и во периодот од 1988 до 1996 година веќе имаат преку 10.000 членови. Денес важат за една од најдобрите Ултрас групи во Италија, а посебни се по тоа што претставуваат единствена навивачка група на Апенинскиот Полуостров која не е политички определена. По неколку обиди за повторно основање на навивачката група ''Fighters'', во 2005 година е одлучено оваа навивачка група да го промени името во ''Tradizione Bianconera'' под кое е позната и денес. [[File:Juventus tifosi 2006.jpg|245px|мини|десно|Навивачите на Јувентус во 2006 година]] Во периодот додека Јувентус настапувал на Деле Алпи, клубот има многу ниска посетеност на домашните, а и во европските натпревари, па така стадионот со капацитет од скоро 70.000 места во повеќето натпревари бил полупразен. На тоа не влијаела само лошата видливост на стадионот, туку и тоа што голем број на навивачи доаѓаат од југот на Италија, од островите [[Сицилија]], [[Сардинија]] како и од градови како што се [[Неапол]], [[Бари]], [[Лече]], [[Палермо]], а и од оние кој се по насевер како [[Рим]] и [[Болоња]]. Во Италија се многу познати и придружниците на навивачката група ''Drughi'', а некој од нив се ''Drughi Roma'' од Рим, ''Drughi Sicilia'' од Сицилија итн. Во самиот град Торино, Јувентус нема мнозински број на навивачи во однос на градскиот соперник ФК Торино, и поради тоа Јувентус на гостинските натпревари секогаш бил повеќе пратен, а во многу случаи имал и повеќе навивачи отколку домаќинот против кого тогаш играл. Јувентус во периодот од 2006 до 2011 година клубот играл на Олимпискиот стадион во Торино, пред во септември 2011 да биде отворен Јувентус стадион, новоизграден стадион кој има помал капацитет од Деле Алпи, но за разлика од него просечната гледаност на новиот стадион е скоро максимална, а се случувало во текот на сезоната да бидат распродадени сите билети за само неколку часа и тоа за многу понеатрактивен противник од дното на табелата. Најважно, за сите обични навивачи и оние навивачи на Ултрас групите освен високата посетеност, е тоа што сите навивачки групи на новиот стадион одлучиле да бидат на иста трибина и заедно да навиваат, што претходно не било случај на Олимпико. Тогаш помалите групи биле на север, а поголемиот број на Ултрас групи на југ и често доаѓало до несогласувања во врска со навивањето. ==Ривалства== [[File:Giuseppe Meazza (Derby d'Italia).jpg|thumb|Момент од ''Дербито на Италија'' одиграно во 1930]] Поради позицијата што ја заземал Јувентус во врвот на италијанскиот фудбал, речиси постојано уште од повоениот период, и како резултат на ширењето на неговата поддршка и на различни анти-парохијални тврдења, клубот денес има повеќекратни ривалства кои длабоко се чувствуваат:<ref name="Hazard, Gould">{{cita|Hazard, Gould|pp. 200-201; 203-207}}.</ref> во прв ред е секако ривалството со сограѓаните од Торино наречено [[Дерби дела Моле]].<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 210-214}}.</ref> Потоа следува она со [[ФК Интер|Интер]] наречено [[Дерби на Италија]], кое датира од 1960-тите и повторно разгорено по судските одлуки во врска со [[Калчополи|италијанскиот фудбалски скандал од 2006 година]],<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/09/22-4377/Juve-Inter,+storia+di+una+rivalit%C3%A0|title=Juve-Inter, storia di una rivalità|date=22 settembre 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090930034634/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/09/22-4377/Juve-Inter%2C+storia+di+una+rivalit%C3%A0|archive-date=2009-09-30 }}</ref> покрај тоа, тука е и [[Дерби Јувентус-Милан|ривалството]] со [[ФК Милан|Милан]], и покрај тоа што двата клуба долго време одржуваат добри спортско-комерцијални односи со меѓусебна размена на играчи.<ref>{{cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/05/15/juve-milan-la-sfida-infinita-storia-di.html|title=Juve e Milan, la sfida infinita: storia di rivalità e di campioni|publisher=la Repubblica|date=15 мај 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106032252/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/05/15/juve-milan-la-sfida-infinita-storia-di.html|archive-date=2010-01-06 |url-status=live}}</ref> Понови и поврзани со појавување на екипите во центарот на вниманието во текот 1980-тите, со последователна спортска борба за освојување на националната титула, се ривалството со навивачите на {{Fb team (N) Fiorentina}}, главно поврзано со борбата за шампионската титула во [[Серија А 1981-1982|сезоната 1981-1982]],<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 200-201}}.</ref> и она со {{Fb team (N) Roma }}, која до средината на таа деценија била главен против кандидат на Јувентус во битката за титулата.<ref name="FIFA"/> Понатаму, не треба да се занемари ниту антагонизмот со {{Fb team (N) Napoli}}, кој постои уште од 1950-тите години, но кој се влошил на почетокот на третиот милениум.<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 214-217}}.</ref> == Играчи == {{Main|Список на играчи на ФК Јувентус}} ===Моментален состав=== {{Fs start/Juventus}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=ITA|name=[[Матија Перин]]}} {{Fs player|no=2|pos=DF|nat=SWE|name=[[Емил Холм]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=BRA|name=[[Глеисон Бремер]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=ITA|name=[[Федерико Гати]]}} {{Fs player|no=5|pos=MF|nat=ITA|name=[[Мануел Локатели]] {{Капитен}}}} {{Fs player|no=6|pos=DF|nat=ENG|name=[[Лојд Кели]] }} {{Fs player|no=7|pos=MF|nat=POR|name=[[Франсиско Консеисао]]}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=NED|name=[[Тен Копмејнерс]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=SRB|name=[[Душан Влаховиќ]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=TUR|name=[[Кенан Јилдиз]]}} {{Fs player|no=11|pos=MF|nat=KOS|name=[[Едон Жегрова]]}} {{Fs player|no=13|pos=MF|nat=CIV|name=[[Жереми Бога]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=POL|name=[[Аркадиуш Милик]]}} {{Fs mid/Juventus}} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name=[[Пјер Калулу]]}} {{Fs player|no=16|pos=GK|nat=ITA|name=[[Микеле Ди Грегорио]]}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=MNE|name=[[Василије Аџиќ]]}} {{Fs player|no=18|pos=MF|nat=SRB|name=[[Филип Костиќ]]}} {{Fs player|no=19|pos=MF|nat=FRA|name=[[Хефрен Тирам]]}} {{Fs player|no=20|pos=FW|nat=BEL|name=[[Лоис Опенда]]}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=ITA|name=[[Фабио Мирети]]}} {{Fs player|no=22|pos=MF|nat=USA|name=[[Вестон Мекени]]}} {{Fs player|no=23|pos=GK|nat=ITA|name=[[Карло Пинсољо]]}} {{Fs player|no=27|pos=DF|nat=ITA|name=[[Андреа Камбјазо]]}} {{Fs player|no=30|pos=FW|nat=CAN|name=[[Џонатан Дејвид]]}} {{Fs player|no=32|pos=DF|nat=COL|name=[[Хуан Кабал]]}} {{Fs end}} == Тренери == {{Football Window|allign=left|width=50%|border=1px|col1=#000000|col2=#ffffff|col3=#ffffff|font-size=120%|titolo= Тренери на Јувентус|contenuto= {{Col-begin|width=100%}} {{Div col}} {{col-3}} *1907-1908 {{flagsport|ENG}} [[Хари Гудли]] *1911-1913 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} ''Техничка комисија'' *1919-1920 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Џузепе Милано]] *1920-1923 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} ''Техничка комисија'' *1923-1925 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} [[Јено Кароли]] *1925-1926 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} Јено Кароли *:{{flagsport|HUN (1918-1940)}} [[Јозеф Виола]] (привремен) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{#tag:ref|Viola fu giocatore-allenatore della Juventus nello [[spareggio]] delle finali di Lega Nord contro il Bologna (1º agosto 1926), e nella doppia sfida della [[finalissima]] nazionale contro l'Alba Roma (8 e 22 agosto 1926), al posto del tecnico Károly improvvisamente morto il 25 luglio 1926, pochi giorni prima della succitata gara contro i felsinei, e per questo considerato il vincitore morale del campionato 1925-1926.<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/club/trofei/scudetto/scudetto-1925-26.php|title=Scudetto 1925-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724002323/http://www.juventus.com/it/club/trofei/scudetto/scudetto-1925-26.php|archive-date=2015-07-24 }}</ref>|group=N}} *1926-1928 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} Јозеф Виола *1928-1930 {{flagsport|SCO}} [[Џорџ Ејткен]] *1930-1934 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Карло Каркано]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1934-1935 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} Карло Каркано (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Карло Бигато|Карло Бигато I]] (9.-30. коло) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1935-1939 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Вирџинио Розета]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1939-1940 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Умберто Калигарис]] *1940-1941 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} Умберто Калигарис (1.-2. коло) *::: {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Федерико Мунерати]] (3.-30. коло) *1941-1942 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Џовани Ферари]] (1.-14. коло) *:{{flagsport|ITA (1861-1946)}} {{flagsport|ARG}} [[Луис Монти]] (15.-30. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1942-1946 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Феличе Борел|Феличе П. Борел II]] *1946-1947 {{flagsport|ITA}} {{flagsport|ARG}} [[Ренато Чезарини]] *1947-1948 {{flagsport|ITA}} {{flagsport|ARG}} Ренато Чезарини (1.-32. коло) *:{{flagsport|SCO}} [[Вилијам Чалмерс]] (33.-42. коло) *1948-1949 {{flagsport|SCO}} Вилијам Чалмерс *1949-1951 {{flagsport|ENG}} [[Џеси Карвер]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1951-1952 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Бертолини]] (1.-10. коло) *:{{flagsport|HUN (1949-1956)}} [[Ѓерѓ Шароши]] (11.-38. коло) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1952-1953 {{flagsport|HUN (1949-1956)}} Ѓерѓ Шароши {{col-3}} *1953-1955 {{flagsport|ITA}} [[Алдо Оливиери]] *1955-1956 {{flagsport|ITA}} [[Сандро Пупо]] *1956-1957 {{flagsport|ITA}} Сандро Пупо (1.-28. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Теобалдо Депетрини]] (29.-34. коло) *1957-1958 {{flagsport|YUG (1943-1992)}} [[Љубиша Броќиќ]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1958-1959 {{flagsport|YUG (1943-1992)}} Љубиша Броќиќ (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA}} Теобалдо Депетрини (9.-34. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1959-1961 {{flagsport|ITA}} [[Карло Парола]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1961-1962 {{flagsport|CSK}} [[Јулиус Коростелев]] (1.-2. коло) *:{{flagsport|ITA}} Карло Парола (3.-34. коло) *1962-1963 {{flagsport|BRA (1960-1968)}} [[Пауло Амарал]] *1963-1964 {{flagsport|BRA (1960-1968)}} Пауло Амарал (1.-4. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Ералдо Монѕељо]] (5.-26. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Ерколе Рабити]] (27.-34. коло) *1964-1969 {{flagsport|PAR}} [[Ериберто Ерера]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1969-1970 {{flagsport|ARG}} [[Луис Карниља]] (1.-6. коло) *:{{flagsport|ITA}} Ерколе Рабити (7.-30. коло) *1970-1971 {{flagsport|ITA}} [[Армандо Пики]] (1.-18. коло) *:{{flagsport|CSK}} [[Честмир Вицпалек]] (19.-30. коло) *1971-1974 {{flagsport|CSK}} Честмир Вицпалек {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1974-1976 {{flagsport|ITA}} Карло Парола {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1976-1986 {{flagsport|ITA}} [[Џовани Трапатони]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} {{симбол2|Coppa delle Coppe.svg|12}} {{симбол2|Coppauefa.png|11}} {{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|10}} {{симбол2|Trofeo Copa Intercontinental 1960-2004.png|8}} *1986-1988 {{flagsport|ITA}} [[Рино Марчези]] *1988-1990 {{flagsport|ITA}} [[Дино Ѕоф]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coppauefa.png|11}} *1990-1991 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Мајфреди]] *1991-1994 {{flagsport|ITA}} Џовани Трапатони {{симбол2|Coppauefa.png|11}} {{col-3}} *1994-1998 {{flagsport|ITA}} [[Марчело Липи]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|10}} {{симбол2|Trofeo Copa Intercontinental 1960-2004.png|8}} *1998-1999 {{flagsport|ITA}} Марчело Липи (1.-20. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Карло Анчелоти]] (21.-34. коло) *1999-2001 {{flagsport|ITA}} Карло Анчелоти {{симбол2|Intertoto.png|12}} *2001-2004 {{flagsport|ITA}} Марчело Липи {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2004-2006 {{flagsport|ITA}} [[Фабио Капело]] {{симбол2|Scudetto revoked.svg|15}} *2006-2007 {{flagsport|FRA}} [[Дидје Дешан]] (1.-40. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Џанкарло Корадини]] (41.-42. коло) *2007-2008 {{flagsport|ITA}} [[Клаудио Раниери]] *2008-2009 {{flagsport|ITA}} Клаудио Раниери (1.-36. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Чиро Ферара]] (37.-38. коло) *2009-2010 {{flagsport|ITA}} Чиро Ферара (1.-21. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Алберто Ѕакерони]] (22.-38. коло) *2010-2011 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Делнери]] *2011-2014 {{flagsport|ITA}} [[Антонио Конте]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2014-2019 {{flagsport|ITA}} [[Масимилијано Алегри]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2019-2020 {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Сари]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *2020-2021 {{flagsport|ITA}} [[Андреа Пирло]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2021-2023 {{flagsport|ITA}} Масимилијано Алегри *2023-2024 {{flagsport|ITA}} Масимилијано Алегри (1.-36. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *:{{flagsport|URU}} [[Паоло Монтеро]] (37.-38. коло) *2024-2025 {{flagsport|ITA}} [[Тијаго Мота]] (1.-29. коло) *:{{flagsport|CRO}} [[Игор Тудор]] (од 30. коло) *2025-2026 {{flagsport|CRO}} [[Игор Тудор]] (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] (од 9. коло) {{col-end}} }} </div> {{clear}} ==Моментален тренерски штаб== Тренерски штаб за сезоната 2025-2026: [[Податотека:Luciano Spalletti 2024.jpg|thumb|right|[[Лучано Спалети]], моментален тренер (од ноември 2025).]] {| class="wikitable" style="background:#FFFFFF; width:450px;" |- class="hintergrundfarbe5" !style="background:#000000; color:#FFFFFF;| Функција !style="background:#000000; color:#FFFFFF;| Име |- | Главен тренер || {{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] |- | Помошник тренер || {{flagsport|ITA}} [[Марко Доменикини]] |- | Технички соработници || {{flagsport|ITA}} [[Алесандро Коласанте]]<br>{{flagsport|ITA}} [[Микеле Тројано]] |- | Тренер на голманите || {{flagsport|CRO}} Томислав Рогиќ<br>{{flagsport|ITA}} Томазо Орсини |- | Главен за атлетска подготовка || {{flagsport|ITA}} Симоне Фолети |- | Атлетски тренер || {{flagsport|ITA}} Андреа Петрузио |- | Главен анализатор || {{flagsport|ITA}} Рикардо Ширеја |- | Главен на медицинскиот оддел || {{flagsport|ITA}} Лука Стефанини |- | Клупски доктор || {{flagsport|ITA}} Марко Фрески |} == Титули == === Домашни натпреварувања === [[Податотека:Juventus Football Club - Scudetto 1997-98.jpg|thumb|Екипата на Јувентус од [[ФК Јувентус сезона 1997-1998|сезоната 1997-1998]], која го освоила 25-тото [[скудето]] во клупската историја.]] * '''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]] : 36''' ''(рекорд)'' :1905, 1925-1926, 1930-1931, 1931-1932, 1932-1933, 1933-1934, 1934-1935, 1949-1950, 1951-1952, 1957-1958 {{Златнаѕвезда}} :1959-1960, 1960-1961, 1966-1967, 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 {{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}} :1983-1984, 1985-1986, 1994-1995, 1996-1997, [[Серија А 1997-1998|1997-1998]], 2001-2002, 2002-2003, [[Серија А 2011–2012|2011-2012]], [[Серија А 2012-2013|2012-2013]], [[Серија А 2013-2014|2013-2014]] {{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}} :[[Серија А 2014-2015|2014-2015]], [[Серија А 2015-2016|2015-2016]], [[Серија А 2016-2017|2016-2017]], [[Серија А 2017-2018|2017-2018]], [[Серија А 2018-2019|2018-2019]], [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] * '''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Куп на Италија]] : 15''' ''(рекорд)'' : 1937–1938, 1941–1942, 1958–1959, 1959–1960, 1964–1965, 1978–1979, 1982–1983, 1989–1990, 1994–1995, [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|2014-2015]] {{Сребрена Ѕвездичка}} : [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|2015-2016]], [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|2016-2017]], [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017-2018]], [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020-2021]], [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] * '''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]] : 9''' ''(рекорд)'' :1995, 1997, [[Суперкуп на Италија 2002|2002]], 2003, [[Суперкуп на Италија 2012|2012]], [[Суперкуп на Италија 2013|2013]], [[Суперкуп на Италија 2015|2015]], [[Суперкуп на Италија 2018|2018]], [[Суперкуп на Италија 2020|2020]] * '''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]] : 1''' : 2006-2007. [[Податотека:Gianluca Vialli - Juventus FC - Champions League 1995-96.jpg|thumb|Тогшниот капитен на Јувентус, [[Џанлука Вијали]], го подига пехарот на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] освоен во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|сезоната 1995-1996]].]] === Меѓународни натпреварувања === * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони/Лига на шампиони]] : 2''' : [[Куп на шампиони 1984/85|1984–1985]], [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1995–1996]] * '''[[Податотека:Coppacoppe.png|15px|Куп на победниците на куповите]] [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] : 1''' : 1983-1984. * '''[[Податотека:Coppauefa.png|15px|Куп на УЕФА]] [[Куп на УЕФА]] : 3''' : 1976-1977, 1989–1990, [[Куп на УЕФА 1992-1993|1992-1993]]. * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[УЕФА Супер Куп|Суперкуп на УЕФА]] : 2''' : 1984, 1996. * '''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]] : 2''' : 1985, 1996. * '''{{Трофеј-Интертото куп}} [[Интертото куп]] : 1''' : 1999. === Младински натпреварувања === Младинскиот сектор на Јувентус е еден од најуспешните во својата категорија на национално ниво, со 9 титули [[Младински фудбалски првенства во Италија|Шампион на Италија]], и на меѓународно ниво, со повеќе од 100 официјални трофеи, вклучувајќи ги и оние на некои од најважните натпреварувања во светот во својата категоријата, како што е [[Турнир Вијареџо|Турнирот Вијареџо]], кој го освоиле 9 пати (рекорд кој го делат со Милан).<ref>{{cite web|url=http://www.viareggiocup.com/68-edizione/news-dal-torneo/678-la-juve-vince-la-68-viareggio-cup-la-gumina-capocannoniere-e-golden-boy-marson-miglior-portiere.html|title=La Juve vince la 68ª Viareggio Cup|date=30 март 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402080657/http://www.viareggiocup.com/68-edizione/news-dal-torneo/678-la-juve-vince-la-68-viareggio-cup-la-gumina-capocannoniere-e-golden-boy-marson-miglior-portiere.html|archive-date=2016-04-02 |url-status=live}}</ref> Понатаму, тимот бил финалист на [[Blue Stars/FIFA Youth Cup]] ​​во 1962 година<ref>{{cite journal|language=en|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/01/58/51/37/fs-212_01a_fbluestars.pdf|title=Blue Stars/FIFA Youth Cup|pages=7–8|publisher=Fédération Internationale de Football Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413064448/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/01/58/51/37/fs-212_01a_fbluestars.pdf|archive-date=2013-04-13 |url-status=live}}</ref> и полуфиналист во [[УЕФА Младинска лига|УЕФА Младинската лига]] во сезоната 2021-2022.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-19-applausi-e-lacrime-ai-rigori-passa-il-benfica|title=Under 19, applausi e lacrime. Ai rigori passa il Benfica|date=2022-04-22}}</ref> == Младински сектор == {{main|Младински сектор на ФК Јувентус}} {{main|ФК Јувентус Некст Џен}} Младинскиот сектор на Јувентус е составен од 17 машки тимови кои се натпреваруваат на турнири од национално и меѓународно ниво во различни категории.<ref>{{cita|Prospetto informativo OPV 2007|p. 64}}.</ref> На нив, од сезоната 2018-2019 им бил придодаден [[Резервен тим|вториот тим]] до 23 години, [[ФК Јувентус Некст Џен|Јувентус Некст Џен]], регистриран во [[Серија Ц]] првенството<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/news/news/2018/la-seconda-squadra-bianconera---realt--.php|title=La seconda squadra bianconera è realtà!|date=3 август 2018|archivedate=https://web.archive.org/web/20180806160346/http://www.juventus.com/it/news/news/2018/la-seconda-squadra-bianconera---realt--.php}}</ref> и кој, со победата во [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц|Купот на Италија Серија Ц]] во својата втора година на активност, станал првиот ''Б тим'' во [[Фудбалот во Италија|историјата на италијанскиот фудбал]] кој освоил национален трофеј.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-23-storica-conquistata-la-coppa-italia-lega-pro|title=Under 23 storica: conquistata la Coppa Italia Serie C!|date=27 јуни 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629072928/https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-23-storica-conquistata-la-coppa-italia-lega-pro|archive-date=2020-06-29 |url-status=live}}</ref> == Спонзори == <div style="float:left; font-size:100%; width:350px; border:0px; padding:0px; margin-left:1em; margin-right:5px; margin-bottom:0px; text-align:left"> {{Football Window|allign=left|width=50%|logo=|border=1px|col1=#000000|col2=#FFFFFF|col3=#FFFFFF|font-size=120%|titolo= Спортска опрема|contenuto= * 1979-2000 {{flagsport|ITA}} [[Kappa (компанија)|Kappa]] * 2000-2003 {{flagsport|ITA}} [[Lotto Sport Italia|Lotto]] * 2003-2015 {{flagsport|USA}} [[Nike]] * 2015-денес {{flagsport|GER}} [[Adidas]] }} </div> <div style="float:left; font-size:100%; width:350px; valign:top; border:0px; padding:0px; margin-left:1em; margin-bottom:0px; text-align:left"> {{Football Window|allign=left|width=50%|logo=|border=1px|col1=#000000|col2=#FFFFFF|col3=#FFFFFF|font-size=120%|titolo= Спонзори на дресовите|contenuto= * 1979-1989 {{flagsport|ITA}} [[Indesit|Ariston]] * 1989-1992 {{flagsport|ITA}} [[UPIM]] * 1992-1995 {{flagsport|FRA}} [[Danone]] * 1995-1997 {{flagsport|JPN}} [[Sony]] * 1997-1998 {{flagsport|JPN}} [[MiniDisc|Sony MiniDisc]] * 1998-2000 {{flagsport|ITA}} [[Sky Italia|Tele+ Digitale]] * 2000-2001 {{flagsport|ITA}} [[Sportal.com]] * 2001-2004 {{flagsport|ITA}} [[Fastweb]] * 2002-2007 {{flagsport|NED}} [[Tamoil]] * 2007-2010 {{flagsport|ITA}} [[New Holland Agriculture|New Holland]] * 2010-2012 {{flagsport|MLT}} [[BetClic]] * 2011-2012 {{flagsport|ITA}} [[Balocco]] * 2012-2024 {{flagsport|USA}} [[Jeep]] * 2024-денес {{flagsport|GBR}} [[Prime (пијалак)|Prime]] }} </div> {{clear}} ==Статистика и рекорди== {{Main|Статистика и рекорди на ФК Јувентус}} === Учество во првенства === {| class="wikitable" style="width:99%;text-align:center;" ! style="background:black; color:white" | Ниво ! style="background:black; color:white" | Категорија ! style="background:black; color:white" | Учества ! style="background:black; color:white; width:20%;"| Деби ! style="background:black; color:white; width:20%;"| Последна сезона ! style="background:black; color:white" | Вкупно |- |rowspan=5 | '''1º''' || '''Федерално првенство''' || '''2''' || [[Фудбалско првенство на Италија 1901|1901]] || [[Фудбалско првенство на Италија 1903|1903]] || rowspan=5 |'''112''' |- | '''Прима Категорија''' || '''9''' || [[Прима Категорија 1904|1904]] || [[Прима Категорија 1920-1921|1920-1921]] |- | '''Прима Дивизионе''' || '''5''' || [[Прима Дивизионе 1921-1922|1921-1922]] || [[Прима Дивизионе 1925-1926|1925-1926]] |- | '''Дивизионе Национале''' || '''4''' || [[Дивизионе Национале 1926-1927|1926-1927]] || [[Дивизионе Национале 1945-1946|1945-1946]] |- | '''Серија А''' || '''92''' || [[Серија А 1929-1930|1929-1930]] || [[Серија А 2024-2025|2024-2025]] |- style="background:#e9e9e9;" | '''2º''' || '''Серија Б''' || '''1''' || colspan=2 | [[Серија Б 2006-2007|2006-2007]] || '''1''' |} === Клупски рекорди === * Победи и порази: ** Највисока домашна победа: ***7.10.1928 Јувентус - [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] '''11-0''', [[Фудбалско првенство на Италија 1928-1929]], ***4.11.1928 Јувентус - [[УС Фјумана|Фјумана]] '''11-0''', [[Фудбалско првенство на Италија 1928-1929]] ** Највисока гостинска победа: ***6.1.1927 [[Чентезе Калчо|Ченто]] - Јувентус '''0-15''', [[Фудбалски куп на Италија 1926-1927]], второ коло ** Највисок домашен пораз: ***17.11.1912 Јувентус - [[ФК Торино|Торино]] '''0–8'''<ref name="match">Јувентус го одиграл овој натпревар со само десет играч во тимот.</ref>, [[Фудбалско првенство на Италија 1912-1913]] ** Највисок гостински пораз: ***14.1.1912 [[ФК Милан|Милан]] - Јувентус '''8-1'''<ref name=match/>, [[Фудбалско првенство на Италија 1911-1912]] * Најмногу освоени бодови во една сезона: ** 3 бода за победа: '''102''' во 38 натпревари ([[Серија А 2013-2014|2013-2014]]) ** 2 бода за победа: '''62''' во 38 натпревари ([[Серија А 1949-1950|1949-1950]]) * Најмногу победи во една сезона: '''33'''<ref name="Record in Serie A">Рекорд во Серија А.</ref> во 38 натпревари (2013–2014) * Најмногу победи на домашен терен во една сезона: 19<ref name="Record in Serie A">Рекорд во Серија А.</ref> во 19 натпревари (2013–2014) * Најмалку нерешени исходи во една сезона: '''3''' во 38 натпревари (2013–2014) * Најмногу нерешени исходи во една сезона: '''17''' во 34 натпревари ([[Серија А 1955–1956|1955-1956]]) * Најмалку порази во една сезона: '''0''' во 38 натпревари ([[Серија А 2011-2012|2011–2012]]) * Најмногу порази во една сезона: '''15''' во 38 натпрвари ([[Серија А 1961–1962|1961-1962]], [[Серија А 2009–2010|2009-2010]]) * Најмногу првенствени гола постигнати во една сезона: '''103''' во 38 натпревари ([[Серија А 1950–1951|1950-1951]]) * Најмалку првенствени гола постигнати во една сезона: '''28''' во 30 натпревари ([[Серија А 1938–1939|1938-1939]]) * Најмалку првенствени гола примени во една сезона: '''14'''<ref>Втор најдобар резултат во италијанскиот фудбал зад [[ФК Каљари|Каљари]] во сезоната 1969–1970 (11 примени гола во 30 натпревари).</ref> во 30 натпревари ([[Серија А 1981–1982|1981-1982]]) * Најмногу првенствени гола примени во една сезона: '''56''' во 34 натпревари ([[Серија А 1961–1962|1961-1962]]) * Најмногу победи во серија: '''15''', од 31.10.2015 (Јувентус - Торино 2-1) до 13.2.2016 (Јувентус - Наполи 1-0)<ref>Втор рекорд во лигата зад оној на [[ФК Интер|Интер]] (17) во сезоната 2006–2007.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} == Нотес == <references group="N"/> == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Luciana Manzo и Fulvio Peirone|url=http://www.museotorino.it/resources/pdf/books/120/files/assets/common/downloads/publication.pdf|title=Sport a Torino. Luoghi, eventi e vicende tra Ottocento e Novecento nei documenti dell'Archivio Storico della Città|publisher=Archivio Storico Città di Torino|date=19 декември 2005 – 3 март 2006|cid=Manzo, Peirone|id=TO01465329}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Nicola Tranfaglia и Pier Giorgio Zunino|title=Guida all'Italia contemporanea, 1861-1997|volume=4|publisher=Garzanti|година=1998|ISBN=88-11-34204-X|cid=Tranfaglia, ''et al.''}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Renato Tavella и Franco Ossola|title=Il Romanzo della Grande Juventus|publisher=Newton & Compton|година=2003|cid=Tavella, Ossola|ISBN=88-8289-900-4}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Patrick Hazard и David Gould|title=Three Confrontations and a Coda: Juventus of Turin and Italy|publisher=Oxford, Berg Publishers|година=2001|cid=Hazard, Gould|ISBN=1-85973-463-4}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Фудбал |image1=Soccer ball.svg |name2=Италија |image2=Flag of Italy.svg }} {{рв|Juventus|ФК Јувентус}} *{{Wikiquote-inline|Juventus F.C.}} *{{Official website|http://www.juventus.com/it/}} *{{Facebook|Juventus}} *{{Twitter|juventusfc}} *{{YouTube channel|channel=juventus|Juventus}} *[http://www.soccerway.com/teams/italy/juventus-fc/ Екипна страница] на soccerway *[http://www.goal.com/en/teams/italy/3/juventus/ Екипна страница] на goal *[http://www.juvefans.info/portal/index.php?mod=start Фан страна на Јувентус] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120815044351/http://www.juvefans.info/portal/index.php?mod=start |date=2012-08-15 }} {{избрана}} {{ФК Јувентус}} {{Серија А}} {{Сезони на ФК Јувентус}} {{Шампиони на Италија во фудбал}} {{Победници на Фудбалскиот куп на Италија}} {{Победници на Европскиот Куп на шампиони и Лигата на шампионите}} {{Г-14}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јувентус}} [[Категорија:ФК Јувентус| ]] [[Категорија:Торино]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Италија]] [[Категорија:Европски шампиони]] [[Категорија:Г-14 клубови]] ol6e529or09o4ba4hgp122db9qs79kd 5610330 5610321 2026-08-16T20:18:34Z Carshalton 30527 /* Спонзори */ 5610330 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = white | color2 = black | clubname = Јувентус | current = ФК Јувентус сезона 2024-2025| | image = [[Податотека:Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg|125px]] | fullname = Фудбалски клуб Јувентус С.п.А. | country = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | nickname = ''Старата дама''<ref name="Мадама">или ''Мадама'' на [[пиемонтски јазик]].</ref>,<br> ''Бјанконери'' (Црно-бели),<br> ''Зебрата'' | founded = 1 ноември [[1897]]; пред 123 години<br>(како ''Спортски клуб „Јувентус“'') | location = [[Торино]], [[Италија]] | colors = {{colorbox|black}} {{colorbox|white}} [[Црна боја|црна]] и [[Бела боја|бела]] | ground = [[Јувентус стадион|Алијанц стадион]] | capacity = 41,000 | owner = [[Семејство Ањели|Семејството Ањели]]<br />(преку [[Exor (компанија)|Exor S.p.A]]) | chrtitle = Претседател | | chairman = {{flagsport|ITA}} [[Џанлука Фереро]] | manager = {{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] | mgrtitle = Тренер | | league = {{Лига-Серија А}} | season = [[Серија А 2025-2026|2025–26]] | position = Серија А, 6. место | website = http://www.juventus.com | titles = 72 | domestic_competitions = [[Серија А]] : '''36''' <br> {{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}{{Трофеј-Скудето}}<br> [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]] : '''15''' <br> {{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}{{Трофеј-Куп на Италија}}<br> [[Суперкуп на Италија]] : '''9''' <br> {{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}{{Трофеј-Суперкуп на Италија}}<br> [[Серија Б]] : '''1''' <br> {{Трофеј-Серија Б}} | international_competitions = [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Лига на шампиони}}{{Трофеј-Лига на шампиони}}<br> [[Куп на УЕФА]] : '''3''' <br> {{Трофеј-Куп на УЕФА}}{{Трофеј-Куп на УЕФА}}{{Трофеј-Куп на УЕФА}}<br> [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] : '''1''' <br> {{Трофеј-КПК}}<br> [[Суперкуп на УЕФА]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Суперкуп на Европа}}{{Трофеј-Суперкуп на Европа}}<br> [[Интерконтинентален куп]] : '''2''' <br> {{Трофеј-Интерконтинентален куп}}{{Трофеј-Интерконтинентален куп}}<br> [[УЕФА Интертото куп|Интертото куп]] : '''1''' <br> {{Трофеј-Интертото куп}}<br> | pattern_la1 = _juventus2425h | pattern_b1 = _juventus2425h | pattern_ra1 = _juventus2425h | pattern_sh1 = _juventus2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _juventus2425a | pattern_b2 = _juventus2425a | pattern_ra2 = _juventus2425a | pattern_sh2 = _juventus2425a | pattern_so2 = | leftarm2 = fffd37 | body2 = fffd37 | rightarm2 = fffd37 | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _juventus2425t | pattern_b3 = _juventus2425t | pattern_ra3 = _juventus2425t | pattern_sh3 = _juventus2425t | pattern_so3 = _juventus2425tl | leftarm3 = 000030 | body3 = 000030 | rightarm3 = 000030 | shorts3 = 000030 | socks3 = 000030 }} '''ФК Јувентус''' (од {{langx|la|Iuventus}}, во превод „младост“), познат и само како '''Јувентус''' или колоквијално скратено '''Јуве'''<ref>{{Treccani|sport-e-comunicazione-nella-societa-moderna_(Enciclopedia-dello-Sport)|Sport e comunicazione nella società moderna|author=Fabio Rossi|year=2003}}</ref> — [[италија]]нски [[фудбалски клуб]] од градот [[Торино]], [[Пиемонт]]. Моментално се натпреварува во [[Серија А]], [[Првенство во фудбал на Италија|највисокото ниво на италијанскиот клупски фудбал]], каде ги минал сите сезони од своето постоење со исклучок на [[ФК Јувентус сезона 2006-2007|сезоната 2006-2007]]. Основан во 1897 година од група локални средношколци,<ref name="storia-2">{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 86}}.</ref> ''Јуве'' е вториот најстар професионален клуб во Италија меѓу оние што сè уште активни во земјата, по {{Fb team (N) Genoa}} (1893); тој е исто така и најтрофејниот и клуб со најголема спортска традиција како и еден од најреномираните во светот со освоени 72 официјални трофеи во својата историја, вклучувајќи го и рекордот од 36 титули [[Список на шампиони во италијанскиот клупски фудбал|шампион на земјата од која доаѓа]] и уште 11 титули во [[Клупски натпреварувања УЕФА|натпреварувањата на УЕФА]].<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b|title=Juventus building bridges in Serie B|date=20 ноември 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126132350/http://www.fifa.com/live-scores/news/y=2006/m=11/news=juventus-building-bridges-serie-107733.html#juventus+building+bridges+serie+b| archive-date=2016-11-26 |url-status=live}}</ref> Врската со [[Семејство Ањели|семејството Ањели]], која трае речиси непрекинато од 1923 година, е првото и најдолготрајното претприемничко-спортско партнерство во Италија;<ref name="Beccantini">{{Cita|agnelli-edoardo-giovanni-umberto_(Enciclopedia-dello-Sport)|AGNELLI; Edoardo, Giovanni, Umberto|author=Roberto Beccantini|year=2002}}</ref><ref name="De Luna">{{cite web|author=Giovanni De Luna|url=https://www.lastampa.it/speciale/sport/calcio/qui-juve/2023/07/23/news/agnelli-juve_binomio_unico_al_mondo_ma_le_vittorie_non_ci_bastano_piu-12960683/|title=Agnelli-Juve, binomio unico al mondo ma le vittorie non ci bastano più|date=23 јули 2023}}</ref> преку необичен модел на управување воспоставен во меѓувреме, клубот Јувентус станал еден од првите италијански спортски клубови што постигнал професионален ''„[[ante litteram]]“'',<ref name=Tranfaglia>{{cita|Tranfaglia, ''et al.''|p. 193}}.</ref> воспоставувајќи се на национално ниво од следната деценија и на меѓународно ниво од средината на 70-тите години на дваесеттиот век.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2195157.html|title=Breathing in football and Alpine air in Turin|date=8 јануари 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009053214/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2195157.html| archive-date=2017-10-09 |url-status=live}}</ref> Во следната деценија станал првиот клуб што ги освоил сите три големи европски натпреварувања: [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] ([[Куп на УЕФА 1976-1977|1976-1977]]), [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Купот на победниците на куповите]] ([[УЕФА Куп на победниците на куповите 1983-1984|1983-1984]]) и [[УЕФА Лига на шампиони|Европскиот куп на шампиони]] ([[Европски куп на шампиони 1984-1985|1984-1985]]);<ref>{{cite web|url=https://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2518940.html|title=Le cinque che hanno vinto tutto|date=21 јуни 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191029144851/https://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2518940.html|archive-date=2019-10-29 |url-status=live}}</ref> а со триумфите во [[Суперкуп на УЕФА 1984|Суперкупот на УЕФА 1984]] и [[Интерконтинентален куп 1985|Интерконтиненталниот куп 1985]], Јувентус исто така станал првиот и останал единствениот клуб во светот кој ги освоил сите пет официјални машки натпреварувања на УЕФА,<ref name=Caroli>{{cite news|author=Angelo Caroli|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,1370_02_1985_0314_0023_13784774/|title=Juve, Grande Slam|publisher=Stampa Sera|edition=sez. La Domenica Sport|date=9 декември 1985|page=3|access-date=2024-08-21|archive-date=2022-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114213437/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,16/articleid,1370_02_1985_0314_0023_13784774/|url-status=dead}}</ref> рекорд, дополнително подобрен со успехот во [[УЕФА Интертото куп 1999|УЕФА Интертото купот 1999]].<ref name="Saffer">{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0d04623c4c2f-62fb1e2d232c-1000--paris-sulle-orme-della-juventus/|title=Paris sulle orme della Juventus|author=Paul Saffer|date=10 април 2016}}</ref> Според пласманот на сите времиња објавени во [[2009]] година од страна на IFFHS, организација призната од страна на [[ФИФА]], врз основа на перформансите на клубовите и меѓународните натпревари, Јувентус е најдобар клуб во Италија и втор во Европа за [[XX век]], зад {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>[http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d Најдобри европски клубови за 20. век]</ref> Своите домашни натпревари Јувентус ги игра на [[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]], преименуван од спонзорски причини во Алијанц стадион, кој е со капацитет од 41.507 седечки места. Откако во првите години настапувале во [[Бои и симболи на ФК Јувентус|розеви дресови]], на почетокот на дваесеттиот век клубот ја усвоил денешната играчка опрема составена од црно-бели дресови и црни или бели шорцеви.<ref name="Vaciago">{{cite web|author=Guido Vaciago|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2019/09/14-61056847/juventus_ecco_perche_le_maglie_sono_bianconere|title=Juventus, ecco perché le maglie sono bianconere|date=14 септември 2019}}</ref> ==Историја== {{Main|Историја на ФК Јувентус}} [[Податотека:Formazione Juventus 1905.jpg|thumb|left|Екипата на Јувентус од 1905, која го освоила првото [[скудето]].]] Во есента 1897 година, во Торино бил основан Спорт-Клуб Јувентус на иницијатива на група ученици од [[Лицео класико „Масимо д'Аѕељо“|средното училиште Масимо д'Аѕељо]]; меѓу нив биле и [[Лујџи Форлано]] и браќата [[Еуџенио Канфари|Еуџенио]] и [[Енрико Канфари]].<ref name="storia-2"/> Три години подоцна, клубот се пријавил за своето [[Италијанско фудбалско првенство 1900|прво првенство на Италија]].<ref name="storia-3">{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 91}}.</ref> [[Прва категорија 1905|Првата национална титула]] пристигнала во 1905 година,<ref name="storia-3"/> сепак, само една година подоцна, претседателот на клубот, швајцарецот [[Алфред Дик]], по жестоките судири во соблекувалната, го напуштил Јувентус и, заедно со група важни членови, се приклучил на [[ФК Торинезе|Торинезе]] од кој подоцна се родил {{Fb team (N) Torino}}:<ref>{{cita|Manzo, Peirone|«Calcio», p. 87}}.</ref> епизодата која, покрај тоа што го означила потеклото на [[Дерби дела Моле|Дербито на Торино]], била почеток на серија финансиски и спортски проблеми за Јувентус кои кулминирале во [[Прва категорија 1912-1913|1913]], кога клубот избегнал испаѓање во понизок ранг благодарение на репешаж.<ref>{{cite book|title=Almanacco dello Sport: La vita sportiva dell'Italia e dell'estero in tutte le Sue manifestazioni|chapter=La Guerra e lo Sport. Anno I (1914)|location=Firenze|publisher=R. Bemporad e Figlio|year=1914|page=359}}</ref> [[File:FC Juventus 1933-34.jpg|thumb|Јувентус на [[Карло Каркано]] во сезоната 1933-1934, четврто освоено скудето во [[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]]] По [[Првата светска војна]], Јувентус, кој се опоравил под претседателството на [[Џузепе Хес]] и [[Корадо Корадино|Корадо Корадини]], ја подобрил својата позиција во првенството и ги обезбедил првите играчи на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]].<ref>{{cita|Tavella, Ossola|pp. 282 e sqq}}.</ref> [[Едоардо Ањели (претприемач)|Едоардо Ањели]] го презел претседателството во клубот на 24 јули 1923 година.<ref name="Beccantini"/><ref name="De Luna"/> Со понатамошното доаѓање на првиот професионален [[тренер]], унгарецот [[Јено Кароли]], дошло и освојувањето на второто [[скудето]] во сезоната [[Прима дивизионе 1925-1926|1925-1926]].<ref name="storia">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/club/la-storia-e-il-club/la-storia/|title=La storia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611215606/http://www.juventus.com/it/club/la-storia-e-il-club/la-storia/|archive-date=2016-06-11 |url-status=live}}</ref> Првиот победнички циклус на клубот, благодарение на придонесот на важни елементи како што биле [[Џовани Ферари]], [[Раимундо Орси]], [[Луис Монти]] и одбранбеното трио составено од Комби-Розета-Калигарис,<ref>{{Citation|Cascioli|p. 324}}.</ref> се случил помеѓу [[Серија А 1930-1931|1930-1931]] и [[Серија А 1934-1935|1934-1935]], кога Јувентус освоил пет последователни првенства и се пласирал во полуфиналето на [[Митропа куп]]от четири години по ред; тренер на тимот во четири од петте победнички сезони бил [[Карло Каркано]].<ref name="Carcano">{{cita|Sappino|p. 593}}.</ref> Многу играчи токму на Јувентус го формирале јадрото на италијанската репрезентација, победник на [[Меѓународен фудбалски куп на Средна Европа|Меѓународниот куп на Средна Европа]] и [[Светско првенство во фудбал 1934|Светското првенство 1934]].<ref>{{Citation|Hazard, Gould|pp. 208-209}}.</ref> Прераната смрт на Едоардо Ањели, која се случила во 1935 година, се совпаднала со крајот на „[[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]“. Сепак, кон крајот на [[меѓувоениот период]] дошол и првиот [[Куп на Италија 1937-1938|Куп на Италија]] за ''Бјанконерите'' освоен во 1938 година. [[File:1957–58 Juventus FC - Sívori, Charles and Boniperti.jpg|thumb|left|Од лево: [[Омар Сивори]], [[Џон Чарлс]] и [[Џампјеро Бониперти]], ''[[Магичното трио]]'' на торинезите помеѓу 1950-тите и 1960-тите години]] Во периодот после [[Втората светска војна]] под претседателство на [[Џани Ањели]], а подоцна и на неговиот брат [[Умберто Ањели|Умберто]], Јувентус се вратил на патеките на славата петнаесет години по првиот го доживеал вториот победнички циклус, благодарение на доаѓањето на [[Омар Сивори]] и [[Џон Чарлс]], кои заедно со [[Џампјеро Бониперти]] го формирале таканареченото ''[[Магичното трио|Магично Трио]]'':<ref>{{Cite web|language=es|author=Marco Ruiz|url=http://www.as.com/futbol/articulo/futbol-vi-piero-anos-contrate/20081105dasdaiftb_25/Tes|title="Vi a Del Piero con 18 años y lo contraté en 24 horas"|date=5 novembre 2008}}</ref> освоени биле три првенства помеѓу 1958 и 1961 година, од кои првото било десетто што на клубот му го донело правото на прикачување на [[Ѕвезда (спорт)|ѕвездата]] на своите дресови.<ref name="prospetto">{{citation|Prospetto informativo OPV 2007|p. 14}}.</ref> Сивори, исто така, во 1961 година станал првиот фудбалер од [[Серија А]] кој ја освоил [[Златна топка|Златната топка]].<ref>{{cite web|language=fr|author=Victor Sinet|url=http://www.francefootball.fr/news/1961-omar-sivori/423367|title=Palmarès Ballon d'Or: 1961 – Omar {{sic|Sivori}}|date=12 декември 1961|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006081251/http://www.francefootball.fr/news/1961-omar-sivori/423367|archive-date=2014-10-06 |url-status=live}}</ref> Во текот на 1960-тите, поминати под претседателскиот мандат на [[Виторе Катела]], клубот се соочил со длабока обнова: резултатот од сето тоа била речиси безбојна деценија, иако сепак скудетото било освоено еднаш во [[Серија А 1966-1967|1966-1967]], триумф наречен ''Операта на Јуве'' под водството на [[Ериберто Ерера]] кој бил остварен против сите прогнози и очекувања.<ref>{{cite news|author=Alessandro De Calò|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1998/gennaio/02/Simoni_Juve_breve_incontro_ga_0_9801023543.shtml|title=Simoni e la Juve il breve incontro|magazine=La Gazzetta dello Sport|date=2 gennaio 1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220172939/http://archiviostorico.gazzetta.it/1998/gennaio/02/Simoni_Juve_breve_incontro_ga_0_9801023543.shtml|archive-date=2014-02-20 |url-status=live}}</ref> Во 1971 година, Бониперти станал претседател на клубот и првата првенствена титула во ова ново руво пристигнала веднаш во неговата прва сезона, [[Серија А 1971-1972|1971-1972]], повторена во следната [[Серија А 1972-1973|1972-1973]]: тие биле првите од третиот победнички циклус кој во следните петнаесет години, под тренерското водство прво на [[Честмир Вицпалек]], потоа на [[Карло Парола]] и на крајот на [[Џовани Трапатони]] во Торино донел девет шампионски титули, два Купа на Италија и победи во меѓународните натпреварувања што го направило Јувентус првиот клуб кој ги освоил сите натпреварувања под покровителството на [[УЕФА]], последователно, и прв во светот кој ги освоил сите официјални клупски натпреварувања. [[File:Juventus FC 1974-75 squad.jpg|thumb|Тимот на Јувентус во сезоната 1974-1975, кој под водството на тренерот [[Карло Парола]] го освоил 16-тото скудето во клупската историја]] Конкретно, во 1977 година дошла првата меѓународна титула во [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]], по крајот на жешкото финале против шпанскиот тим {{Fb team (N) Athletic Bilbao}}.<ref name="Di Cesare">{{cite web|author=Sergio Di Cesare|language=en|title=Hard work pays off for Zoff|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=639009.html|date=1º Aprile 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211103712/https://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=639009.html|archive-date=2019-12-11 |url-status=live}}</ref> Првата титула во [[Куп на шампиони 1984-1985|Европскиот куп на шампиони]], била постигната во Брисел на 29 мај 1985 година против {{Fb team (N) Liverpool}} приближно една година по победата без пораз во [[Куп на победниците на куповите 1983-1984|Купот на победниците на куповите]], но успехот во најзначајното европско натпреварување, бил засенет од [[Трагедија на Хејсел|сериозни инциденти пред натпреварот]] генерирани од британските ''[[хулигани]]'' кои довеле до смрт на 39 гледачи. Скудетото освоено во [[Серија А 1985-1986|1986]] ја затворило деценијата на Трапатони: за време на неговото раководење вкупно 9 членови на Јувентус играле во италијанската репрезентација на Мундијалот во [[Светско првенство во фудбал 1978|Аргентина 1978]] и 6 на следното издание во [[Светско првенство во фудбал 1982|Шпанија 1982]] на кое Италија станала шампион. [[Податотека:Juventus FC - Champions League 1995-96 - Alessandro Del Piero e Paulo Sousa.jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Алесандро Дел Пјеро]] и [[Пауло Соуса]] го слават освојувањето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1996]].]] Откако завршиле кариерите на генерацијата фудбалери кои го сочинувале столбот на тимот, Јувентус се соочил со период од девет години без значајни резултати на национално ниво, иако во Торино пристигнале уште неколку трофеи: еден [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|Куп на Италија]] (1990) и два [[УЕФА Лига Европа|Купа на УЕФА]] ([[Куп на УЕФА 1989-1990|1990]] и [[Куп на УЕФА 1992-1993|1993]]).<ref name="prospetto"/> Сепак, пристигнувањето на клупата на [[Марчело Липи]] во 1994 година било увертира за четвртиот победнички циклус на бјанконерите: во десет сезони - со исклучок на двегодишниот период во кој бил заменет на клупата од [[Карло Анчелоти]], кој го освоил [[УЕФА Интертото куп|Интертото купот]] – тимот предводен од Липи освоил пет шампионски титули во [[Серија А]] и еден [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|Куп на Италија]], стигајќи до четири финалиња во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] освојувајќи ја во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1996]] во Рим. Покрај тоа, освоиле еден Интерконтинентален куп, еден [[Суперкуп на УЕФА]] и четири [[Суперкуп на Италија|Суперкупа на Италија]]. Успесите постигнати во првенството под раководството на [[Фабио Капело]] во средината на 2000-тите биле одземени со исходот на случајот [[Калчополи]]: во летото 2006 година, системот на спортска правда им ја одзел титулата на Бјанконерите постигната во 2005 година и ги спуштил од првото на последното место во поредокот на Серија А за 2006 година, што автоматски ги исфрлило во [[Серија Б]] за првпат во нивната историја.<ref name="Calciopoli">По пресудата на [[Федерален суд за правдата (FIGC)|Сојузната апелациона комисија]] во врска со фактите вклучени во [[Калчополи]], титулата италијански шампион 2004-2005 му била одземена на Јувентус и и не била доделена никому оставајќи го првенството без шампион за таа сезона; Што се однесува до титулата 2005-2006, клубот бил автоматски спуштен од 1-во на 20-то место во поредокот и автоматски испаднал во [[Серија Б]] за сезоната 2006-2007 со казнени поени, за „вид на асоцијативен прекршок“ – термин кој тогаш не бил предвиден од италијанскиот спортски правен систем, но бил оценет од страна на Сојузниот суд како повреда на членот 6 од Кодексот за спортска правда кој важел во тоа време во врска со случаите на „спортски прекршок“ –, во корелација со претходната година; конечната позиција во поредокот постигнат од тимот во шампионатот за сезоната 2004-2005, како и бодовите и резултатите добиени во натпреварите од споменатиот двегодишен период останале непроменети по конечните пресуди и на спортската и на обичната правда (2015), види. {{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Altro_Calcio/Primo_Piano/2006/08_Agosto/04/sentenza.shtml|title=Appello: ecco le motivazioni|date=4 август 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407074317/http://www.gazzetta.it/Calcio/Altro_Calcio/Primo_Piano/2006/08_Agosto/04/sentenza.shtml|archive-date=2016-04-07 |url-status=live}}</ref> Под водството на клупската легенда од 1990-тите години, [[Дидје Дешан]], Јувентус се вратил во највисоката дивизија една година подоцна со освојување на титулата во [[Серија Б 2006-2007|втората италијанска лига]]. [[Податотека:Juventus FC - Serie A champions 2016-17 (edited).jpg|thumb|Бјанконерите во сезоната 2016-2017, го слават освојувањето на шесттото скудето од деветте по ред во 2010-тите години]] Помеѓу 2010 и 2023 година, претседателството на клубот го презел [[Андреа Ањели]], четвртиот експонент на династијата од Торино.<ref name="Tredici">{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/tredici-stagioni-di-record|title=Tredici stagioni di record|date=2023-01-15}}</ref> За време на неговиот мандат, под тренерското водство на [[Антонио Конте]], потоа [[Масимилијано Алегри]] и на крајот [[Маурицио Сари]], бјанконерите му дале живот на петтиот циклус на успеси, надминувајќи го периодот на „[[Quinquennio d'oro|Златните пет години]]“ со освојување на девет последователни првенствени титули од 2012 до 2020 година, нешто „уникатно“ во италијанскиот фудбал;<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/campioni-d-italia-ancora-stron9er|title=Campioni d'Italia. Ancora. Stron9er|date=26 јули 2020}}</ref> дополнително, во истата деценија во Торино пристигнале четири последователни ''[[Двојна круна (фудбал)|двојни круни]]'', благодарение на триумфите во Купот на Италија, што е уште еден национален рекорд,<ref>{{cite web|url=http://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2507631.html|title=Chi ha vinto più coppe nazionali in Europa?|date=10 мај 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180514220902/http://it.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2507631.html|archive-date=2018-05-14 |url-status=live}}</ref> и исто толку Суперкупови на Италија. Исто така, клубот играл во две финалиња на Лигата на шампионите, но и двете ги загубиле. ==Хронологија== {{main|Хронологија на ФК Јувентус}} {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width: 100%; background:white; text-align: left;" !colspan="2" align=center bgcolor="black"| <span style="color:white;"> Хронологија на Јувентус </span> |- |<div style="font-size:90%"> {| |valign="top"| |width="100%"| {{MultiCol}} * [[Спорт-Клуб Јувентус сезона 1897-1898|1897]] - 1 ноември, основање на '''Спорт-Клуб „Јувентус“''' * [[ФК Јувентус сезона 1901|1901]] - Го менува името во ФК Јувентус. * [[ФК Јувентус сезона 1904-1905|1904-1905]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Италијанско фудбалско првенство 1905|Шампиони на Италија]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1907-1908|1907-1908]] - Победник на федералното првенство на Италија.<ref name="disconosciuto">Титулата била отфрлена „во ретроспектива“ од [[Фудбалска федерација на Италија|FIGC]], бидејќи првенството било предмет на бојкот.</ref> * [[ФК Јувентус сезона 1908-1909|1908-1909]] - Победник на федералното првенство на Италија.<ref name="disconosciuto"/> * [[ФК Јувентус сезона 1925-1926|1925-1926]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Прима Дивизионе 1925-1926|Шампиони на Италија]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1930-1931|1930-1931]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}}&nbsp;[[Серија А 1930-1931|Шампиони на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1931-1932|1931-1932]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1931-1932|Шампиони на Италија]] (4. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1932-1933|1932-1933]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1932-1933|Шампиони на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1933-1934|1933-1934]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1933-1934|Шампиони на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1934-1935|1934-1935]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1934-1935|Шампиони на Италија]] (7. титула). * 1936 - ''Италијанизацијата'' на тогашниот [[фашизам|фашистички]] режим условува од името на клубот да се исфрли ''Фудбал Клуб''. * [[ФК Јувентус сезона 1937-1938|1937-1938]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1937-1938|Купот на Италија]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1941-1942|1941-1942]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1941-1942|Купот на Италија]] (2. титула). * 1944 - Името на клубот било променето во ''Јувентус Чиситалија'' поради спојување со истоимената фабрика. * 1945 - Името на клубот било променето во ''ФК Јувентус'' поради ''[[ребрендирање]]''. * [[ФК Јувентус сезона 1949-1950|1949-1950]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1949-1950|Шампиони на Италија]] (8. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1951-1952|1951-1952]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1951-1952|Шампиони на Италија]] (9. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1957-1958|1957-1958]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1957-1958|Шампиони на Италија]] (10. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1958-1959|1958-1959]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1958-1959|Купот на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1959-1960|1959-1960]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1959-1960|Шампиони на Италија]] (11. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1959-1960|Купот на Италија]] (4. титула). {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 1960-1961|1960-1961]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1960-1961|Шампиони на Италија]] (12. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1962-1963|1962-1963]] - {{симбол2|Coppa delle Alpi.jpg|12}} Победник на [[Куп на Алпите 1963|Куп на Алпите]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 1964-1965|1964-1965]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1964-1965|Купот на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1966-1967|1966-1967]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1966-1967|Шампиони на Италија]] (13. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1971-1972|1971-1972]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1971-1972|Шампиони на Италија]] (14. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1972-1973|1972-1973]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1972-1973|Шампиони на Италија]] (15. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1974-1975|1974-1975]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1974-1975|Шампиони на Италија]] (16. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1976-1977|1976-1977]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1976-1977|Шампиони на Италија]] (17. титула). :{{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1976-1977|Купот на УЕФА]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1977-1978|1977-1978]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1977-1978|Шампиони на Италија]] (18. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1978-1979|1978-1979]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1978-1979|Купот на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1980-1981|1980-1981]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1980-1981|Шампиони на Италија]] (19. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1981-1982|1981-1982]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1981-1982|Шампиони на Италија]] (20. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1982-1983|1982-1983]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1982-1983|Купот на Италија]] (7. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1983-1984|1983-1984]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1983-1984|Шампиони на Италија]] (21. титула). :{{симбол2|Coppa delle Coppe.svg|15}} Победник на [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1983-1984|Купот на победниците на куповите]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1984-1985|1984-1985]] - {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} Победник на [[Куп на шампиони 1984/85|Купот на шампиони]] (1. титула).<ref name="Supercoppa UEFA 1985">По [[Трагедија на Хејсел|инцидентите]] што му претходеле на [[Финале на Купот на европските шампиони во 1985 година|финалето на Купот на шампионите]] против {{Fb team (N) Liverpool}} на [[Стадион Крал Бодуен|стадионот Хејсел]] во [[Брисел]], и последователната одлука за исклучување на англиските клубови од [[Клупски натпреварувања на УЕФА|натпреварувањата на УЕФА]], закажаното финале на Суперкупот на УЕФА во 1985 година помеѓу Јувентус и {{Fb team (N) Everton}} не било одиграно. Последователно, [[УЕФА]] одлучила да му го додели пехарот на Јувентус, кој физички го поседува трофејот, но бидејќи никогаш немало официјална награда, тие не можат да го вклучат во листата на трофеи.</ref> :{{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на УЕФА 1984|Суперкуп на УЕФА]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1985-1986|Шампиони на Италија]] (22. титула). : Победник на [[Интерконтинентален куп 1985|Интерконтиненталниот куп]] (1. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1989-1990|1989-1990]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|Купот на Италија]] (8. титула). :{{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА]] (2. титула). {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 1992-1993|1992-1993]] - {{симбол2|Coppauefa.png|16}} Победник на [[Куп на УЕФА 1992-1993|Купот на УЕФА]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1994-1995|1994-1995]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1994-1995|Шампиони на Италија]] (23. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|Купот на Италија]] (9. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1995-1996|1995-1996]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|15}} [[Суперкуп на Италија 1995|Суперкуп на Италија]] (1. титула). :{{симбол2|Coppa Campioni.svg|17}} Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 1995/1996|Лигата на шампионите]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1996-1997|1996-1997]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1996-1997|Шампиони на Италија]] (24. титула). :{{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на УЕФА 1996|Суперкупот на УЕФА]] (2. титула). : Победник на [[Интерконтинентален куп 1996|Интерконтиненталниот куп]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1997-1998|1997-1998]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 1997-1998|Шампиони на Италија]] (25. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 1997|Суперкупот на Италија]] (2. титула). * [[ФК Јувентус сезона 1999-2000|1999-2000]] - {{симбол2|Intertoto.png|12}} Победник на [[УЕФА Интертото куп 1999|УЕФА Интертото купот]] (1. титула, 1. учество). * [[ФК Јувентус сезона 2001-2002|2001-2002]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2001-2002|Шампиони на Италија]] (26. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2002-2003|2002-2003]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2002-2003|Шампиони на Италија]] (27. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2002|Суперкупот на Италија]] (3. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2003-2004|2003-2004]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2003|Суперкупот на Италија]] (4. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2004-2005|2004-2005]] - {{симбол2|Scudetto revoked.svg|15}} 1. место во [[Серија А 2004-2005|Серија А]] (одземена титула).<ref name="Calciopoli"/> * [[ФК Јувентус сезона 2005-2006|2005-2006]] - 20. место во [[Серија А 2005-2006|Серија А]]. Испаѓање во Серија Б.<ref name="Calciopoli"/> * [[ФК Јувентус сезона 2006-2007|2006-2007]] - {{симбол2|Coppa Ali della vittoria.svg|12}} 1. место во [[Серија Б 2006-2007|Серија Б]]. Промоција во Серија А. {{ColBreak}} * [[ФК Јувентус сезона 2011-2012|2011-2012]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2011-2012|Шампиони на Италија]] (28. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2012-2013|2012-2013]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2012-2013|Шампиони на Италија]] (29. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2012|Суперкупот на Италија]] (5. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2013-2014|2013-2014]] - {{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Stella 10 Scudetti.svg|15}}{{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2012-2013|Шампиони на Италија]] (30. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2013|Суперкупот на Италија]] (6. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2014-2015|2014-2015]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2014-2015|Шампиони на Италија]] (31. титула). :{{симбол2|CoccardaCoppaItalia10.svg|18}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|Купот на Италија]] (10. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2015-2016|2015-2016]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2015-2016|Шампиони на Италија]] (32. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|Купот на Италија]] (11. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2015|Суперкупот на Италија]] (7. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2016-2017|2016-2017]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2016-2017|Шампиони на Италија]] (33. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|Купот на Италија]] (12. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2017-2018|Шампиони на Италија]] (34. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|Купот на Италија]] (13. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2018-2019|2018-2019]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2018-2019|Шампиони на Италија]] (35. титула). :{{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2018|Суперкупот на Италија]] (8. титула). * [[ФК Јувентус сезона 2019-2020|2019-2020]] - {{симбол2|Scudetto.svg|15}} [[Серија А 2019-2020|Шампиони на Италија]] (36. титула). *[[ФК Јувентус сезона 2020-2021|2020-2021]] - {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|12}} Победник на [[Суперкуп на Италија 2020|Суперкупот на Италија]] (9. титула). :{{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]] (14. титула). *[[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] - {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} Победник на [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]] (15. титула). {{EndMultiCol}} |} </div> |} == Бои и симболи == ===Бои=== [[File:1899 Foot-Ball Club Juventus.jpg|thumb|left|Основачите на Јувентус во [[Спорт-Клуб Јувентус сезона 1899|1899]] облечени во розова и црна опрема во најраните денови]] Играчката опрема на Јувентус е црно-бел дрес со вертикални пруги,<ref name="storia-4">{{citation|Manzo, Peirone|«Calcio», pp. 86-87}}.</ref> традиционално во комбинација со бели шорцеви и чорапи. Меѓутоа, раната опрема на клубот усвоена помеѓу 19 и 20 век, наместо тоа, била составена од розев дрес - во комбинација со вратоврска или машна - и црни панталони. Подоцна, поради честото перење, розевата боја толку јасно избледела што клубот одлучил да ја смени.<ref name="storia-4"/> Во раните години на дваесеттиот век<ref name="Vaciago"/> од Англичанецот [[Гордон Томас Севиџ|Севиџ]], меѓу членовите на друштвото, било побарано да пронајде посоодветен и поотпорен на абење [[Фудбалска опрема|дрес за играње]] во неговата родна земја. Така, Севиџ го контактирал својот пријател од [[Нотингем]], навивач на [[ФК Нотс Каунти|Нотс Каунти]], клубот чиј дрес се состоел од црно-бели пруги: поради оваа причина опремата на Јувентус е слична на онаа што ја користеле ''Страчките''.<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.nottscountyfc.co.uk/page/HistoryDetail/0,,10426~1028229,00.html#continue|title=Black and White|date=21 maggio 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511144934/http://www.nottscountyfc.co.uk/page/HistoryDetail/0%2C%2C10426~1028229%2C00.html#continue|archive-date=2012-05-11 |url-status=dead}}</ref> ===Официјални симболи=== [[File:Stemma della Juventus 1970-1990.png|thumb|upright|[[Зебра]]та дигната на две нозе, веќе дел од иконографијата на клубот, го придружувала и грбот на клубот од доцните 70-ти до раните 90-ти.]] Со исклучок на одреден симбол во употреба помеѓу 1979 и раните 1990-ти - кој само го придружувал официјалниот грб -, имено црната [[силуета]] на [[зебра]] дигната на две нозе, се од 2017 година, идентификацискиот амблем на Јувентус останал суштински непроменет:<ref name="stemma">{{cite web|url=http://www.museodelmarchioitaliano.it/marchi/juventus.php|title=Il marchio Juventus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170120124416/http://www.museodelmarchioitaliano.it/marchi/juventus.php|archive-date=2017-01-20 |url-status=live}}</ref> [[овален штит]] исполнет со наизменични столбови во бело и црно, со името на клубот втиснато во горниот дел, додека во долниот дел имало [[бик]], граѓански симбол на Торино; другите детали биле во златна боја, или алтернативно во [[Савојско сино]], второто од почит кон традицијата на [[Савојска династија|Савоја]] во Торино.<ref name="stemma"/> Во сезоната 2017-2018, клубот усвоил различен грб со цел инаугурација на обновен [[корпоративен идентитет]],<ref name="logo">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/black-and-white-and-more.php|title=Juventus: Black and White and More|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919190442/http://www.juventus.com/it/black-and-white-and-more.php|archive-date=2017-09-19 |url-status=dead}}</ref> всушност [[лого]] што јасно се разликува од традиционалната европска фудбалска хералдика:<ref>{{cite news|title=La Juve è moderna. Il Barça all'antica|journal=SportWeek|publisher=RCS MediaGroup|number=4 [817]|date=28 јануари 2017|pages=24–25|issn=1388-3356}}</ref> тоа содржи [[пиктограм]] што ја репродуцира стилизираната буква «[[J]]», составена од црно-бели вертикални ленти кои, закривени на дното, кои ги [[Проекција (геометрија)|проектираат]] рабовите на [[Древен француски штит|древниот француски штит]], што експлицитно се однесува и на [[скудето]]то;<ref name="logo"/> над сè ова се наоѓа името на клубот.<ref name="logo"/> Ова лого е рестилизирано во сезоната 2020-2021 со елиминација на зборот ''JUVENTUS''.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/iconici|title=Iconici|date=1 август 2020}}</ref> ===Химна=== Официјалната химна на Јувентус - петта во историјата на клубот - е ''Juve (storia di un grande amore)'' (во превод на мак. „Јуве приказна за големата љубов“), напишана од Алесандра Торе и Клаудио Гвидети и аранжирана од пејачот и музичар [[Паоло Бели]].<ref>{{cite web|url=http://www.rockol.it/biografia/Paolo-Belli|title=Paolo Belli: biografia e discografia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130415185937/http://www.rockol.it/biografia/Paolo-Belli|url-status=dead|access-date=29 ноември 2009|archivedate=15 април 2013}}</ref> Меѓу компонираните песни за Јувентус една од најпознатите е ''Juvecentus'', дело на [[Пјеранџело Бертоли]] во 1997 година, по повод стогодишнината од основањето.<ref>{{cite web|url=http://win.bertolifansclub.org/juvecentus.html|title=Bertoli Fans Club: Partecipazioni – Juvecentus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516025852/http://win.bertolifansclub.org/juvecentus.html|url-status=dead|access-date=25 август 2008|archivedate=16 мај 2009}}</ref> == Стадиони == {{Main|Стадион Олимпико ди Торино}} {{Main|Деле Алпи}} {{Main|Стадион Јувентус}} [[File:Juventus Stadium (1922-1939), Turin.jpg|thumb|left|Влезот на [[Стадион Корсо Марсиљија|Корсо Марсиљија]], домашниот терен од 1922 до 1933]] Првите терени користени од клубот, во двегодишниот период 1897-1898 година, биле ''Парко дел Валентино'' и ''Џардино дела Читадела''. Потоа сè до [[1908]] година, натпреварите ги играле на [[Пјаца д'арми (Торино)|Пјаца д'арми]], освен во периодот од две години 1905-1906 година во текот на кој домашен терен бил [[Велодром Умберто I]].<ref>{{cite news|author=Giovanni De Luna|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0001/articleid,0223_04_2005_1456_0001_1727526/|title=La storia nel pallone|publisher=La Stampa|date=26 март 2005|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065014/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0001/articleid,0223_04_2005_1456_0001_1727526/|archive-date=2013-10-02 |url-status=live}}</ref> Од 1909 до 1922 година, се користел објектот [[Стадион ди Корсо Себастополи|Корсо Себастополи]], а од тогаш до 1933 година на [[Стадион Корсо Марсиљија|Корсо Марсиљија]] кој бил сцена за освојување на четири првенства, три од кои последователни.<ref>{{citation|Tavella, Ossola|pp. 58-63}}.</ref> Од 1933 до 1990 година, клубот ги играл своите домашни натпревари на [[Стадион Олимпико ди Торино|Стадионот Комунале]] (подоцна Стадион Олимпико) во областа [[Санта Рита (Торино)|Санта Рита]]. Роден со името на општината „Бенито Мусолини“, а изграден за потребите на [[Светско првенство во фудбал 1934|Светското првенство 1934]], преименуван по [[Втората светска војна]] прво во Комунале, а подоцна и во Комунале „Виторио Поцо“, овој стадион бил домаќин на 890 првенствени натпревари на Јувентус;<ref name="Olimpico">{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/stadium-e-museum/stadi-precedenti/|title=Gli stadi della Juve|url-status=dead|accessdate=2024-08-20|archive-date=2016-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612084418/http://www.juventus.com/it/stadium-e-museum/stadi-precedenti/}}</ref> по дефинитивното деактивирање на [[Стадион Филаделфија|стадионот Филаделфија]], Комунале бил споделен со сограѓаните од {{Fb team (N) Torino}} од 1963 година. Комунале бил користен се до 1990 година, годината во која двата клуба се преселиле на [[Деле Алпи]], изграден во областа [[Валете]] за потребите на [[Светско првенство во фудбал 1990|Светското првенство 1990]], кој бил дом на ''бјанконерите'' од 1990 до 2006 година.<ref name="Delle Alpi"/> [[File:Juventus v Real Madrid, Champions League, Stadium, Turin, 2013.jpg|thumb|[[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]], денешниот дом на Јувентус од 2011]] Во 2002 година, градскиот совет му доделил на Јувентус експлоатација на областа Деле Алпи за деведесет и девет години,<ref name="Delle Alpi">{{cite news|author=Enrica Tarchi|date=luglio 2002|title=Finalmente nostro!|journal=Hurrà Juventus|publisher=Juventus Football Club S.p.A.|number=7 [162]|pages=8–12|issn=1594-5189}}</ref> па во 2008 година било одлучено да се изгради нов стадион<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/site/ita/MEDIA_comunicatostampa_69E53DA288B8443AA501C918378E9139.asp|title=Il Cda approva la realizzazione del nuovo stadio|date=18 март 2008|archiveurl=https://archive.today/20080321232756/http://www.juventus.com/site/ita/MEDIA_comunicatostampa_69E53DA288B8443AA501C918378E9139.asp|archive-date=2008-03-21 |url-status=dead}}</ref> на местото на разрушениот Деле Алпи. Во меѓувреме, од 2006 до 2011 година, клубот привремено се вратил да ги игра своите домашни натпревари на Комунале, реновиран за време на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]] и преименуван во Олимпико;<ref name="Olimpico"/> каде одново го делеле игралиштето со градскиот ривал Торино. Од 2011 година, Јувентус ги игра своите домашни натпревари на [[Стадион Јувентус|Стадионот Јувентус]],<ref>[http://www.ekipa.mk/News.aspx?newsId=426 Отворен новиот стадион на Јувентус]</ref> кој изграден врз пепелта на стариот Деле Алпи станал првиот [[Класификација на стадиони на УЕФА|модерен објект]] изграден во Италија кој е во сопственост на некој фудбалски клуб.<ref>{{cite journal|author=Centro studi e ricerche del Settore Tecnico|title=FIGC – 2013|url=http://www.figc.it/other/04-04-2013_report_calcio_RC13_low_res.pdf|page=154|publisher=Federazione Italiana Giuoco Calcio|date=4 април 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161222035831/http://www.figc.it/other/04-04-2013_report_calcio_RC13_low_res.pdf|archive-date=2016-12-22 |url-status=live}}</ref> ==Навивачи== [[File:Juventus Turyn fans 2006.jpg|245px|мини|лево|Една од трибините со навивачите на Јувентус]] Јувентус е убедливо најпопуларниот клуб во Италија, барем кога се во прашање навивачите, со преку 12 милиони навивачи само во Италија и скоро 200 милиони во светот. Првите вистински навивачки групи на навивачите на Јувентус почнале да се организираат во средината на 1970-тите, а првите две такви се викале ''Venceremos'' и ''Autonomia Bianconera'' и двете биле лево политички настроени. Како минувале годините сè повеќе групи се формираат па така во 1976 настануваат ''Fossa dei Campioni'' и ''Panthersi.'' Само една година подоцна се основани таканаречените ''Fightersi'' од страна на Бепе Роси, кој по својата смрт станува симбол на навивачите на Јувентус. Две екстремни навивачки групи кој и денес постојат, ''Nucleo Armato Bianconero''' и ''Viking'' се основани во 1985 и 1986 година. Многу навивачи на другите клубови во Италија и во Европа имаат голема почит према овие две навивачки групи. Најголемата група на навивачи на Јувентус во тоа време, ''Gruppo Storico Fighters'' се распаѓа после конфликтот со навивачите на [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] во [[Фиренца]] во [[1987]] година. Многу поранешни членови на фајтерсите и другите навивачки групи којшто се распаднале одлучиле да основаат нова навивачка група под името ''[[Пеколен портокал (филм)|Arancia Meccanica]]'' (во превод: Пеколен портокал), инспирирани од популарниот филм на [[Стенли Кјубрик]], но во краток временски период го менуваат името на групата во ''Drughi''. ''Drughi'' станува најважната навивачка група на Јувентус и во периодот од 1988 до 1996 година веќе имаат преку 10.000 членови. Денес важат за една од најдобрите Ултрас групи во Италија, а посебни се по тоа што претставуваат единствена навивачка група на Апенинскиот Полуостров која не е политички определена. По неколку обиди за повторно основање на навивачката група ''Fighters'', во 2005 година е одлучено оваа навивачка група да го промени името во ''Tradizione Bianconera'' под кое е позната и денес. [[File:Juventus tifosi 2006.jpg|245px|мини|десно|Навивачите на Јувентус во 2006 година]] Во периодот додека Јувентус настапувал на Деле Алпи, клубот има многу ниска посетеност на домашните, а и во европските натпревари, па така стадионот со капацитет од скоро 70.000 места во повеќето натпревари бил полупразен. На тоа не влијаела само лошата видливост на стадионот, туку и тоа што голем број на навивачи доаѓаат од југот на Италија, од островите [[Сицилија]], [[Сардинија]] како и од градови како што се [[Неапол]], [[Бари]], [[Лече]], [[Палермо]], а и од оние кој се по насевер како [[Рим]] и [[Болоња]]. Во Италија се многу познати и придружниците на навивачката група ''Drughi'', а некој од нив се ''Drughi Roma'' од Рим, ''Drughi Sicilia'' од Сицилија итн. Во самиот град Торино, Јувентус нема мнозински број на навивачи во однос на градскиот соперник ФК Торино, и поради тоа Јувентус на гостинските натпревари секогаш бил повеќе пратен, а во многу случаи имал и повеќе навивачи отколку домаќинот против кого тогаш играл. Јувентус во периодот од 2006 до 2011 година клубот играл на Олимпискиот стадион во Торино, пред во септември 2011 да биде отворен Јувентус стадион, новоизграден стадион кој има помал капацитет од Деле Алпи, но за разлика од него просечната гледаност на новиот стадион е скоро максимална, а се случувало во текот на сезоната да бидат распродадени сите билети за само неколку часа и тоа за многу понеатрактивен противник од дното на табелата. Најважно, за сите обични навивачи и оние навивачи на Ултрас групите освен високата посетеност, е тоа што сите навивачки групи на новиот стадион одлучиле да бидат на иста трибина и заедно да навиваат, што претходно не било случај на Олимпико. Тогаш помалите групи биле на север, а поголемиот број на Ултрас групи на југ и често доаѓало до несогласувања во врска со навивањето. ==Ривалства== [[File:Giuseppe Meazza (Derby d'Italia).jpg|thumb|Момент од ''Дербито на Италија'' одиграно во 1930]] Поради позицијата што ја заземал Јувентус во врвот на италијанскиот фудбал, речиси постојано уште од повоениот период, и како резултат на ширењето на неговата поддршка и на различни анти-парохијални тврдења, клубот денес има повеќекратни ривалства кои длабоко се чувствуваат:<ref name="Hazard, Gould">{{cita|Hazard, Gould|pp. 200-201; 203-207}}.</ref> во прв ред е секако ривалството со сограѓаните од Торино наречено [[Дерби дела Моле]].<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 210-214}}.</ref> Потоа следува она со [[ФК Интер|Интер]] наречено [[Дерби на Италија]], кое датира од 1960-тите и повторно разгорено по судските одлуки во врска со [[Калчополи|италијанскиот фудбалски скандал од 2006 година]],<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/09/22-4377/Juve-Inter,+storia+di+una+rivalit%C3%A0|title=Juve-Inter, storia di una rivalità|date=22 settembre 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090930034634/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/09/22-4377/Juve-Inter%2C+storia+di+una+rivalit%C3%A0|archive-date=2009-09-30 }}</ref> покрај тоа, тука е и [[Дерби Јувентус-Милан|ривалството]] со [[ФК Милан|Милан]], и покрај тоа што двата клуба долго време одржуваат добри спортско-комерцијални односи со меѓусебна размена на играчи.<ref>{{cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/05/15/juve-milan-la-sfida-infinita-storia-di.html|title=Juve e Milan, la sfida infinita: storia di rivalità e di campioni|publisher=la Repubblica|date=15 мај 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106032252/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/05/15/juve-milan-la-sfida-infinita-storia-di.html|archive-date=2010-01-06 |url-status=live}}</ref> Понови и поврзани со појавување на екипите во центарот на вниманието во текот 1980-тите, со последователна спортска борба за освојување на националната титула, се ривалството со навивачите на {{Fb team (N) Fiorentina}}, главно поврзано со борбата за шампионската титула во [[Серија А 1981-1982|сезоната 1981-1982]],<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 200-201}}.</ref> и она со {{Fb team (N) Roma }}, која до средината на таа деценија била главен против кандидат на Јувентус во битката за титулата.<ref name="FIFA"/> Понатаму, не треба да се занемари ниту антагонизмот со {{Fb team (N) Napoli}}, кој постои уште од 1950-тите години, но кој се влошил на почетокот на третиот милениум.<ref>{{cita|Hazard, Gould|pp. 214-217}}.</ref> == Играчи == {{Main|Список на играчи на ФК Јувентус}} ===Моментален состав=== {{Fs start/Juventus}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=ITA|name=[[Матија Перин]]}} {{Fs player|no=2|pos=DF|nat=SWE|name=[[Емил Холм]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=BRA|name=[[Глеисон Бремер]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=ITA|name=[[Федерико Гати]]}} {{Fs player|no=5|pos=MF|nat=ITA|name=[[Мануел Локатели]] {{Капитен}}}} {{Fs player|no=6|pos=DF|nat=ENG|name=[[Лојд Кели]] }} {{Fs player|no=7|pos=MF|nat=POR|name=[[Франсиско Консеисао]]}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=NED|name=[[Тен Копмејнерс]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=SRB|name=[[Душан Влаховиќ]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=TUR|name=[[Кенан Јилдиз]]}} {{Fs player|no=11|pos=MF|nat=KOS|name=[[Едон Жегрова]]}} {{Fs player|no=13|pos=MF|nat=CIV|name=[[Жереми Бога]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=POL|name=[[Аркадиуш Милик]]}} {{Fs mid/Juventus}} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name=[[Пјер Калулу]]}} {{Fs player|no=16|pos=GK|nat=ITA|name=[[Микеле Ди Грегорио]]}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=MNE|name=[[Василије Аџиќ]]}} {{Fs player|no=18|pos=MF|nat=SRB|name=[[Филип Костиќ]]}} {{Fs player|no=19|pos=MF|nat=FRA|name=[[Хефрен Тирам]]}} {{Fs player|no=20|pos=FW|nat=BEL|name=[[Лоис Опенда]]}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=ITA|name=[[Фабио Мирети]]}} {{Fs player|no=22|pos=MF|nat=USA|name=[[Вестон Мекени]]}} {{Fs player|no=23|pos=GK|nat=ITA|name=[[Карло Пинсољо]]}} {{Fs player|no=27|pos=DF|nat=ITA|name=[[Андреа Камбјазо]]}} {{Fs player|no=30|pos=FW|nat=CAN|name=[[Џонатан Дејвид]]}} {{Fs player|no=32|pos=DF|nat=COL|name=[[Хуан Кабал]]}} {{Fs end}} == Тренери == {{Football Window|allign=left|width=50%|border=1px|col1=#000000|col2=#ffffff|col3=#ffffff|font-size=120%|titolo= Тренери на Јувентус|contenuto= {{Col-begin|width=100%}} {{Div col}} {{col-3}} *1907-1908 {{flagsport|ENG}} [[Хари Гудли]] *1911-1913 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} ''Техничка комисија'' *1919-1920 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Џузепе Милано]] *1920-1923 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} ''Техничка комисија'' *1923-1925 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} [[Јено Кароли]] *1925-1926 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} Јено Кароли *:{{flagsport|HUN (1918-1940)}} [[Јозеф Виола]] (привремен) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{#tag:ref|Viola fu giocatore-allenatore della Juventus nello [[spareggio]] delle finali di Lega Nord contro il Bologna (1º agosto 1926), e nella doppia sfida della [[finalissima]] nazionale contro l'Alba Roma (8 e 22 agosto 1926), al posto del tecnico Károly improvvisamente morto il 25 luglio 1926, pochi giorni prima della succitata gara contro i felsinei, e per questo considerato il vincitore morale del campionato 1925-1926.<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/club/trofei/scudetto/scudetto-1925-26.php|title=Scudetto 1925-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724002323/http://www.juventus.com/it/club/trofei/scudetto/scudetto-1925-26.php|archive-date=2015-07-24 }}</ref>|group=N}} *1926-1928 {{flagsport|HUN (1918-1940)}} Јозеф Виола *1928-1930 {{flagsport|SCO}} [[Џорџ Ејткен]] *1930-1934 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Карло Каркано]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1934-1935 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} Карло Каркано (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Карло Бигато|Карло Бигато I]] (9.-30. коло) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1935-1939 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Вирџинио Розета]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1939-1940 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Умберто Калигарис]] *1940-1941 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} Умберто Калигарис (1.-2. коло) *::: {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Федерико Мунерати]] (3.-30. коло) *1941-1942 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Џовани Ферари]] (1.-14. коло) *:{{flagsport|ITA (1861-1946)}} {{flagsport|ARG}} [[Луис Монти]] (15.-30. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1942-1946 {{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Феличе Борел|Феличе П. Борел II]] *1946-1947 {{flagsport|ITA}} {{flagsport|ARG}} [[Ренато Чезарини]] *1947-1948 {{flagsport|ITA}} {{flagsport|ARG}} Ренато Чезарини (1.-32. коло) *:{{flagsport|SCO}} [[Вилијам Чалмерс]] (33.-42. коло) *1948-1949 {{flagsport|SCO}} Вилијам Чалмерс *1949-1951 {{flagsport|ENG}} [[Џеси Карвер]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1951-1952 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Бертолини]] (1.-10. коло) *:{{flagsport|HUN (1949-1956)}} [[Ѓерѓ Шароши]] (11.-38. коло) {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1952-1953 {{flagsport|HUN (1949-1956)}} Ѓерѓ Шароши {{col-3}} *1953-1955 {{flagsport|ITA}} [[Алдо Оливиери]] *1955-1956 {{flagsport|ITA}} [[Сандро Пупо]] *1956-1957 {{flagsport|ITA}} Сандро Пупо (1.-28. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Теобалдо Депетрини]] (29.-34. коло) *1957-1958 {{flagsport|YUG (1943-1992)}} [[Љубиша Броќиќ]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1958-1959 {{flagsport|YUG (1943-1992)}} Љубиша Броќиќ (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA}} Теобалдо Депетрини (9.-34. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1959-1961 {{flagsport|ITA}} [[Карло Парола]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1961-1962 {{flagsport|CSK}} [[Јулиус Коростелев]] (1.-2. коло) *:{{flagsport|ITA}} Карло Парола (3.-34. коло) *1962-1963 {{flagsport|BRA (1960-1968)}} [[Пауло Амарал]] *1963-1964 {{flagsport|BRA (1960-1968)}} Пауло Амарал (1.-4. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Ералдо Монѕељо]] (5.-26. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Ерколе Рабити]] (27.-34. коло) *1964-1969 {{flagsport|PAR}} [[Ериберто Ерера]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *1969-1970 {{flagsport|ARG}} [[Луис Карниља]] (1.-6. коло) *:{{flagsport|ITA}} Ерколе Рабити (7.-30. коло) *1970-1971 {{flagsport|ITA}} [[Армандо Пики]] (1.-18. коло) *:{{flagsport|CSK}} [[Честмир Вицпалек]] (19.-30. коло) *1971-1974 {{flagsport|CSK}} Честмир Вицпалек {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1974-1976 {{flagsport|ITA}} Карло Парола {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *1976-1986 {{flagsport|ITA}} [[Џовани Трапатони]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} {{симбол2|Coppa delle Coppe.svg|12}} {{симбол2|Coppauefa.png|11}} {{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|10}} {{симбол2|Trofeo Copa Intercontinental 1960-2004.png|8}} *1986-1988 {{flagsport|ITA}} [[Рино Марчези]] *1988-1990 {{flagsport|ITA}} [[Дино Ѕоф]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coppauefa.png|11}} *1990-1991 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Мајфреди]] *1991-1994 {{flagsport|ITA}} Џовани Трапатони {{симбол2|Coppauefa.png|11}} {{col-3}} *1994-1998 {{flagsport|ITA}} [[Марчело Липи]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Coppa Campioni.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa UEFA.svg|10}} {{симбол2|Trofeo Copa Intercontinental 1960-2004.png|8}} *1998-1999 {{flagsport|ITA}} Марчело Липи (1.-20. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Карло Анчелоти]] (21.-34. коло) *1999-2001 {{flagsport|ITA}} Карло Анчелоти {{симбол2|Intertoto.png|12}} *2001-2004 {{flagsport|ITA}} Марчело Липи {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2004-2006 {{flagsport|ITA}} [[Фабио Капело]] {{симбол2|Scudetto revoked.svg|15}} *2006-2007 {{flagsport|FRA}} [[Дидје Дешан]] (1.-40. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Џанкарло Корадини]] (41.-42. коло) *2007-2008 {{flagsport|ITA}} [[Клаудио Раниери]] *2008-2009 {{flagsport|ITA}} Клаудио Раниери (1.-36. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Чиро Ферара]] (37.-38. коло) *2009-2010 {{flagsport|ITA}} Чиро Ферара (1.-21. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Алберто Ѕакерони]] (22.-38. коло) *2010-2011 {{flagsport|ITA}} [[Лујџи Делнери]] *2011-2014 {{flagsport|ITA}} [[Антонио Конте]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2014-2019 {{flagsport|ITA}} [[Масимилијано Алегри]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Scudetto.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2019-2020 {{flagsport|ITA}} [[Маурицио Сари]] {{симбол2|Scudetto.svg|15}} *2020-2021 {{flagsport|ITA}} [[Андреа Пирло]] {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} {{симбол2|Supercoppa Italiana.svg|8}} *2021-2023 {{flagsport|ITA}} Масимилијано Алегри *2023-2024 {{flagsport|ITA}} Масимилијано Алегри (1.-36. коло) {{симбол2|Coccarda Coppa Italia.svg|15}} *:{{flagsport|URU}} [[Паоло Монтеро]] (37.-38. коло) *2024-2025 {{flagsport|ITA}} [[Тијаго Мота]] (1.-29. коло) *:{{flagsport|CRO}} [[Игор Тудор]] (од 30. коло) *2025-2026 {{flagsport|CRO}} [[Игор Тудор]] (1.-8. коло) *:{{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] (од 9. коло) {{col-end}} }} </div> {{clear}} ==Моментален тренерски штаб== Тренерски штаб за сезоната 2025-2026: [[Податотека:Luciano Spalletti 2024.jpg|thumb|right|[[Лучано Спалети]], моментален тренер (од ноември 2025).]] {| class="wikitable" style="background:#FFFFFF; width:450px;" |- class="hintergrundfarbe5" !style="background:#000000; color:#FFFFFF;| Функција !style="background:#000000; color:#FFFFFF;| Име |- | Главен тренер || {{flagsport|ITA}} [[Лучано Спалети]] |- | Помошник тренер || {{flagsport|ITA}} [[Марко Доменикини]] |- | Технички соработници || {{flagsport|ITA}} [[Алесандро Коласанте]]<br>{{flagsport|ITA}} [[Микеле Тројано]] |- | Тренер на голманите || {{flagsport|CRO}} Томислав Рогиќ<br>{{flagsport|ITA}} Томазо Орсини |- | Главен за атлетска подготовка || {{flagsport|ITA}} Симоне Фолети |- | Атлетски тренер || {{flagsport|ITA}} Андреа Петрузио |- | Главен анализатор || {{flagsport|ITA}} Рикардо Ширеја |- | Главен на медицинскиот оддел || {{flagsport|ITA}} Лука Стефанини |- | Клупски доктор || {{flagsport|ITA}} Марко Фрески |} == Титули == === Домашни натпреварувања === [[Податотека:Juventus Football Club - Scudetto 1997-98.jpg|thumb|Екипата на Јувентус од [[ФК Јувентус сезона 1997-1998|сезоната 1997-1998]], која го освоила 25-тото [[скудето]] во клупската историја.]] * '''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]] : 36''' ''(рекорд)'' :1905, 1925-1926, 1930-1931, 1931-1932, 1932-1933, 1933-1934, 1934-1935, 1949-1950, 1951-1952, 1957-1958 {{Златнаѕвезда}} :1959-1960, 1960-1961, 1966-1967, 1971-1972, 1972-1973, 1974-1975, 1976-1977, 1977-1978, 1980-1981, 1981-1982 {{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}} :1983-1984, 1985-1986, 1994-1995, 1996-1997, [[Серија А 1997-1998|1997-1998]], 2001-2002, 2002-2003, [[Серија А 2011–2012|2011-2012]], [[Серија А 2012-2013|2012-2013]], [[Серија А 2013-2014|2013-2014]] {{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}}{{Златнаѕвезда}} :[[Серија А 2014-2015|2014-2015]], [[Серија А 2015-2016|2015-2016]], [[Серија А 2016-2017|2016-2017]], [[Серија А 2017-2018|2017-2018]], [[Серија А 2018-2019|2018-2019]], [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] * '''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Куп на Италија]] : 15''' ''(рекорд)'' : 1937–1938, 1941–1942, 1958–1959, 1959–1960, 1964–1965, 1978–1979, 1982–1983, 1989–1990, 1994–1995, [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|2014-2015]] {{Сребрена Ѕвездичка}} : [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|2015-2016]], [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|2016-2017]], [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017-2018]], [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020-2021]], [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] * '''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]] : 9''' ''(рекорд)'' :1995, 1997, [[Суперкуп на Италија 2002|2002]], 2003, [[Суперкуп на Италија 2012|2012]], [[Суперкуп на Италија 2013|2013]], [[Суперкуп на Италија 2015|2015]], [[Суперкуп на Италија 2018|2018]], [[Суперкуп на Италија 2020|2020]] * '''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]] : 1''' : 2006-2007. [[Податотека:Gianluca Vialli - Juventus FC - Champions League 1995-96.jpg|thumb|Тогшниот капитен на Јувентус, [[Џанлука Вијали]], го подига пехарот на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] освоен во [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|сезоната 1995-1996]].]] === Меѓународни натпреварувања === * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони/Лига на шампиони]] : 2''' : [[Куп на шампиони 1984/85|1984–1985]], [[УЕФА Лига на шампиони 1995/96|1995–1996]] * '''[[Податотека:Coppacoppe.png|15px|Куп на победниците на куповите]] [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] : 1''' : 1983-1984. * '''[[Податотека:Coppauefa.png|15px|Куп на УЕФА]] [[Куп на УЕФА]] : 3''' : 1976-1977, 1989–1990, [[Куп на УЕФА 1992-1993|1992-1993]]. * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[УЕФА Супер Куп|Суперкуп на УЕФА]] : 2''' : 1984, 1996. * '''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]] : 2''' : 1985, 1996. * '''{{Трофеј-Интертото куп}} [[Интертото куп]] : 1''' : 1999. === Младински натпреварувања === Младинскиот сектор на Јувентус е еден од најуспешните во својата категорија на национално ниво, со 9 титули [[Младински фудбалски првенства во Италија|Шампион на Италија]], и на меѓународно ниво, со повеќе од 100 официјални трофеи, вклучувајќи ги и оние на некои од најважните натпреварувања во светот во својата категоријата, како што е [[Турнир Вијареџо|Турнирот Вијареџо]], кој го освоиле 9 пати (рекорд кој го делат со Милан).<ref>{{cite web|url=http://www.viareggiocup.com/68-edizione/news-dal-torneo/678-la-juve-vince-la-68-viareggio-cup-la-gumina-capocannoniere-e-golden-boy-marson-miglior-portiere.html|title=La Juve vince la 68ª Viareggio Cup|date=30 март 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402080657/http://www.viareggiocup.com/68-edizione/news-dal-torneo/678-la-juve-vince-la-68-viareggio-cup-la-gumina-capocannoniere-e-golden-boy-marson-miglior-portiere.html|archive-date=2016-04-02 |url-status=live}}</ref> Понатаму, тимот бил финалист на [[Blue Stars/FIFA Youth Cup]] ​​во 1962 година<ref>{{cite journal|language=en|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/01/58/51/37/fs-212_01a_fbluestars.pdf|title=Blue Stars/FIFA Youth Cup|pages=7–8|publisher=Fédération Internationale de Football Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413064448/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/01/58/51/37/fs-212_01a_fbluestars.pdf|archive-date=2013-04-13 |url-status=live}}</ref> и полуфиналист во [[УЕФА Младинска лига|УЕФА Младинската лига]] во сезоната 2021-2022.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-19-applausi-e-lacrime-ai-rigori-passa-il-benfica|title=Under 19, applausi e lacrime. Ai rigori passa il Benfica|date=2022-04-22}}</ref> == Младински сектор == {{main|Младински сектор на ФК Јувентус}} {{main|ФК Јувентус Некст Џен}} Младинскиот сектор на Јувентус е составен од 17 машки тимови кои се натпреваруваат на турнири од национално и меѓународно ниво во различни категории.<ref>{{cita|Prospetto informativo OPV 2007|p. 64}}.</ref> На нив, од сезоната 2018-2019 им бил придодаден [[Резервен тим|вториот тим]] до 23 години, [[ФК Јувентус Некст Џен|Јувентус Некст Џен]], регистриран во [[Серија Ц]] првенството<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/news/news/2018/la-seconda-squadra-bianconera---realt--.php|title=La seconda squadra bianconera è realtà!|date=3 август 2018|archivedate=https://web.archive.org/web/20180806160346/http://www.juventus.com/it/news/news/2018/la-seconda-squadra-bianconera---realt--.php}}</ref> и кој, со победата во [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц|Купот на Италија Серија Ц]] во својата втора година на активност, станал првиот ''Б тим'' во [[Фудбалот во Италија|историјата на италијанскиот фудбал]] кој освоил национален трофеј.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-23-storica-conquistata-la-coppa-italia-lega-pro|title=Under 23 storica: conquistata la Coppa Italia Serie C!|date=27 јуни 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629072928/https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-23-storica-conquistata-la-coppa-italia-lega-pro|archive-date=2020-06-29 |url-status=live}}</ref> == Спонзори == <div style="float:left; font-size:100%; width:350px; border:0px; padding:0px; margin-left:1em; margin-right:5px; margin-bottom:0px; text-align:left"> {{Football Window|allign=left|width=50%|logo=|border=1px|col1=#000000|col2=#FFFFFF|col3=#FFFFFF|font-size=120%|titolo= Спортска опрема|contenuto= * 1979-2000 {{flagsport|ITA}} [[Kappa (компанија)|Kappa]] * 2000-2003 {{flagsport|ITA}} [[Lotto Sport Italia|Lotto]] * 2003-2015 {{flagsport|USA}} [[Nike]] * 2015-денес {{flagsport|GER}} [[Adidas]] }} </div> <div style="float:left; font-size:100%; width:350px; valign:top; border:0px; padding:0px; margin-left:1em; margin-bottom:0px; text-align:left"> {{Football Window|allign=left|width=50%|logo=|border=1px|col1=#000000|col2=#FFFFFF|col3=#FFFFFF|font-size=120%|titolo= Спонзори на дресовите|contenuto= * 1979-1989 {{flagsport|ITA}} [[Indesit|Ariston]] * 1989-1992 {{flagsport|ITA}} [[UPIM]] * 1992-1995 {{flagsport|FRA}} [[Danone]] * 1995-1997 {{flagsport|JPN}} [[Sony]] * 1997-1998 {{flagsport|JPN}} [[MiniDisc|Sony MiniDisc]] * 1998-2000 {{flagsport|ITA}} [[Sky Italia|Tele+ Digitale]] * 2000-2001 {{flagsport|ITA}} [[Sportal.com]] * 2001-2004 {{flagsport|ITA}} [[Fastweb]] * 2002-2007 {{flagsport|NED}} [[Tamoil]] * 2007-2010 {{flagsport|ITA}} [[New Holland Agriculture|New Holland]] * 2010-2012 {{flagsport|MLT}} [[BetClic]] * 2011-2012 {{flagsport|ITA}} [[Balocco]] * 2012-2024 {{flagsport|USA}} [[Jeep]] * 2024-2025 {{flagsport|GBR}} [[Save the Children]] * 2024-денес {{flagsport|USA}} [[Jeep]] }} </div> {{clear}} ==Статистика и рекорди== {{Main|Статистика и рекорди на ФК Јувентус}} === Учество во првенства === {| class="wikitable" style="width:99%;text-align:center;" ! style="background:black; color:white" | Ниво ! style="background:black; color:white" | Категорија ! style="background:black; color:white" | Учества ! style="background:black; color:white; width:20%;"| Деби ! style="background:black; color:white; width:20%;"| Последна сезона ! style="background:black; color:white" | Вкупно |- |rowspan=5 | '''1º''' || '''Федерално првенство''' || '''2''' || [[Фудбалско првенство на Италија 1901|1901]] || [[Фудбалско првенство на Италија 1903|1903]] || rowspan=5 |'''112''' |- | '''Прима Категорија''' || '''9''' || [[Прима Категорија 1904|1904]] || [[Прима Категорија 1920-1921|1920-1921]] |- | '''Прима Дивизионе''' || '''5''' || [[Прима Дивизионе 1921-1922|1921-1922]] || [[Прима Дивизионе 1925-1926|1925-1926]] |- | '''Дивизионе Национале''' || '''4''' || [[Дивизионе Национале 1926-1927|1926-1927]] || [[Дивизионе Национале 1945-1946|1945-1946]] |- | '''Серија А''' || '''92''' || [[Серија А 1929-1930|1929-1930]] || [[Серија А 2024-2025|2024-2025]] |- style="background:#e9e9e9;" | '''2º''' || '''Серија Б''' || '''1''' || colspan=2 | [[Серија Б 2006-2007|2006-2007]] || '''1''' |} === Клупски рекорди === * Победи и порази: ** Највисока домашна победа: ***7.10.1928 Јувентус - [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] '''11-0''', [[Фудбалско првенство на Италија 1928-1929]], ***4.11.1928 Јувентус - [[УС Фјумана|Фјумана]] '''11-0''', [[Фудбалско првенство на Италија 1928-1929]] ** Највисока гостинска победа: ***6.1.1927 [[Чентезе Калчо|Ченто]] - Јувентус '''0-15''', [[Фудбалски куп на Италија 1926-1927]], второ коло ** Највисок домашен пораз: ***17.11.1912 Јувентус - [[ФК Торино|Торино]] '''0–8'''<ref name="match">Јувентус го одиграл овој натпревар со само десет играч во тимот.</ref>, [[Фудбалско првенство на Италија 1912-1913]] ** Највисок гостински пораз: ***14.1.1912 [[ФК Милан|Милан]] - Јувентус '''8-1'''<ref name=match/>, [[Фудбалско првенство на Италија 1911-1912]] * Најмногу освоени бодови во една сезона: ** 3 бода за победа: '''102''' во 38 натпревари ([[Серија А 2013-2014|2013-2014]]) ** 2 бода за победа: '''62''' во 38 натпревари ([[Серија А 1949-1950|1949-1950]]) * Најмногу победи во една сезона: '''33'''<ref name="Record in Serie A">Рекорд во Серија А.</ref> во 38 натпревари (2013–2014) * Најмногу победи на домашен терен во една сезона: 19<ref name="Record in Serie A">Рекорд во Серија А.</ref> во 19 натпревари (2013–2014) * Најмалку нерешени исходи во една сезона: '''3''' во 38 натпревари (2013–2014) * Најмногу нерешени исходи во една сезона: '''17''' во 34 натпревари ([[Серија А 1955–1956|1955-1956]]) * Најмалку порази во една сезона: '''0''' во 38 натпревари ([[Серија А 2011-2012|2011–2012]]) * Најмногу порази во една сезона: '''15''' во 38 натпрвари ([[Серија А 1961–1962|1961-1962]], [[Серија А 2009–2010|2009-2010]]) * Најмногу првенствени гола постигнати во една сезона: '''103''' во 38 натпревари ([[Серија А 1950–1951|1950-1951]]) * Најмалку првенствени гола постигнати во една сезона: '''28''' во 30 натпревари ([[Серија А 1938–1939|1938-1939]]) * Најмалку првенствени гола примени во една сезона: '''14'''<ref>Втор најдобар резултат во италијанскиот фудбал зад [[ФК Каљари|Каљари]] во сезоната 1969–1970 (11 примени гола во 30 натпревари).</ref> во 30 натпревари ([[Серија А 1981–1982|1981-1982]]) * Најмногу првенствени гола примени во една сезона: '''56''' во 34 натпревари ([[Серија А 1961–1962|1961-1962]]) * Најмногу победи во серија: '''15''', од 31.10.2015 (Јувентус - Торино 2-1) до 13.2.2016 (Јувентус - Наполи 1-0)<ref>Втор рекорд во лигата зад оној на [[ФК Интер|Интер]] (17) во сезоната 2006–2007.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} == Нотес == <references group="N"/> == Библиографија == <!-- ВНИМАНИИЕ! ОВОЈ ПАСУС ОД СТАТИЈАТА НАДОПОЛНУВА НЕКОЈ НАВОДИ, ОДНОСНО СО КЛИКАЊЕ НА ИМЕТО НА АВТОРОТ ВО НАВОДОТ ВОДИ ОВДЕ И ПОКАЖУВА ОД КОЈА КНИГА Е НАВЕДЕНО. ВЕ МОЛАМ НЕ ГО БРИШЕТЕ ОВОЈ ПАСУС!--> * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Luciana Manzo и Fulvio Peirone|url=http://www.museotorino.it/resources/pdf/books/120/files/assets/common/downloads/publication.pdf|title=Sport a Torino. Luoghi, eventi e vicende tra Ottocento e Novecento nei documenti dell'Archivio Storico della Città|publisher=Archivio Storico Città di Torino|date=19 декември 2005 – 3 март 2006|cid=Manzo, Peirone|id=TO01465329}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Nicola Tranfaglia и Pier Giorgio Zunino|title=Guida all'Italia contemporanea, 1861-1997|volume=4|publisher=Garzanti|година=1998|ISBN=88-11-34204-X|cid=Tranfaglia, ''et al.''}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Renato Tavella и Franco Ossola|title=Il Romanzo della Grande Juventus|publisher=Newton & Compton|година=2003|cid=Tavella, Ossola|ISBN=88-8289-900-4}} * {{Cite book (bibliography) | coauthors=Patrick Hazard и David Gould|title=Three Confrontations and a Coda: Juventus of Turin and Italy|publisher=Oxford, Berg Publishers|година=2001|cid=Hazard, Gould|ISBN=1-85973-463-4}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Фудбал |image1=Soccer ball.svg |name2=Италија |image2=Flag of Italy.svg }} {{рв|Juventus|ФК Јувентус}} *{{Wikiquote-inline|Juventus F.C.}} *{{Official website|http://www.juventus.com/it/}} *{{Facebook|Juventus}} *{{Twitter|juventusfc}} *{{YouTube channel|channel=juventus|Juventus}} *[http://www.soccerway.com/teams/italy/juventus-fc/ Екипна страница] на soccerway *[http://www.goal.com/en/teams/italy/3/juventus/ Екипна страница] на goal *[http://www.juvefans.info/portal/index.php?mod=start Фан страна на Јувентус] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120815044351/http://www.juvefans.info/portal/index.php?mod=start |date=2012-08-15 }} {{избрана}} {{ФК Јувентус}} {{Серија А}} {{Сезони на ФК Јувентус}} {{Шампиони на Италија во фудбал}} {{Победници на Фудбалскиот куп на Италија}} {{Победници на Европскиот Куп на шампиони и Лигата на шампионите}} {{Г-14}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јувентус}} [[Категорија:ФК Јувентус| ]] [[Категорија:Торино]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Италија]] [[Категорија:Европски шампиони]] [[Категорија:Г-14 клубови]] 7rnxcqzitdr8nytkexlf45d6k49j2sn 0 16216 5610171 5610170 2026-08-16T11:59:28Z Ehrlich91 24281 /* Икони и иконостас */ 5610171 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Архангел Михаил |слика = Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Трета струшка |координати = {{coord|41|6|24|N|20|37|56|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Радожда |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Архангел Михаил]] |изградба = {{римски|13}} век |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Архангел Михаил''' — [[пештерна црква]] во струшкото село [[Радожда]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> Црквата е сместена во еден од најубавите предели на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], над селото [[Радожда]]. Таа е прогласена за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. == Местоположба == Црквата е сместена западно од селото во висока пештера.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=160|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> До црквата води уредена пешачка патека, која започнува од две места во селото [[Радожда]].<ref name="МПКН"/> == Историја == Црквата потекнува од средниот век,<ref name=":0"/> односно била изградена во {{римски|13}} век.<ref name="МПКН"/> Ноќта помеѓу 12 и 13 ноември 2011 година имало обид за [[кражба]] во црквата, каде сторителот извршил пребарување, а откако не одзел ништо го напуштил местото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/ograbeni-crkvi-vo-strushko-radozda|title=Ограбени цркви во струшко Радожда|last=Аритоновска|first=Нина|date=14 ноември 2011|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2011-11-15}}</ref> Истата ноќ, во другата селска црква [[Црква „Св. Никола“ - Радожда|„Св. Никола“]] била извршена тешка кражба, каде биле украдени 12 вредни икони кои потекнуваат од [[XIX век]] како и еден сребрен крст со подлошка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telma.mk/index.php?task=content&cat=1&rub=6&item=12216|title=УКРАДЕНИ 12 ИКОНИ И СРЕБРЕН КРСТ ОД ЦРКВАТА ВО РАДОЖДА|last=Момировски|first=Горан|date=14 ноември 2011|publisher=Телма|language=македонски|accessdate=2011-11-15}}</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна. Истата е во задоволителна состојба<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/49/view|title=Св. Архангел Михаил|work= monitoring.icomos.org.mk|accessdate=2026-08-16}}</ref> === Фрескоживопис === Живописот во црквата е доста добро зачуван.<ref name=":0"/> Најстарите слоеви од сликарството датираат од XIII век. Втората сликарска фаза е од крајот на XIV-почеток на XV век, а последната сликарска фаза е од крајот на XVII и почетокот на XVIII век.<ref name="МПКН"/> Најголемиот дел од откриените фрески потекнуваат од XIV век, а посебно се истакнува единствената сочувана композиција од XIII век, со претстава „[[Чудото во Хона]]“ — насликана во чест на патронот кому е посветена црквата. [[Зограф]]от што го насликал овој лик ни се прикажува не само како надарен мајстор, туку и напреден творец кој ги излага новите непознати уметнички идеали - внесувајќи во ликот внатрешна сугестивност. Оваа [[пештерна црква]] повторно е живописана кон крајот на XIV век, кога во [[Охрид]] и околината никнуваат многубројни споменици, придружени со процутот на сликарските работилници. Нема сомнение дека помладиот слој [[живопис]] на [[Свети Архангел Михаил]] од пештерната црква е едно од последните дела на Охридската сликарска школа од XIV век. Состојбата на ѕидното сликарство е лоша, а особено лоша е во наосот, нартексот и олтарниот простор, при што се забележува одвојување на сликарскиот малтер од основата со ризик за отпаѓање.<ref name="МПКН"/> <gallery mode="packed" heights="130px" caption="Фрески во црквата"> Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 5.jpg|Ниша со фреска над влезот Податотека:Mihael Radožda.jpg|Фреска на Св. Архангел Михаил од црквата со претстава на сцена од циклусот „Чудото во Хона“ Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (17).JPG|Иконостасот Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 13.JPG|Фрески Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 14.JPG|Фрески Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 15.JPG|Фрески </gallery> === Икони и иконостас === Црквата поседува мал дрвен иконостас, кој заедно со чесниот крст е изработен од [[Јаков Мажовски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=5&ppid=99&tid=243|title=Пештерна црква Св. Архангел Михаил – с. Радожда|work=Macedonium|accessdate=16 август 2026}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 2.jpg|Простор за свеќи Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 3.jpg|Sвоното Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 4.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 6.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 7.jpg|Крст во дворот Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 8.jpg|Потпорни столбови Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 9.jpg|Апсидата со фрески над нејзе (2025 г.) Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (11).JPG|Апсидата со фрески над нејзе (2015 г.) Податотека:Church st. Arhangel Mihail in Radozda.jpg|Поглед на црквата Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (13).JPG|Скалите до црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Трета струшка парохија]] * [[Радожда]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Michael the Archangel Church (Radožda)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/49/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] * [http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 Фрески во црква "Св.Архангел Михаил" во с. Радожда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140223035633/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 |date=2014-02-23 }} * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=5&ppid=99&tid=243 Црквата Св. Архангел Михаил" избрана во конкуренција меѓу 146 споменици во светот, Утрински вестник, 16 октомври 2006] * [http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 Пештерна црква Св. Архангел Михаил - с. Радожда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140223035633/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 |date=2014-02-23 }} {{Пештерски цркви во Македонија}} {{КНМ-Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архангел Михаил, Калишта}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Архангел Михаил во Македонија|Радожда]] [[Категорија:Калишки манастир]] [[Категорија:Пештерни цркви во Македонија|Архангел Михаил]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] alkwhn79fbtvl2m480gvj8sqq6fjtl9 0 25581 5610329 5596575 2026-08-16T20:14:06Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610329 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател <!-- for more information see [[:Template:Инфокутија Писател/doc]] --> | name = Агата Кристи<br />''Agatha Christie'' | image =Agatha Christie in Nederland (detectiveschrijfster), bij aankomst op Schiphol me, Bestanddeelnr 916-8898 (cropped).jpg | imagesize = 200px | caption = |pseudonym = | birthname = Агата Мери Клариса Милер | birthdate = {{birth date|1890|9|15|df=y}} | birthplace = [[Торквеј]], [[Девон]], [[Англија]] | deathdate = {{death date and age|1976|1|12|1890|9|15|df=y}} | deathplace = [[Валингфорд]], [[Оксфордшир]], Англија | occupation = [[писателка]] | nationality = [[Велика Британија|Британка]] | genre = [[мистерија]], [[трилер]], [[крими]], [[детективски]], [[љубовни романи]] | movement = [[Златното доба на детективскиот роман]] | spouse = Арчибалд Кристи (1914–1928)<br />[[Макс Малован]] (1930–1976) | childrenn = Розалинд Хикс (1919-2004) | influences = [[Едгар Алан По]], [[Ана Кетрин Грин]], [[Сер Артур Конан Дојл]], [[Г. К. Честертон]] | influenced = | website = http://www.agathachristie.com | signature = Agatha Christie signature.png|70px }} '''Агата Кристи''' ([[англиски]]: ''Agatha Christie''; {{роден на|15|септември|1890}}— {{починал на|12|јануари|1976}}), позната и како '''Агата Мери Клариса Милер''' (''Agatha Mary Clarissa Miller'') или според псевдонимот '''Мери Вестмакот''' (''Mary Westmacott'') — плодотворна [[Велика Британија|британска]] писателка на мистериозни [[роман]]и, раскази, творец на [[Херкул Поаро]] (белгискиот детектив), и [[Мис Џејн Марпл]]. Кристи има напишано повеќе од 70 [[детективски роман]]и под презимето на нејзиниот прв маж, [[Колонел Аркибалд Кристи]]. Таа има издадено и неколку љубовни романи и една книга за деца. Агата Кристи е родена во [[Торки]] во државата [[Девон]] како ќерка на Американецот [[Фредерик Алва Милер]] и неговата жена [[Клариса Милер]]. Нејзиниот татко починал додека таа била дете. Агата учела дома, каде што нејзината мајка ја охрабрувала да почне на пишува уште од рана возраст. На 16 години таа била испратена во едно училиште во [[Париз]] каде што учела пеење и свирење [[пијано]]. Кристи била одлична пијанистка, но нејзиниот страв од сцената и публиката и срамот ја спречиле да продолжи со музичката кариера. Во нејзините книги, таа ретко ја споменува музиката иако нејзините детективи Поаро и Мис Марпл покажувале интерес во [[опера]]. Кога нејзината мајка ја однела Кристи во [[Каиро]] за една зима, таа таму напишала роман. Охрабрена од [[Еден Филипотс]], сосед и пријател во Торки, таа започнала со пишувањето и издала неколку стории. Нејзин најпознат роман е „[[Убиство во Ориент Експрес]]“. == Живот и кариера == === За раниот живот и првиот брак === [[Податотека:Агата Кристи дете.jpg|thumb|left|Агата Кристи како дете]] Агата Мери Клариса Милер е родена во Торки, Девон, [[Англија]], [[Велика Британија]]. Нејзината мајка, Клариса Маргарет Боумер, ќерка на капетан во Британската [[армија]], уште како дете била пратена да живее кај нејзината тетка којашто била втора жена на богат [[Соединети Американски Држави|Американец]]. Подоцна Маргарет се омажила за Фредерик Алва Милер, синот кој нејзиниот [[очув]] го добил од првиот брак. Покрај народната припадност на нејзиниот татко како [[Њујорк (град)|њујорчанец]] и [[Соединети Американски Држави|американската]] поврзаност на тетка ѝ со американски граѓанин, Агата никогаш не добила државјанство на [[САД]]. Агата била најмладата од три деца. Милерови имале две други деца : Маргарет Фрери Милер, постара од Агата за единаесет години, и Луис Монтант Милер, којшто бил десет години постар од неа. Подоцна, во нејзината [[автобиографија]], Агата ќе го посочи нејзиниот брат како ''„мил неранимајко“''. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], таа работела во [[болница]] како медицинска сестра, а истата работа и ѝ се допаѓала и затоа ја нарекувала ''„една од најблагодарните професии што човек би можел да ги работи“''. Подоцна работела во болничарската [[аптека]], а тоа има големо влијание на нејзините дела, бидејќи многу од убиствата во нејзините книги се извршени со помош на [[отров]]. Покрај турбулентното додворување, на [[Бадник]] во [[1914]]. се омажила со [[Арчибалд Кристи]], воздухопловец во „Кралскиот летачки корпус “. Тие имале една ќерка, Розалинд Хикс. Се развеле во [[1928]]. година, две години откако Кристи открила дека нејзиниот сопруг ја изневерувал. Нејзината прва новела „[[Мистериозната афера во Стајлс]]“ била издадена во [[1920]]. година. За време на бракот со Арчибалд, Агата издала шест [[Новела|новели]], збирка од [[расказ]]и и неколку раскази за разни списанија. === Исчезнувањето === [[Податотека:Автомобилот на Агата Кристи.jpg|thumb|left|Автомобилот на Агата Кристи којшто бил пронајден напуштен]] [[Податотека:„Дејли Мирор“ за Агата Кристи.jpg|right|thumb|Насловната страница на весникот „Дејли Мирор“ каде било објавено исчезнувањето на Агата Кристи]] Кон крајот на [[1926]]. година, сопругот Арчибалд, ѝ открил на Агата дека е заљубен во друга жена, Ненси Нил, и ѝ побарал развод. На 8 декември, [[1926]]. година после една расправија на нивната куќа ''Стајлс'' во [[Беркшир]], Арчибалд отишол кај неговата љубовница во Годалминг. Истата вечер, Агата исчезнала од дома, претходно оставајќи ѝ [[писмо]] на најзината секретарка во коешто велела дека ќе оди во [[Јоркшир]]. Нејзиното исчезнување предизвикало големо негодување кај јавноста, која во поголемиот дел се состоела од обожавателите на нејзините новели. И покрај масивната потрага, таа била пронајдена после единаесет дена. На 19 декември, [[1926]]. година Агата била препознаена како гостинка во хотелот ''„Стар лебед“'' во [[Јоркшир]], каде била пријавена како г-ѓа Тереза Нил од Кејптаун. Агата никогаш не го образложила нејзиното исчезнување. Иако двајца доктора дијагностицирале дека страда од психогена фуга, мислењата за тоа кои се всушност причините за нејзиното исчезнување остануваат поделени. Едно од мислењата е дека доживеала нервен слом, предизвикан од природната склоност за депресија, претходно влошена од смртта на нејзината мајка (која се случила порано истата година) и неверството на нејзиниот сопруг. Реакцијата на јавноста во тоа време била негативна, а многу луѓе верувале дека со тоа само се обидувала да го привлече вниманието на јавноста. Други пак, шпекулираат дека се обидувала да ја натера полицијата да верува дека нејзиниот сопруг ја убил. Авторот Џаред Кејд испрашал многу сведоци и роднини за неговата биографија ''„Агата Кристи и единаесетте исчезнати дена“'' и принел значителен број на докази коишто укажуваат на тоа дека Агата го имала испланирано целото исчезнување за да го посрамоти нејзиниот сопруг, без воопшто да размисли дека ќе се претвори во таква мелодрама. === Вториот брак и подоцнежниот живот === [[Податотека:Агата Кристи и нејзиниот сопруг.jpg|thumb|right|Агата Кристи и нејзиниот втор сопруг Макс Малован]] Во 1930. година, Кристи се омажила за археологот [[Макс Малован]], после заедничка соработка во археолошко ископување. Нивниот брак бил особено среќен во првите години и останал таков сè до смртта на Агата во 1976. година. Наредната година Малован се оженил со неговата долгогодишна соработничка, Барбара Паркер. Кристи во своите приказни често употребувала поставки кои ѝ биле добро познати. Нејзините патувања со Малован придонеле заднина од [[Блискиот Исток]] во неколку од нејзините новели. Други новели (како „[[Десетте мали црнци]]“) се случувале во и во близина на Торки, местото каде што е родена. Новелата на Кристи од 1934. година, „[[Убиството во Ориент Експрес]]“, била напишана во хотелот „Пера Палас“ во [[Истанбул]], [[Турција]], јужниот дел на железницата. Хотелот сè уште ја одржува собата во којашто престојувала како спомен за авторката. Кристи често престојувала во „Абни Хал“ во [[Чешир]], што бил во сопственост на нејзиниот зет. Барем две од нејзините приказни се засновани во тој објект: „[[Авантурата на божиќниот пудинг]]“, што е збирка приказни издадени под истото име, и новелата насловена како „[[По погребот]]“. Овој објект станал главна инспирација на Кристи за селскиот живот, со сите слуги и величествености, кои подоцна биле вткаени во нејзините приказни. Описите на измислените Чимнис, Стонигејтс и други куќи се всушност „Абни Хал“ во различни форми. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Кристи работела во аптека на универзитетот „Колеџ Хоспитал“ во [[Лондон]], каде што се стекнала со знаење за [[отров]]и, кое добро го употребила во криминалистичките новели што ги напишала после војната. На пример, употребата на [[талиум]]от како отров, што ѝ било предложено од шефот-фармацевт Херолд Дејвис, и во „[[Бледиот коњ]]“, издадена во 1961. година, го употребила за група жртви, каде што првата трага за методот на убиството било губењето на коса кај жртвите. Нејзиниот опис на труење со [[талиум]] бил толку точен, што тоа еднаш му помогнало на некој збунет доктор да го реши својот случај. Во чест на нејзините книжевни дела, таа била назначена за Заповедник во Редот на Британската Империја во 1956. година. Следната година таа станала претседателка на ''Клубот на детективи''. Во 1971. година го добива звањето Дама Командант на Редот на Британската Империја, три години откако нејзиниот сопруг бил прогласен за Витез поради неговата работа во археологијата. Тие се еден од ретките парови, каде и двата партнера се здобиени со звање благодарејќи на сопствената заслуга. Од 1968 година, поради витештвото на нејзиниот сопруг, Кристи може да се најде и под звањето Леди Агата Малован, или Леди Малован. Од 1971 до ’74. година, нејзиното здравје почнува да слабее, но сепак таа продолжува да пишува. Во 1975. година, таа ја чувствува нејзината слабост и му ги препишува правата на нејзината најпозната драма „[[Стапица за глувци]]“ на внук ѝ. Скоро, со помош на експерименти вршени на текстовите, канадски истражувачи посочуваат дека Кристи можеби започнала да страда од [[Алцхајмерова болест]] или друга [[деменција]]. Агата Кристи умрела на 20 јануари 1976. година, на 85 годишна возраст од природна смрт во нејзината куќа во [[Оксфоршир]]. Закопана е близу дворот на црквата Св.Марија во [[Чолси]]. Единственото дете на Кристи, Розалинд Маргарет Хикс, умрела исто така на осумдесет и пет годишна возраст од природна смрт. Нејзиниот внук, Мерју Причард, е наследник на авторските права на некои од книжевните дела на неговата баба (вклучувајќи ја и „[[Стапица за глувци]]“) и сè уште е поврзан со „[[Аgatha Christie Limited]]“. == Херкул Поаро и Мис Марпл == [[Податотека:Дејвид Суше како Херкул Поаро.jpg|thumb|left|[[Британија|Британскиот]] [[глумец]] [[Дејвид Суше]] во улогата на [[Херкул Поаро]]]] Во новелата „[[Мистериозната афера во Стајлс]]“ издадена во 1920. година, Агата Кристи го претставила долготрајниот [[измислен лик]], детективот [[Херкул Поаро]], кој се појавува во 33 нејзини новели и 54 раскази. Нејзиниот друг, добро познат лик, [[Мис Марпл]], бил првпат претставен во „[[Тринаесетте проблема]]“ и бил заснован на жени како нејзината баба и „поданици“. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Кристи напишала две новели, „[[Завеса]]“ и „[[Спиечко убиство]]“ кои биле наменети како последните случаи на двајцата големи детектива. И двете книги биле запечатени во банкарски трезор повеќе од триесет години и биле издадени за печатење кон крајот на животот на Агата, кога сфатила дека не може да пишува повеќе новели. Овие изданија следеле веднаш после успехот што го имало филмското прилагодување „[[Убиство во Ориент Експрес]]“ во 1974. година. Како [[Артур Конан Дојл]] со [[Шерлок Холмс]], така и Агата Кристи станува сè поуморна од нејзиниот детектив [[Херкул Поаро|Поаро]]. Всушност, кон крајот на триесеттите години од XIX век, Кристи доверила во нејзиниот дневник дека Поаро ѝ е ''„неподнослив“'', а кон крајот на шеесеттите за него мислела дека е ''„морничав егоцентрик“''. Сепак, за разлика од Конан Дојл, Кристи му одолеала на искушението да го убие својот детектив додека сè уште бил популарен. Се гледала себе како забавувач што треба да го произведе она што јавноста го сака, а тоа бил Поаро. Сосема спротивно, Кристи била љубителка на Мис Марпл. Сепак, занимливо е да се забележи дека насловите со [[Белгија|белгискиот]] детектив се побројни отколку оние со Мис Марпл, и тоа со повеќе од еден или два. Ова е затоа што Кристи напишала голем број новели со Поаро на почетокот на нејзината кариера, додека „[[Убиството во викаријатот]]“ останала единствената новела со Марпл сè до четириесеттите. Кристи никогаш не напишала новела или расказ, во која Поаро и Мис Марпл ќе се сретнат. Во запис, скоро откриен и издаден во 2008. година, Кристи ја открива причината за ова : ''„Херкул Поаро, целосен егоист, не би сакал да го учат за неговата работа, ниту пак да добива предлози од некоја постара немажена дама“.'' Поаро е единствениот измислен лик на којшто му е придаден [[некролог]] во „Њуjорк Тајмс“, после издавањето на „[[Завеса]]“ во 1975. година, книга во која таа го убива Поаро. После големиот успех на „[[Завеса]]“, Агата дала дозвола за издавањето на „[[Спиечко убиство]]“, но починала во јануари пред книгата да биде издадена. Ова ги објаснува повеќето неправилности во книгата. На пример, во неа е жив лик за кој јасно се спомнува во другите книги дека е починат. Но, ова е така, зашто Агата не била во можност да ги провери ракописите пред да се испечатат. Мис Марпл поминала подобро од Поаро, бидејќи после решавањето на мистеријата во „[[Спиечко убиство]]“ таа се враќа во својот дом. На издание на радио програмата „Desert Island Discs“ во 2007. година, Брајан Алдис тврди дека Агата Кристи му кажала дека таа го пишувала своите книги до последното заглавје и потоа решавала кој бил најмалку веројатен осомничен. Потоа се навраќала и ги правела потребните промени за да ја „намести“ таа личност. Доказите за ваквите работни методи, опишани од повеќе биографичари се спротивни од претходно опишаното тврдење. == Формула и шема за заплетот == Речиси сите книги на Агата Кристи се сложени, детективски приказни водени од различни заплети каде што загатката е главната особеност на интересот. Во нив таа се сосредночува на средните и повисоките класи. Обично, детективот често наидува на убиството или е повикан да го реши од некој стар познаник, којшто е некако вмешан. Постепено, детективот го испрашува секој сведок, го проучува местото на злосторството и прави забелешка за секоја трага, со што на самите читателите им се дозволува да анализираат и да имаат шанса за решавање на мистеријата. Тогаш, на половина од дејството, или некогаш кон крајот на последниот чин, некој од осомничените обично умира, често бидејќи случајно заклучил кој е убиецот и мора да се замолчи. Во неколку нејзини новели, вклучувајќи ја „[[Смртта како крај]]“ и „[[Десетте мали црнци]]“, има повеќе жртви. На крајот, детективот организира средба со сите осомничени и полека го открива виновникот, откривајќи неколку неповрзани тајни попатно, некогаш на повеќе од триесет или повеќе страници. Убијците се најчесто особено генијални, и извршуваат некое извртено дело на измама. Приказните на Агата се исто така познати по нивната напната атмосфера и психолошка неизвесност, развиени од нејзиното намерно, бавно раскажување. Двапати, изненадувачки излегува дека неверодостојниот раскажувач на приказната е убиецот. Во пет приказни, Кристи дозволува убиецот да ѝ побегне на правдата, а тие се : „[[Сведокот на обвинителството]]“, „[[Човекот во кафениот костим]]“, „[[Убиство во Ориент Експрес]]“, „[[Завеса]]“ и „[[Неочекуван посетител]]“. Има и бројни примери кога убиецот не е донесен пред правдата во легална правна смисла, а наместо тоа умира, како на пример во : „[[Смрт на Нил]]“, „[[Убиството на Роџер Акројд]]“, „[[Куќата на злото]]“, „[[Состанок со смртта]]“ и други. Во „[[Петте мали прасиња]]“ и секако „[[Искушение за невиноста]]“, се завршува со прашањето дали официјалната правда ќе биде извршена. == Критички прием == Агата Кристи е длабоко почитувана како мајсторка на неизвесноста, заговорот и опишувањето на ликовите од повеќето од нејзините современици. Колегата на криминилистичка тематика [[Антони Беркли Кокс]] кој бил посветен обожавател на нејзината работа, еднаш кажал дека никој не може да напише новела од стилот на Агата Кристи освен самата авторка. Сепак, таа имала и свои противници, а најзабележливи се американскиот романописец [[Рејмонд Чендлер]], кој ја критикувал во неговиот есеј ''„Простата уметност на убиство“'' и американскиот книжевен критичар [[Едмунд Вилсон]], кој претежно бил крут за Агата Кристи и нејзиниот детективско-фикционен жанр во неговиот есеј за весникот „Њу Јоркер“ со наслов ''„Кому му е гајле за тоа кој го убил Роџер Акројд“''. Други пак, ја критикувале Кристи на политичка основа, посебно за нејзините разговори за [[Евреи]]те и нивното портретирање. [[Кристофер Хиченс]], во неговата [[автобиографија]], опишува вечера со Агата Кристи и нејзиниот сопруг, Макс Малован, што станала многу неудобна со текот на ноќта, поточно : „Антиеврејскиот вкус на разговорот не смееше да игнорира или да се занемарува, ниту пак да се спушти до тежок хумор или генерациски предрасуди. Беше вистински непријатно...“. Дваесет и пет години после нејзината смрт, критичарот Џоан Хери забележува : „Во своите најгрди моменти, разговорите на Агата Кристи преминуваат кон презир на [[Евреите]], коишто се често поврзани со рационалистички политички филозофии и космополитизам кој е автентичен со Бурковиот моделот на англиското село. Постои низа [[антисемитизам]] низ нејзините новели од пред педесеттите што не може да се занемари дури и од нејзините обожаватели.“ == Необјавени дела == * ''„Снег во пустина“'' - ''романтична новела'' * ''„Личен повик“'' * ''„Жената и Кенит“'' - ''хорор роман'' * ''„Путер во лордова чинија“'' - ''хорор/ детективски роман'' * ''„Да се биде многу тврдоглав“'' - ''романтична новела'' * две необјавени расказ на Поаро: ''„Фаќањето на Серберус“'' и ''„Инцидентот на топката на кучето“''. == Користена литература == * {{Наведена книга |title=Agatha Christie: An Autobiography |url=https://archive.org/details/agathachristieau00chri |last=Christie |first=Agatha |year=1977 |publisher=Dodd, Mead & Company |location=New York |isbn=0396075169}} == Надворешни врски == {{рв|Agatha Christie}} * [http://www.agathachristie.com/ Официјално мрежно место на Агата Кристи] * {{imdb|0002005}} * {{gutenberg author| id=Agatha+Christie | name=Агата Кристи}} * {{worldcat id|id=lccn-n79-38407}} * [http://www.queenofcrime.com/ Холандска колекција за Агата Кристи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101127054709/http://www.queenofcrime.com/ |date=2010-11-27 }} * [http://www.simnet.is/jonasson/agatha/ AgathaChristie.net] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101219163532/http://www.simnet.is/jonasson/agatha/ |date=2010-12-19 }} - неофицијално мрежно место. * [http://www.guardian.co.uk/books/2008/jun/10/agathachristie Профил на Агата Кристи на „The Guardian“] * [http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/christie.html Профил за Агата Кристо на pbs.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100219003017/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/christie.html |date=2010-02-19 }} * [http://www.essortment.com/all/agathachristie_rlxk.htm Биографија на Агата Кристи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100415143452/http://www.essortment.com/all/agathachristie_rlxk.htm |date=2010-04-15 }} * [http://www.englishriviera.co.uk/ Фестивал за Агата Кристи] * [http://www.christiemystery.co.uk/ Стилот и методите на Агата Кристи] * [http://www.biogs.com/snippets/christie.html Биографија на Агата Кристи] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кристи, Агата}} [[Категорија:Агата Кристи| ]] [[Категорија:Англиски писатели]] [[Категорија:Англиски романописци]] [[Категорија:Англиски раскажувачи]] [[Категорија:Британски драматурзи]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Дами-заповеднички на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Родени во 1890 година]] [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Луѓе од Торки]] [[Категорија:Членови на Кралското книжевно друштво]] r3j96b6dakswnlluihe4ocqbnsw0n28 0 30780 5610238 5575038 2026-08-16T14:57:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610238 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија за писател | name = [[Податотека:Златен венец.svg|20px]] Пабло Неруда | image = Pablo Neruda 1963.jpg | caption = Неруда во 1963 | bgcolour = gold | caption = | birth_date = роден на [[12 јули]] [[1904]] | birth_place = {{знамеикона|Chile}} [[Парал]], [[Чиле]] | death_date = починал на [[23 септември]] [[1973]] | death_place = {{знамеикона|Chile}} [[Сантјаго (Чиле)|Сантјаго]], [[Чиле]] | occupation = [[поет]], [[дипломат]], [[политичар]] | signature = Firma Pablo Neruda.svg }} [[Податотека:Salvador_Allende_y_Pablo_Neruda.jpg|мини|десно|Неруда со [[Салвадор Аљенде]].]] '''Пабло Неруда''' ({{langx|es|Pablo Neruda}}; [[12 јули]] [[1904]] - [[23 септември]] [[1973]]) — псевдоним, а подоцна и официјалното име на [[чиле]]анскиот писател и [[комунизам|комунист]] '''Нефтали Рикардо Рејес Басоалто''' (''Neftalí Ricardo Reyes Basoalto''). Тој се смета за еден од најголемите и највлијателни поети на [[XX век]], а неговите дела се преведени на многу јазици.<ref>[[Раде Силјан]], Странски авиори&дела, Матица Македоонска, Скопје, 2001, стр. 314.</ref> Својот [[псевдоним]], што подоцна му станува негово легално и официјално име, го презел од името на [[Чешка|чешкиот]] писател и поет [[Јан Неруда]]. [[Поезија]]та на Неруда е разгранета во неколку различни стилови и мотиви, почнувајќи од еротските љубовни песни (како „''Бели ридови''"), [[надреализам|надреалистичните]] поеми, историските епови, како и политичките [[манифест]]и. Можеби најобожаваните песни на Неруда се „''Оди за скршените нешта''," собрани во неколку томови. [[Колумбија|Колумбискиот]] романописец [[Габриел Гарсија Маркез]] еднаш го нарекува Неруда „најголемиот поет на XX век на било кој јазик“. Во 1971 година, Неруда ја добива [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]], а следната година и ''Златниот венец'' на [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]]. Неруда е поетот кој ќе чита пред најмногубројна публика и тоа на двапати. На [[15 јули]] [[1945]] година, на стадионот ''Пекамбу'' во [[Саун Пауло]], [[Бразил]], пред 100 000 луѓе читал песни во чест на [[комунизам|комунистичкиот]] водач и револуционер [[Луис Карлос Престес]].<ref>[http://www.neruda.uchile.cl/cronologia/cronologia6.htm Неруда - животот на поетот - хронологија (1944–1953)], Fundación Neruda, Чилеански Универзитет.</ref> Откако ја примил [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] за литература, на покана од претседателот [[Салвадор Аљенде]], Неруда рецитирал делови од својата поезија на ''Estadio Nacional'' пред повеќе од 70.000 луѓе. Во текот на својот живот, Неруда бил неколкупати на видни дипломатски позиции, а кратко време бил и секретар на Чилеанската комунистичка партија. Кога конзервативниот чилеански претседател [[Габриел Гонсалес Видела]] спроведол терор врз [[Комунизам|комунистите]] во Чиле, издаден бил налог за апсење на Неруда. Неговите пријатели со месеци го криеле во подрумот на една куќа во пристанишниот град [[Валпараисо]]. Преку планината во близина на [[езеро]]то [[Маихуе]], Неруда успеал да избега во [[Аргентина]]. Подоцна, Неруда бил близок соработник на социјалистичкиот претседател [[Салвадор Аљенде]]. Хоспитализиран бил поради [[рак (болест)|рак]] во времето на [[Чилеански државен удар (1973)|државниот удар во Чиле]] на [[11 септември]] [[1973]] година кој го предводел [[Августо Пиноче]] и во кој неговиот близок пријател [[Салвадор Аљенде|Аљенде]] го изгубил животот. Неруда умрел од [[Срцев удар|инфаркт]] дванаесет дена подоцна. Веќе легенда во текот на својот живот, по смртта, Неруда станал вистинска митска личност, а неговиот [[Закоп|погреб]] прозвучил насекаде низ светот. Имено, по наредба на Пиноче погребот на Неруда не смеел да стане јавен настан, но илјадници Чилеанци, со солзи во очите, и покрај смртните закани, ги преплавиле улиците во чест на големиот поет. Со тоа, погребот на Неруда се претворил во прв голем јавен протест против новововедената [[диктатура]]. Во 2016 година, режисерот [[Пабло Лараин]] (Pablo Larraín) го снимил биографскиот филм „Неруда“ во кој е прикажано неговото бегство преку [[Анди]]те по прогонот на комунистите во Чиле во 1948 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-01-03 Večer tisuću nagrada: Neruda, čileansko-argentinsko-francusko-španjolski film (пристапено на 3.1.2023)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Pablo Neruda}} * [https://www.fakulteti.mk/news/14052017/pablo-neruda-sakam-da-znaesh-edna-rabota Пабло Неруда, „Ако ме заборавиш“] * [https://www.fakulteti.mk/news/14052020/pablo-neruda-vecherva-bi-mozhel-da-gi-napisham-najtazhnite-stihovi Пабло Неруда, „Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови“] * [https://www.fakulteti.mk/news/18-02-21/pablo_neruda_zabraneto_e Пабло Неруда, „Забрането е“] * [https://kogajaljubevdenicija.wordpress.com/2016/05/09/%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0/ Пабло Неруда, „Ми се допаѓаш кога молчиш“] * [https://preminportal.com.mk/nauka-kultura/literatura/19494-pablo-neruda-ne-obvinuvaj-nikogo Пабло Неруда, „Не обвинувај никого“] * [https://www.crnobelo.com/zabava/evergrini/42298-poleka-umira-onoj-koj-ne-patuva-pablo-neruda Пабло Неруда, „Полека умира оној кој не патува...“] * [https://www.marxists.org/makedonski/tematska/poezija-proza/neruda.htm Пабло Неруда, „Проклетство“] * [https://krajbrezje.mk/2018/11/02/kje-dojdat-drugi-denovi-pablo-neruda/ Пабло Неруда, „Ќе дојдат други денови“] * [https://skopjeinfo.mk/pablo-neruda-kje-znaesh Пабло Неруда, „Ќе знаеш...“] * [https://makfax.com.mk/kultura/aktuelno/cetvrti-pat-pogreban-pablo-neruda/ „Четврти пат погребан Пабло Неруда“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230905123436/https://makfax.com.mk/kultura/aktuelno/cetvrti-pat-pogreban-pablo-neruda/ |date=2023-09-05 }}, Макфакс, 26 април 2016 * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1971/neruda/lecture/ Пабло Неруда на Nobelprize.org.] * [https://fundacionneruda.org/ Фондација Неруда] * [http://www.neruda.uchile.cl Universidad de Chile: Неруда] * [http://www.poetseers.org/nobel_prize_for_literature/pablo_neruda_%281971%29/pablop/ Избрани песни од Пабло Неруда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070318075446/http://www.poetseers.org/nobel_prize_for_literature/pablo_neruda_%281971%29/pablop |date=2007-03-18 }} (англиски) {{Нобелова награда за литература}} {{Добитници на Златен венец (1966–1990)}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Неруда, Пабло}} [[Категорија:Чилеански комунисти]] [[Категорија:Чилеански поети]] [[Категорија:Добитници на Златен венец на Струшките вечери на поезијата]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Чилеански нобеловци]] [[Категорија:Родени во 1904 година]] [[Категорија:Починати во 1973 година]] sos8ys1utfhzptk0trqehxeuzs41opu 0 34592 5610356 5418810 2026-08-16T22:37:48Z Buli 2648 5610356 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kraków | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Royal Capital City of Kraków<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 June 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Historic Centre of Kraków]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. [[Податотека:Krakow rynek 02.jpg|thumb|310px|left|Главниот полштад во Краков.]] Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] == Етимологија == Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] 5brzwe8wgy5wsuurvqsvx84z0sn3v6q 5610357 5610356 2026-08-16T22:38:42Z Buli 2648 5610357 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kraków | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Royal Capital City of Kraków<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 June 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Historic Centre of Kraków]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] ltc3twwgcv6cq9zbx06nfy5sned710p 5610358 5610357 2026-08-16T22:39:11Z Buli 2648 5610358 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Royal Capital City of Kraków<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 June 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Historic Centre of Kraków]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] cg52oz3rir7rm0tq8df1xhdn4vmgpiv 5610359 5610358 2026-08-16T22:44:46Z Buli 2648 5610359 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 June 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Historic Centre of Kraków]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] qgnd1oivkmyum5m2swxa3ia6pz3jwnh 5610360 5610359 2026-08-16T22:46:03Z Buli 2648 5610360 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 June 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] il6ppjare2efpa8kvq4waay7wlzpnlb 5610361 5610360 2026-08-16T22:46:39Z Buli 2648 5610361 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary, Kraków|St. Mary's Basilica]], [[Adam Mickiewicz Monument, Kraków|Mickiewicz Monument]] | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] sf9t2qyn56jlw4v6tltn6nys7i8jnzf 5610362 5610361 2026-08-16T22:48:16Z Buli 2648 5610362 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = Базиликата „Света Марија“ и Споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] ljukt3skxi3o9w5bjvc16ce3bwr03eg 5610363 5610362 2026-08-16T22:49:27Z Buli 2648 5610363 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и Споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Wawel Cathedral|Cathedral]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] 3ulokshjawdgmf2n6yhma54f9ou9ry4 5610364 5610363 2026-08-16T22:51:19Z Buli 2648 5610364 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Вавелска катедрала|Вавелската катедрала]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = [[Saints Peter and Paul Church, Kraków|Peter and Paul Church]] | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = [[Wawel Castle]] | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = [[Floriańska Street]] | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = [[Church of the Transfiguration, Kraków|Piarists]] and [[Czartoryski Museum]] | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = [[Kraków Cloth Hall|Cloth Hall]] (''Sukiennice'') and [[Town Hall Tower]] at [[Main Square, Kraków|Main Market Square]] (''Rynek Główny'') }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] 4cxtbcbcqr361luh9s1kpg5654hle3h 5610365 5610364 2026-08-16T22:55:18Z Buli 2648 5610365 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Вавелска катедрала|Вавелската катедрала]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = Црквата „Свети Петар и Павле“ | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = Замокот Вавел | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = Флоријанска улица | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = Пијаристичката црква и Музејот „Чарториски“ | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = Платнената сала („Сукјенице“) и Кулата на градското собрание на Главниот пазарен плоштад }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] 58nwmkfbfs9av0gaby7a6dbx74zcafy 5610367 5610365 2026-08-16T23:00:17Z Buli 2648 5610367 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Вавелска катедрала|Вавелската катедрала]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = Црквата „Свети Петар и Павле“ | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = Замокот Вавел | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = Флоријанска улица | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = Пијаристичката црква и Музејот „Чарториски“ | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = Платнената сала („Сукјенице“) и Кулата на градското собрание на Главниот пазарен плоштад }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Војводства во Полска|Војводство]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 December 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[International airport]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] fapmlkf1hxpmkjzvm44lpxp8r6skex2 5610368 5610367 2026-08-16T23:05:33Z Buli 2648 5610368 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Вавелска катедрала|Вавелската катедрала]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = Црквата „Свети Петар и Павле“ | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = Замокот Вавел | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = Флоријанска улица | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = Пијаристичката црква и Музејот „Чарториски“ | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = Платнената сала („Сукјенице“) и Кулата на градското собрание на Главниот пазарен плоштад }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Војводства во Полска|Војводство]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 декември 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = City rights | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[Меѓународен аеродром]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Европа]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] a4eamevwq4xeqn3wcvafjjjlqw78sn8 5610369 5610368 2026-08-16T23:10:28Z Buli 2648 5610369 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Краков | settlement_type = [[City with powiat rights|City county]] | official_name = Столичен кралски град Краков<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}}}}} | other_name = Cracow | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg | alt1 = St. Mary's Basilica | caption1 = [[Црква Света Марија (Краков)|Базиликата „Света Марија“]] и споменикот на Адам Мицкевич | image2 = Wawel Cathedral Front.jpg | alt2 = Wawel Cathedral | caption2 = [[Вавелска катедрала|Вавелската катедрала]] | image3 = Church of Saints Apostles Peter and Paul, 52a Grodzka street, Kraków, Poland.jpg | alt3 = Saints Peter and Paul Church | caption3 = Црквата „Свети Петар и Павле“ | image4 = Wawel Royal Castle courtyard (SE), 4 Wawel, Old Town, Krakow, Poland.jpg | alt4 = Wawel Castle | caption4 = Замокот Вавел | image5 = 2017-05-29 Ulica Floriańska, Kraków 3.jpg | alt5 = Floriańska Street | caption5 = Флоријанска улица | image6 = Krakow TransfigurationChurch G64.jpg | alt6 = Piarist Church and Czwrtoryski Museum to the right | caption6 = Пијаристичката црква и Музејот „Чарториски“ | image7 = 20200516 Sukiennice w Krakowie 0909 9963.jpg | alt7 = Cloth Hall | caption7 = Платнената сала („Сукјенице“) и Кулата на градското собрание на Главниот пазарен плоштад }} | image_flag = Flag of Krakow.svg | image_shield = [[File:POL Kraków COA.svg|70px]] | image_blank_emblem = Logo_of_Kraków.svg | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Војводства во Полска|Војводство]] | subdivision_name1 = {{flag|Lesser Poland}} | leader_party = [[Civic Coalition (Poland)|KO]] | leader_title = [[Mayor of the Royal City of Kraków|City Commissar]] | leader_name = [[Stanisław Kracik]] | seat_type = [[Seat of local government|City Hall]] | seat = [[Wielopolski Palace]] | government_type = [[Local government in Kraków|Mayor–council government]] | governing_body = [[Kraków City Council]] | parts_style = coll | parts_type = [[Dzielnica|Districts]] | parts = [[Districts of Kraków|18 districts]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = 326.8 | area_metro_km2 = 4065.11 | population_as_of = 31 декември 2025 | population_total = 816,614 ([[List of cities and towns in Poland|2nd]]) | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2025. As of 31 December (table IV)|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2025-as-of-31-december,3,39.html|publisher=[[Statistics Poland]]|date=2026-04-29|access-date=2026-06-04}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,498,499 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Cracovian ([[English language|en]])<br>krakowianin (male)<br>krakowianka (female) ([[Polish language|pl]]) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|access-date=4 January 2024|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions | website=ec.europa.eu | access-date=4 January 2024 | archive-date=1 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = City | demographics1_info1 = €26.227 billion (2023) | demographics1_title2 = [[Kraków metropolitan area|Metro]] | demographics1_info2 = €28.742 billion (2021) | established_title = Градски права | established_date = 5 јуни 1257<ref>{{Cite web|url=https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|title=5 czerwca 1257 roku Kraków otrzymał prawa miejskie » Historykon.pl|first=Jakub|last=Sikora|date=4 June 2018|access-date=5 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111153307/https://historykon.pl/5-czerwca-1257-roku-krakow-otrzymal-prawa-miejskie/|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|03|41|N|19|56|14|E|}} | postal_code_type = Поштенски код | postal_code = 30-024 to 31–963 | area_code = +48 12 | blank1_name_sec1 = [[Меѓународен аеродром]] | blank1_info_sec1 = [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków John Paul II]] ([[International Air Transport Association airport code|KRK]]) | website = {{official URL}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Историски центар на Краков]] | designation1_date = 1978 <small>(2nd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 29 | designation1_criteria = IV | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Европа]] }} | motto = Cracovia urbs celeberrima<br>(Kraków, most magnificent city) | elevation_min_m = 187 | elevation_max_m = 383 }} '''Краков''' ({{langx|pl|Kraków}}, ''Кракув'') — град во јужна [[Полска]], над [[Висла]]. По [[Варшава]] и [[Лоѓ]] трет по големина во [[Полска]] според бројот на жители; по [[Варшава]] втор по големина според територија; Краков е еден од најстарите градови во Полска, со над илјадагодишна историја, со големо културно и архитектонско значење. Во минатото Краков беше административен центар на Полска и седиште на полските владетели. Краков е главен град на [[Малополско Војводство|Малополското Војводство]] и историската [[Малополска]]. Градот се наоѓа на спојот на неколку географски територии: [[Брама Краковска]], [[Сандомиерска котлина]], [[Ошвенчимска котлина]] и [[Погуже Западнобескиѕке]]. Издолжена оска на градот е долината на [[Висла]]. Речната мрежа ја сочинуваат Висла, нејзината десна притока [[Вилга]] и левите притоки: [[Рудава]], [[Бјалуха]], [[Длубина]], [[Санка (река)|Санка]] и други. Денес Краков е општински град и седиште на властите на Малополското Војводство. Во Kраков се наоѓаат седиштата на институциите како: „[[Полска Академија на Уметностите]]“, „[[Стар народен театар(Краков)|Стариот народен театар]]“, „[[Народен Музеј(Краков)|Народен Музеј]]“, „[[Јагелонска библиотека]]“ и др. Градот има многу важна административна, културна, образовна, топанствена и туристичка функција. Тој е клучна патна и железничка крстосница. Во близина на Краков се наоѓа втор по големина аеродром ([[Балице]]) во [[Полска]] со меѓународно значење до кој од градот може да се стигне со помош на железница. == Етимологија == [[Податотека:Vavel.jpg|thumb|300px|left|Вавел, краковскиот замок, во минатото седиште на полските кралеви]] Според легенда, запишана кон крајот на [[XII век]] од [[Винцент Кадлубек|Кадлубек]], името на Краков доаѓа од името на [[Принц Крак|принцот Крак]]. Името на градот во други јазици: Cracovia([[латински јазик|лат.]],[[шпански јазик|шпански]],[[италијански јазик|италијански]]), Krakow ([[англиски јазик|англиски]], иако во минатото почесто се употребуваше Cracow), Krakau ([[германски јазик|германски]]), Cracovie([[француски јазик|француски]]), Krakkó ([[унгарски јазик|унгарски]]), Краків [[украински јазик|украински]]), Krakov (קרקוב [[еврејски јазик|еврејски]]), Kurakufu ([[јапонски јазик|јапонски]]), Kèlākěfū (克拉科夫 [[кинески јазик|кинески]]), Krakov ([[чешки јазик|чешки]] и [[турски јазик|турски]]). == Историја == Краков е еден од најстарите градови во Полска, со многу вредни архитектонски обележја. Има многу институции и културни установи кои имаат непроценливи дела. Во минатото, градот припаѓал на Ханзата која ги поврзувала најважните трговски центри во Европа. До 1795 година, Краков формално бил главен град на Полска, а до 1611 година и седиште на владетелите на полската држава. Во периодот 1596–1795, односно до Третата поделба на Полска, како главен град на Република Полска ја делел функцијата на главен град со Варшава, кој подоцна станала резиденција на кралот. Тоа бил кралскиот град на круната на Кралството Полска <ref>{{Наведено списание|date=2021-09-21|title=Korona Królestwa Polskiego|url=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego&oldid=64612577|journal=Wikipedia, wolna encyklopedia|language=pl}}</ref>. Градот имал право активно да учествува во чинот на изборот на кралот. === Среден век === Првото документирано споменување на Краков е во извештајот на трговецот од Кордоба Ибрахим ибн Јакуб од 965 година, во кој тој споменува богата утврдена населба опкружена со шуми, која се наоѓа на раскрсницата на трговските патишта. Најстарата населба било упориштето на одбранбениот Вавел и бил едно од седиштата во племенската држава Висла. Во X век (најверојатно помеѓу 960 и околу 986 година), Краков станал зависен од Чешка, управувана од првите владетели на династијата Премислид. Околу 990 година, упориштето паднало во границите на државата на [[:pl:Piastowie|Пијасти]], станувајќи со текот на времето едно од главните седишта на кралството (латински sedes regni principalis). Обидите за прецизно одредување на времето на припојување кон државата на Пијасти се помеѓу 987 и 989 година. Првото веродостојно писмено спомнување на Краков доаѓа од документот Dagome iudex од околу 992 година. Најмалку 1000 години во Краков се наоѓа седиштето на епископијата, а за време на владеењето на Казимир Обновител, Краков станал главно кнежевско седиште. За време на периодот на феудалното распаѓање, Краков бил седиште на војводството, но со текот на времето војводите од Краков го изгубиле вистинскиот суверенитет над другите владетели на Пијаста. Во 1241 година, градот бил уништен за време на монголската инвазија. Во 1320 година, Владислав Локиетек бил крунисан во катедралата на Вавел, симболично завршувајќи го периодот на поделба на области. Оттогаш па натаму, до 1734 година, Краков бил местото на крунисувањето на полските кралеви. === Историја во периодот XVI–XIX век === ==== Краков по преместувањето на кралскиот двор ==== По Полско-литванската унија и формирањето на [[Полско-литванската Државна Заедница]], Краков се нашол на маргините на голема држава. Седници на парламенотот и избори за нови монарси се одржале во близина на Варшава, сместена приближно на половина пат помеѓу главните градови Полското Кралство и Литванското Кралство. Во 1596 година, започнал процесот на пренесување на кралскиот двор на Сигизмунд III Васа од Краков во Варшава, а бил завршен околу 1611 година. Варшава ја добил титулата град на резиденција на Неговото Височество, но до последната поделба на Полска, Краков остана формално главен град на Полското Кралство. Со падот на [[Полско-литванската Државна Заедница]] започнал падот на Краков. Воените дејствија сериозно ја нарушиле положбата на градот и го попречиле неговиот развој. За прв пат, Краков бил уништен од странски трупи во 1655 година, за време на „Шведскиот потоп“ (предградијата, сепак, многу претрпеле уште во 1587 година, кога надвојводата Максимилијан III Хабсбург се обидел да го заземе градот). Во периодот 1656–1657 година имало уште една опсада на градот, овој пат одбранета од Швеѓаните. ==== Австроунгарија и Галиција ==== Во XVIII век, Краков бил освоен од пруските, шведските, австриските и руските војски. На 24 Март 1794 година, на плоштадот во Краков, адеуш Кошчиушко, шефот на нацијата положил заклетва, со што го започнал востанието. По Третата поделба на Полска, Австријците го окупирале Краков. Александар Рожњецки - командант на коњаница, учесник во австро-полската војна, тргнувајќи од Расин, стигнал во Краков на 14 јули 1809 година и го поразил последниот отпор на Австријците. На 14 Октомври 1809 година, според Договорот од Шенбрун, Краков и Подгорце биле приклучени кон Војводството Варшава. Во периодот 1815–1846 година, тој бил главен град на мала, формално независна држава - Република Краков. По Краковското востание, организирано против австриската доминација, но всушност и против трите партиционери одеднаш (т.н. „држави на благосостојба“ на Република Краков), градот бил припоен кон Австрија во 1846 година сè до 1918 година. Името на Република Краков, било заменето со ново: Големото Војводство Краков. Оттогаш, австрискиот император ја користел титулата Големиот Војвода од Краков. Во 1850 година, голем пожар уништил околу 10% од површината на градот. === XX век === ==== Почетокот на XX век и меѓувоениот период ==== На почетокот на новиот век, во Краков се случијле големи промени во техничката инфраструктура на градот. На 14 Февруари 1901 година - за време на претседателството на Јозеф Фридлајн - биле пуштен градски водовод именуван по Франц Јосиф. Резервоарот за вода бил изграден во подножјето на Брдото Кошчиушко, 49 метри над висината на плоштадот. Водата се цлеавала во градот во цевка со пречник од 70 сантиметри и ја полнело водоводната мрежа долга 66 километри. Првично жителите на Краков, во тој период околу 80 илјади, просечно дневно имале по еден литар вода од чешма по лице. Во периодот 1910–1915 година, бил објавен и делумно воведен регулаторен план за Голем Краков, воведувајќи ги административните граници на Краков вклучувајќи градови, населби и села во негова близина. Во 1915 година, Подгорзе се поврзал со Краков, град основан во 1784 година на спротивниот брег на реката Висла. На 28 Октомври 1918 година, во Краков бил формирана полската комисија за ликвидација, предводена од Винсенти Витос, која ја презела целосната власт во градот. Како резултат на масовната акција на разоружување на австриските војници, Краков стана првиот (до Тарнов) град ослободен од окупација по поделбата на Република Полска. ==== Хилеровската нацистичка окупација ==== Германските трупи го зазеле градот 6 дена по избувнувањето на Втората светска војна. 150 авиони на Луфтвафе учествувале во рацијата на аеродромот Раковице-Чижини во Краков [76]. Првиот полски воздухоплов кој со авион се борел против нацистичка Германија бил пилотот на ескадрилата во Краков, капетанот. пилот Миечислав Медвецки. Загинал во битката. За време на нацистичката окупација (1939–1945), Краков функционирал како главен град на Генералното губернаторство. Во Март 1941 година, германскиот окупатор во гетото во Краков, затворил приближно 60.000 Евреи или луѓе кои биле сметани за Евреи според расистичките закони од Нирнберг (25% од сите жители на Краков). Затворениците од гето биле убиени за време на акцијата на ликвидација (13-14 Март 1943 година) и во концентрационите логори во Плашов, Белжец и Аушвиц. Како резултат на оваа операција на истребување по Втората светска војна, само околу 1.000 Краковски Евреи преживеале. Краков требал да стане германски град не само по името и етничкиот состав на населението, туку и по надворешниот изглед. За таа цел, окупаторот планирал да го уништи полското културно наследство и да ја нафрли својата историја и традиција. === Повоена историја === На 18 јануари 1945 година, трупите на 1-виот украински фронт под команда на маршалот Иван Кониев го зазеле градот. Краков, како еден од ретките полски градови, не претрпел големи загуби за време на војната. Во 1946 година бил трет најнаселен град во Полска по Лоѓ и Варшава. Во 1947 година, судењето на германските криминалци од КЛ Аушвиц било одржано во Краков пред Врховниот Национален Суд. Од 1 Јануари 1957 година до 31 Мај 1975 година, градот Краков бил посебна, независна административна единица, војводство. Во 1957 година, градот бил награден со Орден на Polonia Restituta, а во 1966 година со Орден на градители на Народна Полска. == Демографија == === Политика и администрација === Општинската самоуправа на Краков датира од потеклото на градот во 1257 година, иако првите официјални спомнувања на градскиот совет доаѓаат од 1264 година. Според современиот систем на земјата, Краков е град со статус на округ. Органот на локалната самоуправа е Градскиот совет на Краков, кој исто така врши контролни функции, е составен од избрани советници и дејствува врз основа на одредбите за општинска самоуправа. Жителите избираат 43 советници во Градскиот совет со мандат од четири години. Со работата на Советот раководи претседавач избран од редот на неговите членови. Градоначалникот на Краков е во палатата Виелополски на плоштадот Сите Светци. Градското собрание на Краков, т.е. судијата во Краков, ги извршува законските должности на Градскиот совет на Краков, односно таканаречените сопствени задачи и задачи нарачани од владата. Советот директно му одговара на градоначалникот на Краков. ==== Градските власти од 2018 година ==== Претседател: Јацек Мајчровски Потпретседатели: Анджеј Кулиг, Јержи Музик, Богуслав Кошмидер и Ана Корфел-Јасинска Градскиот совет на Краков Претседавач: Доминик Јашковец Потпретседатели: Михал Друницки, Рафал Комаревич, Славомир Пјетрзик ==== Административна поделба ==== Во XIV век имало 22 улици во Краков, во 1866 година во градот и во предградијата - 113, во 1880 година - 135, во 1909 година - 161, а во 1926 година - 457 улици. Од 27 Март 1991 година, Краков е поделен на 18 области на локалната самоуправа означени со римски бројки. Во 2002 година, Градскиот совет на Краков решил официјално да додели имиња на областите во Краков, веднаш до броевите (на пр. Dzielnica I Stare Miasto). Досега овие имиња најчесто се користеа. Вообичаено се користи историската поделба на градот од 1975-1990 година на 4 области: Шродмиешие, Подгорзе, Кроводрза и Нова Хута. Во Краков, имињата на окрузите најчесто потекнуваат од имињата на градовите, селата, фармите, населбите итн., кои порано биле посебни населени единици, а низ вековите биле вклучени во административните граници на градот. Во локална смисла, Краков и соседните градови ја формираат агломерацијата Краков. Во регионална смисла, се нарекува Краковска Метрополитенска Област (KMО). ==== Збратимени градови ==== Градот спроведува меѓународна соработка со бројни збратимени градови Збратимени градови: Францја Бордо, Братислава – Словачка, Будимпешт – Унгарија, Куско – Перу, Единбург – Велика Британија, Фез – Мароко, Фиренца - Италија, Франкфурт - Германија, Гетеборг – Шведска, Инсбрук – Австрија, Рио де Жанеиро – Бразил, Липск – Германија, Лавов – Украина, Орлеан – Франција, Печ – Унгарија, Рочестер – САД, Рим - Италија, Сан Франциско – САД, Санкт Петербург – Русја, Севиља – Шпанија, Солура – ​​Швајцарија, Тбилиси – Грузија, Вилно – Литванија, Загреб - ХрватскаМакедонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Транспорт == Врз основа на анонимни податоци за патувања од [[:pl:TomTom|TomTom]] уредите за навигација собрани од 2006 година, производителот пресметал дека во 2010 година, помеѓу 59 европски градови, Краков е на 30-то место во однос на најголемиот удел на главните патишта (21,2%) на кои сообракајот се одвива со помалку од 70% од ограничување на брзината <ref>{{Наведено списание|date=2010|url=http://dx.doi.org/10.1055/s-008-37867|journal=Nervenheilkunde|volume=29|issue=04|doi=10.1055/s-008-37867|issn=0722-1541}}</ref>. === Патен транспорт === Краков е транспортен јазол. Низ градот минуваат магистрални и европски патишта: магистрален пат бр.4, магистрален пат бр.7, магистрален пат бр.44, магистрален пат бр.52, магистрален пат бр.75, магистрален пат бр.79, магистрален пат бр.94, а во релацијата исток-запад и југ автопатот А4 минува заобиколувајќи го градот. Низ градот минуваат и експресниот пат S7 (Јазол Иголомска) и војводскиот пат бр.776, војводскиот пат бр.780 и војводскиот пат бр.794. Во градот има 14 мостови над Висла, кои ги поврзуваат јужните и северните области (11 патни и 3 железнички), и пешачки и велосипедски мост. === Железница === Краков е една од најголемите железнички јазли во Полска. Има врски со повеќето градови во земјата, вклучувајќи брзи врски со возови Pendolino со Варшава и Гдањск (PKP InterCity), дополнително меѓународни врски со Виена, Прага, Будимпешта и Лавов. Врската со Прага ја реализира компанијата Лео Експрес - со автобус на делницата Краков - Катовице - Бохумин, а потоа со воз до Прага. Железничката станица Краков Главна се наоѓа во самиот центар на градот - на ул. Лубиц сесевероисточно од плоштадот. Заедно со Автобуската станица Мала Полска на ул. Босачка и комплексот за јавен транспорт (автобуси, подземен брз трамвај) и врската со аеродромот Балице (повторно отворен во втората половина на 2015 година по модернизацијата), формира комплекс наречен Транспортен Центар на Краков. === Градски превоз === Првата линија на трамвај поставен на шина беше основана во Краков во 1882 година, заменувајќи ја омнибус линијата што работеше најмалку десетина години. Во 1927 година била пуштена првата автобуска линија. Во моментов, градските автобуси се претежно во сопственост на Јавното Сообраќајно Претпријатие во Краков. Возилата на компанијата Мобилис сообраќаат на дванаесет линии. Во Краков има 27 фиксни трамвајски линии. Сепак поголем дел прокрива автобуската мрежа со 63 дневни градски линии, 63 приградски линии, 15 ноќни линии (вклучувајќи 4 линии за агломерација), 7 забрзани линии (вклучувајќи 2 линии за агломерација) и 9 дополнителни линии (помошни линии). Во 2008 година бил отворен тунелот за брз трамвај во Краков. Тоа е првиот тунел во Полска во кој може да се движи трамвај. Во 2009 година, во Краков, на Висла, бил пуштен воден трамвај. === Авионски транспорт === ==== Аеродром Краков-Балице ==== Аеродромот во Краков Јован Павле II (името променето на 4 септември 2007 година) е вториот најпрометниот аеродром во Полска - во 2019 година 8,41 милиони патници. Аеродромот се наоѓа во Балице на 11 километри западно од центарот на градот. Се користи исто и како воена воздухопловна база. Аеродромот во Краков нуди врски со 100 аеродроми во светот. Има два терминали: меѓународен и домашен Т4 и терминалот „ВИП“ (поранешен „Т2“). ==== Аеродром Краков-Побиедник Велики ==== На административната граница на градот Краков во Побиедник Велики има спортски аеродром со тревна површина за слетување. Управуван од Краковскиот аеро клуб. Во рамките на аеро клубот постојат неколку секции авионска, едриличарска, падобранска и летање со балон. == Образование == Во Краков има бројни образовни институции: детски градинки, основни училишта, општи средни училишта, комплекси на стручни училишта (вклучувајќи технички средни училишта, специјализирани средни училишта и стручни училишта), универзитети, институти, музички училишта и други образовни институции (спортски училишта, културни центри, школи за јазични курсеви итн.). === Институции на национално ниво === [[:pl:Narodowe Centrum Nauki|Национален научен центар]] [[:pl:Polska Akademia Umiejętności|Полската академија на вештини]] (вклучувајќи ја и Научната библиотека на Полската академија на науките и Полската академија на науките) Филијала на [[:pl:Polska Akademia Nauk|Полската академија на науките во Краков]] (вклучувајќи го и Архивот на науки на Полската академија на науките и PAU). === Главни истражувачки и наставни единици === Постојат бројни универзитети во Краков, вклучувајќи 10 државни универзитети и два верски универзитети (недржавни универзитети со привилегии на државни универзитети). ==== Општи универзитети: ==== [[:pl:Uniwersytet Jagielloński|Јагелонски Универзитет]] ==== Стручни универзитети: ==== Економски универзитет Педагошкиот универзитет во Национална Комисија за Образование Земјоделски универзитет Хуго Колтај === Македонскиот јазик на Јагелонскиот универзитет === Првата катердра по [[македонски јазик]] надвор од границите на поранешна Југославија е отворена на Јагелонскиот универзитет во Краков. == Туризам == Во 2000 година, Краков бил првиот град во Полска и Централно-источна Европа (заедно со Прага) кој стана европска престолнина на културата. Во втората деценија на 21 век, му била доделена и титулата Европски град на спортовите 2014 и град на литературата на УНЕСКО. Во 2006 година, Краков ибл на листата на 5-те најпопуларни градови во Европа, а во 2007 година бил прогласен за „најмодерен град во светот“ според американската интернет агенција Орбиц, која ги поставува трендовите во светскиот туризам. Во 2019 година Краков го посетиле над 14 милиони туристи, што е зголемување за 550 илјади. во однос на претходната година. Гостите во градот потрошиле речиси 7,5 милијарди PLN (злоти), што е над милијарда повеќе отколку во 2018 година. Верскиот туризам и туризмот по стапките на еврејската култура имаат важна улога во последната деценија Во 2018 година, Краков бил вклучен од туристичкиот портал TripAdvisor на листата на десет „најголеми градови во светот“. === Главни туристички атракции === * Кралскиот замок Вавел * Катедралата Вавел * Стариот град - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Главен плоштад * Сукненица - дом на текстилните трговци * Катедралата Света Марија * Collegium Maius на Јагелонскиот универзитет * Гробиштата Раковицки * Казимиеж - од 1978 година впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО * Гробиштата Ремух * Могила Кошчиушко == Култура == Краков е културен и туристички центар на Европа. Историскиот Стар град и еврејското маало Казимиеж во 1978 година биле впишани на првата листа на светско наследство на УНЕСКО. Во 2000 година, Краков ја доби титулата Европска престолнина на културата. Во 2008 година, го посетиле речиси 7,5 милиони туристи, вклучително и над 2 милиони странци [потребна е забелешка]. Културните институции од национално значење имаат свои седишта во Краков. Традициите во Краков (вклучувајќи ја парадата во Лајконик и Шопките - сцехографија на раѓање на Исус) се вклучени на Националната листа на нематеријално културно наследство, а во 2018 година Шопките од Краков биле внесени како прв полски феномен на списокот на нематеријално културно наследство на УНЕСКО. == Спорт == Во 1869 година, физичкото образование во училиштата било воведено во Галиција (а со тоа и во Краков). Во 1885 година било основано гимнастичкото друштво „Сокол“ во Краков, а во 1892 година неговото одделение за веслање. Во 1889 година, проф. Д-р Хенрик Џордан го основал Паркот на игри и забави во Краков, каде младите можеле слободно да се запознаваат и спортуваат. Важен момент во историјата на спортот била 1906 година, кога биле основани најстарите фудбалски клубови во Полска: Краковија и Висла. Во исто време, бил формиран спортскиот клуб Јувенија - првично исто така фудбалски клуб, сега познат главно од рагби-секцијата. Во 1919 година бил основан Воениот спортски клуб „Вавел Краков“. Токму во Краков, за време на поделбите, бил формиран полскиот фудбалски сојуз за Галиција (1911). Историјата на полската атлетика започнува во Краков со основањето во 1867 година на Гимнастичкото друштво „Сокол“. Во средината на 1919 година, во овој град започна создавањето на структурите на Полската Атлетска Асоцијација и бил формиран организацискиот комитет на Полската скијачка Федерација (неговото сегашно седиште е во Краков). Во Краков, во 1919 година, бил основан Полскиот Олимписки Комитет. Од 1920-тите до 1950-тите, во градот имало ски скокалници. Краков исто така бил еден од градовите домаќини на Светското првенство во одбојка за мажи 2014 и на Европското првенство во ракомет за мажи 2016. За време на Европското првенство во фудбал до 21 година 2017 година, Краков беше домаќин на првото полуфинале и финалето на турнирот. Во 2017 година, финалето на Европското првенство во одбојка за мажи се одржа во Краков. Во декември 2017 година, Краков беше домаќин на Светското клупско првенство во одбојка. Краков е избран за град домаќин на Европските игри кои ќе се одржат во 2023 година. ==Краков како мотив во уметноста== * „Кралска гробница“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 122.</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kraków}} * [http://www.krakow.pl Kraków] {{Малополско Војводство}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Краков| ]] [[Категорија:Градови во Малополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Ханза]] 6zdyj5p9f9krp8w7p89yojlxihun10p 0 38097 5610403 4761536 2026-08-17T04:17:07Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Višegrad_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Višegrad.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610403 wikitext text/x-wiki {{Bosnia and Herzegovina municipalities| native_name = Вишеград<br />''Višegrad''| image_coat_of_arms =Višegrad (grb).svg| image_coat_of_arms_size = 100px| Coat_of_arms_legend = [[Грб на Вишеград|Општински грб]]| image_map = BiH municipality location Višegrad.svg| municipality president = [[Миладин Миличевиќ]] ([[Српска демократска партија|СДС]])|| entity = [[Република Српска]] | area = 448&nbsp;км²| population = 17 200| date-population = (попис 2004)| density = 39,4 жит/км² | date-density = | latd = 43| latm= 47| longd= 17| longm= 37| code = +387 58| subdivisions = | site = http://www.opstinavisegrad.org| }} '''Вишеград''' — град што се наоѓа во котлина долж течението на реката [[Дрина]], во источниот дел на [[Република Српска]] ([[БиХ]]). Во градот се наоѓа мостот опишан во [[Иво Андриќ|Андриќевата]] книга „[[Мостот на Дрина (книга)|Мостот на Дрина]]“, кај месното население познат едноставно како „''на Дрини ћуприја''“. [[Податотека:Visegradski-most10.jpg|мини|лево|200п|[[Мостот на Дрина]] во Вишеград]] == Партнерски градови == * [[Дојран]], [[Македонија]], од 2022.<ref>{{Cite web|url=https://opstinavisegrad.com/u-petak-bratimljenje-sa-makedonskom-opstinom-dojran/|title=U petak bratimljenje sa makedonskom opštinom Dojran|website=Opština Višegrad|access-date=2022-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bl-portal.com/drustvo/potpisan-sporazum-o-bratimljenju-visegrada-i-dojrana/|title=Potpisan Sporazum o bratimljenju Višegrada i Dojrana|last=blportal|date=2022-03-26|website=BL Portal|language=bs-BA|access-date=2022-03-28}}</ref> {{БиХ-гео-никулец}} {{Општина Вишеград}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Вишеград]] dyp44ztg5nitmhx8c8qyopm2turksly 0 38366 5610295 5034646 2026-08-16T19:46:49Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610295 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија Писател <!-- for more information see [[:Template:Инфокутија Писател/doc]] --> | name = Маргарет Лоренс | image = | caption = Маргарет Лорен | birth_date = [[18 јули]] [[1926]] | birth_place = [[Манитоба]] | death_date = [[5 јануари]] [[1987]] | death_place = [[Онтарио]] | occupation = [[романописец]], [[есеист]], [[академик]], [[канцелар]] | alma_mater = Унизверзитет Винипег | pseudonym = | genre = [[Канадска литература]]<br />[[Детска литература]] | movement = [[Канадска литература]]<br />[[Феминизам]] | notableworks = ''[[Камениот Ангел]]''<br /> ''[[Чародеите]]'' | influences = [[Сузана Моди]], [[Дороти Лајвсеј]], [[Марта Остенсо]], [[Хуг МекЛенан]], | influenced = [[Адел Вајсмен]], [[Марајан Енџел]], [[Маргарет Атвуд]], [[Алис Мунро]], [[Керол Шилдс]] | website = }} [[Податотека:Neepawa - Margaret Laurence House 3.JPG|мини|Куќата на М. Лоренс помеѓу 1935 и 1944 година во Непава, сега литературен споменик]] '''Маргарет Лоренс''' ([[18 јули]] [[1926]] - [[5 јануари]] [[1987]]), била канадска [[писател]]ка, доминантна личност во канадската современа литература, авторка на романот „Камениот ангел“. Покрај писателската дејност, таа беше ангажирана и во антинуклеарното движење. {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Канадски писатели]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] 7scq0d26mh5wstxfji8n3mi4fpnk2sz 0 54637 5610422 5317458 2026-08-17T06:46:28Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5610422 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Св Софија Охрид.JPG|мини|[[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Црквата „Св. Софија“]] во Охрид, каде што се одржал Третиот македонски црковно-народен собор]] [[Светиот Синод на Македонската православна црква]] го свикал '''Третиот македонски црковно-народен собор''' на [[17 јули]] [[1967]] година во [[Охрид]]. [[Митрополитот Доситеј]], во присуство на [[соборјаните]] и бројниот [[македонски народ]], отслужил [[Божествена литургија]] и по призивот на [[Светиот Дух]], во [[катедралната црква]] на [[Охридската архиепископија]] [[Света Софија]], го означил почетокот на работата на [[Соборот]]. Најнапред се пристапило кон измените и дополнувањето на [[Уставот на Македонската православна црква]] со отворање на две нови [[епархии]]: [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевската]] и [[Американско-канадско-австралиската епархија|Американско-канадско-австралиската]]. Потоа [[Светиот синод]] поднел извештај за негативниот однос и притисоците на [[Српската православна црква]] кон [[автокефалноста]] на [[Охридската архиепископија]], а особено се посветило внимание на најновата ситуација што настанала по последниот [[Архијерејски собор]] на [[Српската православна црква]]. [[Соборјаните]], откако го ислушале извештајот на [[Светиот синод]] на [[Македонската православна црква]], едногласно ја одобриле неговата работа и донеле резолуција. [[Соборјаните]] од името на сите свештеници и на целиот [[македонски православен народ]], барале од [[Синодот на Македонската православна црква]] таа да биде прогласена за [[автокефална]]. [[Светиот синод на Македонската православна црква]] донел [[Одлука]], со која ја прогласил [[автокефалноста]], обновувајќи ја истовремено автокефалноста на славната [[Охридска архиепископија]]. Во првиот член на оваа одлука се вели: [[Македонската православна црква]] - наследничка на обновената [[Охридска архиепископија]] - се прогласува за [[автокефална]]. Донесувајќи ја [[Одлуката за прогласување на Македонската православна црква за автокефална]], како наследничка на обновената [[Охридска архиепископија]], [[Светиот архијерејски синод на Македонската православна црква]] се раководел од тоа, што корените на [[христијанството]] во [[Македонија]] потекнуваат уште од [[апостолско време]]. Македонците први го примиле [[христијанството]] во [[Европа]]. Потоа до особен подем дошло ширењето на [[христијанството]] во времето на учениците на [[Светите Браќа Кирил и Методиј]] - [[свети Климент]] и [[свети Наум]], охридските чудотворци, кои проповедајќи го [[Христовото учење]] на јазикот на Македонците, уште повеќе ја зацврстиле кај нив [[христијанската вера]]. Во [[Македонија]] дејствува [[Охридската архиепископија]], која во времето на [[Самоиловото Царство]] била издигната и на патријаршиски степен. Иако потоа повторно била сведена на [[Архиепископија]], како таква таа дејствувала 800 години, ширејќи го [[христијанството]] и им била покровителка во тешките ропски времиња не само на македонскиот, туку и на соседните [[православни народи]]. Таа била укината неканонски со [[иреде]] на султанот [[Мустафа III]] во [[1767]] година. Но [[македонскиот народ]], сè до денес не престанал да го бара нејзиното обновување и да се бори за постигнување на оваа своја света желба. Во образложението понатаму се вели: „Во периодот по укинувањето на [[Охридската архиепископија]] нејзините [[епархии]] смениле неколку [[јурисдикции]] од соседните [[православни цркви]]. Во [[Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] таа положба се одржала до [[6 април]], до распаѓањето на бившото [[Кралство на Југославија]]...” За консолидација на [[Македонската православна црква]] од вонредно значење е одлуката на [[Светиот архијерејски собор]] на [[Српската православна црква]] од месец јуни [[1959]] година, во која, покрај препораките за измени и дополненија во [[Уставот на Македонската православна црква]], донесен на [[Вториот црковно-народен собор]] од [[1958]] година меѓу другото, е речено и следново: „[[Светиот архијерејски собор]] констатира дека епархиите Скопска, Охридско-битолска и Злетовско-струмичка на Црковно-народниот собор, одржан во [[Охрид]] од 4 до [[6 октомври]] [[1958]] година, се издвоиле во самостојна [[Македонска православна црква]], која се управува според Уставот донесен на тој Собор“. Ова всушност значи санкционирање на одлуката на [[Вториот македонско црковно-народен собор]]. Тоа се потврдува и со одредбата од споменатата одлука, каде што се вели: „Со оваа одлука престануваат да важат прописите на [[Уставот на Српската православна црква]] за епархиите и архијереите во [[Македонија]]“. Оваа е всушност еден вид канонски отпуст. Единството, со кое е условена потврдената самостојност на [[Македонската православна црква]], освен признавањето на [[српскиот патријарх]] за поглавар на нашата црква, е изразено во одлуката на [[Светиот архијерејски синод]] на [[Српската православна црква]], каде што е речено: „Во интерес на зачувувањето на канонското единство во [[Српската православна црква]], сите промени во Уставот и уредбите што ги донесува [[Митрополитскиот црковен собор]] мораат да се темелат врз основа на канонски начела на [[Православната црква]]“. А, [[Светиот архијерејски синод на Македонската православна црква]], доследен на традициите од минатото, секогаш и беспрекорно се стремел својата дејност да ја темели исклучиво врз догмите и каноните на [[Светата Православна црква]]. Но откако [[Српската црква]] не остана доследна на постигнатата согласност и на ветувањето, дека ќе ја почитува самостојноста на [[Македонската православна црква]] и дека ќе ја претстави како таква пред другите помесни самостојни Православни цркви се прогласи за автокефална како што била и [[Охридската архиепископија]]. [[Поглаварот на Македонската автокефална црква]] го доби достоинството [[Архиепископ Охридски и Македонски]]. Според соборската одлука, јурисдикцијата на [[Македонската православна црква]] ги опфаќа [[епархиите]] во [[Република Македонија]] и македонските црковни општини надвор од татковината, во кои се организирани нашите сонародници. Соборската одлука завршува вака: „[[Светиот архијерејски синод]] на [[Македонската православна црква]], од името на [[богоспасаемата паства]], за доброто и преуспевањето на учењето на Спасителот наш Господ [[Исус Христос]], мисли и верува дека актот на прогласувањето на автокефалноста на [[Македонската православна црква]], објавен на [[Светата архијерејска литургија]] во црквата „Свети Климент Охридски“ на [[19 јули]] [[1967]] година во [[Охрид]] ќе биде прифатен и признаен од сите помесни Свети православни цркви и ќе го добие нивниот благослов“. Прогласената автокефалност на Македонската православна црква со одобрување и нескриена радост била пречекана од сите добронамерни луѓе во целата наша земја и во светот. Оваа може да се види и од безбројните честитки, меѓу кои и од највисоките претставници на општеството - политичкиот живот во [[Република Македонија]] и [[Југославија]] и од нашите македонски иселеници од прекуокеанските земји и од оние на привремена работа во западноевропските земји. Меѓу првите честитки била и онаа од претставникот на [[Извршниот совет на Република Србија]] како и од [[Сојузот на свештеничките здруженија од Белград]]. Прогласувањето на автокефалноста на [[Македонската православна црква]] со одушевување било прифатено од сонародници во [[Америка]], [[Канада]] и [[Австралија]]. Покрај веќе организираните [[Македонски црковни општини]] во тие земји, набрзо дошло до масовно организирање на наши црковни општини во сите тамошни градови, каде што живееле и работеле поголеми македонски групи. Се пристапило веднаш кон изградба на македонски цркви и културно-просветни домови. Пристигнувале бројни барања до Светиот архијерејски синод на Македонската православна црква да им испрати свештеници - Македонци од татковината. Македонските црковни општини во тој далечен свет израснувале во црковно-народни и културно-просветни центри, во кои слободно се изразуваат и се задоволуваат духовните, културно-просветните и националните чувства и потреби на Македонците. Денес Македонската православна црква има десет епархии и заедно со Архиепископот единаесет архијереи. Во последната декада од XX век, односно по падот на комунистичкиот режим и целосното осамостојување на државата, забележан е голем подем и развој на духовно-просветниот живот во Македонската православна црква. Обновата на Црквата во Македонија започна од младите, кои со приклучувањето во активниот живот на Црквата донесоа нов квалитет во христијанското подвижништво. Најголемиот дел од македонските православни монаси се млади луѓе, еден дел од монаштвото се припадници и на други православни народи. Нивната одлука за заминување во манастир придонесе многу македонски манастири не само да заживеат, туку и да се избават од руинираноста, а со нивното сведочење на воскреснатиот Христос и многу македонски души да најдат утеха и смисла во нивните животи. Во Македонија исто така интензивно се работи и на полето на просветата. Сите Епархии на Македонската православна црква имаат сопствени издавачки дејности, а некои од нив имаат и сопствени интернет презентации и епархиски списанија. == Надворешни врски == * [http://povardarska-eparhija.org.mk/ Официјално мрежно место на повардарската епархија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210517162349/https://www.povardarska-eparhija.org.mk/ |date=2021-05-17 }} [[Категорија:Македонски црковно-народни собори|Трет]] i3d2co0eymc1a4x9t24avuo408237iv 0 63349 5610279 5418970 2026-08-16T19:12:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610279 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Perugia02.jpg|250px|десно|Перуџа]] [[Податотека:IMG 0738 - Perugia - Chiesa di san Domenico al tramonto - Foto G. Dall'Orto 5 ago 2006.jpg|thumb|right|250px|Панорама на залез]] [[Податотека:Old part of the town of Perugia.JPG|thumb|left|250px|Стариот дел на Перуџа]] '''Перуџа''' ([[италијански]] ''Perugia'', антички назив ''Perusia'') — град во средна [[Италија]], главен град на регионот [[Умбрија]]. Сместен е меѓу [[река]]та [[Тибар]] и [[Тразименско Езеро|Тразименското Еезеро]]. Градот е познат по универзитетот кој бил основан во [[1320]], старите архитектонски споменици, индустрија на свила, алкохолни пијалаци, маслиново масло и др. Градот е поделен на 13 окрузи кои опфаќаат повеќе квартови. [[Универзитет за Странци во Перуџа|Универзитетот за Странци во Перуџа]] бил основан во [[1921]] и е особено важен бидејќи е пред сѐ ориентиран кон наставата и ширењето на [[италијански јазик|италијанскиот јазик]], [[италијанска култура|култура]] и италијанската цивилизација на странци. == Надворешни врски == * [http://www.comune.perugia.it Официјално мрежно место на Општина Перуџа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100218050951/http://www.comune.perugia.it/ |date=2010-02-18 }} * [http://turismo.comune.perugia.it/ Туристички портал на општина Перуџа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180723003652/http://turismo.comune.perugia.it/ |date=2018-07-23 }} * [http://www.pg.camcom.it Трговска комора од Перуџа] {{Италија-гео-никулец}} {{Градови во Италија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Италија]] [[Категорија:Градови во Умбрија]] 1knlnopnn7fpes2mwkn5jenp1hkcn2e 0 75254 5610260 5415801 2026-08-16T16:47:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610260 wikitext text/x-wiki {{Geobox | населба <!-- *** Heading *** --> | name = Пардубице | native_name = Pardubice | other_name = | category = Град <!-- *** Image *** --> | image = Pardubice_CZ_main_square.JPG | image_caption = Главниот плошад гледан од Зелената кула <!-- *** Symbols *** --> | flag = Flag of Pardubice.svg | symbol = Pardubice CoA CZ.svg <!-- *** Name *** --> | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Country etc. *** --> | country = Чешка | country_flag = 1 | state = | region = [[Пардубички крај]] | region_type = [[Административа поделба на Чешка|Регион]] | district = [[Пардубички округ]] | district_type = [[Административа поделба на Чешка|Округ]] | municipality = <!-- *** Family *** --> | part = | river = Елба | river1 = Хрудимка <!-- *** Locations *** --> | location = | elevation = 237 | lat_d = 50 | lat_m = 02 | lat_s = 19 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 46 | long_s = 45 | long_EW = E | highest = | highest_elevation = | highest_lat_d = | highest_long_d = | lowest = | lowest_elevation = | lowest_lat_d = | lowest_long_d = <!-- *** Dimensions *** --> | area = 77.71 | area_round = 2 <!-- *** Population *** --> | population = 88181 | population_date = 2005 | population_density = <!-- *** History & management *** --> | established = 1295 | established_type = Споменат | mayor = Јарослав Демл <!-- *** Codes *** --> | timezone = | timezone_DST = | postal_code = 530 01 | area_code = | code = <!-- *** Free frields *** --> | free = <!-- *** Maps *** --> | map = Czechia - outline map.svg | map_background = Czechia - background map.png | map_caption = Локација во Чешка | map_locator = Czechia <!-- *** Websites *** --> | commons = Pardubice | statistics = | website = [http://www.mesto-pardubice.cz/en/ www.mesto-pardubice.cz] <!-- *** Footnotes *** --> | footnotes = <!-- *** Leftover data, please report if some important non-empty fields get here *** --> | established1_type = }} '''Пардубице''' ([[Помош:IPA|се изговара]] {{Audio-IPA|Cs-Pardubice.ogg|[ˈpardubɪtsɛ]}}; {{langx|cs|Pardubice}}, {{langx|de|Pardubitz}}) — град во [[Чешката Република]] и административен центар на [[Пардубичкиот крај]]. Градот лежи на реката [[Елба (река)|Елба]]. Пардубие бил основан во [[1340]] година, но тука веќе постеол манастир од раниот [[13 век]]. Пардубице е важен [[индустрија|индустриски центар]]. Тука се наоѓа најголемата чешка хемиска индустрија. Постојат и неколку фабрики за машини. Во Пардубице живее голема [[Евреи|еврејска зеадница]]. == Познати Пардубицани == * [[Доминик Хашек]], NHL голман на Detroit Red Wings.[http://www.cbc.ca/news/story/2006/07/31/dominik-hasek-detroit.html][https://web.archive.org/web/20080610040628/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1208/is_n12_v222/ai_20425448] * [[Алес Хемски]], NHL хокеј играч == Збратимени градови == * {{знамеикона|Netherlands}} [[Доетинхем]], [[Холандија]] * {{знамеикона|Italy}} [[Мерано]], [[Италија]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Перник]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Italy}} [[Росињано Маритимо]], [[Италија]] * {{знамеикона|Germany}} [[Шоенебек]], [[Германија]] * {{знамеикона|Germany}} [[Селб]], [[Германија]] * {{знамеикона|Slovenia}} [[Сежана]], [[Словенија]] * {{знамеикона|Sweden}} [[Скелевтеа]], [[Шведска]] * {{знамеикона|Slovakia}} [[Високи Татри (град)|Високи Татри]], [[Словачка]] * {{знамеикона|Belgium}} [[Варегем]], [[Белгија]] == Надворешни врски == * [http://www.pardubice.cz/xbuilder.php?xb1=ENPceCity Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928090120/http://www.pardubice.cz/xbuilder.php?xb1=ENPceCity |date=2007-09-28 }} * [http://www.czech.cz/en/culture/most-beautiful-sights-and-places-of-interest/towns/other-remarkable-czech-towns/pardubice/ Пардубице на Czech.cz] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170429002148/http://www.czech.cz/en/culture/most-beautiful-sights-and-places-of-interest/towns/other-remarkable-czech-towns/pardubice/ |date=2017-04-29 }} * [http://genesis.upce.cz/english Универзитет Пардубице] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041206100846/http://genesis.upce.cz/english |date=2004-12-06 }} * [http://www.hcpce.cz/ Хокејски клуб Пардубице] (на чешки) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пардубички крај]] [[Категорија:Градови во Чешка]] mr2m9nymqcjdjfs5dlgcc6qrg1n9d43 0 124067 5610254 5502669 2026-08-16T15:50:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610254 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство | WHS =Пред-хиспански град и Национален парк Паленке | Image = [[Податотека:Palenque Collage.jpg|280px|Палатата]] | State Party = {{MEX}} | Type = културен | Criteria = i, ii, iii, iv | ID = 411 | Region =Латинска Америка и Карибите | Year = 1987 | Session = 11. | Link = http://whc.unesco.org/en/list/411 }} '''Паленке''' ([[јукатански мајански јазик|мајански]]: ''Bàak'') — еден од најмоќните [[мајански градови]] и [[Мајанска религија|религиозни центри]] кој својот подем го забележал во [[VII век]]. Денес Паленке е значајно археолошко наоѓалиште во [[Мексико]] и еден од важните извори за проучување на [[претколумбовска Америка|преколумбовската]] [[мајанска цивилизација]]. По својот пад, градот бил проголтан од џунглата, но својот сјај повторно бил достапен за светската јавност по неговото откривање и реставрирање. Наоѓалиштето лежи во близина на реката [[Усумакинта (река)|Усумакинта]] во мексиканската сојузна држава [[Чијапас]], околу 130 километри јужно од градот [[Кармен (град)|Кармен]], на надморска височина од 150 метри. Паленке бил град со средна големина, многу помал од останатите големи мајански градови [[Тикал]] или [[Копан]]. Сепак, и покрај големината, Паленке е дом на една од најдобрата [[мајанска архитектура]] вклучивајќи и скулптури, камени резби и украсни архитектонски елементи. Голем дел од историјата на Паленке била реконструирана со помош на [[хиероглифи]]те кои се наоѓаат испишани на спомениците и градбите и денес историчарите имаат подетални информации за династиите кои владееле со градот во VII век, како и информации за соперниците на градот како што се [[Калакмул]] и [[Тонина]]. Најпознат владетел со Паленке бил [[Кинич Ханаб Пакал|Пакал Велики]], чиј гроб бил пронајден и ископан во храмот со натписите. == Потекло на поимот == [[Маи]]те го напуштиле Паленке и тој бил празен неколку векови, сè до доаѓањето на [[Шпанија|шпанските]] истражувачи во Чијапас во [[XVI век]]. Првиот Европеец кој го посетил наоѓалиштето и објавил публикација за истиот бил свештеникот [[Педро Лоренцо де ла Нада]] во [[1567]] година. Во тоа време, локалните Маи наоѓалиштето го нарекувале ''„Отолум“'', што во превод значи ''„земја со силни куќи“'', но свештеникот го именувал наоѓалиштето како ''„Паленке“'' ([[шпански јазик|шпански]]:''Palenque''), што во превод значи ''„тврдина“''. Поимот ''„Паленке“'' станал и име на градот [[Санто Доминго дел Паленке]], кој бил изграден во близина на наоѓалиштето на стари мајански рушевини. Покрај општото мајанско име за градот, во употреба се користело и име за центарот на градот. Центарот се нарекувал ''„Лакам Ха“'' што во превод значи ''„голема вода“'' и името е инспирирано од големиот број извори и водни патеки во околината и центарот.<ref>French 2002</ref> Паленке бил главен град и важен центар на класичномајанската град-држава „Бакал“ или „Бак“.<ref>Зборот „Бакал“ е придавка од зборот „бак“. Според тоа, најверојатно името на градот било Бак.</ref> Покрај топонимите за самиот град Паленке, низ текстовите на спомениците се забележуваат и следните топоними и називи: * ''Мат'' или ''Матал'' е глиф кој бил користен од митилошки суштества и владетели.<ref>Stuart 1979, 2005:21-23; Bowen and Anderson 1994</ref> * ''Матави'' или ''Матвил'' е митолошко наоѓалиште кое се поврзува со глифот мат, место каде се одржувале митолошки настани. * ''Кан'' е старото име на градот Калакмул, еден од најголемите мајански градови. * ''Сак Нук Нах'' - ''куќа со бела кожа''. * ''Токтан'' - основач на династијата Кук Балам. * ''Уш Те Кух'' - важен регионален центар од каде потекнувал дедото на [[Кинич Кан Бахлам]].<ref>see Stuart 2005: 129-131</ref> == Историја == [[Податотека:04 - Palenque 031 (2866094246).jpg|thumb|right|Храмот на натписите.]] Голем дел од ранокласичната историја на градот сè уште треба да се истражи со помош на археолошките ископувања. Како и да е, според постоечките зачувани артефакти и според записите за владетелите од доцнокласичниот период се доведува до заклучок дека историјата е многу подолга одошто се верува дека е. Исто така, земајќи го предвид фактот дека раните владетели и митолошки суштества користеле стар [[глиф]] (ахав) во нивните титули потврдува дека постои долга и сложена историја. Така на пример [[Кук Бахлам]], за кој се верува дека е основач на династијата во Паленке, е наречен ''Токтан Ахав''. Препознатливите градби во наоѓалиштето кои денес се многу познати се најверојатно неколкупати обновувани за време на подемот на Паленке бидејќи често биле напаѓани од градот [[Калакмул]] и неговите сојузници.<ref>Martin and Grube 2000:</ref> Еден од најзначајните мајански ликови одговорен за преродбата на градот, архитектурата и уметноста е [[Кинич Ханаб Пакал]] или попознат како ''Пакал Велики''. Тој владеел со Паленке од [[615]] до [[683]] година и е посебно познат по иградбата на споменикот, воедно и негов гроб, наречен [[Храм на натписите]] бидејќи содржи голем текст кој и денес е зачуван. Гробот на Пакал Велики го открил [[Алберто Руз Луилиер]] и овој гроб бил најбогатиот и најдобро зачуван гроб во античката историја на [[Америка]]. Таа титула ја држел сè додека не биле откриени гробниците во [[Моче]] во [[Перу]], [[Копан]] и [[Калакмул]]. Покрај гробот на Кинич Ханаб Пакал, вниманието на светската јавност кон Паленке било свртено и поради големиот корпус хиероглифи кои биле создадени за време на владеењето на синот на Пакал Велики [[Кинич Кан Бахлам]] и внукот [[Кинич Акал Мо Наб]]<ref>Berlin 1959, 1965, 1968</ref> Овие хиероглифи помогнале во реконструкцијата на историјата на Паленке и неговите владетели.<ref>Mathews and Schele 1974</ref> Ова откритие помогнало и во подлабоко проучување на мајанската цивилизација, посебно ранокласичниот мајански период. === Владетели на Паленке === [[Податотека:ChanBahlumCatherwood.jpg|thumb|right|200px|Кинич Кан Балам II.]] Низ мајанските натписи кои се наоѓаат на голем број од објектите во Паленке се дознале значајни информации за историјата на градот. Меѓу другото, значајни се информациите за владетелите на Паленке, па така досега познати владетели се: * [[Кук Балам I]] - 11 март 431 - 435 * "[[Каспер (владетел)|Каспер]]" - ова е прекар, старото име сè уште не е познато но се користи и терминот „11 зајак“, 10 август 435 - 487 * [[Буц Ах Сак Чик]] - 29 јули 487 - 501 * [[Ахкал Мо Наб I]] - 5 јуни 501 - 1 декември 524 * интерегнум ? * [[Кан Хој Читам I]] - 25 февруари 529 - 8 февруари 565 * [[Ахкал Мо Наб II]] - 4 мај 565 - 23 јули 570 * интерегнум ? * [[Кан Балам I]] - 8 април 572 - 3 февруари 583 * [[Јол Икнал]] - владетелка, 583-604 * [[Ах Не Јол Мат]] - 605-612 * [[Ханаб Пакал]] - 612 * [[Сак Кук]] - владетелка, 612-615 * [[Кинич Ханаб Пакал]] - 615-683 * [[Кинич Кан Балам II]] - 683-702 * [[Кинич Кан Хој Читам II]] - 702/711 - 722? * Шок - регент - 711? - 722 * [[Кинич Ахкал Мо Наб III]] - 3 јануари 722 - после 729 * Кинич Ханаб Пакал - околу 742 година * Кинич Кук Балам II - 8 март 765 - ? * Вак Кими Ханб Пакал - 17 ноември 799-? === Ранокласичен период === Првиот крал или ''ахав'' на Бакал за кој денес се знае бил [[Кук Балам I]] кој владеел четири години започнувајќи од [[431]] година. После него владеел крал за кој не се знае како точно се викал но во археологијата и историјата се нарекува со прекарот [[Каспер (крал)|Каспер]]. Нареден крал кој владеел со Бакал најверојатно бил синот на „Каспер“ [[Буц Ах Сак Чик]] за кој многу малку се знаело во науката сè до откривањето на табла во [[1994]] година во која имало опис на ритуал за еден крал. Првата табла споменува дека негов наследник бил [[Ахкал Мо Наб I]] и поради тоа се верува дека тие биле во блиски семејни односи. Од непознати причини, Ахкал Мо Наб се стекнал со голем престиж и почитување, па така секој крал кој го наследувал бил горд да биде негов наследник. Кога Ахкал Мо Наб I умрел во 524 година имало интерегнум или пауза во наследувањето на кралскиот престол кој траела четири години. Следен крал бил [[Кан Хој Читам I]] кој владеел цели 36 години. Неговите синови [[Ахкал Мо Наб II]] и [[Кан Балам I]] биле првите кралеви на Паленке кои ја користеле титулата [[кинич]] што во превод значи „големиот син“ и оваа титула се користела и од понатамошните кралеви. Балам I бил наследен од [[Јок Икнал]] во [[583]] година и се верува дека овој владетел всушност е жена. За време на нејзиното владеење се случил напад од страна на [[Калакмул]] кој го зазел Паленке на [[21 април]] [[599]] година и ова е поддржано со натпис пронајден во наоѓалиштето. Вториот воен успех на Калакмул бил 12 години подоцна, поточно во [[611]] година, кога со Паленке владеел [[Ах Не Јол Мат]] син на Јол Икнал. За време на овој напад, кралот на Калакмул лично влегол во Паленке но претрпел пораз и настанала сериозна политилка криза. Ах Не Јол умрел во [[612]] година. === Доцнокласичен период === [[Податотека:Palenque_ruins_web.jpg|thumb|десно|200 px|Поглед кон главниот плоштад на Паленке.]] [[Податотека:Kan balam det.jpg|thumb|right|200px|Кинич Кан Балам II.]] Доцнокласичниот период на Бакал започнал со безредие создадено од поразите нанесени од страна на Калакмул. Според таблите и глифовите во [[Храм на натписите|Храмот на натписите]], дури и основните религиски церемонии не биле одржувани во [[613]] година и за овој период самиот натпис вели: {{Цитатник|Изгубена е божествената дама, изгубен е кралот.<ref>Mesoweb</ref> }} За понатамошниот развој на градот се верува дека по смртта на Ах Не Јол Мат, власта ја презел [[Ханаб Пакал]] преку политички договор. Ханаб Пакал ја извршувал функцијата крал на Бакал, но никогаш не бил крунисан. Тој бил наследен во [[612]] година од неговата ќерка [[Сак Кук]] која владеела само три години, сè до периодот кога нејзиниот син не станал доволно возрасен да ја преземе власта. Од тој момент, во историјата се верува дека династијата повторно била возобновена и Бакал почнал да чекори кон слава и развој. Внукот на Ханаб Пакал е најпознатиот мајански крал [[Кинич Ханаб Пакал]]. Тој ја презел власта на својата 12 годишна возраст и владеел од [[615]] до [[683]] година. Тој го внел Паленке во нова ера на слава и моќ. Пакал се оженил со принцезата од Октан во [[624]] година и имале најмалку три деца. За време на владеењето на Пакал Велики голем дел од палатите и храмовите во Паленке биле возобновени и градот достигнал подем како никогаш до тогаш. Централниот дел, кој бил познат под името „палатата“, бил проширен и редизајниран во 654, 661 и 668 година. Во внатрешноста на структурите има натписи каде се вели дека во овој период Паленке повторно станал сојузник со Тикал и Јашчилан со што биле во можност да ги поразат шесте непријателски кралеви. Тоа е последниот текст кој е преведен од таа табла со натписи. По смртта на Пакал во [[683]] година неговиот постар син [[Кинич Кан Балам]] станал крал на Бакал и бил наследен од неговиот брат [[Кинич Кан Хој Читам II]] во 702 година. Првиот од овие двајца, го продолжил архитектонскиот развој на Паленке. Исто така тој започнал различни проекти, како и завршување на изградбата на гробот на неговиот татко. Поради неговите архитектонски подвизи, денес е зачуван портрет на Кинич Кан Балам и се наоѓа на неколку споменици. Истото го правел и неговиот брат. Во [[711]] година Паленке бил ограбен од [[Тонина]] и кралот [[Кинич Кан Хој Читам II]] бил заробен. Денес не е позната судбината на кралот по заробувањето, но се верува дека бил погубен во градот Тонина. Од тој момент, цели 10 години немало крал на кралскиот престол на Паленке. После паузата, во 722 година [[Кинич Ахкал Мо Наб III]] бил крунисан за крал на Паленке. Иако овој крал бил на кралскиот престол, не постојат сигурни извори кои би потврдиле дали тој бил и семејно поврзан со останатите кралеви. За овој период малку се знае, освен дека војната со Тонина и понатака продолжила и се забележал новиот пораз на Паленке. === Пропаѓање на градот === За време на [[VIII век]], Бакал потпаднал во голема криза што резултуирало со стагнирање во изградбата на центарот на градот, појава која ги зафатила скоро сите мајански градови. Земјоделското население, и покрај стагнирањето во развојот на градот, продолжило да живее уште неколку генерации кога и тие го напуштиле градот. Паленке полека бил проголтуван од самата џунгла, со многу малку население и контакт со цивилизацијата. == Архитектура и уметност == [[Податотека:0155 Palenque.JPG|thumb|200px|right|Камена гравура на Пакал Велики.]] Паленке е дом на голем број значајни мајански структури, храмови и натписи. Тие се важен извор за проучување на историјата на [[Маи]]те и [[мајанската цивилизација]] воопшто. Како најмаркантните објекти во Паленке се вбројуваат: * Храмовите на крстот * Останати архитектонски објекти === Палатата === Палатата е всушност комплекс од неколку објекти поврзани меѓу себе. Палатата има и двор кој бил граден и прошируван низ текот на историјата и има вештачка голема тераса. Од објектите забележителна е кулата со четири спрата и околу неа се наоѓаат живеалишта украсени со бас-релјеф гравури во камен. === Храмот на натписите === Храмот на натписите започнал со градба во околу [[675]] година<ref>Schele and Mathews 1998:97-99</ref> и првичната идеја била да биде гроб на Ханаб Паскал. Во овој објект се наоѓа вториот најголем мајански текст во светот каде се испишани околу 180 години од историјата на градот. Пирамидата во Паленке е широка 60 метри, длабока 42.5 метри и висока 27.2 метри. Најголемиот камен во комплексот тежи од 12 до 15 тони. Вкупниот волумен на пирамидата и храмот е 32.500 кубни метри.<ref>Scarre 1999</ref> Во 1952 година [[Алберто Руз Луилиер]] отстранил камен блок од подот на една соба во храмот и случајно открил влез со долги скали кои воделе кон гробот на Пакал Велики. Самиот гроб е значаен поради големиот изгравиран камен саркофаг, погатиот декор и скулптура која ги декорира ѕидовите на гробницата. Карактеристично за овој гроб е психодуктот, кој води од самиот гроб кон скалите и завршува со дупка во плочата која ја покрива самата гробница. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * {{aut|Berlin, Heinrich}} (1963) The Palenque Triad. ''Journal de la Société des Américanistes'', n.s. 5(52):91-99. Paris. * {{aut|Carrasco, Michael D.}} (2005). The Mask Flange Iconographic Complex [електронски материјал]: The Art, Ritual, and History of a Maya Sacred Image. Doctoral dissertation, The University of Texas at Austin. Електронски достапно на [http://hdl.handle.net/2152/1027 http://hdl.handle.net/2152/1027]. * {{aut|Carrasco, Michael D.}} and {{aut| Kerry Hull}} (2002) The Cosmogonic Symbolism of the Corbeled Vault in Maya Architecture. ''Mexicon'' Volume XXIV, No. 2, април. * {{aut|Fields, Virginia M.}} (1991) Iconographic heritage of the Maya Jester God. In ''Sixth Palenque Round Table, 1986''. Virginia M. Fields, ed. стр. 167 - 174 Palenque Round Table (6 session, 1986) University of Oklahoma Press Norman. == Галерија == <center> <gallery> File:Palenque Relief.jpg|[[Барелјеф]] од Паленке. File:Palenque Houses.jpg|Остатоци од куќи во Паленке. File:PalenqueAc.jpg|Детаљ од релјеф од палатата. File:Temples of the Cross Group.jpg|Реконструкција на Храмовите на крстот. </gallery> </center> == Поврзано == * [[Маи]] * [[Список на стари мајански градови]] * [[Мајанска цивилизација]] * [[Кинич Ханаб Пакал]] * [[Историја на Маите]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Palenque}} * [http://www.mayaexploration.org/research_pubs.php Истражувачки центар за Маите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071109104336/http://www.mayaexploration.org/research_pubs.php |date=2007-11-09 }}. * [http://learningobjects.wesleyan.edu/palenque Унахил Бак: Храмовите во Паленке] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024143310/http://learningobjects.wesleyan.edu/palenque |date=2007-10-24 }} * [http://www.mesoweb.com/palenque/resources/index.html Ресурси за Паленке] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070205084958/http://www.mesoweb.com/palenque/resources/index.html |date=2007-02-05 }} * [http://www.ubu.com/ethno/visuals/mayan01.html The Табла со 96 хиероглифи] * [http://www.studyspanish.com/comps/palenque2.htm Урнатините на Паленке, есеј со аудио податотеки] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070211003029/http://www.studyspanish.com/comps/palenque2.htm |date=2007-02-11 }} * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=rbc3&fileName=rbc0001_2005kislak1page.db&recNum=0 Цртежи за Паленке од Антонио дел Рио] * [http://www.mesoweb.com/pari/members/archive/PARI0401c.pdf. Проценка за населението на Паленке]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Мајански градови}} {{coord|17|29|2.328|N|92|2|46.788|W|type:landmark|display=title}} {{Избрана}} [[Категорија:Мајански археолошки наоѓалишта|П]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Мексико|П]] [[Категорија:Населени места основани во 3 век п.н.е.]] d4cjzz52s9sngf9ahvossu2k7nnns2l 0 131019 5610278 5595410 2026-08-16T19:07:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610278 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Мачка | име = Персиска мачка | слика = Персиска мачка во куќа во Македонија.jpg | опис = Персиска мачка од современ тип | слика2 = Persian silver dollface.jpg | опис2 = Традиционален тип | други_имиња = персиска долговлакнеста мачка, ширази | cfastd = https://cfa.org/wp-content/uploads/2024/03/persian-standard.pdf | fifestd = http://www.fifeweb.org/dnld/std/EXO-PER.pdf | ticastd = https://tica.org/phocadownload/ps.pdf | wcfstd = https://wcf.de/pdf-en/breed/PER_en_2022-01-25.pdf | acfstd = https://www.acf.asn.au/notices/notices/standards/Group%20One/ACF-PersianOctober2023.pdf | acfastd = https://www.acfacat.com/Breed%20Standards/PERSIAN.pdf | ccastd = https://www.cca-afc.com/documents/BreedStandards/PERSIAN_20211031_212644.pdf | gccfstd = https://www.gccfcats.org/Portals/0/Persian.SOP.pdf | белешки = Егзотичната кратковлакнеста мачка и хималајската мачка често се класифицираат како варијанти на оваа раса според должината на крзното. |земја={{знаме|Иран}}}} '''Персиска мачка''' ({{Langx|fa|گربه پارسی}}) — долговлакнеста раса на [[Мачка|мачки]] што се одликува со тркалезно лице и кратка муцка. Во земјите од англиско говорно подрачје е позната и како „персиска долго-влакнеста“. Првите документирани предци на персиските мачки биле увезени во [[Италија]] од [[Иран|Персија]] околу 1620 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://persiancatcorner.com/persian-cat-information/|title=Persian Cat Information {{!}} Persian Cat Corner|work=Persian Cat Resource|accessdate=2022-06-21|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331194323/https://persiancatcorner.com/persian-cat-information/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://idealbloghub.com/persian-cat-facts-breed-information-and-characteristics/|title=Breed Profile: The Persian|work=www.cfa.org|accessdate=January 1, 2020|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622234453/https://idealbloghub.com/persian-cat-facts-breed-information-and-characteristics/|url-status=dead}}</ref> Широко признати за убави мачки од крајот на 19 век, персиските мачки први биле одледувани од [[Англичани]]те, а потоа главно од [[американци]]те по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Некои љубители на мачки ги сметаат хималајските и егзотичните кратко-влакнести како варијанти на оваа раса, додека други ги третираат како посебни раси. Селективното размножување спроведено од одгледувачите на мачки, овозможило развој на широк спектар на бои на крзното, но исто така довело до создавање на персиски мачки со сè порамно лице . Фаворизирана од обожавателите, оваа структура на главата може да донесе со себе голем број здравствени проблеми. Како што е случајот со [[Сијамска мачка|сијамската]] раса, имало напори од страна на некои одгледувачи да го зачуваат постариот тип на мачки, ''традиционалната раса'', со поизразена муцка. Наследната полицистична бубрежна болест е распространета кај оваа раса, која влијае на речиси половина од популацијата во некои земји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://icatcare.org/advice/polycystic-kidney-disease|title=Polycystic kidney disease {{!}} International Cat Care|work=icatcare.org|accessdate=July 8, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vet.cornell.edu/fhc/Health_Information/PolycysticKidneyDisease.cfm|title=Polycystic Kidney Disease|work=www.vet.cornell.edu|accessdate=July 8, 2016}}</ref> Во 2021 година, персиските мачки биле рангирани како четврта најпопуларна раса на мачки во светот според Здружението на љубители на мачки, американски непрофитен регистар за мачки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cfa.org/cfa-news-releases/top-breeds-2020/|title=The Cat Fanciers' Association Announces Most Popular Breeds for 2020|date=February 25, 2021|work=cfa.org|accessdate=April 8, 2021|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423133453/https://cfa.org/cfa-news-releases/top-breeds-2020/|url-status=dead}}</ref> == Потекло == Не е јасно кога за прв пат се појавиле долго-влакнести мачки, бидејќи не постојат познати примероци со долго влакно на [[Африканска дива мачка|африканската дива мачка]], предок на домашниот подвид. [[Податотека:Persian_aka_Angora_from_1894.JPG|лево|мини| Ангора/Персиец од ''Кралската природна историја'' (1894)]] Првите документирани предци на персиската мачка биле увезени од [[Хорасан]], Персија, на [[Апенински Полуостров|италијанскиот полуостров]] во 1620 година од страна на Пјетро дела Вале ; и од Ангора (сега [[Анкара]] ), [[Отоманско Царство|Отоманска Турција]], во Франција од Николас-Клод Фабри де Переск во исто време. Хорасанските мачки ( {{Langx|fa|گربه خراسانی}} ) биле обложени со сиво, додека оние од Ангора биле бели. Од Франција, набрзо стигнале до [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edigitalblog.com/persian-cat-facts-price-in-india-breed-information-and-characteristics/|title=The History of Persian Cats {{!}} Cat Owner Club|work=www.catownerclub.com|accessdate=February 23, 2020|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124114028/https://edigitalblog.com/persian-cat-facts-price-in-india-breed-information-and-characteristics/|url-status=dead}}</ref> Неодамнешните [[Генетика|генетски истражувања]] покажуваат дека денешните персиски мачки не се поврзани со расите на мачки од [[Близок Исток|Блискиот Исток]], туку со оние од [[Западна Европа]], при што истражувачите наведуваат дека „Иако раната персиска мачка всушност потекнува од Персија, современата персиска мачка го изгубила својот филогеографски потпис“.<ref>{{Наведено списание|last=Lipinski|first=Monika J.|last2=Froenicke|first2=Lutz|last3=Baysac|first3=Kathleen C.|last4=Billings|first4=Nicholas C.|last5=Leutenegger|first5=Christian M.|last6=Levy|first6=Alon M.|last7=Longeri|first7=Maria|last8=Niini|first8=Tirri|last9=Ozpinar|first9=Haydar|date=January 2008|title=The Ascent of Cat Breeds: Genetic Evaluations of Breeds and Worldwide Random Bred Populations|journal=Genomics|volume=91|issue=1|pages=12–21|doi=10.1016/j.ygeno.2007.10.009|pmc=2267438|pmid=18060738}}</ref> == Развој == === Персиски мачки и Ангорски мачки ===   Првата персиска мачка била претставена на првото организирано шоу за мачки, во 1871 година во Кристал Палас во Лондон, Англија, организирано од Харисон Вир . Како што примероците поблиску до подоцна воспоставената персиска конформација станаа попопуларни типови, беа направени обиди да се разликува од Ангорската мачка .<ref name="Helgren">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=persian.html|title=Cat Breed Detail: Persian Cats|last=Helgren|first=J. Anne.|date=2006|work=Iams.com|publisher=Telemark Productions / Procter & Gamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20081119191145/http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=persian.html|archive-date=November 19, 2008|accessdate=July 9, 2015}}</ref> Првиот стандард за раса (тогаш наречен листа на ''поени на извонредност'' ) бил издаден во 1889 година од страна на промоторот на изложбата за мачки, Веир. Веир изјавил дека Персијката се разликувала од Ангора по тоа што опашката била подолга, влакното пополно и погусто на крајот и главата поголема, со помалку зашилени уши.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ourcatsallaboutt00weir|title=Our Cats and All About Them|last=Weir|first=Harrison|date=1889|publisher=R. Clements & Co.|location=Tunbridge Wells, UK|lccn=2002554760|ol=3664970M|access-date=July 9, 2015}}</ref> Дороти Бевил зборува за разликата помеѓу двата вида во ''Книгата за сите мачки'' од 1909 година:<ref name="champion">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/everybodyscatboo00cham|title=Everybody's Cat Book|last=Champion|first=Dorothy Bevill|publisher=Lent & Graff|year=1909|location=New York|page=[https://archive.org/details/everybodyscatboo00cham/page/n22 17]|lccn=10002159|oclc=8291178|ol=7015748M|access-date=July 9, 2015}}</ref><blockquote>Денешните долго-влакнести мачки со педигре се несомнено добиени со вкрстување на ангорската и персиската мачка; втората има позаоблена глава од првата, исто така крзното е со сосема поинаков квалитет.</blockquote> Бевил забележал дека ангорските мачки и персиските мачки биле вештачки вкрстени, што резултирало со подобрување за секоја раса, но исто така тврди дека долго-влакнестата мачка добиена од вкрстувањето од 1909 година добила значително поголемо карактерситики од персиската мачка, отколку од ангорската. Белвил изразил жалење поради недостатокот на дистинкција помеѓу различните типови на долго-влакнести мачки од страна на англиските љубители на мачки, кои во 1887 година решиле да ги групираат под терминот „долго-влакнести мачки“.<ref name="champion"/><ref name="Helgren2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=turkango.html|title=Cat Breed Detail: Turkish Angora|last=Helgren|first=J. Anne|date=2006|work=Iams.com|publisher=Telemark Productions / Procter & Gamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509130400/http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=turkango.html|archive-date=May 9, 2010|accessdate=July 9, 2015}}</ref>  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> === Традиционална персиска мачка === [[Податотека:SnowyandHazy.jpg|мини|Традиционални персиски мачки]] '''Традиционални персиски''', или '''персиски со лице на кукла''',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://buyfuffy.com/|title=Cats and Kittens: Maine coon Kittens|accessdate=March 17, 2016|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313210531/http://buyfuffy.com/|url-status=dead}}</ref> се донекаде неодамнешни имиња за она што во суштина е оригиналната раса на персиска мачка, без развој на екстремни одлики. Бидејќи многу одгледувачи на мачки во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Германија]], [[Италија]] и други делови од светот почнале да го толкуваат персискиот стандард за убавина поинаку, тие со текот на времето го развиле „пеке-лице“ или „ултра-тип“ со рамен нос, како резултат на две генетски мутации, без промена на името на расата од „персиски“. Некои организации, вклучително и Здружението на љубители на мачки (ЦФА), го сметаат типот на пеке-лице како нивен модерен стандард за персиската раса. Така, [[ретроним]]от традиционални персиски мачки е создаден за да се однесува на оригиналниот тип, кој сè уште се одгледува, на ист начин како преименувањето на [[Сијамска мачка|сијамската мачка]] во оригинален стил како Традиционална сијамска или тајландска, за да се разликува од долгогодишниот модерен развој што го презеле како едноставно „сијамски“ мачки. === Пеке-лице и ултра-тип === Во доцните 1950-ти, спонтана мутација на црвените персиски персијци го родила персискиот „пеке-лице“, именуван по кучето [[пекинезер]] со рамно лице. Таа била регистрирана како посебна раса во ЦФА, но не била распостранета до средината на 1990-тите поради сериозни здравствени проблеми; само 98 мачки биле регистрирани помеѓу 1958 и 1995 година. И покрај тоа, на одгледувачите на мачки им се допаднал изгледот и почнале да ги размножуваат персиските мачки со пеке-лице. Прекумерното акцентирање на одликите на расата со селективно одгледување (наречено ''екстремно'' или ''ултра типизирање'' ) дало резултати слични на персиските мачки со лицето на пеке. Терминот пеке-лице се користи за да се однесува на ултра-типизираната персиска мачка, но правилно се користи само за да се однесува на црвените таблести Персијци кои ја носат мутацијата. Многу љубители и судии на ЦФА сметаа дека промената на изгледот е „придонес за расата“.<ref name="messybeastLHC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.messybeast.com/longhair-cats.htm|title=Longhaired Cats|last=Hartwell|first=Sarah|date=2013|work=Messybeast Cats|publisher=Sarah Hartwell|accessdate=July 9, 2015}}</ref><ref name="CFA Saunders">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/persian-solid02.html|title=Solid Color Persians Are...Solid As a Rock?|last=Saunders|first=Lorraine|date=November 2002|work=Cat Fanciers' Almanac|publisher=Cat Fanciers' Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201041221/http://cfainc.org//breeds/profiles/articles/persian-solid02.html|archive-date=December 1, 2010|accessdate=July 9, 2015}}</ref><ref name="CFA Brocato">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/persian-solid.html|title=Stargazing: A Historical View of Solid Color Persians|last=Brocato|first=Judy|last2=Brocato|first2=Greg|date=March 1995|work=Cat Fanciers' Almanac|publisher=Cat Fanciers' Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201043934/http://cfainc.org//breeds/profiles/articles/persian-solid.html|archive-date=December 1, 2010|accessdate=July 9, 2015}}</ref><ref name="ultracat">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.messybeast.com/ultracat.htm|title=Novelty Breeds and Ultra-Cats – A Breed Too Far?|last=Hartwell|first=Sarah|date=2010|work=Messybeast Cats|accessdate=July 9, 2015}}</ref>    [[Податотека:Stephanie_2.jpg|десно|мини| Персиска мачка со умерени одлики]] Додека изгледот на персиските мачки се менувал, стандардот на Советот за персиски раси за персискиот вид останал во основа ист. Стандардот за персиската раса е, по својата природа, донекаде отворен и фокусиран на заоблена глава, големи, широко распространети тркалезни очи со горниот дел од носот усогласени со дното на очите. За стандарни персиски мачки одликите се, заоблено тело со кратки, добро обликувани нозе, широки гради и кружен изглед, речиси сè за идеалната персиска мачка се смета за „округло“. Дури кон крајот на 1980-тите, стандардите биле променети за да се ограничи развојот на екстремниот изглед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://persiancatcorner.com/why-do-persian-cats-look-angry/|title=Why Do Persian Cats Look Angry?|last=Shaun|work=Persian Cat Corner|language=en-GB|accessdate=February 23, 2020}}</ref> Во 2004 година, во стандардот за раса било додадено дека муцката не треба да биде премногу изразена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.persianbc.org/bcpoll_2003.php|title=2003 Breed Council Ballot Proposals and Results|year=2004|publisher=CFA Persian Breed Council|accessdate=October 17, 2009}}</ref> Стандардите биле изменети уште еднаш во 2007 година, овој пат за да го рефлектираат рамното лице, а сега се вели дека челото, носот и брадата треба да бидат во вертикално порамнување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.persianbc.org/bcpoll_2006.php|title=2006 Breed Council Ballot Proposals and Results|year=2007|publisher=CFA Persian Breed Council|accessdate=October 17, 2009}}</ref> == Варијанти == === Химелајска мачка === [[Податотека:Chocolate_Himlayan.jpg|десно|мини| Хималајскиот вид е создаден со вкрстување на персиската со сијамската мачка. Ова вкрстување , исто така, ги довело чоколадните бои во еднобојните Персијци.]] Во 1950 година, [[Сијамска мачка|сијамската мачка]] била вкрстена со персиската мачка за да се создаде раса со тип на тело на персиска, но боја на сијамките. Името го добило Химелајска мачка, по други животни со шарени точки како што е хималајскиот зајак . Хималајската мачка се водела како посебна раса во САД до 1984 година, кога ЦФА ја споила со персиската, на приговорот на советите на расите на двете раси. Некои персиски одгледувачи не биле задоволни од воведувањето на оваа мелез мачка во нивните „чисти“ персиски линии.<ref name="Helgren3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=himalaya.html|title=Cat Breed Detail: Himalayan|last=Helgren|first=J. Anne.|date=2006|work=Iams.com|publisher=Telemark Productions / Procter & Gamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20081119190910/http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=himalaya.html|archive-date=November 19, 2008|accessdate=July 9, 2015}}</ref>  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> === Егзотична кратко-влакнеста мачка === [[Податотека:Brown_Exotic_Shorthair_Kitten.jpg|десно|мини| Егзотична кратко-влакнеста мачка е слична на персисиската по темперамент и тип, но има кратко, густо влакно.]] Персиската била вкрстена тајно од некои американски одгледувачи на кратки влакна (АСХ) во доцните 1950-ти за да се „подобри“ нивната раса. Изгледот на мелезот добил признание, но другите одгледувачи биле незадоволни од промените и се залагале за нови стандарди за раса кои ќе ја дисквалификуваат вкрстената кратко-влакнеста мачка. Одлегудвачите на овие мачки кои го виделе потенцијалот на вкрстувањето предложиле, и на крајот успеале, да ја натераат ЦФА да ја признае како нова раса во 1966 година, под името Егзотична кратко-влакнеста мачка . Редовното вкрстосување со персиската ја направила денешната егзотична кратко-влакнеста мачка слична со персиската во секој поглед, вклучувајќи го и темпераментот и конформацијата, со исклучок на краткото густо влакно. Оваа мачка дури и наследила голем дел од здравствените проблеми на персиската мачка. Поради полесното за четкање некои Егзотичните кратко-влакнеста мачка да ја наречат „персиска мачка за мрзеливиот човек“. Поради редовното вкрстосување со персиската, некои егзотички кратко-влакнести мачки може да носат копија од рецесивниот ген за долго крзно. Кога две такви мачки се парат, има една од четири шанси за потомството да биде со долга коса. Овие мачки не се сметаат за персиски од ЦФА, иако Меѓународната асоцијација за мачки ги прифаќа како персијци. Други здруженија ги регистрираат како посебна раса на егзотични долго-влакнести мачки.<ref name="Helgren4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=exotshor.html|title=Cat Breed Detail: Exotic Shorthair|last=Helgren|first=J. Anne.|date=2006|work=Iams.com|publisher=Telemark Productions / Procter & Gamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20081119193040/http://www.iams.com/iams/en_US/jsp/IAMS_Page.jsp?pageID=CBD&breedPage=exotshor.html|archive-date=November 19, 2008|accessdate=July 9, 2015}}</ref>  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> === Долго-влакнеста Чинчила и Стерлинг мачка === [[Податотека:Doll_face_silver_Persian.jpg|лево|мини| Сребрена персиска мачка со т.н „кукла лице"]] Во САД, постоеше обид да се воспостави сребрената персискиа мачка како посебна раса наречена Стерлинг, но тоа не било прифатено. Овој вид на мачки се признати како персиски мачки од ЦФА. Во [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]], обидот да се одвои расата бил поуспешен; Советот за мачки на Јужна Африка (СМЈА) ги регистрирала мачките со пет генерации чистокрвни чинчила како долго-влакнести чинчила мачки. Овие мачки имаат малку подолг нос од персискиот, што резултира со поздраво дишење и помалку солзење на очите. Неговото крзно е проѕирно, а само врвовите носат црн пигмент, одлика што се губи кога ќе се вкрсти со други обоени Персијци. Надворешното вкрстување, исто така, може да резултира со губење на облогата на носот и усните. Една од одликите на оваа раса е сино-зелената или зелената боја на очите.<ref>[http://www.chinchillafactssite.com/chinchillas-as-pets/persian-longhair-cat/#appearance Difference Between Chinchilla Rodent and Chinchilla Cat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170703115557/http://www.chinchillafactssite.com/chinchillas-as-pets/persian-longhair-cat/#appearance|date=July 3, 2017}} Chinchillafactssite.com</ref> == Популарност == [[Податотека:GCCF_breed_registration_data_-_Top_5_breeds_of_2008.jpg|десно|мини| Популарноста на персиската мачка (сина линија) во Велика Британија опадна во последните две децении]] Во 2008 година, персиската мачка била најпопуларната раса на педигре мачки во САД.<ref name="CFAdata2008">[http://www.cfainc.org/press/2008-breed-popularity.pdf 2008 Top Pedigreed Breeds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100401080256/http://www.cfainc.org/press/2008-breed-popularity.pdf}} CFA. March 2009.</ref> Во Обединетото Кралство, бројот на регистрирани персиски мачки кои се чуваат во домашни услови се намалил од раните 1990-ти, а персиската мачка го загубила своето прво место од британската кратко влакнеста мачка во 2001 година. Во 2012 година, таа била 6-та најпопуларна раса, зад британската влакнеста мачка, рагдолска мачка, сијамска мачка, Мејн Кун и бурманска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gccfcats.org/pdf/breedanalysis/2012breeds_ranking.pdf|title=Analysis of Breeds Registered|year=2013|publisher=Governing Council of the Cat Fancy|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233852/http://www.gccfcats.org/pdf/breedanalysis/2012breeds_ranking.pdf|archive-date=December 30, 2013|accessdate=December 30, 2013}}</ref> Во Франција, персиската е единствената раса чија регистрација се намалила помеѓу 2003 и 2007 година, опаѓајќи за повеќе од една четвртина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aniwa.com/fr/chat/document/fr/chat/magazine/tendances/statistiques-race-chat-loof-fff/index.htm|title=Palmarès du chat de race en France: Les données 2008 du LOOF|last=Javerzac|first=Anne-marie|year=2008|publisher=ANIWA|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026133939/http://www.aniwa.com/fr/chat/document/fr/chat/magazine/tendances/statistiques-race-chat-loof-fff/index.htm|archive-date=October 26, 2008}}</ref> == Класификација по регистри == [[Податотека:Persian_Cat_01.jpg|мини|Персиска мачка како домашно милениче во куќа во Иран]] [[Податотека:Chocolate_Persian.jpg|десно|мини| Чоколадна боја на периска мачка]] Стандардите за раса на различни организации на љубители на мачки може да ги третираат хималајските и егзотичните кратко- влакнести (или едноставно егзотичните) како варијанти на персиската или како посебни раси. Здружението на љубители на мачки (ЦФА) ги третира химелајските мачки како вид со бои и на персиската и на егзотичната, кои имаат посебни, но речиси идентични одлики (се разликуваат по должината на крзното).<ref name="CFA std">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cfainc.org/Portals/0/documents/breeds/standards/persian.pdf|title=Persian Show Standard|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=2015|work=CFAInc.com|publisher=Cat Fanciers' Association|location=Alliance, Ohio|accessdate=July 9, 2015|archive-date=2015-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710164617/http://www.cfainc.org/Portals/0/documents/breeds/standards/persian.pdf|url-status=dead}}</ref> Меѓународната асоцијација за мачки (МАМ) ги третира и двете како варијанти на персиската.<ref name="TICA std">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tica.org/members/publications/standards/ps.pdf|title=Persian Breed Group|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 1, 2004|work=TICA.org|publisher=[[The International Cat Association]]|location=Harlingen, Texas|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802122540/http://www.tica.org/members/publications/standards/ps.pdf|archive-date=August 2, 2010|accessdate=July 9, 2015}}</ref> Светската федерација на мачки (СФМ) ги третира персиските и егзотичните кратко-влакнести како посебни раси.<ref name="WFC std">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wcf-online.de/WCF-EN/library/PER_en_2010-01-01.pdf|title=Breed Standards: Persian&ndash;Colourpoint|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=January 1, 2010|work=WCF-Online.de|publisher=World Cat Federation|location=Essen, Germany|accessdate=July 9, 2015|archive-date=2020-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129100702/http://www.wcf-online.de/WCF-EN/library/PER_en_2010-01-01.pdf|url-status=dead}}</ref> == Одлики == Персиската мачка, која најчесто се одледува има екстремно долго и дебело крзно, кратки нозе, широка глава со ушите поставени далеку, големи очи и екстремно скратена муцка. Расата првично била основана со кратка муцка, но со текот на времето, оваа одлика станала крајно претерана, особено во Северна Америка. Персиските мачки може да ги имаат речиси сите бои. Персиската мачка генерално се опишува како тивка мачка. Мирна по природа, доста добро се прилагодува на станбениот живот. Хималајските мачки имаат тенденција да бидат поактивни поради влијанието на сијамските особини. Во една студија која ги споредувала перцепциите на сопствениците на мачки за нивните мачки, Персиските мачки биле повисоко рангирани од мачките без потекло за блискоста и наклонетоста кон сопствениците, пријателството кон странците, чистотата, предвидливоста, вокализацијата и преземањето на храната.<ref>{{Наведена книга|title=Companion Animals & Us: Exploring the Relationships Between People & Pets|last=Turner|first=D. C.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-63113-6|editor-last=Podberscek|editor-first=A. L.|location=Cambridge, UK|pages=257–271|chapter=Human-cat interactions: relationships with, and breed differences between, non-pedigree, Persian and Siamese cats|editor-last2=Paul|editor-first2=E. S.|editor-last3=Serpell|editor-first3=J. A.}}</ref> == Здравје и животен век == Податоците за осигурување на домашни миленици од Шведска покажуваат дека просечниот животен век на мачките од персиската група (Персијци, Чинчили, Хималаи и Егзотични) е нешто над 12,5 години, додека повеќето мачки живеат до околу 15 години. 76% од оваа група живееле до 10 години или повеќе, а 52% доживеале 12,5 или повеќе години.<ref name="auto">{{Наведено списание|last=Egenvall|first=A.|last2=Nødtvedt|first2=A.|last3=Häggström|first3=J.|last4=Ström Holst|first4=B.|last5=Möller|first5=L.|last6=Bonnett|first6=B. N.|year=2009|title=Mortality of Life-Insured Swedish Cats during 1999—2006: Age, Breed, Sex, and Diagnosis|journal=Journal of Veterinary Internal Medicine|volume=23|issue=6|pages=1175–1183|doi=10.1111/j.1939-1676.2009.0396.x|pmc=7167180|pmid=19780926}}</ref> Податоците од ветеринарната клиника од Англија покажуваат просечен животен век од 12-17 години, со средна вредност од 14,1.<ref>{{Наведено списание|last=O'Neill|first=D. G.|date=2014|title=Longevity and mortality of cats attending primary care veterinary practices in England|url=https://researchonline.rvc.ac.uk/id/eprint/8438/1/8438.pdf|journal=Journal of Feline Medicine and Surgery|volume=17|issue=2|pages=125–33|doi=10.1177/1098612X14536176|pmid=24925771}} "n=70, median=14.1, IQR 12.0-17.0, range 0.0-21.2"</ref> Современата брахицефална мачка има голем заоблен череп и скратено лице и нос. Оваа конформација на лицето ја прави расата склона кон тешкотии со дишењето, проблеми со кожата и очите и тешкотии при раѓање. Анатомските абнормалности поврзани со брахицефаличните раси може да предизвикаат отежнато дишење .<ref>{{Наведено списание|last=Künzel|first=W.|last2=Breit|first2=S.|last3=Oppel|first3=M.|year=2003|title=Morphometric Investigations of Breed-Specific Features in Feline Skulls and Considerations on their Functional Implications|journal=Anatomia, Histologia, Embryologia|volume=32|issue=4|pages=218–223|doi=10.1046/j.1439-0264.2003.00448.x|pmid=12919072}}</ref> Неправилно формираните солзни канали предизвикуваат епифора, прелевање на солзи на лицето, што е вообичаено. Ентропион, преклопување на очните капаци навнатре, предизвикува триење на трепките на рожницата и може да доведе до кинење, болка, инфекција и оштетување на рожницата. Оваа состојба не е невообичаена кај персиските мачки и обично го опфаќа медијалниот аспект на долниот очен капак.<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|title=Veterinary ophthalmology|date=2021|isbn=978-1-119-44181-6|editor-last=Kirk N. Gelatt|edition=Sixth|location=Hoboken, NJ|oclc=1143827380}}</ref> Слично на тоа, кај трихијаза на горните очни капаци или трихијаза на назални набори, трепките/влакното од очниот капак и влакната од наборот на носот во близина на окото растат на начин што се тријат на рожницата.<ref>{{Наведена книга|title=Ophthalmology for the Veterinary Practitioner|last=Stades|first=Frans Cornelis|publisher=Schlütersche|year=2007|isbn=978-3-89993-011-5|edition=2 rev. and expanded|location=Hannover|display-authors=etal}}</ref> Дистоција, абнормално или тешко породување, е релативно честа појава кај персиските мачки.<ref>{{Наведено списание|last=Gunn-Moore|first=D. A.|last2=Thrusfield|first2=M. V.|year=1995|title=Feline dystocia: prevalence, and association with cranial conformation and breed|journal=Vet Rec|volume=136|issue=14|pages=350–353|doi=10.1136/vr.136.14.350|pmid=7610538}}</ref> Следствено, стапката на мртвородени мачиња е повисока од нормалната, која се движи од 16,1% до 22,1%, а една студија од 1973 година ја става стапката на смртност на мачиња (вклучувајќи мртвородени) на 29,2%.<ref>Susan Little [http://catvet.homestead.com/Devon_Rex_Project_Report_1st_Year.doc Aspects of Reproduction and Kitten Mortality in the Devon Rex cat And a Review of the Literature] Devon Rex Kitten Information Project</ref> Ветеринарната студија во 2010 година ги документирала сериозните здравствени проблеми предизвикани од брахицефаличната глава.<ref name="Schlueter">{{Наведено списание|last=Schlueter|first=C.|last2=Budras|first2=K. D.|last3=Ludewig|first3=E.|last4=Mayrhofer|first4=E.|last5=Koenig|first5=H. E.|last6=Walter|first6=A.|last7=Oechtering|first7=G. U.|year=2009|title=Brachycephalic feline noses: CT and anatomical study of the relationship between head conformation and the nasolacrimal drainage system|url=http://www.fabcats.org/news/breeding/JFMS%20artice.pdf|journal=Journal of Feline Medicine & Surgery|volume=11|issue=11|pages=891–900|doi=10.1016/j.jfms.2009.09.010|pmid=19857852}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Податотека:Purr_Lexus_Persian_Kitty_January_3_2015_19_years_and_6_months_old.jpg|лево|мини| 19,5 годишна традиционална персиска мачка. Таква долговечност е ретка кај оваа раса.<ref name="auto">{{Наведено списание|last=Egenvall|first=A.|last2=Nødtvedt|first2=A.|last3=Häggström|first3=J.|last4=Ström Holst|first4=B.|last5=Möller|first5=L.|last6=Bonnett|first6=B. N.|year=2009|title=Mortality of Life-Insured Swedish Cats during 1999—2006: Age, Breed, Sex, and Diagnosis|journal=Journal of Veterinary Internal Medicine|volume=23|issue=6|pages=1175–1183|doi=10.1111/j.1939-1676.2009.0396.x|pmc=7167180|pmid=19780926}}</ref>]] Како последица на програмата на Би-Би-Си ''Pedigree Dogs Exposur'', одгледувачите на мачки, исто така, биле под притисок од ветеринарните здруженија и здруженијата за заштита на животните, при што персиската била издвоена како една од најпогодените раси од здравствени проблеми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/health/petshealth/4990966/Inbred-pedigree-cats-suffering-from-life-threatening-diseases-and-deformities.html|title=Inbred pedigree cats suffering from life-threatening diseases and deformities|last=Copping|first=Jasper|date=March 14, 2009|work=The Daily Telegraph|access-date=November 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317090715/http://www.telegraph.co.uk/health/petshealth/4990966/Inbred-pedigree-cats-suffering-from-life-threatening-diseases-and-deformities.html|archive-date=March 17, 2009|location=London}}</ref> Приврзаниците на благосостојбата на животните предложиле промени во стандардите за раси за да се спречат болестите предизвикани од прекумерно или ултра типизирање и да се забрани размножување на животни надвор од поставените граници.<ref>{{Наведена книга|title=The Welfare of Cats|last=Steiger|first=Andreas|publisher=Springer|year=2005|isbn=978-1-4020-6143-1|editor-last=Rochlitz|editor-first=Irene|series=3|chapter=Chapter 10: Breeding and Welfare|chapter-url=http://www.springerlink.com/content/w2421766j16ln803/?p=e886e2e0eec64cb489fa933f7e88f339&pi=9}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Освен стандардот ГЦЦФ која ги ограничува високите носеви, стандардите ТИЦА <ref name="TICA std"/> и ФИФе бараат ноздрите да бидат отворени, при што ФИФe наведува дека ноздрите треба да овозможат „слободен и лесен премин на воздух“. Германскиот закон за благосостојба на животните исто така забранува одгледување на брахицефалични мачки кај кои врвот на носот е повисок од долните очни капаци.<ref name="Schlueter"/> Полицистичната бубрежна болест (ПКД) која предизвикува откажување на бубрезите кај погодените возрасни мачки има стапка на инциденца од 36-49% кај персиската раса.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ufaw.org.uk/POLYCYSTICKIDNEYDISEASEPERSIAN.php|title=Polycystic Kidney Disease|work=Genetic welfare problems of companion animals|publisher=Universities Federation for Animal Welfare|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403162407/http://www.ufaw.org.uk/POLYCYSTICKIDNEYDISEASEPERSIAN.php|archive-date=April 3, 2012|accessdate=August 4, 2012}}</ref> Расата - и изведените, како британската долго-влакнеста мачка и химелајската мачка - се особено склони кон автосомно доминантна полицистична бубрежна болест (AДПKД).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zt08DgAAQBAJ&pg=PA558|title=Veterinary Medical Guide to Dog and Cat Breeds|last=Bell|first=Jerold|last2=Cavanagh|first2=Kathleen|last3=Tilley|first3=Larry|last4=Smith|first4=Francis W. K.|date=2012|publisher=Teton NewMedia|isbn=9781482241419|pages=558–559}}</ref> Цистите се развиваат и растат во бубрегот со тек на времето, заменувајќи ги ткивата на бубрезите и зголемувајќи го бубрегот. Бубрежна инсуфициенција се развива подоцна во животот, на просечна возраст од 7 години (во опсег од 3 до 10 години). Симптомите вклучуваат прекумерно пиење и мокрење, намален апетит, губење на тежината и депресија.<ref>{{Наведено списание|last=Hosseininejad|first=M.|last2=Vajhi|first2=A.|last3=Marjanmehr|first3=H.|last4=Hosseini|first4=F.|year=2008|title=Polycystic kidney in an adult Persian cat: Clinical, diagnostic imaging, pathologic, and clinical pathologic evaluations|journal=Comparative Clinical Pathology|volume=18|pages=95–97|doi=10.1007/s00580-008-0744-0}}</ref> Болеста е автосомно доминантна и ДНК скринингот е претпочитан метод за елиминирање на генот во расата. Поради ДНК тестирањето, повеќето одговорни персиски одгледувачи сега имаат мачки кои повеќе не го носат генот ПКД, па оттука и нивните потомци го немаат тој ген. Пред да биде достапен ДНК скринингот, се користел ултразвук. Сепак, ултразвукот е добар само во денот кога ќе се направи, а многу мачки за кои се сметало дека се здрави, всушност биле носители на генот ПКД. Само преку скрининг на ДНК и размножување мачки кои се негативни за генот ПКД во иднина ќе има мачиња кои се исто така негативни за генот, ефикасно отстранувајќи го овој ген.<ref>Lyons, Leslie. [http://www.vetmed.ucdavis.edu/PHR/LyonsDen/pkd.htm Polycystic Kidney Disease (PKD)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091105080443/http://www.vetmed.ucdavis.edu/PHR/LyonsDen/pkd.htm |date=2009-11-05 }} Feline Genome Project</ref> Хипертрофичната кардиомиопатија е честа срцева болест која се појавува кај сите мачки. Кај персисиската мачка веројатно е наследна. Болеста предизвикува задебелување на левата срцева комора, што во некои случаи може да доведе до ненадејна смрт. Има тенденција да ги погоди мачорите и мачките од средна до стара возраст. Пријавената стапка на инциденца кај персиските мачки е 6,5%.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_aSMmFN4TQYC&pg=PA34|title=The Feline Patient|last=Norsworthy|first=Gary D.|last2=Crystal|first2=Mitchell A.|last3=Fooshee Grace|first3=Sharon|last4=Tilley|first4=Larry P.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2007|isbn=978-0-7817-6268-7|page=34}}</ref> За разлика од ПКД, која може да се открие дури и кај многу млади мачки, срцевите тестови за ХЦМ треба да се прават редовно со цел ефикасно да се следи состојбата . Прогресивната ретинална атрофија е дегенеративно очно заболување, со автосомно рецесивен начин на наследување кај персиските мачки.<ref>{{Наведено списание|last=Rah|first=H|last2=Maggs|first2=D. J.|last3=Blankenship|first3=T. N.|last4=Narfstrom|first4=K|last5=Lyons|first5=L. A.|year=2005|title=Early-onset, autosomal recessive, progressive retinal atrophy in Persian cats|journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science|volume=46|issue=5|pages=1742–7|doi=10.1167/iovs.04-1019|pmid=15851577|doi-access=free}}</ref> Базално-клеточниот карцином е рак на кожата кој најчесто се манифестира како израсток на главата, грбот или горниот дел од градниот кош. Иако често се доброќудни, ретки случаи на малигнитет може да се појават кај Персиските мачки.<ref name="HVH">Cat Owner's Home Veterinary Handbook</ref> Сините персиски мачки се предиспонирани за синдромот Чедијак-Хигаши . Белите мачки, вклучувајќи ги и белите персијци, се склони кон глувост, особено оние со сини очи.<ref>Strain, George M. [http://www.lsu.edu/deafness/catbreeds.htm Cat Breeds With Congenital Deafness]</ref> Персијците се повеќе склони кон несакани ефекти на лекот за рингворм Грисеофулвин .<ref>[http://www.veterinarypartner.com/Content.plx?P=A&C=31&A=543&S=0 Griseofulvin (Fulvicin)] VeterinaryPartner.com</ref> Како и кај кучињата, дисплазијата на колкот влијае на поголемите раси, како што се Мејн Кунс и Персијците. Малата големина на мачките значи дека тие имаат тенденција да не бидат толку погодени од оваа болест.<ref name="HVH">Cat Owner's Home Veterinary Handbook</ref> Персијците се подложни на малоклузија (неправилен залак), што може да влијае на нивната способност да ја фатат, држат и џвакаат храната.<ref name="HVH" /> Рамното лице на Персиецот може да го отежне подигањето на храната, толку многу што специјално обликуваните кипови се создадени од компаниите за храна за домашни миленици за да им помогнат на Персијците.<ref>[http://www.royalcanin.co.uk/my_pet/cat_products/feline_breed_nutrition/persian.aspx Persian 30] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110728072447/http://www.royalcanin.co.uk/my_pet/cat_products/feline_breed_nutrition/persian.aspx |date=2011-07-28 }} Royal Canin</ref> Други болести на кои персиската мачка е предиспонирана се наведени подолу:<ref name="Pred">{{Наведена книга|title=Breed Predispositions to Diseases in Dogs and Cats|url=https://archive.org/details/breedpredisposit0000goug|last=Gould|first=Alex|last2=Thomas, Alison|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-0748-8|location=[[Ames, Iowa]]}}</ref> * Дерматолошка – примарна себореја, идиопатска периокуларна кора, [[дерматофитоза]] (рингворм),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ufaw.org.uk/DERMATOPHYTOSISINPERSIAN.php|title=Dermatophytosis|work=Genetic welfare problems of companion animals|publisher=Universities Federation for Animal Welfare|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311141834/http://www.ufaw.org.uk/DERMATOPHYTOSISINPERSIAN.php|archive-date=March 11, 2014|accessdate=August 4, 2012}}</ref> пиодерма на фацијални набори, идиопатски [[дерматит]]ис на лицето (исто така и синдром на валкано лице), повеќе епитријални цисти (очни капаци) * Окуларна – колобома, солзна пунктална аплазија, корнеална секвеструм, вродена [[Перде (заболување)|катаракта]] <ref name="ReferenceA"/> * Уринарна-калциум оксалат уролитијаза ( болест на долниот уринарен тракт кај мачки ) * Репродуктивно - крипторхизам * Гастроинтестинален – вроден портосистемски шант,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ufaw.org.uk/PORTOSYSTEMICSHUNTPERSIAN.php|title=Portosystemic Shunt|work=Genetic welfare problems of companion animals|publisher=Universities Federation for Animal Welfare|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328011905/http://www.ufaw.org.uk/PORTOSYSTEMICSHUNTPERSIAN.php|archive-date=March 28, 2015|accessdate=August 4, 2012}}</ref> вродена полицистична болест на црниот дроб (поврзана со ПКД) * Кардиоваскуларна - перитонеоперикардна дијафрагмална хернија * Имунолошко – [[системски лупус еритематозус]] * Невролошка - алфа-манозидоза * Неопластичен - базално-клеточен карцином, тумори на лојните жлезди * Прекумерно солзење на очите * Вцрвенување на очите * Чувствителност на топлина * Предиспозиција за рингворм, габична инфекција Иако овие здравствени проблеми се чести, многу персиски мачки немаат ниту еден од овие проблеми. == Здравје и етика == Персиските мачки, познати по структурата на лицето(сплескано лице), предизвикуваат загриженост за етиката за размножување на мачки со овие одредени деформитети. Брахицефалијата е многу барана одлика од страна на љубителите на мачки, што создава големи очи слични на був и целокупно минијатурно лице. Иако оваа одлика прави мачката биде „поубава“, тоа резултира со многу здравствени проблеми, вклучително и нефункционални назолакримални системи каде солзите се наталожуваат и течат по лицето, меко и долго непце што ги попречува горните дишни патишта, а со тоа го отежнува дишењето и исто така дефекти на забите и вилицата. (брахигнатија) каде забите растат нанадвор во неприродни позиции, што го отежнува јадењето и ја зголемува можноста за формирање на наслаги гингивитис. Ваквите здравствени проблеми влијаат на квалитетот на животот на многу персиски мачки, особено на оние кои спаѓаат во одредена категорија, и покренуваат прашања за етичноста и законитоста на овие програми за размножување на мачки со деформитети. == Персиските мачки во уметноста == Во светот на уметноста, уметниците веќе долго време ја покажуваат нивната љубов кон персиската мачка овековечувајќи ја во уметноста. Едно уметничко дело за кое се тврди дека е „најголемата слика на мачки во светот“ е продадено на аукција за повеќе од 820.000 долари. Масло портретот од крајот на 19 век се нарекува Љубовниците на мојата сопруга, а некогаш му припаѓал на богат филантроп кој нарачал уметник да го наслика огромниот асортиман на својата сопруга, составен од турски ангорски мачки и персиски мачки. Други популарни персиски слики вклучуваат една бела персиска мачка од познатиот народен уметник Ворен Кимбл и две бели персиски мачки како гледаат во чинија со златна рипка, насликана од покојниот портретист на мачки Артур Хејер . Персиска мачка се наоѓа и на уметнички поштенски марки ширум светот.<ref>{{Наведени вести|url=http://mentalfloss.com/article/70373/sothebys-auctioning-what-might-be-worlds-largest-cat-painting|title=Sotheby's Is Auctioning Off What Might Be the World's Largest Cat Painting|date=October 26, 2015|access-date=June 20, 2017|language=en|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621113015/https://www.mentalfloss.com/article/70373/sothebys-auctioning-what-might-be-worlds-largest-cat-painting|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.architecturaldigest.com/story/carl-kahler-my-wifes-lovers-auction|title=Carl Kahler My Wife's Lovers Auction {{!}} Architectural Digest|work=Architectural Digest|access-date=June 20, 2017|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://mentalfloss.com/article/71010/10-fancy-facts-about-persian-cats|title=10 Fancy Facts About Persian Cats|date=November 20, 2015|access-date=June 20, 2017|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://iheartcats.com/u-s-postal-stamps-will-feature-cats-in-2016/|title=U.S. Postal Stamps Will Feature Cats In 2016|work=iHeartCats.com – Because Every Cat Matters ™|access-date=June 20, 2017|language=en-US|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811105733/https://iheartcats.com/u-s-postal-stamps-will-feature-cats-in-2016/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://petsoranimals.com/2020/01/the-top-10-smartest-cat-breeds-in-the-world/|title=The Top 10 Smartest Cat Breeds In The World|date=January 4, 2020|work=Pets or Animals|language=en|accessdate=January 20, 2020|archive-date=2021-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207024931/https://petsoranimals.com/2020/01/the-top-10-smartest-cat-breeds-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Dmoz|Recreation/Pets/Cats/Breeds/Persian}} * [https://web.archive.org/web/20040605123253/http://www.cfainc.org/breeds/profiles/persian.html Информации за расата: персиска мачка] [[Категорија:Мачешки раси]] kf37dgw9npduqrmitzx2mqnk85vwez6 0 155025 5610406 5429541 2026-08-17T04:30:42Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Michelin_siege_clermont.jpg|Michelin_siege_clermont.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Michelin siege clermont.jpg|]]. 5610406 wikitext text/x-wiki '''Мишлен''' ({{langx|fr|Compagnie Générale des Établissements Michelin}}, исто така позната како „Мишелин“) е француска фабрика за [[автомобилска гума|автогуми]], со седиште во градот [[Клермон Феран]]. Претпријатието е најголем производител на гуми во светот. {{Компанија-никулец}} [[Категорија:Француски претпријатија]] [[Категорија:Клермон Феран]] h6dw7grj725ausmx629azds1uwb0m6a 0 157119 5610381 5509008 2026-08-17T00:42:59Z Bojan9Spasovski 91316 5610381 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Димитар Димитров |honorific-suffix = |image = Vladimir Putin with Dimitar Dimitrov.jpg |caption = Димитров лево, со [[Владимир Путин]], 2000 година |imagesize = 200px |office = [[Список на министри за образование и наука на Република Македонија|Министер за образование и наука]] |primeminister = [[Никола Кљусев]] |term_start = [[20 март]] [[1991]] |term_end = [[4 септември]] [[1992]] |predecessor = нема |successor =[[Димитар Бајалџиев]] |office2 = [[Список на министри за култура на Република Македонија|Министер за култура]] |term_start2 = [[30 ноември]] [[1998]] |term_end2 = [[28 декември]] [[1999]] |primeminister2 = [[Љубчо Георгиевски]] |predecessor2 = [[Слободан Унковски]] |successor2 = [[Љубен Пауновски]] |birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1937|11|13}} |birth_place = [[Цакони]], [[Кралство Грција]] |death_date = |death_place = |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонци|Македонец]] |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |alma_mater = Филозофски факултет |profession = |religion = |spouse =Ратка Димитрова |website = |children=[[Никола Димитров]]}} '''Димитар Димитров''' (роден во [[Цакони]], [[Воденско]], [[Егејска Македонија]] на {{роден на|13|ноември|1937}}) — [[Македонија|македонски]] [[поет]], [[есеист]], [[критичар]], преведувач од [[турски]], писател за деца, [[политичар]] и [[дипломат]]. == Животопис == Димитар Димитров е роден на [[13 ноември]] [[1937]] година во [[Цакони]], [[Воденско]], [[Егејска Македонија]].<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопје, 2009, с. 466.</ref> Во времето на [[Грчка граѓанска војна|Грчката граѓанска војна]] неговото семејство побегнало во [[НР Македонија]]. Во Скопје го завршил средното образование и завршил [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофски факултет]]. Во [[Љубљана]], тој завршил магистерски степен, додека во Загреб завршил докторат со титула доктор по филозофски науки. Во текот на својата кариера, Димитров бил [[професор]] на Филолошкиот факултет во [[Скопје]], амбасадор на Република Македонија во [[Русија|Руската федерација]], а од 1970 година станал член [[ДПМ]]. Во [[Влада на Македонија од 1991|првата експертска влада]] Димитров ја извршувал функцијата [[Список на министри за образование и наука на Република Македонија|Министер за образование и наука]], и тоа во периодот од [[20 март]] [[1991]] до [[4 септември]] [[1992]] година. Во периодот од [[30 ноември]] [[1998]] до [[28 декември]] [[1999]] година ја извршувал функцијата [[Министер за култура на Македонија|Министер за култура]], во [[Влада на Македонија од 1998|владата на Љубчо Георгиевски]].<ref>[http://217.16.70.245/?pbroj=911&pr=7&stID=14421 Тито Петковски. Дипломатија без дипломати, Утрински весник, 16 октомври 2006.]</ref> == Творештво == Автор е на книгите: Овчарче (раскази за деца, 1960), Збогум детство (раскази за деца, 1960), Кога сме деца (раскази за деца, 1962), Животот и уметноста (студија, 1967), Противставување (есеи, 1971), Македонски работи (есеи, 1991), Уметност и човекување (есеи, 1992), Меѓу тоталитаризам и демократија (есеи, 1994), Името и умот (есеи, 1999). == Наводи == {{наводи}} {{S-start}} {{S-off}} {{s-bef|before=нема}} {{s-ttl|title=[[Список на министри за образование и наука на Република Македонија|Министер за образование и наука]]|years=[[20 март]] [[1991]] - [[4 септември]] [[1992]]}} {{s-aft|after=[[Димитар Бајалџиев]]}} |- {{S-bef|before=[[Слободан Унковски]]}} {{s-ttl|title=[[Министер за култура на Македонија|Министер за култура]]|years=[[30 ноември]] [[1998]] - [[28 декември]] [[1999]]}} {{S-aft|after=[[Љубен Пауновски]]}} |- {{S-bef|before=?}} {{s-ttl|title=Амбасадор на Македонија во [[Амбасадор на Македонија во Русија|Русија]] и [[Амбасадор на Македонија во Белорусија|Белорусија]] |years=[[2000]] - [[2003]]}} {{S-aft|after=?}} {{S-end}} {{Состав на Владата на Македонија (1998)}} {{Состав на Владата на Македонија (1991)}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Димитров, Димитар}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Луѓе од Цакони (Воденско)]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1991]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1998]] [[Категорија:Министри за образование и наука на Република Македонија]] [[Категорија:Министри за култура на Република Македонија]] [[Категорија:Амбасадори на Македонија во Русија]] [[Категорија:Деца бегалци]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] fhvicjiqq0n4w0le1bkwp992i1iuamp 0 158024 5610222 5608751 2026-08-16T14:33:48Z Gurther 105215 5610222 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Инфокутија Населено место |official_name = Бастер <br /> City of Basseterre |image_skyline = |image_map = Basseterre_Map_1.png |mapsize = 240px |map_caption = Местоположба на Бастер |subdivision_type = [[список на држави во светот|Држава]] |subdivision_name = [[Свети Китс и Невис]] |subdivision_type1 = [[Карипски Острови|Остров]] |subdivision_name1 = [[Свети Китс]] |area_note = |area_magnitude = 1 E9 |area_total_sq_mi = 2.5 |area_total_km2 = 6.1 |population_as_of = 2005 |population_total = 15.500 |population_density_sq_mi = 6200 |population_density_km2 = 2541 |timezone = [[UTC-4]] |utc_offset = -4 |latd=17 | latm=18 | lats= | latNS=N |longd=62 | longm=44 | longs= | longEW=W |elevation_m = 15 |elevation_ft = 50 |established_title = [[Историја на Свети Китс и Невис|Населен]] |established_date = 1627 |footnotes = }} '''Бастер''', со околу 15.500 население во 2000 година, е главниот град на Федерацијата на [[Свети Китс и Невис]] во [[Западни Инди|Западните Инди]]. Географски гледано, пристаништето Бастер се наоѓа на југ западниот брег на островот [[Сент Китс]], и е еден од главните трговски депоа на [[Ливардски Острови|Ливардските Острови]]. Градот лежи во рамките на парохијата на [[Сент Џорџ Бастер]] и јужниот дел на парохија на [[Сент Петер Бастер]]. Бастер е еден од најстарите градови во Источните Кариби. {{Свети Китс и Невис-никулец}} [[Податотека:St. Kitts, Karibik - Marina in Basseterre - panoramio.jpg|мини|Панорама од Бастер.|282x282пкс]] {{Главни градови на Северна и Средна Америка}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бастер]] [[Категорија:Градови во Свети Кристофер и Невис]] [[Категорија:Главни градови во Средна Америка]] [[Категорија:Главни градови во Карибите]] [[Категорија:Главни градови во Азија]] [[Категорија:Населени места основани во 1627 година]] n8nmsxywqmqubnold3maq7yx4jdc4pz 14 166914 5610456 5252437 2026-08-17T10:15:15Z ~2026-45003-10 135999 5610456 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Македонски книги]] [[Категорија:Романи по земја]] [[Категорија:Македонски романи]] Велиново (роман) Мртва коска (роман) Хајка (роман) [[Еретички писма или Наоѓајќи ги небата што сјаат црвено]] __СОСОДРЖИНА__ dv8qtqviyrsftd9x9lxwnhlsz77rmes 0 181517 5610410 5556079 2026-08-17T06:08:39Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Жанек]] на [[Жапек батира]] 5556079 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} {{Инфокутија Населено место |official_name = Жанек |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Казахстан |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption =Местоположба во Казахстан |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{КАЗ}} |subdivision_type1 = [[Области во Казахстан|Област]] |subdivision_name1 = [[Алматинска Област]] |subdivision_type2 = [[Окрузи на Казахстан|Округ]] |subdivision_name2 = [[Сарканд (округ)|Сарканд]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[Омско време]] |utc_offset = +6 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=43|latm=25|lats=|latNS=N |longd=76|longm=54|longs=|longEW=E |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Жанек''' е [[град]] во [[Алматинска Област|Алматинската Област]] во југоисточен [[Казахстан]]. Градот претставува предградие на [[Алмати]]. == Надворешни врски == * [http://www.tageo.com/index-e-kz-v-01-d-m3225532.htm?Dzhanek Tageo.com] {{Алматинска Област}} {{Казахстан-никулец}} [[Категорија:Населени места во Алматинската Област]] 7ipad705vsten4i2e36khwk0n0aw2ou 5610412 5610410 2026-08-17T06:09:04Z Kiril Simeonovski 3243 5610412 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} {{Инфокутија Населено место |official_name = Жапек батира |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Казахстан |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption =Местоположба во Казахстан |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{КАЗ}} |subdivision_type1 = [[Области во Казахстан|Област]] |subdivision_name1 = [[Алматинска Област]] |subdivision_type2 = [[Окрузи на Казахстан|Округ]] |subdivision_name2 = [[Сарканд (округ)|Сарканд]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[Омско време]] |utc_offset = +6 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=43|latm=25|lats=|latNS=N |longd=76|longm=54|longs=|longEW=E |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Жапек батира''' — [[град]] во [[Алматинска Област|Алматинската Област]] во југоисточен [[Казахстан]]. Градот претставува предградие на [[Алмати]]. == Надворешни врски == * [http://www.tageo.com/index-e-kz-v-01-d-m3225532.htm?Dzhanek Tageo.com] {{Алматинска Област}} {{Казахстан-никулец}} [[Категорија:Населени места во Алматинската Област]] 8c5p9nmdgh6dash92xsceh9vx05w08y 5610414 5610412 2026-08-17T06:12:50Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Жапек батира]] на [[Жапек Батира]] 5610412 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} {{Инфокутија Населено место |official_name = Жапек батира |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Казахстан |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption =Местоположба во Казахстан |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{КАЗ}} |subdivision_type1 = [[Области во Казахстан|Област]] |subdivision_name1 = [[Алматинска Област]] |subdivision_type2 = [[Окрузи на Казахстан|Округ]] |subdivision_name2 = [[Сарканд (округ)|Сарканд]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[Омско време]] |utc_offset = +6 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=43|latm=25|lats=|latNS=N |longd=76|longm=54|longs=|longEW=E |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Жапек батира''' — [[град]] во [[Алматинска Област|Алматинската Област]] во југоисточен [[Казахстан]]. Градот претставува предградие на [[Алмати]]. == Надворешни врски == * [http://www.tageo.com/index-e-kz-v-01-d-m3225532.htm?Dzhanek Tageo.com] {{Алматинска Област}} {{Казахстан-никулец}} [[Категорија:Населени места во Алматинската Област]] 8c5p9nmdgh6dash92xsceh9vx05w08y 5610418 5610414 2026-08-17T06:13:05Z Kiril Simeonovski 3243 5610418 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} {{Инфокутија Населено место |official_name = Жапек Батира |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Казахстан |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption =Местоположба во Казахстан |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{КАЗ}} |subdivision_type1 = [[Области во Казахстан|Област]] |subdivision_name1 = [[Алматинска Област]] |subdivision_type2 = [[Окрузи на Казахстан|Округ]] |subdivision_name2 = [[Сарканд (округ)|Сарканд]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[Омско време]] |utc_offset = +6 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=43|latm=25|lats=|latNS=N |longd=76|longm=54|longs=|longEW=E |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Жапек Батира''' — [[град]] во [[Алматинска Област|Алматинската Област]] во југоисточен [[Казахстан]]. Градот претставува предградие на [[Алмати]]. == Надворешни врски == * [http://www.tageo.com/index-e-kz-v-01-d-m3225532.htm?Dzhanek Tageo.com] {{Алматинска Област}} {{Казахстан-никулец}} [[Категорија:Населени места во Алматинската Област]] l9j1xfp9kmxar5nds0kf7sroe8dyl1h 0 184261 5610366 4840014 2026-08-16T22:58:22Z Buli 2648 5610366 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Вавелска катедрала<br />Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława |image=Wawel katedra2.jpg |caption=Поглод кон црквата |location= [[Краков]], [[Полска]] |geo= |religious_affiliation= |province= |district= |consecration_year= |status=[[црква]] |leadership= |website= |architect= |architecture_type= |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Вавелската катедрала''' ([[полски јазик|полски]]: ''Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława '') е [[црква]] која се наоѓа во [[Краков]], [[Полска]]. Катедралата исто така е позната и како базилика ''Свети Станислав и Вацлав''. Црквата има околу 1000 години историја. Во текот на својата историја служела како место во кое биле крунисувани полските кралеви, дури и откако Краков престанал да биде главен град на [[Полска]]. Денес во катедралата се наоѓаат посмртните останки на поголем број на полски кралеви. Во оваа црква во [[1946]] година служел идниот [[Јован Павле II]].<ref>Witness to Hope, George Weigel, Pg 81</ref> Денешната катедрала била изградена за првпат во текот на [[11 век]], и од тогаш дури трипати го менувала својот изглед. Првата црква била уништена во [[11 век]], втората во [[12 век]], а третата во [[1305]] година. == Лирература == {{наводи}} {{црква-никулец}} == Надворешни врски == {{commons|Wawel#Katedra (Cathedral)|Wawel Cathedral}} * [http://www.wawel.diecezja.pl/ Официјална страна] {{coord|50|3|16.7|N|19|56|7.5|E|region:PL_type:landmark|display=title}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вавелска}} [[Категорија:Римокатолички катедрали во Полска]] [[Категорија:Цркви во Краков]] [[Категорија:Базилики во Полска]] jhd0qtdaq1rovofg4m1ocs20um8egpi 0 752655 5610229 5608756 2026-08-16T14:44:19Z Gurther 105215 5610229 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Академици од универзитетот во Кембриџ]] [[Категорија:Космологисти]] [[Категорија:Англиски астроними]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Англиски научни писатели]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] apzv7zuij97bcywpvni88hqlylg5bwd 5610230 5610229 2026-08-16T14:44:37Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Академици од универзитетот во Кембриџ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610230 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Космологисти]] [[Категорија:Англиски астроними]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Англиски научни писатели]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] 4zode4a1ceonjjgr5kvfhazljcfdvob 5610231 5610230 2026-08-16T14:44:48Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Космологисти]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610231 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Англиски астроними]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Англиски научни писатели]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] 8pbjmm7e1dmurkzjx9bgympna5z1mpb 5610232 5610231 2026-08-16T14:45:02Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Англиски астроними]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610232 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Англиски научни писатели]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] fjdmi97qr2j0u8d5ci951p1qniulzd5 5610233 5610232 2026-08-16T14:45:15Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Англиски научни писатели]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610233 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] s96dgq3wnsde6ulergvvcevhbk0ge7b 5610234 5610233 2026-08-16T14:45:36Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Личонсти од Оксфорд]]; додадена [[Категорија:Луѓе од Оксфорд]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610234 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 300x |name = Стивен Хокинг |image =Stephen Hawking.StarChild.jpg |image_size = 200px |caption = |birth_name = Стивен Вилијам Хокинг |birth_date = {{birth date |1942|1|8|df=y}} |birth_place = [[Оксфорд]], Англија |death_date = {{death date and age |2018|03|14 |1942|1|8}} |residence = Англија |citizenship = англиско |nationality = Англичанец |religion = [[Агностицизам|агностик]] |ethnicity = |fields = [[Применета математика]]<br />[[Теориска физика]]<br />[[Физичка космологија|Космологија]] |workplaces = [[Универзитет во Кембриџ]]<br />[[Калифорниски институт за технологија]]<br />[[Периметер, институт за теориска физика]] |alma_mater = [[Универзитет во Оксфорд]]<br />[[Кембрички универзитет]] |doctoral_advisor = [[Денис Вилјам Шама|Денис Шама]] |academic_advisors = [[Боб Берман|Роберт Берман]] |doctoral_students = [[Брус Алан (физичар)|Брус Алан]]<br />Рафаел Бусо<br />[[Феи Докер]]<br />[[Малком Пери (физичар)|Малком Пери]]<br />[[Бернард Кер]]<br />[[Гери Гибонс]]<br />Харви Рил<br />[[Дон Пејџ (физичар)|Дон Пејџ]]<br />Тим Престиж<br />[[Реимонд Лафлем]]<br />Џулијан Лутрел |notable_students = |known_for = [[Црна дупка|црни дупки]]<br />[[Физичка космологија|Теориска космологија]]<br />[[Квантна гравитација]]<br />[[Хокингово зрачење]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Дикрен Тата]] |influenced = |awards = {{nowrap|''Wolf Prize'' (1988)<br />''Prince of Asturias Award'' (1989)<br />''Copley Medal'' (2006)<br />''Presidential Medal of Freedom'' (2009)}} |spouse = Џејн Хокинг |footnotes = }} '''Стивен Вилијам Хокинг''' ({{langx|en|Stephen William Hawking}}; {{рн|8|јануари|1942}}<ref>{{наведени вести |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |title=Birthdays: Jan 10 |publisher=The Times |date=8 January 2010 |accessdate=9 January 2010 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629132544/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article5484753.ece |url-status=dead }}</ref> - {{пн|14|март|2018}}) — англиски теориски физичар и [[Физичка космологија|космолог]] чии научни книги и јавни појавувања го направија академски позната личност. Бил почесен пријател на кралското друштво на уметности,<ref name="soafellow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|title=Honorary Fellows of the Royal Society of Arts|publisher=[[Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce]]|accessdate=25 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605160650/http://www.rsa.org.uk/acrobat/honorary_fellows.pdf|archivedate=2007-06-05|url-status=dead}}</ref> доживотен член на папската академија на науките<ref>{{Наведено списание|last =Mason|first =Michael|authorlink =Michael Paul Mason|title =Alliance, Many of the greatest minds of science meet regularly in Vatican City to counsel the pope on the hot topics of the day|journal=Discover Magazine|issue =September 2008|page =43|publisher=Discover Magazine|accessdate =19 August 2008}}</ref> и во 2009 е награден со [[претседателски медал на слободата]], највисоката цивилна награда во [[САД]].<ref name="presidential">{{наведени вести|title = Hawking receives honour from Obama|url = http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8654740?FORM=ZZNR3|work=Guardian |date = 13 August 2009|accessdate = 21 December 2009|location=London}}</ref> Хокинг 30 години бил професор на математичката катедра во [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], преземајќи ја таа функција во 1979 и повлекувајќи се на 1 октомври 2009.<ref>{{наведени вести|title=Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/10/24/hawking-cambridge.html |agency=Associated Press |publisher=[[CBC News]]|date=24 October 2008 |accessdate=1 October 2009}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/cambridgeshire/8282358.stm |title=Hawking gives up academic title |publisher=BBC News |date=30 September 2009 |accessdate=1 October 2009 }}</ref> Во поново време директорувал со истражувачкиот центар за теориска космологија во одделот за применета математика и теориска физика на Кембричкиот универзитет. Тој е познат по своите придонеси во полето на [[космологија]]та и [[Квантна гравитација|квантната гравитација]], особено во контекст на [[Црна дупка|црните дупки]]. Исто така, тој се здобил со успеси за неговата работа во полето на [[Популарна наука|популарната наука]] во која тој генерално дискутира за неговите теории и космологијата.<ref name="book">{{Наведена книга|author=Hawking, Stephen|title= [[A Brief History of Time]]|publisher=[[Bantam Books]]|year=1988|isbn=0-553-38016-8}}</ref><ref>Redfor, Tim "How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists" Guardian 31 July 2009 [http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/30/stephen-hawking-brief-history-time]</ref> Во клучните научни трудови на Хокинг се вклучени обезбедувањето, со [[Роџер Пенрос]], [[Теорема|теореми]] во врска со [[Гравитациска сингуларност|гравитациските сингуларности]] во рамките на [[Општа теорија за релативноста|општата релативност]] и теориското предвидување дека црните дупки емитуваат зрачење, што денес е познато како [[Хокингово зрачење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|title=Particle creation by black holes|publisher=Project Euclid|accessdate=19 May 2008}}</ref> Хокинг има лателарна амиотропска склероза што е поврзано со амиотрофична латерална склероза, состојба која се развила со текот на годините и го направила скоро целосно парализиран. == Раниот живот и образование == Стивен Хокинг е роден на 8 јануари 1942 г. од татко д-р Френк Хокинг, биолог, и мајка Изабел Хокинг. Имал две помали сестри, Филипа и Мери, и посвоен брат, Едвард.<ref name="Current Biography 1984">{{Наведена книга|title = Current Biography, 1984|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|location = New York City|year = 1984|isbn = 0883710404}}</ref> Иако родителите на Хокинг живееле во северен [[Лондон]], се преселиле во [[Оксфорд]] за време на бременоста на Изабел со Стивен, сместувајќи се на побезбедна локација за раѓањето на нејзиното прво дете (Лондон во тоа време бил [[Лондонскиот блиц|под напад]] од страна на [[Луфтвафе]]).<ref name=mactutor>{{Наведена мрежна страница|author=O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F|title=Stephen William Hawking|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=[[University of St Andrews]]|accessdate=1 October 2009|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603044735/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hawking.html|url-status=dead}}</ref> Според Хокинг, германската В-2 ракета удрила на само неколку улици подалеку.<ref>{{Наведена книга|last=Hawking|first=Stephen W.|title= Black Holes And Baby Universes and Other Essays|url=https://archive.org/details/blackholesbabyun00step|publisher=Bantam Books|location=London|year=1993|isbn=0553374117}}</ref> По раѓањето на Стивен семејството повторно се вратило во Лондон каде што татко му ја предводел групата за паразитологија во националниот институт за медицински истражувања.<ref name="Current Biography 1984"/> Во 1950, Хокинг и неговото семејство се преселиле во Сент Албенс, Хертфоршир, каде што одел во средното училиште за девојчиња во Сент Албенс од 1950 до 1953 (во тоа време момчињата можеле да одат на настава во женски училишта додека не наполнат 10 години).<ref name="Stephen Hawking A Biography">{{Наведена книга|title = Stephen Hawking A Biography| publisher=[[Greenwood Press]]|year = 1995}}</ref> Од единаесет години тој се преместил во училиштето Сент Албенс каде што бил добар, но не и посебен ученик.<ref name="Current Biography 1984"/> Подоцна, кога бил прашан да именува учител кој го инспирирал, Хокинг го именувал [[Диркен Тата]].<ref>{{наведени вести|accessdate=19 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,,1983173,00.html|title=Dick Tahta|work=The Guardian |location=UK|location=London|date=5 January 2007|first1=Geoffrey|last1=Hoare|first2=Eric|last2=Love}}</ref> Врската со училиштето константно ја одржувал и именувал една од четирите куќи, објектот за дополнителни научни предавања, во куќниот систем на училиштето. Тој го посетил училиштето за да одржи едно предавање и, исто така, му било направено долго интервју од страна на учениците кои работат на школскиот магазин, „The Albanian“. Хокинг отсекогаш бил заинтересиран за науката.<ref name="Current Biography 1984"/> Инспириран од наставникот по математика, тој сакал да го студира истиот предмен и на универзитет. Како и да е, таткото на Хокинг сакал тој да аплицира за [[Универзитетски колеџ, Оксфорд|универзитетскиот колеџ Оксфорд]] каде што и тој студирал. Како универзитетски колеџ кој во тоа време немал математика, студентите кои аплицирале сакајќи да го изучуваат тој предмет биле одбиени, па затоа Хокинг аплицирал за изучување на прородни науки за што и се здобил со диплома. Хокинг специјализирал физика.<ref name=mactutor/> Неговиот тутор по физика, Роберт Берман, подоцна за магазинот „The New York Times Magazine“ рекол: {{Цитатник|За него беше доволно само да зне дека нешто може да биде направено и ќе го направеше тоа без да се обидува да види како останатите луѓе тоа го прават. [...] Тој немаше многу книги и не запишуваше забелешки. Секако, неговиот ум беше потполно различен од сите негови соработници.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Хокинг ги поминувал испитите, но неговите необични навики за учење<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1322807/Stephen-Hawking-I-didnt-learn-read-I-I-lazy-student.html?ito=feeds-newsxml |title=Stephen Hawking: I didn't learn to read until I was eight and I was a lazy student |publisher=Daily Mail |date=22 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref> резултирале со тоа што на финалниот испит освоил бодови на границата помеѓу прва и втора класа поради што бил потребен устен испит. За усниот испит Берман рекол: {{Цитатник|И се разбира, испитувачите тогаш беа доволно интелигентни за да сфатат дека тие зборуваат со некој кој е многу попаметен од нив.<ref name="Current Biography 1984"/>}} Откако ја добил оценката Б.А. во Оксфорд во 1962, тој останал за да изучува астрономија. Се одлучил да замине кога открил дека изучувањето на Сончеви пеги|сончевите пеги, за кои опсерваторијата била опремена, не се вклопуваат во неговите желби и тоа дека тој е повеќе заинтересиран за теоријата однего за набљудување.<ref name="Current Biography 1984"/> Го напуштил Оскфорд за Тринити Хол, Кембриџ, каде што се вклучил во изучувањето на теориската астрономија и космологија. == Кариерата во доменот на теориската физика == Хокинг во 1974 бил избран како еден од најмладите пријатели на „[[Кралско друштво|кралското друштво]]“, се здобил со почеста „[[Ред на Британската Империја|командир во редот на Британската Империја]]“ во 1982 и во 1989 станал „почесен пријател“. Хокинг бил член на одборот на спонзори на „Билтен на атомските научници“. Во 1974 тој прифати да го посети [[Калифорниски институт за технологија|Калифорнискиот институт за технологија]] како професор, за да работи со неговиот пријател Кип Торни.<ref>{{Наведена книга|author=Kristine Larsen|title= Stephen Hawking: a biography|url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313323925}}</ref> Хокинг останува во контакт со Калифорнискиот институт со тоа што секоја година по еден месец, по 1992, престоjува на ова место.<ref>{{Наведена мрежна страница|access-date=7 Jan 2011|url=http://features.caltech.edu/features/96|title=Stephen Hawking Returns to Caltech—One Night Only|publisher=Caltech Features|date=6 Jan 2011|archive-date=2011-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120170901/http://features.caltech.edu/features/96|url-status=dead}}</ref> Достигнувањата на Хокинг и неговите признаенија не престанаа и покрај развиената парализа предизвикана од неговата болест. Од 1974 Хокинг не можел да се храни сам себе ниту пак да стане од креветот. Неговиот говор станал загушен со тоа што можел да биде разбран само од тие кои подолго го познавале. Во 1985 добил [[пневмонија]] и морал да направи [[трахеотомија]] која потполно го оневозможила неговиот говор. Еден научник од Кембриџ изградил уред кој му овозможува на Хокинг да пишува на комјутер со мали движења на неговото тело и потоа со помош на [[говорна синтеза]] да зборува преку комјутерот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|title=Disability Advice|author=Hawking, Stephen W|accessdate=1 October 2009|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329230045/http://hawking.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=55|url-status=dead}}</ref> === Истражувања === [[Податотека:Stephen_Hawking_in_Cambridge.jpg|мини|250п|лево|Хокинг во Кембриџ]] Полето на исражување на Хокинг било во доменот на теориската космологија и [[квантна гравитација|квантната гравитација]]. Во доцните 1960-ти тој и неговиот пријател и колега од Кембриџ, Роџер Пинрос, создале нов, комплексен математички модел кој го создале од општата теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615011734/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2007/03/16_hawking_text.shtml/|archivedate=2008-06-15|title=Origins of the universe: Stephen Hawking's J. Robert Oppenheimer Lecture|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url-status=dead}}</ref> Ова, во 1970, довело до докажување на првата од [[Пенроуз-Хокингови тереми за сингуларноста|многуте теореми за сингуларноста]]; теореми кои обезбедуваат збир од издржани услови за постоење на [[гравитациска сингуларност]] во [[Простор-време|просторот-времето]]. Ова дело покажало дека, далеку од тоа што се интересни работи од математичка гледна точка, сингуларностите се од прилично генеричка функција на општата рлативност.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1098/rspa.1970.0021 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |first=Stephen |last=Hawking |author2=[[Roger Penrose]] |date=January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|Proceedings of the Royal Society A]] |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |access-date=2011-03-22 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117063658/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529.abstract |url-status=dead }}</ref> Тој обезбедил [[математички доказ]], заедно со [[Брендон Картер]], [[Вемер Израел]] и Д. Робинсон, за таканаречената „[[теорема без коса]]“ на [[Џон Вилер]], која вели дека секоја црна дупка е потполно опишана од страна на три својства: [[маса]], [[импулсен момент]] и [[електрично полнење]]. Хокинг, исто така, по анализа на емисијата на [[Гама-зрачење|гама-зраците]] која се случила по [[Големата експлозија]], сугерирал дека биле формирани мини црни дупки. Со Брендон и Картер тој ги предложил четирите [[Термодинамика на црните дупки|закони за механизмот на црните дупки]], изработувајќи аналогија со [[термодинамика]]. Во 1974 тој пресметал дека црните дупки треба топлински да создадат и емитуваат [[субатомски честички]], кои денес се познати како [[Хокингово зрачење|Бекенштајн-Хокингово зрачење]], сè додека не ја исрошат својата енергија и да испарат.<ref>{{Наведено списание|last = Hawking|first = SW|title = Black Hole Explosions|journal=Nature (journal)|volume = 248|issue = 1|pages = 30–31|year = 1974|url = http://www.nature.com/physics/looking-back/hawking/|accessdate = 23 March 2007|doi = 10.1038/248030a0}}</ref> Во соработка со [[Џим Хартли]], Хокинг развил модел во кој универзумот нема граници во просторот и времето, заменувајќи ја почетната сингуларност на класичниот модел на [[големата експлозија]] со регион сличен како и Северниот Пол – некој не може да патува северно од Северниот Пол бидејќи нема граници. Додека оригиналниот безграничен предлог предвидувал затворен универзум, дискусијата со Нил Тјурок довела до реализација со тоа што безграничниот предлог, исто така, содржел не затворен универзум. Заедно до Томас Хертог во [[CERN|ЦЕРН]], во 2006, Хокинг предложил теорија на „од врвот-надолна космологија“ (или на [[англиски јазик]] ''top-down cosmology'') во која вели дека универзумот нема посебна поединечна состојба и затоа е несоодветно за физичарите да се обидат да формулираат теорија која предвидува дека сегашната конфигурација на универзумот е посебна поединечна состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница |last = Ball |first = Philip |title = Hawking Rewrites History...Backwards |work=Nature News Online |date = 21 June 2006 |url = http://www.nature.com/news/2006/060619/full/news060619-6.html |accessdate = 19 April 2010}}</ref> Оваа космологија прептпоставува дека во извесна смисла, сегашноста „го селектира“ минатото од една суперпозиција, од многу можни историски. Притоа, теоријата сугерира можна резолуција на деликатно дефинираниот универзум: неизбежно е тоа дека во сегашните физички константи на нашиот универзум ќе ги пронајдеме само оние историски делови кои тој ги „селектирал“ и кои довеле до сегашноста. Според ова, оваа космологија ни обезбедува [[Антропичен принцип|антропично]] објаснување за тоа зошто се наоѓаме самите во универзум кој овозможува работа и живот без повикување на [[Мултивселена|збирот на повеќе вселени]]. Многу други научни истражувања на Хокинг се вклучени во студиите за [[квантна космологија]], [[инфлационен универзум]], продукцијата на [[хелиум]] во [[Анизотропија|анизотропскиот]] модел на Големата експлозија, [[Густина на мартица|густината на матрицата]] на универзумот, [[топологија]] и структура на универзумот, младиот универзум, [[Јанг-Милова теорија|Јанг-Милсовиот]] [[инстантон]] и [[С-матрица|расејувачката матрица]], пространството на [[анти-де ситер]], [[Квантно заплеткување|квантното заплеткување]] и [[ентропија]], природата на времето и просторот вклучувајќи ја [[Временска стрелка|временската стрелка]], [[Квантна пена|квантната пена]], [[теорија на струните]], [[супергравитација]], [[Евклидов простор|Евклидовата]] квантна гравитација, [[Гравитација|гравитацискиот]] [[Хамилтон (квантна механика)|Хамилтон]], гравитациските теории Бренс-Дики и Хојл-Нарликар, [[Гравитациско зрачење|гравитациското зрачење]] и [[црвоточина|црвоточините]]. На предавање во универзитетот Џорџ Вашингтон во чест на педесет годишнинаната на [[НАСА]], Хокинг го теоризирал постоењето на вонземски живот, верувајќи дека „примитивниот живот е многу чест, додека пак интелигентниот живот е далеку поредок.“<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|title=Primitive life 'likely elsewhere'|publisher=Channel 4 News|date=22 April 2008|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103121/http://www.channel4.com/news/articles/science_technology/primitive+life+likely+elsewhere/2055457|url-status=dead}}</ref> === Губење на стар облог === [[Податотека:Barack_Obama_speaks_to_Stephen_Hawking.jpg|мини|250п|десно|Претседателот на [[САД]], [[Барак Обама]], разговара со Стивен Хокинг во сината соба на [[Белата куќа]] пред церемонијата во која треба тој и уште 12 други да бидат претставени за претседателскиот медал на слободата на 12 август 2009. Овој медал е највисоката национална цивилна почест]] Во јули 2004, Хокинг на вести презентирал нова теорија за црните дупки која имала спротивно значење од неговото долгогодишно верување за однесувањето на црните дупки, со што го изгуби облогот кој го направил со Кип Торни и [[Џон Прескил]] од Калифорнискиот институт. Дотогаш се покажало дека информациите кои поминувале низ [[Хоризонт на случувања|хоризонтот на случувања]] на црна дупка се губеле во универзумот, со што сите црни дупки се идентични во нивната маса, електрично полнење и аголна брзина (таканаречената ''теорема без коса''). Проблемот со оваа теорема е во тоа што ја имплицира црната дупка дека ќе емитува исто зрачење без оглед на тоа што се случува внатре во неа и како последица на тоа, ако чиста квантна состојба е фрлена во црната дупка, една „обична“ измешана состојба ќе биде вратена. Ова се спротивставува на правилата на квантната механика и е познато како [[информациски парадокс на црната дупка]]. === Лет во вселената === На прославата на неговиот шеесет и петти роденден на 8 јануари 2007, Хокинг го најавил својот план за безтежински лет во 2007 за да се подготви за [[Суборбитален вселенски лет|суборбиталниот вселенски лет]] во 2009 овозможен од „Virgin Galactic“. Милјардерот [[Ричард Бренсон]] ветил дека ќе ги плати сите трошоци за летот што чинело околу 100,000 фунти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/08/nhawking08.xml|title=Stephen Hawking plans to see space|work=The Daily Telegraph |location=London| date = 9 January 2007|accessdate = 18 March 2007|first=Roger|last=Highfield}}</ref> Овој лет на Стивен Хокинг во леталото „Vomit Comet“ на корпорацијата „Zero Gravity Corporation“ кој се остварил на 26 април 2007, му овозможил осум пати да ја искуси безтежинската состојба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6594821.stm|title=Hawking takes zero-gravity flight|publisher=BBC News| date = 26 April 2007|accessdate = 26 April 2007}}</ref> Тој стана првиот [[Квадриплегија|квадриплегист]] кој ја искусил оваа состојба. Ова бил првиот пат во четириесет години кога тој се движел слободно, без неговата количка. Нормалната цена е 3.750 американски долари за 10-15 параболи, но на Хокинг не му биле побарани пари за тоа. Малку [[Футурологија|футуристички]],<ref>{{наведени вести|title = Move To New Planet, says Hawking|publisher=BBC|date = 6 November 2006|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6158855.stm|accessdate = 21 February 2008}}</ref> Хокинг пред летот изјавил: {{Цитатник|Многу луѓе ме прашаа зошто сакам да го направам овој лет. Го правам ова поради многу причини. Пред се, верувам дека животот на [[Земја (планета)|планетата Земја]] е сè поголем ризик со можност да бидете избришани од некоја катастрофа како на пример ненадејна јадрена војна, генетски изменет вирус или некоја друга опасност. Јас мислам дека човековата раса нема иднина доколку не отиде во вселената. Па, според тоа, сакам да го поттикнам јавниот интерес во однос на вселената.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504171857/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/04/26/hawking.flight.ap/index.html|archivedate=2007-05-04|title=Physicist Hawking experiences zero gravity|publisher=CNN|date=26 April 2007|accessdate=4 May 2007|url-status=live}}</ref>}} === Постоење и природа на вонземскиот живот === Хокинг посочил дека е скоро сигурен дека вонземски живот постои во други делови од универзумот и употребил математичка основа за неговите претпоставки. „Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани“. Вистинскиот предизвик е да се дознае како впрочем вонземјаните би изгледале.“ Тој верува дека вонземскиот живот не постои само на планети туку можеби и на други места, како на ѕвезди или пак во други вселени. Тој, исто така, предупредува дека некои од овие видови би можеле да бидат екстремно интелегентни и дека претставуваат опасност за Земјата. Контакт со таквите видови би можел да биде катастрофален за човештвото.<ref>Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece Timesonline.co.uk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100525065400/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/space/article7107207.ece |date=2010-05-25 }}, [[The Sunday Times]], by Jonathan Leake, 25 April 2010</ref> Тој рекол: „Доколку вонземјаните не посетат, резултатот ќе биде скоро ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци“. Хокинг се залагал за тоа, наместо да се обидуваме да воспоставиме контакт со нив, луѓето да го избегнуваат контактот со вонземските животни форми.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm|work=BBC News|title=Hawking warns over alien beings|date=25 April 2010|accessdate=24 May 2010}}</ref> == Болест == [[Податотека:Stephen_Hawking_050506.jpg|мини|250п|десно|Хокинг на 5 мај 2006, во текот на една конференција.]] Стивен Хокинг е во големи размери инвалидизиран од страна на лателарна амиотропкса склероза позната како [[амиотрофична латерална склероза]] (АЛС). Болеста на Хокинг е значајно поразлична од типичната АЛС во тоа што неговиот облик на АЛС ќе го направи него најдолготрајниот случај кој некогаш бил евидентиран. Преживување по десет години по дијагнозата е необично за АЛС.<ref> {{Наведена книга |last = Hitshumoto & Munsat|title = Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family |url = https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits|publisher=Demos Medical Publishing, LLC |year = 2001 |isbn = 1888799285 |page = [https://archive.org/details/amyotrophiclater0000mits/page/36 36]}}</ref> Кога бил млад, тој ужувал во јавање на коњи и играње со останатите деца. Во Оксфорд тој се приклучил во кајакарски тим, за кој тврди дека му помогнал да се извлече од прекумерната здодевност на универзитетот. Симптомите на ова нарушување за првпат се појавиле додека бил запишан на универзитетот во Кембриџ – го загубил балансот и паднал надолу по скалите удирајќи ја својата глава. Загрижен да не ја загуби својата генијалност направил Менса тест за да потврди дека неговите интелектуални способности останале непроменети.<ref> {{Наведена книга |last = Hawking |first = Stephen |title = Stephen Hawking's A Brief History of Time: A Reader's Companion |url = https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0 |publisher=New York Bantam |year = 1992 |isbn = 0553077724 |page = [https://archive.org/details/stephenhawkingsb00step_0/page/45 44]}}</ref> Дијагнозата на латералната амиотропска склероза се појавила кога Хокинг има 21 година, кратко пред неговиот прв брак, а докторите велеле дека нема да преживее повеќе од две или три години. Постепено ја загубил котролата над неговите раце, нозе и глас и од 2009 г. бил скоро целосно е парализиран. За време на посетата на истражувачкиот центар [[ЦЕРН]] во [[Женева]], 1985, Хокинг добил [[пневмонија]] која за неговата состојба била вистинска животна закана и неговиот веќе ограничен [[респираторен систем]] бил оштетен. Веднаш му била спроведена [[трахеотомија]] и како резултат на тоа ја изгубил и малата способност за говорење која ја поседувал. Од тогаш тој користи електронски гласовен комјутер за да комуницира. Направата „DECtalk DTC01“ која ја користи за зборување и има англиско-американски акцент веќе не се произведува. Прашан за тоа зошто сè уште ја чува после толку години, Хокинг рекол дека не слушнал глас кој му се допаднал и дека се препознал во овој. Се вели дека Хокинг бил во потрага по замена бидејќи говорниот синтезер бил премногу голем за денешните стандарди. Од средината на 2009, Хокинг рекол дека го користи „VoiceText“ на компанијата „NeoSpeech“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/go/2708/|title=Stephen Hawking chooses a new voice|accessdate=10 August 2009}}</ref> Во многуте јавни појавувања на Хокинг може да се воочи дека тој зборува течно преку комјутерот, но во реалноста тоа е релативно бавен процес. Системот на Хокинг користи систем на предвидлив текст кој ги бара само првите неколку букви за автоматски да го комплетира зборот, но бидејќи тој бил способен да ги користи само образите за внесување на податоци времето за конструирање на целосна речени е подолго. Неговите говори се однапред подготвени поради тоа што општењето со него била комплексна работа. За време на една [[ТЕД (конференција)|ТЕД конференција]] му требало седум минути за да одговори на едно прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ted.com/talks/view/id/242|title=Stephen Hawking: Asking big questions about the universe (Video time index 8:25)|publisher=TED Conferences, LLC|accessdate=28 May 2008}}{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Себеси се опишува како среќник со оглед на неговата болест. Нејзината бавна прогресија му овозможила да направи влијателни откритија и не го попречува да има, како што тој би рекол, „многу привлечно семејство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wattpad.com/100128-my-experience-with-als-stephen-hawking|title=My experience with ALS|publisher=Wattpad|accessdate=21 December 2009}}</ref> Кога неговата жена, Џејн, била прашана зошто одлучила да се омажи за човек на кој му се предвидени уште три години таа одговорила: „Тоа беа денови на атомски мрак и пропаст, па на сите ни беше предвидена уште кратка иднина“. На 20 април 2009 г. универзитетот Кембриџ објавил изјава во која велеле дека Хокинг е тешко болен од инфекција на градите и дека е примен во болницата „Addenbrooke’s Hospital“.<ref>Booth, Robert. [http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/stephen-hawking-ill-hospital Stephen Hawking 'very ill' in hospital], ''The Guardian'', 20 April 2009.</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/science/04/20/hawking.health/index.html |title=Scientist Hawking 'very ill' |publisher=CNN |date=21 April 2009|accessdate=22 May 2009}}</ref> Следниот ден, изјавено е дека негобата нова состојба е „удобна“ и дека треба потполно да се опорави од инфекцијата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/apr/21/hawking-stephen-hospital |title=Stephen Hawking expected to make full recovery &#124; Science &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |date= 21 April 2009|accessdate=22 May 2009|author=Sample, Ian and Booth, Robert|location=London}}</ref> === Смрт === Хокинг починал во неговиот дом во Кембриџ утрото на 14 март 2018 г. според неговите деца.<ref name="Guardian-Death"/><ref>{{наведени вести|title=Physicist Stephen Hawking dies aged 76 |url=http://www.bbc.com/news/uk-43396008|publisher=[[BBC News]]|date=14 March 2018|accessdate=14 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести | title = Professor Stephen Hawking dies aged 76 | url = https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | publisher = 9News | date = 14 March 2018 | accessdate = March 14, 2018 | archive-date = 2019-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190226234249/https://www.9news.com.au/world/2018/03/14/14/45/stephen-hawking-dead-at-76 | url-status = dead }}</ref> == Препознатливост == === Признанија === На 19 декември 2007, статуа на Хокинг била изработена од [[Ијан Волтерс]] и била поставена во цетарот за теориска космологија во универзитетот Кембриџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=19 May 2008|url=http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|title=Vice-Chancellor unveils Hawking statue|publisher=University of Cambridge|date=21 December 2007|archive-date=2008-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527000625/http://www.admin.cam.ac.uk/news/dp/2007122111|url-status=dead}}</ref> Во мај 2008, статуа на Хокинг била претставена во африканскиот институт за математичка наука во [[Кејптаун]]. Во [[Сан Салвадор]], [[Ел Салвадор]], музејот на науката ''Стивен В. Хокинг'' е именуван во чест на Стивен Хокинг.<ref>{{Наведено списание|accessdate=28 September 2008|last=Komar|first=Oliver|author2=Linda Buechner|title=The Stephen W. Hawking Science Museum in San Salvador Central America Honours the Fortitude of a Great Living Scientist|journal=Journal of College Science Teaching|volume=XXX|issue=2|date=October 2000|url=http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730162105/http://geocities.com/CapeCanaveral/Hall/5046/article.html|archivedate=2009-07-30|url-status=dead}}</ref> Градбата „Stephen Hawkin Building“ во Кембриџ е отворена на 17 април 2007. Градбата припаѓа на колеџот „Gonville and Caius College“ и е употребувана како дом на додипломци и како конференционен објект.<ref>[http://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2007/04/18/hawking_building_feature.shtml The Stephen Hawking Building: HRH Prince Philip, The Duke of Edinburgh, visits Cambridge for the official opening of a stunning student accommodation and conference venue, the Stephen Hawking Building] 18 April 2007</ref> === Обележја === Хокинг има напишано серија популарни научни книги во прилог на својата академска работа. Првата од тие, „[[Краткa историја на времето]]“, е издадена на 1 април 1988, од Хокинг, неговото семејство, пријатели и некои од познатите физичари. Изненадувачки, книгата стана бестселер и беше проследена од „[[Вселената во мало]]“ (2001). И двете книги станале високо популарни низ целиот свет. Исто така, популарна била и колекцијата од есеи насловена како „[[Црни дупки и бебешки универзум и други есеи|Црни дупки и бебешки универзум]]“ (1993). Неговата книга „[[Кратка историја на времето (книга на Хокинг и Млодинов)|Кратка историја на времето]]“ (2005), во соработка со [[Леонард Млодинов]], била пишувана со цел да се додаде неговата работа од порано и да биде достапна на многу поширока публика. Тој и неговата ќерка, [[Луси Хокинг]], неодамна објавиле книга за деца фокусирана на науката, а е опишана како книга слична на [[Хари Потер]], но без магијата. Оваа книга е наречена „[[Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот]]“ и вклучува информации во врска со Хокинговото зрачење. Хокинг е, исто така, познат и по неговата духовитост, особено по неговата честа изјава: „Кога ќе ја слушнам [[Шредингерова мачка|Шредингеровата мачка]], секогаш посегнувам по мојот пиштол“. Ова била намерна иронична парафраза за „Кога и да го слушнам зборот култура...Го ослободувам безбедносното копче на мојот [[M1918 Браунинг|Браунинг]]“, од претставата „Шлагетер“ (1 чин, сцена 1) на германскиот драмски писател и [[Нацизам|нацистички]] поет [[Ханс Џост]]. Неговата духовитост и помогнала на неспецијализираната публика да ги разбере и комплексните прашања, па и да се забавува. Прашањето кое му било поставено во октомври 2005, за Британскиот дневен весник „Richard & Judy“, за да го каже неговото мислење за прашањето „Што имало пред Големата експлозија?“, било безначајно, Хокинг го споредува ова прашање со прашањето „Што се наоѓа северно од Северниот Пол“? === Награди и почести === *1975 ''Eddington Medal'' *1976 ''Hughes Medal'' на кралското друштво *1979 ''Albert Einstein Medal'' *1981 ''Franklin Medal'' *1982 ''[[Орден на Британската Империја]]'' (заповедник) *1985 ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society'' *1986 Член на ''Pontifical Academy of Sciences'' *1988 ''Wolf Prize'' за физика *1989 ''Prince of Asturias Awards'' во Конкорд *1989 ''Companion of Honour'' *1999 ''Julius Edgar Lilienfeld'' награда на Американското друштво на физичари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/lilienfeld.cfm |title=Julius Edgar Lilienfeld Prize |publisher=American Physical Society |accessdate=29 August 2008}}</ref> *2003 ''Michelson Morley Award'' *2006 ''Copley Medal'' на кралското друштво<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |title=Oldest, space-travelled, science prize awarded to Hawking |date=24 August 2006 |publisher=The Royal Society |accessdate=29 August 2008 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112010055/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=5066 |url-status=dead }}</ref> *2008 ''Fonseca Price''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usc.es/en/cursos/conciencia/premio_fonseca2008.html|title=Fonseca Prize 2008|publisher=University of Santiago de Compostela|accessdate=7 August 2009}}</ref> *2009 ''Presidential Medal of Freedom'', највисоката цивилна почест во [[САД]]<ref name="presidential" /> == Личен живот == Хокинг открил дека не гледа некоја поента во добивање на докторат доколку треба за брзо време да умре. Тој подоцна изјавил дека вистинската пресвртна точка бил бракот од 1965 со Џејн Вајлд, студентка по јазик.<ref name="Current Biography 1984"/> Покрај тоа, подоцна се здобил со звањето проф.д-р. во [[Тринити Хол, Кембриџ|Тринити Хол]], колеџ на универзитетот Кебриџ. Џејн Хокинг, првата жена на Стивен, се грижела за него сè до 1991 кога тие се разделиле поради притисокот на славата на Хокинг и неговата брзо напредувачка болест. Тие имаат три деца: Роберт (роден во 1967), Луси (родена 1969) и Тимоти (роден 1979). Тогаш Хокинг, во 1995, се оженил за неговата медицинска сестра Елејн Месон (која претходно била омажена за Дејвид Месон, дизајнерот на првата верзија на говорниот комјутер на Хокинг). Во октомври 2006, Хокинг поднел барање за развод од неговата втора жена,<ref>{{наведени вести |title = Hawking and second wife agree to divorce |work=The Daily Telegraph |location=London|date = 9 January 2007|url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/10/20/nhawking20.xml|accessdate = 18 March 2007|first=David|last=Sapsted}}</ref> а за причината потврдувале поранешните медицински сестри кои велеле дека таа го злоупотребувала.<ref>{{наведени вести |title = Hawking's nurse reveals why she is not surprised his marriage is over |work=The Daily Mail |location=London| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-411781/Hawkings-nurse-reveals-surprised-marriage-over.html}}</ref> Во 1999 Џејн Хокинг објавила мемоар наречен „Музика за движење на ѕвездите“ каде што ја опишува нејзината долга врска со семеен пријател за кој подоцна се омажила. Ќерката на Хокинг, Луси, е романописец. Нејзиниот најстар син, Роберт, емигрирал во САД каде што се оженил и има едно дете, Џорџ Едвард Хокинг. Наводно, Хокинг и неговото прво семејство се помириле во 2007 година.<ref>{{наведени вести|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|title=Welcome back to the family, Stephen|work=The Times|location=London|date=6 May 2007|accessdate=6 May 2007|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055340/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article64109.ece|url-status=dead}}</ref> Во едно интервју во 2004 Хокинг бил прашан за неговото ниво на интелигенција, а тој одговорил: „Не знам, луѓето кои се фалат со висината на нивната интелигенција се губитници“.<ref>{{наведени вести |title=The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking |first=Deborah |last=Solomon |newspaper=New York Times |date=12 December 2004 |url=http://www.nytimes.com/2004/12/12/magazine/12QUESTIONS.html}}</ref> === Религиозни погледи === При раните години од неговата работа Хокинг говорел за Господ во метафорична смисла како во „[[Кратка историја на времето]]“: „Ако ние откриеме целосна теорија, тоа ќе биде врвен триумф на причината за постоење на човекот – до тогаш треба да го запознаеме умот на Господ“. Во истата книга, Хокинг сугерира дека постоењето на Господ е непотребно за да би се можело да се објасни потеклото на универзумот.<ref>"Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist" Anthony Burgess, 'Towards a Theory of Everything', The Observer, 29 December 1991, p. 42</ref> Во неговата книга од 2010, „[[Големиот дизајн (книга)|Големиот дизајн]]“, и во интервју со „Telegraph“ и во документарецот „Генијалец од Британија“ тврди дека тој не верува во Господ.<ref>[http://www.age-of-the-sage.org/scientist/stephen_hawking_god_religion.html Professor Stephen Hawking quotes on God and Religion], Age of the Sage, Retrieved September 13, 2010</ref> Хокинг пишува: „Прашањето е: дали начинот на кој универзумот започнал е избран од Господ за да ние не можеме да го разбереме или бил одреден од законите на науката? Јас верувам во второто“. Тој додава: „Бидејќи постои закон како гравитацијата, универзумот може и ќе се создаде самиот себеси од ништо“.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html Stephen Hawking: God was not needed to create the Universe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120822010823/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7976594/Stephen-Hawking-God-was-not-needed-to-create-the-Universe.html |date=2012-08-22 }}, Laura Roberts. The Telegraph. September 2, 2010. Retrieved September 3, 2010</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html Has Stephen Hawking ended the God debate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110122024319/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html |date=2011-01-22 }}, Graham Farmello. The Telegraph. September 3, 2010. Retrieved September 13, 2010</ref> Неговата поранешна жена, Џејн, рекла дека за времето на нивниот разводен процес тој бил [[Атеизам|атеист]].<ref>"Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she claimed (...) her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would "know the mind of God." But his former wife claims, "He is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books." Charles Arthur, 'The Crazy World of Stephen Hawking', The Independent (London), 12 October 2001, Features, p јули</ref><ref>"Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious - or spiritual - faith.' " Tim Adams, 'A Brief History of a First Wife', The Observer, 4 April 2004, Review Pages, p април</ref> Хокинг рекол дека тој „не е религиозен во нормална смисла“ и дека верува во тоа дека „универзумот е управуван од законија на науката. Законите можеби се поставени од Господ, но Господ не интервенирал при нивното кршење“.<ref name="sciencenews1">{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSTRE49U6E220081031?feedType=RSS&feedName=scienceNews |title=Pope sees physicist Hawking at evolution gathering &#124; Science |publisher=Reuters |date=31 October 2008 |accessdate=22 May 2009}}</ref> Во 2010 Хокинг ја споредил науката и религијата велејќи: „Има фундаментална разлика помеѓу религијата, која е заснована на власт (наметната догра, вера), и како спротивно на тоа, науката, која е заснована на набљудувања и причини. Науката ќе победи бидејќи таа работи“.<ref>{{наведени вести|last=Heussner|first=Ki Mae|title=Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win'|publisher=[[ABC News]]|date=7 June 2010|url=http://abcnews.go.com/WN/Technology/stephen-hawking-religion-science-win/story?id=10830164|accessdate=9 June 2010}}</ref> == Избрани публикации == === Технички === *Сингуларности во уривањето на ѕвездите и ширење на универзумот со Денис Вилјам Шима, 1969, Коментари за астрофизика и просторна физика - ''Vol'' 1 #1 *Големата скалеста структура на времето и просторот со Џорџ Елис, 1973, ISBN 0-521-09906-4 *Природата на просторот и времето со Роџер Пенроси, 1996, ISBN 0-691-05084-8 *Големиот, малиот и човековиот ум, (со Абнер Шимони, Ненси Картрајт и Роџер Перноси), Универзитет во Кембриџ, 1997, ISBN 0-521-*56330-5, ISBN 0-521-65538-2, ISBN 0-521-78572-3 *Изгубени информации во црните дупки, Универзитет во Кембриџ, 2005 *Господ ги створил броеците: Математичките откритија кои ја изменија историјата, 2005 ISBN 0-7624-1922-9 === Популарни === *Кратка историја на времето, 1988, ISBN 0-553-05340-X *Црни дупки и бебешки универзум и други есеи, 1993, ISBN 0-553-37411-7 *Универзумот во мало, 2001, ISBN 0-553-80202-X *На рамената на џиновите. Големата работа на физиката и астрономијата, 2002, ISBN 0-7624-1698-X *Кратка историја на времето, во соработка со Леонард Млодинов, 2005, ISBN 0-553-80436-7 *Големиот дизајн, во соработка со Леонард Млодинов, 2010, ISBN 0-553-80537-1 === Детски фантастики === ;Во соработка со неговата ќерка Луси. *Тајниот клуч на Џорџ за во универзумот, 2007, ISBN 978-0-385-61270-8 *Ловот на космичко богатство на Џорџ, 2009, ISBN 978-1-4169-8671-3 === Филмови и серии === *Кратка историја на времето (1991) *Универзумот на Стивен Хокинг (1997) *Хоризон: Хокинговиот парадокс (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imdb.com/title/tt0819995/ |title=The Hawking Paradox |year=2005 |publisher=Internet Movie Database |accessdate=29 August 2008}}</ref> *Владетелите на научната фантастика (2007) *Стивен Хокинг: Господар на универзумот (2008) *Во универзумот со Стивен Хокинг (2010) Листа од Хокинговите публикации во текот на 2002 можат да се пронајдат на неговото мрежно место. == Надворешни врски == *[http://www.hawking.org.uk/ Мрежното место на Стивен Хокинг] *[http://cambridge.academia.edu/StephenHawking/ Страницата на Стивен Хокинг на Academia.edu] *[http://www.imdb.com/name/nm0370071/ Стивен Хокинг на ''IMDB''] * [http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking Животот на Стивен Хокинг] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406170407/http://www.thefirstpost.co.uk/47070,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-the-life-of-stephen-hawking |date=2011-04-06 }} *[http://www.ted.com/speakers/stephen_hawking.html TED профил] Разговори: 2008: Стивен Хокинг поставува тешки прашања во врска со универзумот *[http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm Видео: Стивен Хокинг – дискусија за погледите на универзумот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070109221248/http://www.maniacworld.com/Stephen-Hawking.htm |date=2007-01-09 }} *Видеа: [http://www.counterbalance.net/intro/cosmohaw-frame.html Концептот за Господ на Стивен Хокинг], [http://www.counterbalance.net/intro/cosmotime-frame.html Улогата на Господ во безграничната космологија и замисленото време] ;Јавни појавувања *[http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator Стивен Хокинг вели дека универзумот не е создаден од Господ] *[http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 Јавни предавања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110321184900/http://www.hawking.org.uk/index.php/lectures/59 |date=2011-03-21 }}, вклучувајќи ја дебатата со Роџер Перноси, 1996-2006 *[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1746000/1746912.stm ''Хокинг ја прославува својата кратка историја''], 7 јануари 2002 *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm ''Црните дупки се вртат од „внатре кон надвор“'', 22 јули 2004] *[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html ''Враќањето на временскиот господар''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071209224505/http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1579180,00.html |date=2007-12-09 }}, Интервју за „Кратка историја на времето“, 27 септември 2005. *[http://www.msnbc.msn.com/id/13340672 Стивен Хокинг зборува за Господ и науката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110417052309/http://www.msnbc.msn.com/id/13340672/ |date=2011-04-17 }} - физичарите велад дека папата Џон Пол им рекол на научниците да не го истражуваат потеклото на универзумот, јуни 2006 *[http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/12/what-has-hawking-done-for-scie.html Интервју во ''BBC''] 12 мај 2008 == Наводи == {{наводи}} {{Избрана}} {{Релативност}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокинг, Стивен}} [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Пријатели ка кралското друштво]] [[Категорија:Почесни пријатели на универзитетскиот колеџ, Оксфорд]] [[Категорија:Членови на академијата за науки на САД]] [[Категорија:Луѓе од Оксфорд]] [[Категорија:Личности со амиотрофична латерална склероза]] [[Категорија:Религиозни скептици]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Филозофи од 20-от век]] [[Категорија:Филозофи од 21-от век]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Златниот медал од Кралското астрономско друштво]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] p3a39w8wn3on21bw20k317x5gxalpvi 0 753491 5610395 5103136 2026-08-17T03:44:30Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Pale_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Pale_(Republika_Srpska).svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of fil 5610395 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> |image_skyline = Pale_RS.jpg |image_caption = Поглед кон Пале |settlement_type = |subdivision_type =Држава |subdivision_name =[[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на Пале во рамките на БиХ. |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 2006 |native_name = Пале |official_name = ''Pale'' |other_name = |image_shield = |image_map = BiH municipality location Pale (Republika Srpska).svg |area_total_km2 = 492|population_blank1 = 6900|population_blank1_title=Општина| |population_total = 30,000 ||parts_type=Населби| parts = |latd= 43 |latm= 49 |lats= 0 |latNS= N |longd=18 |longm=34 |longs=10 |longEW=E |coordinates_type = region:BA_type:city |coordinates_display = display=inline,title |area_code = 57 |website = |footnotes = |leader_name = [[Slobodan Savić]] ([[Serb Democratic Party|SDS]]) [http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] |leader_party = | |}} '''Пале''' ([[босански]], [[српски]], [[хрватски]] : ''Пале, Pale'') — град и општина во [[Босна и Херцеговина]]. Градот се наоѓа југоисточно од главниот град [[Сараево]] и заедно со уште пет околни општини го формираат [[Источно Сараево]]. Источно Сараево, целосно, се наоѓа во [[Република Српска]]. ==Население== ===1971=== 16.119 вкупно * [[Срби]] - 11.230 (69,66) * [[Бошњаци|Муслимани]]- 4.508 (27,96) * [[Хрвати]] - 142 (0,88) * [[Југословени]]- 80 (0,49) * Други- 159 (1,01) ===1991=== Општината Пале имаала: *11,269 Срби *4,356 Муслимани *394 Југословени *126 Хрвати *165 други Градот Пале тогаш имал 6,797 жители, од кои: *4,915 Срби *1,438 Муслимани *271 Југословени *88 Хрвати *85 други Денес градот е составен од голем број Срби и има околу 30.000 жители. ==Збратимени градови== Пале е збратимен со *{{знамеикона|Serbia}} [[Смедерево]], [[Србија]] == Поврзано == * [[Босна и Херцеговина]] * [[Република Српска]] * [[Сараево]] * [[Источно Сараево]] ==Надворешни врски== *[http://www.pale.rs.ba/ Официјално мрежно место] {{БиХ-никулец}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] 5ihmrrk0uwocziw07mu3uv51kyq0ukc 0 753718 5610397 5156063 2026-08-17T03:56:35Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Srebrenica_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Srebrenica.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 5610397 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> |settlement_type = |subdivision_type = Држава |subdivision_name =[[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на Сребреница |native_name = Srebrenica |official_name = Сребреница |other_name = |image_shield = |image_map = BiH municipality location Srebrenica.svg |area_total_km2 = 527|population_total = ? |population_as_of = 1991 |population_blank1_title=Municipality|population_blank1 =36,666 ||parts_type=Населби| parts = 81 |latd=|latm= |longd=|longm= |area_code = 56 |website = [http://www.srebrenica-opstina.org/ www.srebrenica-opstina.org] |footnotes = ||leader_title=Градоначалник| leader_name = Осман Суљиќ<ref>[http://www.izbori.ba/Mandati27102008/index.asp Official BiH elections site, www.Izbori.ba ]</ref> |leader_party = | |}} '''Сребреница''' ([[босански]], [[српски]], [[хрватски]]: ''Srebrenica'') — град и општина во [[Босна и Херцеговина]]. Сребреница се наоѓа во источниот дел од земјата, поточно во [[Република Српска]]. Ова е мал град изграден во планински регион и има ископување на сол и бањи. Градот во светот е познат по [[Геноцидот во Сребреница]] за време на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref>http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf</ref> ==Население== Во 2005 година, во општината имало 4000 [[Бошњаци]] или третина од населението. {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! година !! вкупно!! Муслимани !! Срби !! Хрвати !!Југословени!! други |- | align=center | 1991 || 36,666 || 27,572 (75.19%) || 8,315 (22.67%) || 38 (0.10%) || 380 (1.03%) || 361 (0.98%) |- | align=center | 1981 || 36,292 || 24,930 (68.69%) || 10,294 (28.36%) || 80 (0.22%) || 602 (1.65%) || 386 (1.06%) |- | align=center | 1971 || 33,357 || 20,968 (62.85%) || 11,918 (35.72%) || 109 (0.32%) || 121 (0.36%) || 241 (0.72%) |- | align=center | 1961 || 29,283 || 14,565 (49.74%) || 12,540 (42.82%) || 71 (0.24%) || 1,967 (6.71%) || |- | align=center | 1953 || 46,647 || || 23,545 (50.47%) || 106 (0.45%) || 22,791 (48.86%) || |- | align=center | 1948 || 39,954 || || 20,195 (50.55%) || 52 (0.13%) || || 19,671 (49.23%) |- | align=center | 1931 || 35,210 || 17,332 (49.2%) || 17,766 (50.5%) || 103 (0.29%) || || |} Само градот Сребреница имал: {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! година !! вкупно!! [[Бошњаци]] !! [[Срби]] !! [[Хрвати]] !! [[Југословени]] !! други |- | align=center | 1991 || 5,746 || 3,673 (63.92%) || 1,632 (28.40%) || 34 (0.59%) || 328 (5.70%) || 79 (1.37%) |} ==Галерија== <center><gallery> File:Srebrenica_landscape.JPG|Панорама на Сребреница File:Srebrenica_franciscan_chapel.JPG|Католичка црква File:Srebrenica_Mosque.JPG|Белата Џамија File:Srebrenica_Seka.JPG|Ресторан за брза храна, изграден на рушена џамија. File:Srebrenica_main_road.JPG|Главниот пат кон запад File:Srebrenica_main_road_2.JPG|Главниот пат кон центарот File:Srebrenica_Stari_Grad.JPG|Стариот град File:Srebrenica_Guber.JPG|Рушевини од термална централа File:Srebrenica_Potocari_Memorial_2.JPG|Меморијален центар за геноцидот </gallery></center> ==Поврзно== * [[Геноцидот во Сребреница]] * [[Градови во Босна и Херцеговина]] * [[Република Српска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Надворешни врски == {{рв|Srebrenica}} * [http://www.srebrenica-opstina.org/ Општина Сребреница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101218114526/http://www.srebrenica-opstina.org/ |date=2010-12-18 }} * [http://www.srebrenica.ba НВО „Жените од Сребреница“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160417224941/http://srebrenica.ba/ |date=2016-04-17 }} {{БиХ-никулец}} {{Општина Сребреница}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сребреница| ]] [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Општини во Република Српска]] hx9mlhds6osark6grlb6phqihd6t6l9 0 753723 5610390 5607950 2026-08-17T03:11:34Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Foča_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Foča_(Republika_Srpska).svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of fil 5610390 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = |coordinates_region =BA |subdivision_type =Држава |subdivision_name =[[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба во БиХ. |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 2008 |native_name = Foča |official_name = Фоча |other_name = |image_skyline = Foca Panorama.JPG |image_caption = Панорама на градот |image_shield = |image_map = BiH municipality location Foča (Republika Srpska).svg |area_total_km2 = 1180|population_blank1 = ?|population_blank1_title=Municipality| |population_total = 40,513 ||parts_type=Населби | parts = |latd =44|latm=30 |longd=18|longm=47 |area_code = 58 |website = [http://www.opstinafoca.rs.ba/ www.opstinafoca.rs.ba] |footnotes = ||leader_title=Градоначалник | leader_name = Здравко Крсмановиќ |leader_party = | |}} '''Фоча''' ([[босански]], [[српски]], [[хрватски]]: ''Foča'') е град и општина во југоисточна [[Босна и Херцеговина]]. Градот се наоѓа на реката [[Дрина]] во [[Република Српска]]. Во периодот од 1992 до 2004 година градот го нарекувале '''Србиње'''. == Име == На местото на денешна Фоча некогаш се наоѓало српското село Радовина. Во средниот век, Фоча се нарекувала Хоча или Хотча. По решението на Народното собрание на Република Српска од 30 декември 1993 година (Сл. гласник РС 25/93) името на градот било сменето во Србиње, а во 2004 година градот повторно го добил името Фоча. == Историја == Според пишаните документи, овој град со развиена трговија постоел уште во 1368 година, и низ него минувал караванскиот ''„Дубровнички пат“'', кој го поврзувал Јадран со северниот дел на земјата. Во тој период до 1376 година населбата била во состав на [[Рашка]], а потоа преминала во состав на Босна, за време на кралот [[Твртко I]].<ref>"Републикс Српска - градови и општине", Требиње 2003. године</ref> Како трговска населба, за време на херцегот Шќепан, се нарекувала „Хотча“ (Chozza на италијански, или Gotzei, а Фуџа - на турски јазик). Од [[Дубровник]] до Фоча се стигнувало за пет дена. По освојувањето од Турците во 1465 година, овој реон бил нарекуван „Босанско Краиште“, чиј главен град бил Фоча. Според еден попис од 1477 година, во Фоча имало: 277 семејства, 33 самци и пет вдовици, од кои само тројца биле муслимани, од кои двајца биле занаетчии. Се знае дека во средниот век имало две цркви во ФОча, едната на местото на Царевата џамија, а другата на десниот брег на реката Ќеотина. Во 1501 година била изградена [[Царева џамија|Царевата џамија]] врз темелите на црква од 13 век. Археолошките истражувања на тоа наоѓалиште се одвивале во 2013 година.<ref>[http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:428953-Foca-Crkva-ili-dzamija---poslednju-rec-daju-arheolozi Црква или џамија („Вечерње новости“, 12. април 2013)]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vaseljenska.com/vesti-dana/stopirana-istrazivanja-dzamija-na-temelju-crkve/ |title=Стопирана истраживања — џамија на темељу цркве? (Танјуг, 11. април 2013) |accessdate=2019-03-18 |archive-date=2013-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729015837/http://www.vaseljenska.com/vesti-dana/stopirana-istrazivanja-dzamija-na-temelju-crkve/ |url-status=dead }}</ref> Фоча во 17 век станала златарски центар со име Хоча, и во тој период постоела во Фоча Виша турска школа.<ref>"Београдске општинске новине", Београд 1899. године</ref> Во својата збирка на српски анродни песни, [[Вук Караџиќ]] ја објавил песната „Фоча и Фочанките“, во која ја опишува убавината на девојките од Фоча.<ref>Вук Ст. Караџић: "Српске народне пјесме", трећи део, Беч 1846. године</ref> Во Мостарскоиот санџак, во Фочанската нахија според попис од 1865 година имало 798 куќи или семејства кои биле православни, со 3.945 машки.<ref>"Гласник српског ученог друштва", Београд 1866. године</ref> Сепак, во Фоча во 1888 година имало 17 џамии, од кои најубава била [[Алаџа]], украсена со шари одвнатре, и [[шадрван]] надвор, а наоколу биле муслиманските гробишта, заградени со низок камен ѕид.<ref>"Босанска вила", Сарајево 1888. године</ref> Римокатоличката црква во Фоча била изградена во 1901 година, а скицата на катедралата била објавена во германски весник истата година.<ref>"Der Bautechniker", Wien 1901.</ref> За време на [[Првата светска војна]], во август 1914 година биле уапсени 180 Срби во Фоча од страна на австроунгарската војска, од кои биле стрелани 71 лице, а 24 од нив биле интернирани во [[Арад]]. Старците, жените и децата во текот на летото 1914 година се повлекле заедно со црногорската војска. Во логорите во Австрија умреле околу 2.000 Срби кои биле интернирани, главно жени и деца, од студ, глад и болести.<ref>"Попис интернираних умрлих Срба у аустријском логору Шопроњек/Некенмаркт 1915-1918. године".</ref> Српските трупи на кралската војска на Србија и на Црна Гора го ослободиле градот на 9 септември 1914 година.<ref>[[Политика (новине)|Политика]], бр. 3.806 од четвртка 28. августа 1914, насловна страна</ref> За време на [[Втората светска војна]], во септември 1941 година во Фоча биле уапсени и некаде одведени студенти и ученици гимназијалци, за чија судбина не се дознало понатаму. За време на граѓанската војна во Босна, првите борби на подручјето на општина Фоча почнале на 8 април 1992 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://radiofoca.com/u-nedjelju-otvaranje-izlozbe-foca-u-odbrambeno-otadzbinskom-ratu-1992-1995/ |title=архивски примерок |accessdate=2019-03-18 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417212647/http://radiofoca.com/u-nedjelju-otvaranje-izlozbe-foca-u-odbrambeno-otadzbinskom-ratu-1992-1995/ |url-status=dead }}</ref> Загинале стотина цивили, од кои триесет и девет мажи, педесет и пет жени и шест деца. Биле запалени 27 српски села и сите српски куќи во мешовитите села; биле уништени 13 џамии меѓу кои и џамијата [[Алаџа]], а 22.500 муслимани избегале од реонот на Фоча.<ref name=Times>{{наведени вести|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6381094.ece|title=World Agenda: US hopes for Bosnia rest on town mayor's shoulders|last=Charter|first=David|date=28 May 2009|publisher=The Times|location=London, UK|access-date=2019-03-18|archive-date=2021-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322155622/http://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> == Географија == [[Податотека:Храм Светог Саве у Фочи.jpg|мини|лево|211x211px|Храм на Свети Сава во Фоча]] Фоча е сместена во југоисточниот дел на земјата, во близина на границата со [[Црна Гора]], недалеку од Рашката област во Србија, на север од данашната [[Источна Херцеговина]], на изворот од реката [[Дрина]]. До пред стотина години, овој реон се нарекувал [[Стара Херцеговина]], а после Берлинскиот конгрес, и посебно после Втората светска војна, имало тенденција цел тој простор да припадне на [[Босна]]. Во општината Фоча се наоѓа највисокиот врв во [[Република Српска]], на планината Маглиќ, (2.386 m), единствената [[прашума]] во [[БиХ]] — [[Перуќица]] која се наоѓа во рамките на [[Национален парк Сутјеска|Националниот парк Сутјеска]]. == Клима == Клима у Фочи је умјерено континентална. Одликују је топла љета и хладне зиме. Просјечна јануарска температура је 1{{nbsp}}°C , док је јулска 19{{nbsp}}°C. Просјечна годишња температура се креће око 10{{nbsp}}°C. ==Население== Според последните податоци и пописот од 2013 година, во Фоча живеат 10.831 лица.<ref name="прелимрс">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/rezultati_popisa_po_naseljenim_mjestima/Rezultati_Popisa_2013_Naseljena_mjesta_WEB.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Републици Српској 2013, РЕЗУЛТАТИ ПО НАСЕЉЕНИМ МЈЕСТИМА]</ref> ===1971=== 48,741 вкупно * Бошњаци- 25,766 (52,86%) * Срби- 21,458 (44,02%) * Хрвати- 218 (0,44%) * Југословени- 102 (0,20%) * друго- 1,197 (2,48%) ===1991=== Во 1991 општина Фоча имала 40,513 жители, и тоа: *[[Бошњаци]] 20,898 (51.58%) *[[Срби]] 18,339 (45.27%) *[[Југословени]] 448 (1.11%) *[[Хрвати]] 104 (0.26%) *други: 73 Само градот имал 16,628 жители: *[[Срби]] 8,713 (52.39%) *[[Бошњаци]] 7,029 (42.27%) *други 886 (5.34%) ==Збратимени градови== * {{знамеикона|Serbia}} '''[[Крагуевац]]''', [[Србија]] * Крушево, Република Македонија ==Поврзано== *[[Република Српска]] *[[Масакрот во Фоча]] *[[Босна и Херцеговина]] *[[Градови во Босна и Херцеговина]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Foča}} * [http://www.focaci.org Глас на Фоча] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200201000253/http://www.focaci.org/ |date=2020-02-01 }} * [http://www.opstinafoca.rs.ba/ Официјално мрежно место] * [https://web.archive.org/web/20080206015154/http://www.haverford.edu/relg/sells/foca/foca.html Фоча] {{Општина Фоча}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фоча| ]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Општини во Република Српска]] gq6llvc2yk2y9dhbqhlohns4aepuobw 0 753747 5610384 5581617 2026-08-17T02:55:50Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bijeljina_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Bijeljina.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · 5610384 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = |coordinates_region =BA |subdivision_type = Држава |subdivision_name = [[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = Ентитет |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption = Местоположба на Бијељина |latNS=N |longEW=E |image_skyline = Opština (16).jpg |image_caption = |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = Grb Bijeljine.png |shield_alt = |population_as_of= |native_name = ''Бијељина'' / ''Bijeljina'' |official_name = Бијељина |other_name = |image_map = BiH municipality location Bijeljina.svg |area_total_km2 = 734 |population_footnotes = <ref>Prostorni plan Republike Srpske do 2015. Banja Luka, April 2008. p. 67 & 69</ref> |population_blank1 = 150,000 (проц.) |population_blank1_title=Општина |population_total = 85,692 (проц.) |parts_type=Населби |parts = |latd=44|latm=45 |longd=19|longm=13 |area_code = 55 |website = [http://www.sobijeljina.org/index.php?id_jezik=2 sobijeljina.org] |footnotes = |leader_title=Градоначалник |leader_name = Миќо Миќиќ [http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] |leader_party = | |}} '''Бијељина''' ([[српски јазик|српски]], [[хрватски јазик|хрватски]] и [[бошњачки јазик|бошњачки]]: ''Бијељина'' / ''Bijeljina'') — град и општина во [[Босна и Херцеговина]] и втор најголем град во ентитетот [[Република Српска]], веднаш зад [[Бања Лука]]. Во рамките на Босна и Херцеговина, Бијељина е петти најголем град . Градот се наоѓа во областа [[Семберија]] и важи за неофицијален центар на источна Република Српска. Од границата со [[Србија]] градот е оддалечен околу 6 километри и 40 км од границата со [[Хрватска]]. ==Население== ===1991=== Според пописот од 1991 година, општина Бијељина имала 96,796 жители:<ref name="hdmagazine.com">[http://www.hdmagazine.com/bosnia/census.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090527102215/http://www.hdmagazine.com/bosnia/census.html |date=2009-05-27 }} Bosnia and Herzegovina 1991 census. Посетено на 3 May 2007.</ref> *57,541 (59%) [[Срби]] *30,314 (34%) [[Бошњаци|Муслимани]] *517 [[Хрвати]] *4,168 други Според истиот попис од 1991 година, само градот имал 36,414 жители: <ref name="hdmagazine.com"/> * Муслимани - 19.024 (52,24%) * Срби- 10.450 (28,69%) * Хрвати- 366 (1,00%) * Југословени- 3.452 (9,47%) * други- 3.122 (8,60%) Според проценките од 2005 година, општина Бијељина имала 105,000 жители<ref>Prostorni plan Republike Srpske do 2015. Banja Luka, April 2008. p. 69</ref> ==Значајни личности од Бијељина== * [[Саво Милошевиќ]], фудбалер. * [[Милош Бојаниќ]], фолк-пејач. * [[Бранислав Ивковиќ]], политичар. ==Збратимени градови== *{{знамеикона|Serbia}} [[Крушевац]], [[Србија]] *{{знамеикона|Bulgaria}} [[Русе]], [[Бугарија]] *{{знамеикона|Macedonia}} [[Куманово]], [[Македонија]] *{{знамеикона|Germany}} [[Лангенхаген]], [[Германија]] ==Наводи== {{Reflist}} == Поврзано == * [[Република Српска]] * [[Градови во Босна и Херцеговина]] ==Надворешни врски== {{Ризница-врска|Bijeljina}} * [http://www.sobijeljina.org Општина Бијељина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2015-02-02 }} * [http://www.micomicic.com Начелник општине - Мићо Мићић] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120828131953/http://www.micomicic.com/ |date=2012-08-28 }} * [http://www.gradbijeljina.com Град Бијељина] {{БиХ-никулец}} {{Град Бијељина}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Бијељина| ]] 1mhgf91hzrnc8vjjc5zed80va2sdqur 0 753753 5610388 5103108 2026-08-17T03:10:12Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Doboj_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Doboj.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To harmo 5610388 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = |image_skyline=Dobojj.jpg |image_shield=Grb Doboja.svg |coordinates_display =inline,title |coordinates_region =BA |subdivision_type = Држава |subdivision_name =[[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 =Ентитет |subdivision_name1 =[[Република Српска]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба во БиХ. |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 1991 |native_name = Добој |official_name = Doboj |other_name = |image_map = BiH municipality location Doboj.svg |area_total_km2 = 813.9|population_blank1 = 102,546|population_blank1_title=Општини| |population_blank1 = град, проц, 50,000 ¹ ||parts_type=Населби| parts = |latd =44|latm=44 |longd=18|longm=08 |area_code = 53 |website = |footnotes = |leader_name = [[Обрен Петровиќ]]<ref>[http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf]</ref> |leader_party = | |}} '''Добој''' ([[босански]], [[српски]], [[хрватски]]: ''Doboj'') — град и општина во северна [[Босна и Херцеговина]]. Градот се наоѓа на реката [[Босна (река)|Босна]] во ентитетот [[Република Српска]]. Добој е еден од најстарите градови во Босна и Херцеговина и еден од најзначајните урбани центри во северна Босна и Херцеговина. ==Население== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Добој''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |- | [[Бошњаци|Муслимани]] |11.154 (40,56%) |8.822 (37,44%) |8.976 (49,14%) |- | [[Срби]] |8.011 (29,13%) |6.091 (25,85%) |5.044 (27,61%) |- | [[Хрвати]] |2.714 (9,86%) |2.852 (12,10%) |2.889 (15,81%) |- | [[Југословени]] |4.365 (15,87%) |5.211 (22,11%) |919 (5,03%) |- | други |1.254 (4,56%) |582 (2,47%) |436 (2,38%) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вкупно''' |'''27.498''' |'''23.558''' |'''18.264''' |} ==Позначајни личности од Добој== * [[Енис Бешлагиќ]], глумец * [[Силвана Арменулиќ]], пејач * [[Игор Вукојевиќ]], пејач * [[Ненад Марковиќ]], кошаркар * [[Фахрудин Омеровиќ]], фудбалер * [[Ведран Ќорлука]], фудбалер * [[Изет Сарајлиќ]], историчар * [[Огњен Кузмиќ]] , кошаркар * [[Индира Радиќ]], пејач * [[Ивана Панзаловиќ]],глумица ==Поврзано== {{Ризница-врска|Doboj}} *[[Република Српска]] *[[Босна и Херцеговина]] *[[Градови во Босна и Херцеговина]] {{БиХ-никулец}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] 8ijwu9wktkusymbgvxk40jbs2rne5yq 0 753756 5610396 5546979 2026-08-17T03:48:08Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Prijedor_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Prijedor.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610396 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |settlement_type =Општина |coordinates_display =inline,title |coordinates_region =BA |subdivision_type = Држава |image_skyline = Fountain in centre.jpg |imagesize = 255px |image_caption = |image_shield = PRIJEDOR GRB COAT-OF-ARMS WAPPEN 2013.svg |subdivision_name =[[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = Ентитет |subdivision_name1 = Република Српска |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба во БиХ. |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 1991 |native_name =Prijedor |official_name = Приедор |other_name = |image_map = BiH municipality location Prijedor.svg |area_total_km2 = 833|population_blank1 = 112,543|population_blank1_title=Општина| |population_town = 34,635 ||parts_type=Населби |parts = |latd =44|latm=58 |longd=16|longm=42 |area_code = +387 (052) |website = [http://www.prijedorgrad.org/ http://www.prijedorgrad.org] |footnotes = ||leader_title=Градоначалник |leader_name = [[Марко Павиќ]]<ref>[http://www.izbori.ba/Mandati27102008/ShowMunicipality.asp?MunicipalityCode=009]</ref> |leader_party = | |}} '''Приедор''' ([[босански]], [[српски]], [[хрватски]]: ''Prijedor'') — град и општина во северозападна [[Босна и Херцеговина]], поточно во ентитетот [[Република Српска]]. Градот се наоѓа во регионот [[Босанска Краина]] и општината е втора најголема општина во Република Српска, а шеста во Босна и Херцеговина. Општината е со добар економски просперитет и има голем број индустриски гранки, сервиси и образовни центри. == Население== Според пописите, Приедор имал: {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! година!! вкупно!! [[Бошњаци]] !! [[Срби]] !! [[Хрвати]] !! [[Југословени]] !! други |- |~1971~ || 97.921 || 39.190 (40,02%)|| 46.487 (47,47%) || 8.845 (9,03%) || 1.458 (1,48%) || 1.941 (2,00%) |- |~1981~ || 108.868 || 42.129 (38,69%) || 45.279 (41,59%) || 7.297 (6,70%) || 10.556 (9,69%) || 3.607 (3,33%) |- |~1991~ || 112.543 || 49.351 (43,85%) || 47.581 (42,27%) || 6.316 (5,61%) || 6.459 (5,73%) || 2.836 (2,54%) |} Во 1991 година, само градот Приедор имал население од 34,635: * 13,927 (40,21%) [[Срби]] * 13,388 (38,65%) [[Бошњаци]] * 4,282 (12,36%) [[Југословени]] * 1,757 (5,07%) [[Хрвати]] * 1,281 (3,69%) други == Збратимени градови == Збратимени градови: * {{знамеикона|Turkey}} '''[[Маниса]]''', [[Турција]] * {{знамеикона|Serbia}} '''[[Панчево]]''', [[Србија]] * {{знамеикона|Serbia}} '''[[Кикинда]]''', [[Србија]] * {{знамеикона|Greece}} '''[[Неаполи]]''', [[Грција]] * {{знамеикона|Norway}} '''[[Сунд (Норвешка)|Сунд]]''', [[Норвешка]] Партнерски градови : * {{знамеикона|Italy}} '''[[Тренто]]''', [[Италија]] * {{знамеикона|Slovenia}} '''[[Бовец]]''', [[Словенија]] * {{знамеикона|Slovenia}} '''[[Ново Место (Словенија)|Ново Место]]''', [[Словенија]] * {{знамеикона|Macedonia}} '''[[Демир Хисар]]''', [[Македонија]] ==Значајни личности од Приедор== * [[Јосип Иличиќ]], фудбалер. == Галерија == <center> <gallery> |Главна улица во Приедор |Австро-унгарска зграда </gallery> </center> == Наводи == {{Reflist}} == Поврзано == * [[Босна и Херцеговина]] * [[Република Српска]] *[[Градови во Босна и Херцеговина]] == Надворешни врски == {{рв|Prijedor}} * [http://www.prijedorgrad.org/ Официјално општинско мрежно место] * [http://www.visitprijedor.com/mapa-prijedora.html Карта на градот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071222163221/http://www.visitprijedor.com/mapa-prijedora.html |date=2007-12-22 }} * [http://www.npkozara.com/ Национален парк Козара] {{БиХ-никулец}} {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] 36oaj49ml0c8h17jztkvs6v9cnrpmzs 0 758322 5610383 4469030 2026-08-17T02:32:37Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Flag_of_Tuvalu_(1996–1997).svg]] со [[File:Flag_of_Tuvalu_(1995–1997).svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · See: https://www.wipo 5610383 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag |Name = Тувалу |Image = Flag of Tuvalu.svg |Use = 111111 |Proportion = 1:2 |Adoption = 1978 |Design = }} '''Знамето на [[Тувалу]]''' е официјалното знаме на оваа океанска држава. Ова знаме било усвоено во [[1978]] година по независноста во 1978 и одвојувањето од [[Кирибати]] во 1976. == Опис == Знамето е составено од позадина во уникатна нијанса на сина боја, која не може да се најде на други сини симболи. Во кантонот на знамето се наоѓа знамето на Обединетото Кралство, пракса која ја користеле скоро сите зависни британски територии. Во слободниот дел од знамето има поставено девет златни ѕвезди кои ги претставуваат [[Острови во Тувалу|деветте атоли и острови на државата]] кои се распоредени исто како што се островите, но во правец кон исток, не кон запад. == Промени и контраверзи == Името на државата Тувалу значи „осум заедно“, што се однесува на осумте населени острови до 1949, а деветтиот бил населен нешто по таа година. Така, во октомври 1995 година една ѕвезда била тргната од знамето според името на државата. Во јануари 1996 година се дизајнирало ново знаме без знамето на Обединетото Кралство, но пак се зачувале осумте ѕвезди. Сепак, народот не го прифатил тоа знаме бидејќи не ја симболизирала монархијата (кралицата [[Елизабета II]]) и во 1997 година се вратило старото знаме со девет ѕвезди.<ref>http://flagspot.net/flags/tv.html#tuvalu951</ref> == Други знамиња == <gallery> File:Flag of Tuvalu (state).svg|Државно знаме на Тувалу. File:Flag of the Governor-General of Tuvalu.svg|Знаме на Генералниот гувернер на Тувалу. File:Flag of Tuvalu-(star interpretation) mk.svg|Симболизам на ѕвездите. </gallery> == Историски знамиња == <gallery> File:Flag of the Gilbert and Ellice Islands (1937–1976).svg|[[Податотека:FIAV historical.svg|23px]] Знаме на [[Гилбертски и Елиски Острови]]. File:Flag of Tuvalu (1976–1978).svg|[[Податотека:FIAV historical.svg|23px]] Знаме на Тувалу (1 октомври 1976 - 1 октомври 1978). File:Flag of Tuvalu (1978–1995).svg|[[Податотека:FIAV historical.svg|23px]]Знаме на Тувалу (1 октомври 1978 - 1 октомври 1995). File:Flag of Tuvalu (1995).svg|[[Податотека:FIAV historical.svg|23px]]Знаме на Тувалу (октомври - декември 1995). File:Flag of Tuvalu (1995–1997).svg|[[Податотека:FIAV historical.svg|23px]] Знаме на Тувалу (јануари 1996 - 11 април 1997). </gallery> == Поврзано == * [[Тувалу]] * [[Грб на Тувалу]] == Наводи == {{Reflist}}<!--added above External links/Sources by script-assisted edit--> == Надворешни врски == * {{FOTW|id=tv|title=Тувалу}} {{Океанија по тема|Знаме на}} [[Категорија:Национални симболи на Тувалу]] [[Категорија:Државни знамиња во Океанија|Тувалу]] gxpq4icjp1knh514odfrgz8s48b03o4 0 765852 5610285 5437244 2026-08-16T19:42:35Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Фудбалски сојуз на Англија]] на [[Фудбалска асоцијација на Англија]] 5437244 wikitext text/x-wiki {{Национална Фудбалска Асоцијација | Лого = FA crest 2009.svg | Основана = 1863 | Примена во ФИФА = 1905 | Регион = | Примена во Регион = 1954 | Претседател = [[Вилијам (војвода од Кембриџ)]] }} '''Фудбалски сојуз на Англија''' или '''Фудбалски сојуз''', скратено '''ФА''' ({{langx|en|The Football Association}}, ''FA'') — главна фудбалска организација во [[Англија]] и како и во прекуморските територии на Англија како што се [[Џерзи]], [[Гернзи]] и [[Ман (остров)|островот Ман]]. Фудбалскиот сојуз има конкретно место во [[Историја на фудбалот|историјата на фудбалот]]. ==Надворешни врски== * [http://www.thefa.com/ Службен портал] {{fb start}} {{International football}} {{UEFA associations}} {{fb end}} [[Категорија:Сојузи во УЕФА|Англија]] [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Спортски организации во Англија]] 5e2hpayb98wanmle1vjwfrvtd2xu0tz 5610289 5610285 2026-08-16T19:43:04Z Carshalton 30527 5610289 wikitext text/x-wiki {{Национална Фудбалска Асоцијација | Лого = FA crest 2009.svg | Основана = 1863 | Примена во ФИФА = 1905 | Регион = | Примена во Регион = 1954 | Претседател = [[Вилијам (војвода од Кембриџ)]] }} '''Фудбалска асоцијација на Англија''' или '''Фудбалски сојуз''', скратено '''ФА''' ({{langx|en|The Football Association}}, ''FA'') — главна фудбалска организација во [[Англија]] и како и во прекуморските територии на Англија како што се [[Џерзи]], [[Гернзи]] и [[Ман (остров)|островот Ман]]. Фудбалскиот сојуз има конкретно место во [[Историја на фудбалот|историјата на фудбалот]]. ==Надворешни врски== * [http://www.thefa.com/ Службен портал] {{fb start}} {{International football}} {{UEFA associations}} {{fb end}} [[Категорија:Сојузи во УЕФА|Англија]] [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Спортски организации во Англија]] jc06uo5u2lp5o8m5i59kg4tkomqw0hf 1 765854 5610287 5091376 2026-08-16T19:42:36Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Разговор:Фудбалски сојуз на Англија]] на [[Разговор:Фудбалска асоцијација на Англија]] 3733906 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 10 771808 5610476 5605599 2026-08-17T11:28:24Z Carshalton 30527 5610476 wikitext text/x-wiki {{football squad | name = Состав на Јувентус | teamname = Јувентус | bgcolor = Black | textcolor = White | bordercolor = Gold | list = <div> {{football squad2 player|no= 1|name=[[Матија Перин|Перин]]}} {{football squad2 player|no= 2|name=[[Зеки Челик|Челик]]}} {{football squad2 player|no= 3|name=[[Глеисон Бремер|Бремер]]}} {{football squad2 player|no= 4|name=[[Федерико Гати|Гати]]}} {{football squad2 player|no= 5|name=[[Мануел Локатели|Локатели]] {{Капитен}}}} {{football squad2 player|no= 6|name=[[Лојд Кели|Кели]]}} {{football squad2 player|no= 7|name=[[Франсиско Консеисао|Консеисао]]}} {{football squad2 player|no= 8|name=[[Тен Копмејнерс|Копмејнерс]]}} {{football squad2 player|no= 9|name=[[Рандал Коло Муани|Коло Муани]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Кенан Јилдиз|Јилдиз]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Едон Жегрова|Жегрова]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Даглас Луис]]}} {{football squad2 player|no=13|name=[[Жереми Бога|Бога]]}} {{football squad2 player|no=14|name=[[Аркадиуш Милик|Милик]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Пјер Калулу|Калулу]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Микеле Ди Грегорио|Ди Грегорио]]}} {{football squad2 player|no=17|name=[[Керем Алајбеговиќ|Алајбеговиќ]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Џеф Екатор|Екатор]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Хефрен Тирам|Тирам]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Фабио Мирети|Мирети]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Вестон Мекени|Мекени]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Карло Пинсољо|Пинсољо]]}} {{football squad2 player|no=24|name=[[Даниеле Ругани|Ругани]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Џон Лукуми|Лукуми]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Андреа Камбјазо|Камбјазо]]}} {{football squad2 player|no=30|name=[[Џонатан Дејвид|Дејвид]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Хуан Кабал|Кабал]]}} {{football squad manager|title=Тренер|name=[[Лучано Спалети|Спалети]]}} </div> }}<noinclude> {{Squad maintenance|update source= }} [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалски клубови од Италија|Јувентус]] [[Категорија:ФК Јувентус|Ј]] </noinclude> jbfwy2talhl5ysdzy9173p7lfuyhhim 5610477 5610476 2026-08-17T11:34:12Z Carshalton 30527 5610477 wikitext text/x-wiki {{football squad | name = Состав на Јувентус | teamname = Јувентус | bgcolor = Black | textcolor = White | bordercolor = Gold | list = <div> {{football squad2 player|no= 1|name=[[Матија Перин|Перин]]}} {{football squad2 player|no= 2|name=[[Зеки Челик|Челик]]}} {{football squad2 player|no= 3|name=[[Глеисон Бремер|Бремер]]}} {{football squad2 player|no= 4|name=[[Федерико Гати|Гати]]}} {{football squad2 player|no= 5|name=[[Мануел Локатели|Локатели]] {{Капитен}}}} {{football squad2 player|no= 6|name=[[Лојд Кели|Кели]]}} {{football squad2 player|no= 7|name=[[Франсиско Консеисао|Консеисао]]}} {{football squad2 player|no= 8|name=[[Тен Копмејнерс|Копмејнерс]]}} {{football squad2 player|no= 9|name=[[Рандал Коло Муани|Коло Муани]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Кенан Јилдиз|Јилдиз]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Едон Жегрова|Жегрова]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Даглас Луис]]}} {{football squad2 player|no=13|name=[[Жереми Бога|Бога]]}} {{football squad2 player|no=14|name=[[Аркадиуш Милик|Милик]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Пјер Калулу|Калулу]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Микеле Ди Грегорио|Ди Грегорио]]}} {{football squad2 player|no=17|name=[[Керем Алајбеговиќ|Алајбеговиќ]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Џеф Екатор|Екатор]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Хефрен Тирам|Тирам]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Фабио Мирети|Мирети]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Вестон Мекени|Мекени]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Карло Пинсољо|Пинсољо]]}} {{football squad2 player|no=24|name=[[Даниеле Ругани|Ругани]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Џон Лукуми|Лукуми]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Андреа Камбјазо|Камбјазо]]}} {{football squad2 player|no=30|name=[[Џонатан Дејвид|Дејвид]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Хуан Кабал|Кабал]]}} {{football squad2 player|no=|name=[[Николас Гонсалес|Гонсалес]]}} {{football squad manager|title=Тренер|name=[[Лучано Спалети|Спалети]]}} </div> }}<noinclude> {{Squad maintenance|update source= }} [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалски клубови од Италија|Јувентус]] [[Категорија:ФК Јувентус|Ј]] </noinclude> e2lvc7knbd8k2gl180bk3e198cohaip 0 778218 5610431 5157792 2026-08-17T08:19:55Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5610431 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Црква Свети Јован | image = St. John the Warrior church Bykivnya.JPG | caption = | fullname = Храм святого мученика Іоанна Воїна | denomination = [[Украинска православна црква - Московски патријарх|УПЦ-МП]] | founded date = 21 век | founder = | groundbreaking = | completed date = | demolished date = | architect = | style = | dome quantity = | dedication = | coordinates = | location = [[Киев]] | country = [[Украина]] | website = }} '''Црквата Свети Јован на коњ''' ([[украински]]: ''Храм святого мученика Іоанна Воїна'') е црква која се наоѓа во [[Киев]], [[Украина]]. Црквата претставува правосдлавен храм кој се наоѓа во селото Биковиња. Во 2004 година била изградена црквата, а во 2007 година бил осветен од страна на митрополитот Владимир. Црквата располага со дневно училиште. Часовите се одржуваат секоја недела по Божествената литургија, а во зимскиот период секоја сабота пред вечерата. Храмот е отворен секој ден од 8:30 до 17:00. Црковни служби се одржуваат секоја недела и на државните празници. == Надворешни врски == * [http://orthodox-church.kiev.ua/page22/news84 Храм святого мученика Іоанна Воїна] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100130032816/http://orthodox-church.kiev.ua/page22/news84 |date=2010-01-30 }} {{ref-uk}} {{Цркви во Киев по реон}} [[Категорија:Цркви во Киев]] [[Категорија:Цркви од 21 век]] [[Категорија:Верски објекти во Десњанскиот реон]] [[Категорија:Цркви на Украинската православна црква - Московска патријаршија]] 0a0yfldi8sjvihi1a11tmdqfk1nmhlf 0 779772 5610457 5609366 2026-08-17T10:16:53Z Gurther 105215 5610457 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Завршните операции за ослободувањето на Вардарска Македонија.jpg|мини|десно|350п|Завршните операции за ослободувањето на Вардарска Македонија]] '''Ослободувањето на Македонија во Втората светска војна,''' започнало скоро паралелно со окупацијата на Македонија, од страна на фашистичкиот окупатор. Борбите за слобода на [[Македонија]] својотата последна етапа ја заокружуваат со борбата на македонскиот народ од средината на [[1944]] година до конечното ослободување во ноември истата година. Ширум [[Македонија]] биле формирани околу 500 народно-ослободителни одбори и биле избрани 116 делегати за [[Првото заседание на АСНОМ]] како највисоко законодавно и извршно претставничко тело на македонската држава, на кое македонскиот јазик бил прогласен за службен во македонската држава и започна државниот развиток на [[Демократска Федерална Македонија]] како федеративна држава во рамките на ДФ [[Југославија]]. Тие решенија биле поддржани и од првата легална конференција на [[Комунистичка партија на Бугарија|БКП]] за [[Горна Џумаја|Горноџумајската област]] (Разлошка, Неврокопска, Светиврачка, Петричка и Горноџумајска околија), а во [[Егејскиот дел на Македонија]] биле формирани Костурско-леринскиот баталјон, Воденскиот македонски баталјон и потоа Првата егејска бригада, која зела учество во борбите за ослободување на [[Тетовско]] и [[Гостиварско]]. Во времето на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|завршните операции за ослободувањето на Македонија]], под командата на [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб]] на [[Народноослободителна Војска на Македонија|Народноослободителната војска на Македонија]] и Партизанските одреди на Македонија веќе имале околу 85.000 учесници во НОАВМ, со 7 дивизии и 3 корпуси, меѓу кои и околу 10.000 борци и заднински соработници од [[Егејскиот дел на Македонија|Егејскиот]] и [[Пиринскиот дел на Македонија]]. По капитулацијата на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]], германските сили се повлекувале со големи загуби. А со ослободувањето на [[Гостивар]] и [[Тетово]] завршило целосното ослободување на [[Вардарска Македонија]]. Подоцна македонските дивизии учествувале и во ослободувањето на [[Косово]] и [[Јужна Србија]], а Петнаесеттиот македонски корпус на НОВЈ, составен од 22.000 борци, зеде учество и во завршните операции за ослободувањето на [[Југославија]]. Македонскиот народ во [[Вардарска Македонија]] ја заврши војната со околу 25.000 загинати борци и жртви. Од нив по националност: 7.000 Евреи, 7.000 Македонци, 6.000 Срби, 4.000 Албанци и 1.000 Бугари{{Се бара извор|reason=кој се овие Бугари?}} (2.000 цивилни, 1.000 колаборационисти, 14.000 југославски воjници и партизани и 7.000 логорници). == Создавање на АСНОМ == == Создавање на дивизии и корпуси == [[Податотека:Macedonian_Brigade_-_village_Mitrasinci_autumn_1944.jpg|лево|мини|297x297пкс|Македонска бригада во селото [[Митрашинци]], пролет 1944 година]] [[Податотека:Disarmament_of_the_5th_Bulgarian_Brigade_-_by_the_Macedonian_and_Yugoslav_fighters.jpg|мини|Разоружување на 5^та бугарска бригада - од страна на Македонските и Југословенските партизани]] [[Податотека:Macedonian_fighters_captures_Bulgarian_cannon_15_VI_1944.jpg|мини|[[Македонци|Македонските]] борци со заробен бугарски топ - [[15 јуни]], [[1944]] година]] [[Пролетна офанзива|Пролетната офанзива]] која ја извршиле силите на [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]] и ПОЈ биле од огромно значење за понатамошниот развој до конечното ослободување на [[Македонија]]. Веќе ослободените територии во тој период бил проширени во ново ослободени краишта. Ова довело до масовно пријавување на макеоднскиот народ во единиците на [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]] и ПОЈ. Во овој период се формирани:<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/NOB_Makedonije.html?id=xXhWGwAACAAJ&redir_esc=y|title=NOB Makedonije: publikacija fotografija, dokumenata i karata sa prigodnim tekstom o narodnooslobodilačkoj borbi makedonskog naroda [povodom dvadesetgodišnjice oslobodenja Madedonije|first=Михајло Апостолски|first2=Јован Павловски|date=|publisher=Narodna zadruga|year=1964|language=mk}}</ref> * Од Првата Косовско-Метохиска бригада во западна [[Македонија]] - јуни, [[1944]] година формирани се две нови бригади: [[Прва македонска ударна бригада]] и [[Прва косовска ударна бригада]]. * [[Гевгелиски народноослободителен партизански одред „Сава Михајлов“|Гевгелискиот партизански одред]] кој дејствувал низ брегалничката и струмичката котлина, со примањето на нови борци во нивните редови, пораснал во [[Четврта македонска ударна бригада]]. Во овој регион имало масовен прилив на нови борци, по што се формирале 50^та и 51^та македонска дивизија, кои биле во состав на [[Брегалничко-струмички корпус|брегалничко-струмичкиот корпус]] - чии единици ја ослободиле источна Македонија и учествувале во [[Ослободување на Скопје|ослободувањето на Скопје]]. * Во периодот на август, [[1944]] година на територијата на [[Македонија]] дејствуваат вкупно 12 бригади (10 македонски, првата косовска и осмата прешевска бригада). * Во западна Македонија се формира [[Шеста македонска ударна бригада|Шестата македонска ударна бригада]] и 4^та албанска ударна бригада, кои учествуваат во борбите низ западна [[Македонија]]. * Во [[Тиквеш|Тиквешкиот регион]], напливот на борци овозможил од [[Втора македонска ударна бригада|Втората македонска ударна бригада]] да се формираат [[Четврта македонска ударна бригада|Четврта]], [[Петта македонска ударна бригада|Петта]] и [[Седма македонска ударна бригада]] (пролет-лето [[1944]] година), а во август да се формираат и [[Осма македонска ударна бригада|Осма]], [[Деветта македонска ударна бригада|Деветта]] и [[Десетта македонска ударна бригада]]. Во овој регион е формирана Првата македонска дивизија, односно Четириесет и првата дивизија на НОВ и ПОЈ. Со пролетната офанзива која траела 57 дена, откако бил разбиен непријателот, контрола над територијата на [[Македонија]] и [[јужна Србија]] имале единиците на НОВ и ПОЈ. Во оваа офанзива било запленето многу оружје од [[Бугарија во Втората светска војна|бугарските фашисти]], кои биле поразени на многу позиции низ Македонија.<ref name=":2" /> Се смета дека [[Бугарите]] во текот на борбата во источна Македонија и [[Јужна Србија]] имале околу 1.200 мртви и околу 500 заробени војници и офицери. По ова генералот Бојдев е сменет, а за привремен командант е поставен генерал Маринов, командант на 15^та дивизија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mod.gov.mk/?shtit=%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%be%d1%84%d0%b0%d0%bd%d0%b7%d0%b8%d0%b2%d0%b0-1944-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%b0-%d1%82%d0%b0%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%ba&lang=mk|title=ПРОЛЕТНАТА ОФАНЗИВА 1944 ГОДИНА – ТАКТИЧКА И МАНЕВАРСКА СУПЕРИОРНОСТ НА ЕДИНИЦИТЕ НА НОВ И ПОЈ|last=27-04-2014|language=mk-MK|accessdate=|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212723/http://www.mod.gov.mk/?shtit=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D0%B2%D0%B0-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BA&lang=mk|url-status=dead}}</ref> == Операциите на брегалничко-струмичкиот правец == === Поставеност на германските сили во Источна Македонија === На линијата [[Дојран]]-[[Струмица]]-[[Штип]] била поставена 22^та германска дивизија, додека на брегалничкиот правец 16^от гренадирски полк и делови од 65^от полк, чија главнина била распоредена во [[Кочани]] и [[Царево Село]] ([[Делчево]]). Еден германски баталјон бил поставен во [[Берово]], кај [[Ѕвегор]] на врвот Чавка и една чета на планината [[Буковик (вулканска купа)|Буковик]]. Борбената група ''„Zifgen“'', го запоседнала [[Царево Село]] на [[4 октомври]], а делови од 11^та воздухопловна-пешадиска дивизија тргнале кон правец на [[Куманово]]. Во правецот кон [[Струмица]] бил ангажиран 65-от гренадирски полк, 22-та пешадиска дивизија, чиј трет баталјон бил поставен крај [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]], да ја обезбедува [[Македонија|македонско]]-[[Бугарија|бугарската]] граница. Подоцна овој полк бил заменет од групата ''„Katner“'' чија задача била да го обезбеди повлекувањето на ''Групата Е'' од [[Грција]], на комуникацијата [[Дојран]]-[[Струмица]]-[[Штип]].<ref name=":12">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/bugarska-vojska-u-jugoslaviji-1941-1945-bugarska-okupatorska-vojska-april-1941-9-septembar-1944-saradnja-izmeu-narodnooslobodilackog-pokreta-jugoslavije-i-antifasistickog-pokreta-otpora-bugarske-ucesce-jedinica-otecestvenofrontovske-bugarske-u-borbama-na-tlu-jugoslavije-na-kraju-rata/oclc/42354405|title=Bugarska vojska u Jugoslaviji 1941-1945. Bugarska okupatorska vojska (april 1941-9. septembar 1944) Saradnja između narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije i antifašističkog pokreta otpora Bugarske. Učešće jedinica otečestvenofrontovske Bugarske u borbama na tlu Jugoslavije na kraju rata.|last=Митровски|first=Боро|last2=Глишиќ|first2=Венцислав|last3=Ристовски|first3=Томо|date=|publisher="Međunarodna politika"|year=1971|location=Beograd|oclc=42354405}}</ref> === Поставеност на народно-ослободителната армија на Македонија === [[Брегалничко-струмички корпус|Брегалничко-струмичкиот корпус]] бил ангажиран од граничната линија со [[Бугарија]] до реката [[Вардар]] и од [[Брегалница]] до реката [[Струма]], а ним требало да им помага 4^та бугарска армија, чија задача била да ги спречи германските сили на комуникацијата [[Струмица]]-[[Штип]]. За таа цел  штабот на бугарската армија се поделил во две групи: ''северна'' и ''јужна''. Наместо енергично дејство на зададените позиции, тие сето внимание го свртеле кон [[Буковик (вулканска купа)|Буковик]], каде делувала само една германска чета, а на сите други позиции на кои требале да дејствуваат, [[Бугарија|бугарските]] војници останале пасивни без извршување на зададените задачи.<ref name=":12" /> [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб на НОБ]] на [[Македонија]] одржал состанок во [[Горна Џумаја]], со командантот на 4^та бугарска армија - генерал Урумов, со кој биле договорени синхронизирани напади на територијата на [[Македонија]]. По барање на Урумов, првичните планови за дејство на [[8 октомври]] биле поместени за [[15 октомври]]. [[Бугарска армија|Бугарската армија]] не го испочитувала нити овој датум и нападите ги почнала дури следниот ден без да им соопшти било што на [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот Штаб на НОВ]] на [[Македонија]], оставајќи ги единиците на [[Македонци|македонската]] војска сами да се справат со Германските единици. Како изговор на бугарската армија за нивното недејствување ја дале причината дека вршеле преструктуирање на силите. На ова [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот Штаб на Македонските сили]] испратил писмо на [[16 октомври]] до генералот Маринов, во кој му било соопштено дека [[Бугарска армија|Бугарската армија]] нити се држи до договореното нити помага на [[Народноослободителна војска на Македонија|македонските ослободителни сили]], поточно на 50^та дивизија. По оваа писмо на местото на генерал Урумов е назначен генерал Асен Сираков.<ref name=":12" /> ==== Ослободување на Берово, Пехчево ==== [[Податотека:Massacre_of_40_Macedonians_in_Berovo-1944.jpg|мини|Масакр врз 40 [[Македонци]] на игралиште во [[Берово]] - октомври 1944 година]] 50^та дивизија на Македонската војска делувала по зацртаниот план: 14^та и 19^та бригага делувала на комуникацијата [[Штип]]-[[Кочани]] и [[Радовиш]]-[[Штип]], додека 4^та и 13^та бригада, коњичкиот ескадрон на [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб на Македонија]] ги напаѓале непријателските единици долж комуникацијата [[Берово]]-[[Пехчево]]-[[Царево Село]] ([[Делчево]]). На [[13 октомври]], 4^та и 13^та бригада на 50^та дивизија на [[Народноослободителна војска на Македонија|народно-ослободителната војска на Македонија]] го ослободиле [[Берово]] и [[Пехчево]] и ги заземале врвовите [[Голак]] и Чавка, а со тоа всушност им овозможиле на бугарската армија да се позиционира на [[Буковик (вулканска купа)|Буковик]]. На [[17 октомври]] без да имаат некакви борби со германскиот непријател ''јужната'' бугарска група избила на превојот [[Џами Тепе|Џами-тепе]] крај [[Струмица]] и таму се стационирале и без никакви воени дејствија останале пасивни до [[6 ноември]]. Дваесет дена Бугарската армија не преземала воени акциии за ослободување на градот [[Струмица]].<ref name=":12" /> ==== Ослободување на Кочани ==== Повторно бил изработен план за заедничко делување со бугарската армија, на кој и била дадена задача да делува во [[Царево Село]] ([[Делчево]]) и да го заземе до [[15 октомври]], за потоа да може да се делува на целиот правец [[Калиманци]]-[[Бигла]]. Повторно [[Бугарска армија|бугарската армија]] нерешително постапила и се задржала до [[17 октомври]]. [[Македонци|Македонските]] војници без да знаат дека [[бугари]]те доцнат цели два дена, почнале да ги вршат нападите за ослободување на правец [[Калиманци]]-[[Бигла]] и ослободувње на градот Кочани. [[Тринаесетта македонска ударна бригада|13^та македонска ударна бригада]] на [[18 октомври]] ги освоила позициите, а германците се повлекле источно од [[Кочани]], па потоа кон [[Штип]] (ноќта помеѓу [[21 октомври|21]] и [[22 октомври]]). [[Четиринаесетта македонска ударна бригада|14^та македонска ударна бригада]] по трет пат го нападнала [[Кочани]] и во раните утрински часови на [[22 октомври]] го ослободила градот. [[Бугарска армија|Бугарската војска]] се појавила доцна во ноќта во веќе ослободеното [[Кочани]].<ref name=":12" /> ==== Ослободување на Штип, Радовиш, Струмица, Валандово и Дојран ==== Од [[22 октомври|22]] до [[27 октомври]] се водат борби за ослободување на [[Штип]]. Според писмото упатено на [[24 октомври]] од штабот на [[Брегалничко-струмички корпус|Брегалничко-струмичкиот корпус]], наведено е дека повторно [[бугари]]те не се активираат во борба против германците, или воопшто не се појавуваат на бојното поле или доцнат од договорените планови. Поради ваквиот однос на [[Бугарска армија|бугарската армија]], 50^та дивизија на [[Народноослободителна војска на Македонија|народно-ослободителната војска на Македонија]], со решителна акција сама го извршила нападот ѝ на [[8 ноември]] го ослободила ѝ [[Штип]]. Во периодот од [[21 октомври|21]] до [[29 октомври]], 51^та дивизија на [[Брегалничко-струмички корпус|брегалничко-струмичкиот корпус]], извршил низа успешни акции во реонот на [[Радовиш]] и селата [[Чечерлија]], [[Чанаклија]], [[Костурино]] и [[Голашец]]. После петдневни борби во околината на [[Струмица]], единиците на 51^та дивизија ја ослободиле [[Струмица]] на [[5 ноември]], а на [[7 ноември]] и [[Валандово]], [[Удово]] и [[Дојран]]. Во овој период бугарската 7 дивизија воопшто не делувала, а во периодот помеѓу [[29 октомври]] и [[5 ноември]] влегле во [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]], кое било напуштено од германските воени сили бидејќи си ја извршиле својата задача се повлекле во правец кон [[Скопје]], па така бугарската армија без никаква борба влегла во селото.<ref name=":12" /> === Бугарската држава шири пропаганда === Во текот и на овие операции штабовите на [[Народноослободителна војска на Македонија|народно-ослободителната војска на Македонија]] протестирале поради неактивноста на бугарските единици и нивното неисполнување на договорите за заеднички дејствувања. Дополнителен гнев се развил откако се дознало за манипулациите кои ги ширела [[Бугарија]], преку „''Радио-Софија“'', известувајќи дека [[Бугарска армија|бугарската армија]] има успеси и дека ослободува поедини градови во [[Македонија]], кој впрочем биле ослободени од страна на [[Народноослободителна војска на Македонија|народноослободителната војска на Македонија]]. Штабот на [[Брегалничко-струмички корпус|Брегалничко-струмичкиот корпус]] во извештаите од [[9 ноември|9]] и [[14 ноември]] го известува [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб на Македонија]] за целосната неактивност на бугарските единици додека воделе битки во [[Струмичко-радовишка Котлина|Струмичко]] и [[Штипско]] и барале веднаш да се демантира „''Радио-Софија“'', дека градовите во источна Македонија биле ослободени од бугарски војски. Подоцна ваква иста реакција кон [[Бугарија]] и „''Радио-Софија“'' следела и од страна на 6^от корпус на народно ослободителната војска на Југославија по повод лагите дека [[Велес]] и [[Скопје]] биле ослободени од [[Бугарите]].<ref name=":12" /> === Бугарски злосторства за време на ослободителната офанзива во Источна Македонија === Третманот на [[Бугарска армија|бугарската армија]] кон [[Македонци|населението]] и македонските партизани бил многу лош. * На [[24 октомври]] [[1944]] година во селото [[Истибања]] крај [[Кочани]], [[Бугарска армија|бугарската армија]] ги разоружала членовите на народно-ослободителниот одбор и на позиција претседател на одборот поставила соработник на фашистичкиот окупатор, по што се јавил голем револт кај селаните, кој бил запрен со тепање, претрес по куќите, пљачкање, одземање оружје. * Во [[Царево Село]], поручникот Јорданов од 18^от пешадиски полк претепал еден партизан само зошто носел бугарски ремен-тврдејќи дека тој убил бугарски војник и од него го зел ременот. * Во селото [[Горни Подлог]], бугарски војници ги пљачкале сиромашните селани, а тоа што не можеле да го однесат со себе им го уништувале: бурињата со вино ги испуштале да истечат, им го колеле добитокот, им го растурале житото и слично. * Во [[Кочани]] и околината, бугарската војска на неколку наврати ги разоружала партизаните и ги испрашувала колку бугарски војници тие убиле заканувајќи им се дека ќе ги ликвидираат. Ова било јасен знак дека [[Бугарска армија|бугарската армија]] не е ослободителна туку фашистичка војска. За овој однос на [[Бугарска армија|бугарската армија]] со писмо на [[4 ноември]] бил известен бугарскиот министер, добро да им објасни на бугарските војници во чија земја се наоѓаат и да почнат да делуваат според договорите.<ref name=":12" /><ref name=":1" /> == Операциите во североисточниот дел на Македонија == === Поставеност на германските сили во североисточна Македонија === Кривопаланечкиот правец поради обезбедување на безбеден транзит на главните сили на германската ''„Група Е“'', која се повлекувала од [[Грција]] преку долината на [[Вардар]] и Бујановац, требала да помине низ [[Македонија]]. 11^та германска воздухопловна-пешадиска дивизија, која се наоѓала во реонот од [[Крива Паланка]] до [[Куманово]], била подржана од еден баталјон во реонот на [[Крива Паланка]], некомплетен полк во [[Стража (село)|Стража]]-[[Длабочица (Кривопаланечко)|Длабочица]], а околу [[Страцин]] и [[Куманово]] останатите нејзини сили. Во втората половина на октомври овие германски сили биле појачани со уште 4 баталјони, а овде биле префрлени и борбените групи ''„Ayzel“'' и ''„Freh“''.<ref name=":12" /> === Поставеност на народно-ослободителните сили === Во овој правец дејствувале 17^та и 18^та бригада на [[Куманово|кумановската]] дивизија на [[Народноослободителна војска на Македонија|народноослободителната војска]], 8^та [[Прешево|прешевска]] и 12^та [[Бујановац|бујановачка]] бригада, а со нив [[Бугарија во Втората светска војна|бугарската]] прва армија, на почетокот со две дивизии (1^ва и 2^ра), а од реката [[Пчиња]] на овие две се додала и 11^та пешадиска дивизија.<ref name=":12" /> [[Податотека:11th_Macedonian_brigade_entering_liberated_Kratovo.jpg|лево|мини|276x276пкс|[[Единаесетта македонска ударна бригада|11-та Македонска бригада]], парaдира низ ослободеното [[Кратово]] - [[6 септември]], [[1944]] година]] [[Податотека:Memorial_plate_for_the_Liberation_of_Kratovo_by_the_Macedonian_fighters.jpg|мини|220x220пкс|Спомен плоча за сеќавање на загинатите патриоти во двете ослободувања на градот [[Кратово]]]] ==== Ослободување на Кратово ==== [[Податотека:Споменик на НОБ Страцин.jpg|мини|Споменик за загинатите борци на НОБ во [[Страцин]] од 1941 -1945. Биле припадници на [[Кумановски народноослободителен партизански одред|Кумановскиот Партизански Одред]] и воделе жестоки битки во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] против Бугарската и Германската фашистичка Војска за ослободување на Македонија.]] Градот [[Кратово]] е двапати ослободуван. [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]] и косовскиот партизански одред го нападнале [[Бугарија во Втората светска војна|бугарскиот фашистички]] гарнизон во [[Кратово]] на [[24 април]], [[1944]] година. Сите бугарски единици биле уништени или заробени со сета воена опрема и оружје. [[Македонија|Македонската]] бригада после еднодневна борба успеала да ги порази и новојдените [[Бугарија|бугарски]] единици од составот на 17^та дивизија на [[Бугарска армија|бугарската фашистичка армија]] кои дошле од [[Штип]] и [[Кочани]], кои биле потпомогнати и со 5 авиони. Оваа победа била од огромно значење за понатамошниот развој на ослободителната борба на [[Македонци|Македонскиот народ]] против окупаторот.<ref name=":2" /> [[Кратово]] повторно било окупирано од [[Бугарска армија|бугарската фашистичка армија]]. Ноќта помеѓу [[3 септември|3]] и [[4 септември]], [[Единаесетта македонска ударна бригада|Единаесеттата македонска ударна бригада]] ги нападнала бугарските утврдувања кај [[Страцин]], а од таму се упатила кон месноста ''Петте Кладенци'' - [[Шопско Рударе]] каде е изготвен план за напад и ослободување на [[Кратово]]. Утрото на [[6 септември]], [[1944]] година два баталјона на [[Единаесетта македонска ударна бригада|Единаесеттата македонска ударна бригада]] од правец на село [[Шлегово]], изршиле напад на бугарските единици кои биле помогнати од локална мала [[Бугаромани|бугароманска]] [[Михајловистички контрачети во Вардарска Македонија|контрачета]]. По само неколку часа градот бил по втор и конечен пат ослободен.<ref>{{Наведена книга|title=Нивната борба за слобода - наш патоказ кон иднината|first=Тодор Коцевски|publisher=Здружение на борци од НОВ - Кратово|year=1985|location=Кратово|pages=19-20}}</ref>[[Податотека:Transferring_the_bodies_of_the_Macedonian_partisans_at_Stratzin-Macedonia.jpg|лево|мини|220x220px|Пренос на моштите на загинатите македoнски партизани во Битката кај [[Страцин]]]][[Податотека:Macedonian_partisans_marching_through_liberated_Kumanovo.jpg|мини|220x220px|[[Македонци|Македонските]] партизани маршираат низ ослободеното [[Куманово]] - ноември, [[1944]] година|лево]] ==== Ослободување на Куманово и Крива Паланка ==== [[Податотека:Macedonian_people_celebrating_liberation_of_Kumanovo_-_november,_1944.jpg|мини|220x220px|[[Македонци|Македонскиот народ]] го прославува ослободувањето на [[Куманово]] - ноември, 1944 година]] [[File:Captured_Germans_Kumanovo.jpg |мини|лево|220x220px|Заробени од Бугарите германски војници кај Куманово.]] Првата [[Бугарија во Втората светска војна|бугарска]] армија на [[Татковински фронт (Бугарија)|татковинскиот фронт]] била ангажирана на [[3 октомври]] да се позиционира по долината на [[Крива Река]].<ref name=":2" /> Дејствијата отпочнале на [[7 октомври]], а веќе со борбите на [[8 октомври]], германските сили од [[Крива Паланка]] се префрлиле на стражинската позиција помеѓу [[Крива Паланка]] и [[Страцин]], во реонот на селата [[Длабочица (Кривопаланечко)|Длабочица]] и [[Петралица]]. Со ова на [[8 октомври]], [[Бугарска армија|бугарската армија]] заедно со делови од 16^от корпус и 50^та дивизија на [[Народноослободителна војска на Македонија|народноослободителната војска на Македонија]] ја ослободиле [[Крива Паланка]].<ref name=":12" /> По четиридневни прегрупирања на бугарските единици, на [[12 октомври]] почнат е напад на стражинските позиции кои биле бранети од групата ''„Ayzel“''. По седум-дневна борба бугарската прва пешадиска дивизија ги освоила стражинските позиции, а германските сили се прегрупирале кај [[Страцин]]. Од другата страна на германската војска, [[Седумнаесетта македонска ударна бригада|17^та македонска бригада]] дејствувала на комуникација [[Крива Паланка]]-[[Куманово]], за да го спречи снабдувањето со храна и муниција на германските единици кај [[Страцин]]. За ова време [[Осумнаесетта македонска ударна бригада|18^та македонска ударна бригада]], 8^та прешевска и 12^та бујановачка бригада воделе секојдневни борби против германските единици ''„Pabst“'' и ''„Tim“'', како и 11^та воздухопловна-пешадијска дивизија и албанските [[балисти]] во реонот [[Прешево]]-[[Бујановац]].<ref name=":12" /> Бугарската прва армија добила команда да почне напад на [[22 октомври]] врз позициите на [[Страцин]] и да ги освои до следниот ден за да се овозможи премин до реката [[Пчиња]], а со тоа да се создадат услови за напад кон [[Куманово]]. Иако имале одлични услови за да ја добијат оваа битка, бугарските војски дури после четиридневна борба го освоила превојот [[Страцин]]. Наместо целата оваа акција на регионот [[Куманово]] - [[Крива Паланка]] да биде завршена за предвидените 3 дена, бугарската армија и требале 18 дена за да ја заврши задачата, со тоа всушност им овозможиле прегрупирање на германските сили кои организирано се повлекле кон [[Куманово]], а друг дел поставиле одбрана крај [[Пчиња]]. Повторно бугарската армија почнала да извршува долготрајни прегрупирања на своите сили, кои оделе во прилог на организациајта на германската војска. По направениот план за да се обиколи целиот град [[Куманово]], повторно до израз доаѓа нерешителноста за акција на бугарската војска која не го затворила обрачот околу [[Куманово]] и токму преку тој дел германската војска помеѓу [[10 ноември|10]] и [[11 ноември]] се извлекла и се префрлила во [[Скопје]].<ref name=":12" /> За односот на бугарската армија говори и првоборецот [[Бојан Секирарски]], кој со својата чета бил известен дека ќе бидат нападнати од германците од правец на [[Катлановска Бања]], па затоа еден бугарски ескадрон ќе им бил пратен да им помогне. Наместо помош бугарските војници избегале кон селото [[Градиште (Кумановско)|Градиште]] и ги оставиле сами на терен.<ref>{{Наведена книга|title=Непокорени|first=Бојан П. Секирарски|publisher=Наша Книга|year=1983|location=Скопје|pages=170}}</ref>{{Цитат|''И ние бевме принудени да одстапиме, а Бугарите бегајќи со коњите во галоп, ќе не испогазеа. Таква беше нивната "помош" и "зајакнување" на нашите партизански сили.''|Бојан П. Секирарски}}[[Куманово]] било ослободено на [[11 ноември]] од страна на 17^та и 18^та кумановска дивизија,<ref name=":3" /> а со нив во градот влегле и делови од Првата дивизија на бугарсаката прва армија. Со ова престанале сите воени дејствија на [[Бугарска армија|бугарската армија]] во [[Македонија]].<ref name=":12" /> ==== Ослободување на Велес ==== {{Видете исто така|Ослободување на Велес}} Единиците на 42^та народна ослободителна дивизија, кои долго време се бореле на [[Сува Гора]], биле пренесени во регионот на [[Велес]] со принуден и многу тврд марш над планината [[Караџица]], каде пристигнале на [[7 ноември]] [[1944]] година. Следниот ден, поддржана од артилерискиот оган на Артилериската школа на [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Генералштабот на Македонија]], оваа дивизија започнала напад за ослободување на [[Велес]]. Истиот ден, таа навлегла во градот, каде започнала жестоки улични борби. Борбите на улиците во [[Велес]] продолжиле и следниот ден. Како нивно појачување пристигнале делови од 41^та и 50^та  дивизија, а на крајот на денот, на [[9 ноември]] [[1944]] година, [[Велес]] бил ослободен од здружените сили.<ref name=":2" /> Акцијата за ослобоодување на [[Велес]] и [[Штип]] биле тесно поврзана со [[Ослободување на Скопје|ослободувањето на Скопје]]. 50^та дивизија која била во реонот на [[Штип]] со 42^та дивизија која била на [[Сува Гора]], требле да се поврзат во Велешкиот регион за да можат заедно да нападнат во Скопје. 50^та дивизија незначително задоцнила (еден ден) на позицијата за нивно спојување, а тоа бил реонот на [[Велес]]. Нивното доцнење се должело на силниот отпор кој го дале Германците во реонот на [[Штип]], каде 5^та [[Татковински фронт (Бугарија)|бугарска]] дивизија воопшто не ни учествувала како било договорено и планирано, туку пасивно ги запоседнале позициите кај [[Злетовска Река]], без да учествуваат во битките за ослободување на [[Штип]] и реонот околу градот.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Завршните операции на НОВ за ослободувањето на Македонија|first=генерал-потполковник Михаило Апостолски|publisher=Институт за национална историја|year=1953|location=Скопје|pages=158-169}}</ref> ==== Ослободување на Скопје ==== {{Видете исто така|Ослободување на Скопје}} == Пад на Бугарија == [[Податотека:Пречек на партизаните во Петрич (9 септември 1944).jpg|мини|десно|250п|Пречек на партизаните во Петрич (9 септември 1944)]] === Бугарија прогласува воjна на Германија === Во периодот од почеток на септември до крајот на ноември 1944 година во бугарската политика спрема Македонија, Тракија и Поморавјето настапуваат нагли и драматични пресврти кои се поврзани со воено повлекување и повторно воено навлегување во овие области. На 6 септември 1944 година во штабот на Петтата бугарска армија била примена наредба сите делови да се соберат на [[9 септември (настани)|9 септември]] во [[Прилеп]] и да се движат источно од реката [[Вардар]]. Во меѓувреме, командантот генерал Александар Попдимитров склучил договор, на [[7 септември (настани)|7 септември]] 1944 година со германскиот штаб во [[Скопје]], за „симболична војна“ на двете земји во Македонија. Ова негово дејствување ги деморализирало бугарските војници и одиграло фатална улога. Така започнало повлекувањето на Петтата бугарска армија од Македонија, што било дезорганизирано и хаотично и многу војници биле уапсени од Германците. Само 17-та пешадиска дивизија, која се наоѓала најблиску до бугарска граница успеала целосно да се повлече, а 15-та дивизија единствено се спротивставила и водела борби со Германците во [[Битола]] и [[Прилеп]], а потоа се повлекла во мали групи кон Бугарија. Македонците и нивните сојузници, југословенските партизани, без оглед на новата состојба во [[Софија]], кон бугарската држава се однесувале како кон непријателска сила, имајќи го на ум фактот дека Бугарите биле сојузници на фашистите. Во текот на ноќта на 8 спрема 9 септември во услови кога започнала советска окупација, левите офицери ги презеле клучните пунктови во Софија. Така во пракса, воените дејствија против Германците почнуваат по доаѓањето на власт на владата на [[Татковински фронт (Бугарија)|Татковинскиот фронт]] на 9 септември. Тој бил предводен од [[Кимон Георгиев]] од политичкиот круг „Звено“ кој веднаш потпишал примирје со [[Советскиот Сојуз]]. Во таква ситуација како најголем стабилен партнер на новата влада се јавил т.н. „Национален комитет за ослободување на Југославија“. Како резултат на тоа, на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] 1944 година во Крајова, Романија се склучил договор за воена соработка меѓу Бугарија и претставници на отпорот од окупирана Југославија.<ref>[http://books.google.com/books?hl=bg&id=i6naAAAAMAAJ&dq=bulgarian+army+1944+yugoslavia&q=+krajova+ The establishment of communist regimes in Eastern Europe, 1944-1949], Norman M. Naimark, Leonid Ianovich Gibianskiĭ, Westview Press, 1997, ISBN 0-8133-8997-6, p. 60.</ref><ref>The Macedonian question and the Yugoslav-Bulgarian relations (1944&ndash;1948). Dobrin Michev, Sofia University publishing house, Sv. Kliment Ochridski, 1994, p. 378.</ref> Во меѓувреме, Бугарија се повлекла и од централните делови на Егејска Македонија кон крајот на август. Неjзните воjски изградиле одбранбена линија по старата граница на окупаторска зона во Грција (1941-1943 г.) по бреговите на [[Струма]] до [[Егејско Море|Егејското Море]]. По овоj правец во средината на септември таа успешно организирала неколку мали напади на германските војски. По превратот новата власт не дала наредба за повлекување на бугарските војници од источна Егејска Македонија и Западна Тракија, надеваjќи се да ги зачува како „бугарски земји“. На [[6 октомври (настани)|6 октомври]], сепак, [[Сталин]] му соопштил на [[Георги Димитров]] дека бугарските војски треба да се повлечат оттаму, бидејќи тоа е еден од условите на [[Велика Британија]], териториии биле предадени на македонските и грчките партизани од [[ЕЛАС]]. На [[28 октомври (настани)|28 октомври]] било потпишано т.н. „Московско примирје“ со [[СССР]], [[САД]] и [[Велика Британија]] во [[Москва]]. [[Податотека:Ослободено Скопје.jpg|мини|372x372пкс|Прогласот со кој се објавува дека [[Скопје]] е ослободено од страна на 42 македонска дивизија и македонските единици.]] [[File:Monument_of_the_paratroopers_in_Sofia,_Bulgaria.jpg |мини|десно|250п|Споменик на бугарските падобранци во Софиjа, убиени во Страцин, Стражин, Куманово и Унгарија.]] === Учеството на Бугарската народна армија во ослободувањето на Македонија=== [[File:Skopje November 13.png|мини|десно|250п|Бугарски војски на пат за Скопје утрото на 14 ноември, со цел да парадираат низ градот како негови ослободители, по што им било дозволено само да се одморат и да го напуштат градот без никакви паради - бидејќи не учествувале во ниту една ослободителна битка и буквално немаат ниту еден испукан куршум за слободата на [[Скопје]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://pressingtv.mk/makedonija/od-spomenite-na-general-mihajlo-apostolski-parada-odrzuva-samo-onoj-shto-se-borel-za-skopje/|title=Од „Спомените“ на генерал Михајло Апостолски-Парада одржува само оној што се борел за Скопје|date=2020-11-13|work=Pressing TV|language=mk-MK|accessdate=}}</ref>]] [[File:Skopie 1944.jpg|мини|десно|250п|Пречек на бугарските војници во Скопје. На Бугарски војници не им било дозволено да парадираат во Скопје (бидејќи не учествувале во неговото ослободување). Биле протерани под закана дека ќе бидат стрелани доколку продолжат да чекорат кон плоштадот во [[Скопје]] на 14 ноември.<ref name=":0" /> ]] [[File:Skopje-Velchev.jpg|мини|десно|250п|Втората тракиска пешадиска дивизија пред влезот на [[Градот Скопје|Скопје]]. Поради тоа што не им било дозволено да парадираат, војската го пречекале воениот министер на Бугарија [[Дамјан Велчев]] надвор од градот.<ref name=":0" />]] На [[18 септември (настани)|18 септември]] 1944 година бугарската војска се потчинила на командантот на III-ти Украински фронт на чело со маршал [[Фјодор Толбухин]]. Мобилизирањето на бугарската армија (преименувана во Бугарска народна армија) започнало на 18 септември, а завршило кон крајот на истиот месец. Пред бугарската армија, како дел од силите на советскиот III-ти Украински фронт, се поставила задачата да го обезбедува левото крило на Црвената армија, да ги притисне германските сили во Србија и Вардарска Македонија и да го прекине патот за повлекување на германските армии од Грција по долините на реките Морава, Вардар и Ибар.<ref>[http://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC&pg=PA33&dq=450+000+bulgarian+army++1944&hl=bg&ei=lw4PTt4G0ar4Bq21nfUP&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDwQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false Axis Forces in Yugoslavia 1941-45] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121112143043/http://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC&pg=PA33&dq=450+000+bulgarian+army++1944&hl=bg&ei=lw4PTt4G0ar4Bq21nfUP&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDwQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false|date=2012-11-12}}, Nigel Thomas, K. Mikulan, Darko Pavlović, Osprey Publishing, 1995, ISBN 1-85532-473-3, p. 33.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=vc4hlXkSIDsC&pg=PA77&dq=bulgarian+army+1944+yugoslavia&hl=bg#v=onepage&q=bulgarian%20army%201944%20yugoslavia&f=false World War II: The Mediterranean 1940-1945, World War II: Essential Histories, Paul Collier, Robert O'Neill, The Rosen Publishing Group, 2010, ISBN 1-4358-9132-5, p. 77.]</ref> Бугарската воена група била во јачина од 10 дивизии, 8 бригади и други војничкиот сили, кои се состоеле од околу 340,000 души.<ref>[http://books.google.com/books?id=qC0OgOHAHVkC&pg=PA133&dq=Yugoslav+partisans+in+macedonia+bulgarian+army++1944&hl=bg&ei=104PTqiuGcKV8QOy78nSDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDsQ6AEwBDgy#v=onepage&q=Yugoslav%20partisans%20in%20macedonia%20bulgarian%20army%20%201944&f=false The Oxford companion to World War II''<nowiki/>''], Ian Dear, Michael Richard Daniell Foot, Oxford University Press, 2001, ISBN 0-19-860446-7, p. 134.</ref> Од 8 до 14 октомври 1944 година бугарските војски со согласност на Националниот комитет за ослободување на Југославија, [[Президиум на АСНОМ|Президиумот на АСНОМ]] и [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија]] учествуваат во ''Нишката операција'' - во која била поразена VII СС дивизија, а градот [[Ниш]] бил ослободен. Од 8 октомври до 11 ноември траела ''Страцинско-кумановската операција'' - кога биле ослободени Страцин и Куманово. Во овие операции било дозволено и учество на мал дел на бугарската народна армија, но оваа територија е ослободена со пожртвувавната борба на 17 и 18 македонска бригада, инжинерискиот баталјон, самостојниот баталјон на народна одбрана како  команди на подрачјето и местата.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/dimitrievski-mu-odgovori-na-zaev-ova-se-faktite-za-osloboduvaneto-na-kumanovo/|title=Димитриевски му одговори на Заев: Ова се фактите за ослободувањето на Куманово|date=2020-11-26|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kumanovonews.mk/retrospektiva/prvite-50-dena-po-osloboduvanje-na-kumanovo|title=Првите 50 дена по ослободување на Куманово|work=KumanovoNews|accessdate=}}</ref> Бугарската пропаганда, се труди да прикаже дека тие имале некаков удел на ослбодувањето на Македонија, но во сите спомени и интервјуа на македонските партизани и самото цивилно население го покажува токму спротивното. Бугарската армија се упатила кон [[Скопје]], сакајќи да парадира како ослободителна војска (а, впрочем не учествувала во ниту една битка за ослободување на главниот град, бидејќи пристигнале утрото на 14 ноември откако градот веќе бил ослободен). Паралелно со оваа нечесна игра на бугарската армија, Радио Софија,<ref name=":0" /> секојдневно ширела дезинформации низ бугарските медиуми како нивните војски играат ослободителна улога во Македонија. Ова со гнев било увидено од страна на [[Михајло Апостолски|Генералот Апостолски]], кој тогаш издал наредба, со која им се забранило воопшто да влезат во [[Скопје]], а не пак да парадираат:<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/makedonija/politika/generalot-mihajlo-apostolski-sprechi-vlez-na-bugarska-vojska-vo-skopje|title=Генералот Михајло Апостолски спречи влез на бугарска војска во Скопје|work=МКД.мк|language=mk|accessdate=|archive-date=2021-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526211334/https://www.mkd.mk/makedonija/politika/generalot-mihajlo-apostolski-sprechi-vlez-na-bugarska-vojska-vo-skopje|url-status=dead}}</ref><blockquote>''Набргу по нивното заминување, кај мене дојде еден командант на полк и ми рече дека сакале да одржат парада во Скопје. Во меѓувреме, влегле и некои единици во индустрискиот дел на градот. Ваквото барање и доаѓањето на некои нивни единици во градот, кај мене предизвикаа голем револт и лутина. Веднаш им реков дека нема да можат да одржат никаква парада во Скопје, зашто парада одржува само оној што се борел за Скопје, а тие пушка не пукнале за неговото ослободување. Им наредив веднаш да го напуштат градот. -'' '''[[Михајло Апостолски|Генерал Михајло Апостолски]]'''</blockquote>Во исто време се водела и ''Брегалничко-струмичката операција'' и како резултат на неа биле ослободени [[Делчево]], [[Кочани]], [[Штип]], [[Струмица]], [[Велес]] и други населби. За ''Брегалничко-струмичката операција,'' бугарската народна армија останала пасивна и не учествувала во ниту една од борбите за ослободување на било кој од овие градови. Дури спротивно на тоа, бил забележан нивниот некоректен однос кон македонското население, кон кое сè уште се однесувале како да се тие окупатори. Тоа било забележано од македонските партизани на што веднаш било реагирано кон бугарските министри и било испратено следното писмо:<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/makedonska_riznica/docs/makedonska_riznica_11|title=Македонска Ризница бр. 11|last=Кире Филов|work=Issuu|language=mk|accessdate=|archive-date=2023-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301180849/https://issuu.com/makedonska_riznica/docs/makedonska_riznica_11|url-status=dead}}</ref><blockquote>''Некои бугарски старешини и војници се однесуваат кон нашето население и нашата војска како да се наоѓаат во окупирана, а не во сојузничка земја. Сосема е природно што таквото држење предизвикува големо незадоволство и огорченост во нашиот народ и нашата војска, кои се сеќаваат на предавствата, на бугарските агенти на германскиот фашизам, а тоа сеќавање е сè уште свежо, па тоа многу го спречува изградувањето на она единство во борбата против општиот непријател. Меѓутоа наспроти сите наши напори, инцидентите не престануваат, дури се продлабочуваат и ние сме принудени да Ви се обратиме со намера да побараме ваша интервенција...''<ref name=":1" /></blockquote>Со ова писмо, издадена е наредба до Бугарија, преку штабот на македонскиот Брегалничко-струмички корпус, преку два патни правци да си ја повлечат бугарската армија назад во Бугарија. Биле забранети било кои други правци да ги користат кога ќе се повлекуваат и доколку било кој бугарски војник повтори некаков инцидент кон македонското население ќе му биде судено на лице место, а во случај на отпор ќе бидат и стрелани. Се издала наредба со која им се забранува какво било формирање на органи на власт или воена полиција, како и забрана за движење низ македонските села. Јасно им било дадено до знаење дека на македонска територија, ќе се почитува македонската власт.<ref name=":1" /> Од 21 октомври до 30 ноември се одржала Косовската операција, во текот на која биле ослободени градовите [[Подуево]], [[Приштина]], [[Косовска Митровица]], Рашко и Нови пазар. Насекаде југословенските партизани соработувале со Бугарската народна армија но под условите кои ги поставил Тито, а потпишани од [[Добри Терпешев]], но оваа соработка е обележана со тешкотии при делувањето и недоволно разбирање помеѓу единиците.<ref name="books.google.com">[http://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA168&dq=bulgarian+army+macedonia+++november+1944&hl=bg&ei=dH8MTqTkBo6x8QP7tJDPDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=bulgarian%20army%20macedonia%20%20%20november%201944&f=false ''War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945: occupation and collaboration''], Jozo Tomasevich, Stanford University Press, 2001, ISBN 0-8047-3615-4, p. 168.</ref>. Под притисок на македонските водачи, по ослободувањето на Вардарска Македонија и Поморавјето, Втората и Четвртата армија се принудени да се повлечат назад во [[Бугарија]], а само Првата бугарска армија била оставена на располагање на Третиот украински фронт и продолжила кон [[Белград]]. === Како е спречена Бугарската парада во Скопје === Најјасни податоци за овој чин дава [[Борис Чушкаров|Боро Чушкар]] во неговите мемоари и сеќавања. Исто така го потврдува фактот за манипулацијата на Радио Софија, која на големо ги манипулирала бугарските граѓани дека Генералот Стојчев лично го ослободил [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pressingtv.mk/makedonija/kako-ne-uspeala-bugarskata-parada-za-osloboduvanjeto-na-skopje/|title=Како не успеала бугарската парада за „ослободувањето“ на Скопје|date=2018-11-13|work=Pressing TV|language=mk-MK|accessdate=}}</ref> {{Цитат|''„Стигнавме кај Железничката станица во последна минута. Бугарските осмореди само што не беа тргнати по главната улица на параден марш. Рипнавме од коњот и Ѓуро и јас. Му пријдовме на најстариот по чин офицер. Беше тоа командант на дивизијата, а по чин беше – генерал мајор. Сув, слабичок и некако жолт, како лимон.'' ''Отидов и го прашав: „Знаеш ли дека ова не е царска Бугарија? Знаеш ли ти, генерале, дека се наоѓаш во Југославија? Знаеш ли ти дека војуваме против вас четири години? Да ви ја ебам мајката фашистичка! Знаеш ли ти, ѓубре едно бугарско, ако направите уште еден единствен чекор кон градот, дека ќе наредам да се пука кон вас од сите оружја и орудија што ги има во градот!?'' ''Се влечете како лешинари по нас и јавувате по радио како ја „ослободувате Македонија”!? Каде вие испаливте куршум за ослободување на Велес и Скопје, да ви ебам мајката! Што ви дава за право така гадно и подло да се лажете себеси и светската јавност!? Сместа во овој момент ќе им наредите на војската да се сврти на лево круг и сите да се вратите во касарните од каде и дојдовте. Дали разбравте, генерале? Со нас шали ќе нема!“, му реков нему, а кога завршив, видов дека сè уште го држам за градите како детска играчка.'' ''Тој цело време трепереше како штиклица. На крајот, сепак, отсечно рече „Јасно другар. Но јас не сум виновен. Таква наредба добив“.'' ''Тогаш јас повторно викнав „Да им ебам мајката на оние што ти дале наредба за ова. Наредби они можат да дадат за изведување вежби во касарните каде ве примивме како гости, а не да ми се маате и парадирате по градот. За тоа само ние можеме да дадеме одобрување, а не твојата посрана влада од Софија. Дали сега ти е јасно?“, го прашав.'' ''„Сичко ми е јасно“, рече тој. Тогаш тој престрашен генерал со сув глас нареди круг на лево, и се вратија''|Сеќавања на Боро Чушкар}}Борецот [[Трајко Стаматоски|Трајко Стаматовски]], исто така потврдува дека ослободувањето на [[Скопје]] е дело на македонските борци и партизани. Потегот на [[Михајло Апостолски|генералот Апостолски]] да не им се дозволи парадирање на [[бугарската армија]] (бидејќи не учествувале во битките за слобода на [[Скопје]]), според него одиграл важна улога и за денешно време. Изненаден од тоа што [[Бугарија во Втората светска војна|Бугарија]] и во модерно време пробува да ја извртува и манипулира историјата за овој настан, смета дека ако тогаш им се дозволело да парадираат, дека денес [[Македонија]] ќе имала многу поголеми проблеми, објаснувајќи се со бугарската историографија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://faktor.mk/70-godini-slobodno-skopje-mali-bitki-za-golema-pobeda|title=70 години слободно Скопје! Мали битки за голема победа!|work=Фактор Портал|accessdate=}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.morm.gov.mk/wp-content/uploads/2014/12/64-Shtit-za-web.pdf 70 години слободна Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181113232902/http://www.morm.gov.mk/wp-content/uploads/2014/12/64-Shtit-za-web.pdf |date=2018-11-13 }} - Магазин Штит * [http://morm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/85-Shtit-za-Web.pdf Касарната „Боро Менков“ го прослави својот патронат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210422123352/http://morm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/85-Shtit-za-Web.pdf |date=2021-04-22 }} - Магазин Штит *[https://www.facebook.com/NieSmeMakedonci/videos/vb.323547807137/205893897756106/?type=3&theater Сведоштво на Боро Чушкар за “бугарското“ парадирање во Скопје] {{Македонија во Втората светска војна}} [[Категорија:НОБ| ]] [[Категорија:Македонија во Втората светска војна| ]] [[Категорија:Воена историја на Македонија]] a800316z6327yr51nq41jx9joshv7tv 0 786688 5610227 5608753 2026-08-16T14:41:24Z Gurther 105215 5610227 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Сингл | име = Lift Off | слика =Bruno Mars portrait.jpg | слика големина = | рамка = | опис = | изведувач = [[Џеј-Зи]] и [[Кање Вест]] во соработка со [[Бијонсе Ноулс|Бијонсе]] | текстописец = | вокали = | албум = [[Watch the Throne]] | страна А = | страна Б = | издаден = 23 август 2011 | формат = [[Сингл (музика)|Радио сингл]] | снимен = | жанр = [[Hip-Hop music|хип-хоп]], [[Современ Р&Б|Р&Б]], [[поп-музика|поп]] | должина = 4:26 | куќа = [[Рок-А-Фела Рекордс]], [[Roc Nation]], [[Def Jam Recordings|Def Jam]] | композитор = [[Кање Вест]], [[Џеј-Зи|Шон Картер]], [[Џеф Баскер]], [[Фарел Вилијамс]], [[Бруно Марс|Питер Ернандес]], [[Сил (музичар)|Сил Самјуел]]<ref name="booklet">{{cite album-notes |title=Watch the Throne |artist=Џеј-Зи and Кање Вест |year=2011 |format=PDF digital booklet |publisher=[[Нели Фуртадо|Universal Music Group]] }}</ref> | продуцент = Вест, Баскер, Мајк Дејн, [[Q-Tip (рапер)|Q-Tip]] (co.), Фарел (co.), [[Don Jazzy]] (add.) | позиции = | друго = {{Дополнителна хронологија | Изведувач = Џеј-Зи | Тип = сингл | претходен = "[[Otis (песна)|Otis]]"<br />(2011) | овој = "'''Lift Off'''"<br />(2011) | следен = "[[Niggas in Paris]]"<br />(2011) }} {{Дополнителна хронологија | Изведувач = Кање Вест | Тип = сингл | претходен = "[[Otis (песна)|Otis]]"<br />(2011) | овој = "'''Lift Off'''"<br />(2011) | следен = "[[Niggas in Paris]]"<br />(2011) }} {{Дополнителна хронологија | Изведувач = Бијонсе | Тип = сингл | претходен = "[[Best Thing I Never Had]]"<br />(2011) | овој = "'''Lift Off'''"<br />(2011) | следен = "[[Countdown (Beyoncé Knowles song)|Countdown]]"<br />(2011) }} }} „'''Lift Off'''“ е песна изведена од американскиоте рапери [[Џеј-Зи]] и [[Кање Вест]] во соработка со американската пејачка [[Бијонсе Ноулс]]. Песната е напишана од страна на Кање Вест, Шон Картер, [[Џеф Баскер]], [[Фарел Вилијамс]], [[Бруно Марс|Питер Ернандес]] и [[Сил (музичар)|Сил Самјуел]], додека пак продукцијата е во рацете на Вест, Баскер, Мајк Дејн, [[Q-Tip (рапер)|Q-Tip]], Фарел и [[Don Jazzy]] за заедничкиот албум на Џеј-Зи и Вест, ''[[Watch the Throne]]''. За песната имаше шпекулации дека ќе се издаде како [[водечки сингл]] за албумот, содржејќи дополнителни вокали од страна на Бруно Марс. Иако, Марс никогаш не се појави на песната сепак беше испратена на [[Современ урбан|модерното урбан]] радио на 23 август August 23, 2011. Музички, „Lift Off“ е поп песна која што содржи [[барокна музика|барокни]] делови. Содржи [[рефрен]] испеан од страна на Ноулс, додека во другите верзии Џеј-Зи и Вест пеат во [[рап]] стил. Основната инструментација содржи [[синтисајзер]]и, тапани и хорни. „Lift Off“ прими измешани до позитивни критики од страна на музичките критичари кои го пофалија [[Хук (музика)|хукот]] и вокалите на Ноулс. ===Табели=== {| class="wikitable sortable" !align="center"|Табела (2011) !align="center"|Највисока<br>позиција |- |Australia ([[ARIA Charts|ARIA]]) |align="center"|81 |- |[[Gaon Chart|South Korea Gaon International Chart]] |align="center"|1 |- |UK R&B ([[UK R&B Chart|The Official Charts Company]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/16/2011-08-20/|title=Archive Chart|publisher=[[UK R&B Chart]]. The Official Charts Company|date=August 20, 2011|accessdate=September 4, 2011}}</ref> |align="center"|15 |- |UK Singles ([[UK Singles Chart|The Official Charts Company]]) |align="center"|48 |} == Наводи == {{наводи}} {{Кање Вест-синглови}} [[Категорија:Песни на Џеј-Зи]] [[Категорија:Песни на Кање Вест]] [[Категорија:Песни од Бијонсе Ноулс]] sq5012x9xss1ru3p4erahkpo1aati96 0 1027710 5610446 5142883 2026-08-17T09:32:05Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610446 wikitext text/x-wiki {{Јазична типологија}} '''Збороред'''<ref>{{ДРМЈ|збороред}}</ref> — поим во [[лингвистика]]та кој се однесува на проучувањето на редоследот на [[Синтакса|синтаксните]] елементи на еден [[јазик]], но и какви видови зборореди постојат меѓу јазиците. Главниот збороред кој е од интерес е „составниот редослед“ на [[дел-реченица]]та, односно релативниот редослед на [[подмет]]от, [[Предмет (граматика)|предметот]] и [[прирок]]от, редоследот на [[Придавка|придавките]], [[Број (лингвистика)|броевите]], [[Показни зборови|показните зборови]] во [[Именска фраза|именската фраза]] и останати [[прилог|прилози]]. Некои јазици имаат релативно строг збороред, кои често се ослонуваат на редоследот за да се изразат некои граматички функции/ информации. Од другата страна пак, јазиците имаат [[флекција]], односно користат [[афикси]], имаат пофлексибилен збороред. Како и да е, секој јазик претпочита еден збороред кој се користи најчесто.<ref name="Comrie, 1981">Comrie, 1981</ref> ==Видови зборореди== {{Примери за збороред}} Постојат повеќе видови зборореди, кои се класифицираат од најчесто застапени до најретко застапени: *[[подмет-предмет-прирок]] — најчесто застапен меѓу јазиците. Некои од јазиците кои го користат овој збороред се: јапонски јазик, турски јазици, баскиски јазик, дравидски јазици, персиски јазик, латински јазик и сл. *[[подмет-прирок-предмет]] — застапен во македонскиот, англискиот, романските јазици, кинескиот јазик и сл. *[[прирок-предмет-подмет]] — застапен во арапскиот јазик, келтските јазици и хавајскиот јазик, меѓу другите. *[[прирок-предмет-подмет]] — застапен во фиџискиот и малгашкиот јазик. *[[предмет-прирок-подмет]] — застапен во тамилскиот јазик. *[[предмет-подмет-прирок]] — застапен во јамамадискиот јазик. ==Наводи== {{наводи|2}} ==Дополнителни информации== {{refbegin|2}} *[http://linguistics.buffalo.edu/people/faculty/dryer/dryer/wordOrder.htm A collection of papers on word order by a leading scholar, some downloadable] *[http://linguapress.com/grammar/word-order.htm Basic word order in English] clearly illustrated with examples. *''[[Language universals|Language Universals]] and [[Linguistic Typology]]: [[Syntax]] and [[Morphology (linguistics)|Morphology]]'' – [[Bernard Comrie]] (1981) – this is the authoritative introduction to word order and related subjects. *[http://linguistics.buffalo.edu/people/faculty/dryer/dryer/DryerWalsSOVNoMap.pdf Order of Subject, Object, and Verb] ([[PDF]]) A basic overview of word order variations across languages. *[http://www.jenshaugan.com/language/oldnorse/dissertation/Jens_Haugan_Old_Norse_Word_Order_and_Information_Structure_TOC.html Haugan, Jens ''Old Norse Word Order and Information Structure''. Norwegian University of Science and Technology. 2001] ISBN 82-471-5060-3 *Song, Jae Jung (2012) ''Word order''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87214-0 & ISBN 978-0-521-69312-7 {{refend}} ==Поврзано== * [[Синтакса]] * [[Морфосинтакса]] * [[Збор]] {{Збороред}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јазична типологија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] fm3vavrvc00w04uy3x783zqry0dt6us 10 1042792 5610353 5309936 2026-08-16T21:35:39Z Carshalton 30527 5610353 wikitext text/x-wiki {{football squad | teamname=ФК Норич Сити | bgcolor=yellow | textcolor=green | bordercolor=green | name=Состав на ФК Норич Сити | list=<div> {{football squad2 player|no= 1|name=[[Џон Руди|Руди]]}} {{football squad2 player|no= 2|name=[[Расел Мартин|Мартин]]}} {{football squad2 player|no= 3|name=[[Стивен Витакер|Витакер]]}} {{football squad2 player|no= 4|name=[[Бредли Џонсон|Џонсон]]}} {{football squad2 player|no= 5|name=[[Себастијан Басонг|Басонг]]}} {{football squad2 player|no= 6|name=[[Мајкл Тарнер|Тарнер]]}} {{football squad2 player|no= 7|name=[[Роберт Снодграс|Снодграс]]}} {{football squad2 player|no= 8|name=[[Џони Хаусон|Хаусон]]}} {{football squad2 player|no= 9|name=[[Грант Холт|Холт]] ([[капитен|к]])}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Сајмеон Џексон|Џексон]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Ендрју Срман|Срман]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Ентони Пилкингтон|Пилкингтон]]}} {{football squad2 player|no=14|name=[[Вес Хулахан|Хулахан]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Дејвид Фокс|Фокс]]}} {{football squad2 player|no=17|name=[[Елиот Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Хавиер Гаридо|Гаридо]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Лусијано Бекио|Бекио]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Леон Барнет|Барнет]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Џејкоб Батерфилд|Батерфилд]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Марк Тирни|Тирни]]}} {{football squad2 player|no=24|name=[[Рајан Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Александар Тетej|Тетej]]}} {{football squad2 player|no=28|name=[[Марк Бан|Бан]]}} {{football squad2 player|no=31|name=[[Џед Стир|Стир]]}} {{football squad2 player|no=33|name=[[Џорџ Франкомб|Франкомб]]}} {{football squad2 player|no=42|name=[[Ли Кемп|Кемп]]}} {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Крис Хјутон|Хјутон]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source= }} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Норич Сити]] [[Категорија:ФК Норич Сити]] </noinclude> 0hydokmqi4ohj220ay3g65umeksux1z 5610354 5610353 2026-08-16T21:36:07Z Carshalton 30527 5610354 wikitext text/x-wiki {{football squad | teamname=ФК Норич Сити | bgcolor=yellow | textcolor=green | bordercolor=green | name=Состав на ФК Норич Сити | list=<div> {{football squad2 player|no= 1|name=[[Џон Руди|Руди]]}} {{football squad2 player|no= 2|name=[[Расел Мартин|Мартин]]}} {{football squad2 player|no= 3|name=[[Стивен Витакер|Витакер]]}} {{football squad2 player|no= 4|name=[[Бредли Џонсон|Џонсон]]}} {{football squad2 player|no= 5|name=[[Себастијан Басонг|Басонг]]}} {{football squad2 player|no= 6|name=[[Мајкл Тарнер|Тарнер]]}} {{football squad2 player|no= 7|name=[[Роберт Снодграс|Снодграс]]}} {{football squad2 player|no= 8|name=[[Џони Хаусон|Хаусон]]}} {{football squad2 player|no= 9|name=[[Грант Холт|Холт]] ([[капитен|к]])}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Сајмеон Џексон|Џексон]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Ендрју Срман|Срман]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Ентони Пилкингтон|Пилкингтон]]}} {{football squad2 player|no=14|name=[[Вес Хулахан|Хулахан]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Дејвид Фокс|Фокс]]}} {{football squad2 player|no=17|name=[[Елиот Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Хавиер Гаридо|Гаридо]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Лусијано Бекио|Бекио]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Леон Барнет|Барнет]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Џејкоб Батерфилд|Батерфилд]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Марк Тирни|Тирни]]}} {{football squad2 player|no=24|name=[[Рајан Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Александар Тетеј|Тетеј]]}} {{football squad2 player|no=28|name=[[Марк Бан|Бан]]}} {{football squad2 player|no=31|name=[[Џед Стир|Стир]]}} {{football squad2 player|no=33|name=[[Џорџ Франкомб|Франкомб]]}} {{football squad2 player|no=42|name=[[Ли Кемп|Кемп]]}} {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Крис Хјутон|Хјутон]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source= }} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Норич Сити]] [[Категорија:ФК Норич Сити]] </noinclude> ncf2moaczw4pgfobz7dwbuy5and79qp 5610355 5610354 2026-08-16T21:36:26Z Carshalton 30527 5610355 wikitext text/x-wiki {{football squad | teamname=ФК Норич Сити | bgcolor=yellow | textcolor=green | bordercolor=green | name=Состав на ФК Норич Сити | list=<div> {{football squad2 player|no= 1|name=[[Џон Руди|Руди]]}} {{football squad2 player|no= 2|name=[[Расел Мартин|Мартин]]}} {{football squad2 player|no= 3|name=[[Стивен Витакер|Витакер]]}} {{football squad2 player|no= 4|name=[[Бредли Џонсон|Џонсон]]}} {{football squad2 player|no= 5|name=[[Себастијан Басонг|Басонг]]}} {{football squad2 player|no= 6|name=[[Мајкл Тарнер|Тарнер]]}} {{football squad2 player|no= 7|name=[[Роберт Снодграс|Снодграс]]}} {{football squad2 player|no= 8|name=[[Џони Хаусон|Хаусон]]}} {{football squad2 player|no= 9|name=[[Грант Холт|Холт]] ([[капитен|к]])}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Сајмеон Џексон|Џексон]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Ендрју Срман|Срман]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Ентони Пилкингтон|Пилкингтон]]}} {{football squad2 player|no=14|name=[[Вес Хулахан|Хулахан]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Дејвид Фокс|Фокс]]}} {{football squad2 player|no=17|name=[[Елиот Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Хавиер Гаридо|Гаридо]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Лусијано Бекио|Бекио]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Леон Барнет|Барнет]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Џејкоб Батерфилд|Батерфилд]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Марк Тирни|Тирни]]}} {{football squad2 player|no=24|name=[[Рајан Бенет|Бенет]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Александер Тетеј|Тетеј]]}} {{football squad2 player|no=28|name=[[Марк Бан|Бан]]}} {{football squad2 player|no=31|name=[[Џед Стир|Стир]]}} {{football squad2 player|no=33|name=[[Џорџ Франкомб|Франкомб]]}} {{football squad2 player|no=42|name=[[Ли Кемп|Кемп]]}} {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Крис Хјутон|Хјутон]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source= }} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Норич Сити]] [[Категорија:ФК Норич Сити]] </noinclude> 0aqn6t5psyzpomdm2dtqprev6uhxqja 0 1062612 5610378 3208137 2026-08-16T23:52:20Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[ФКСБ]] 5610378 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[ФКСБ]] cgzuiemuaprcf2p5uby83z6kpwjxrhq 0 1065392 5610407 5423361 2026-08-17T05:01:11Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen-Wachsenburggemeinde.jpg]] → [[File:DEU Wachsenburggemeinde (Amt Wachsenburg) COA.svg]] JPG → SVG 5610407 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |Art = Место |Municipality = [[Амт Ваксенбург]] |image_photo = Wachsenburg von Norden.JPG |imagesize = 250п |image_caption = Весте Ваксенбург и го дал името на општината |Wappen = DEU Wachsenburggemeinde (Amt Wachsenburg) COA.svg |lat_deg = 50 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_deg = 10 |lon_min = 53 |lon_sec = |Bundesland = Thüringen |Landkreis = [[Илм (округ)|Илм]] |Höhe = 268 |Fläche = 31.99 |Einwohner = 2531 |Stand = 2011-12-31 |PLZ = 99310 |Vorwahl = 03628 (OT Зилценбрикен: 036202) |Kfz = IK |Gliederung = 5 |Website = [http://www.wachsenburggemeinde.de/htm/index.php www.wachsenburg-gemeinde.de] }} '''Ваксенбургемајнде''' ({{langx|de|Wachsenburggemeinde}}) — село и поранешна општина во округот [[Илм (округ)|Илм]], во [[Тирингија]], [[Германија]]. Општината била именувана по замокот Ваксенбург, кој се наоѓа во нејзиниот средиштен дел. Се состои од пет села: Битштет, Хархаузен, Холцхаузен, Рерензе и Зилценбрикен. Од 31 декември 2012 е дел од општината [[Амт Ваксенбург]]. {{Нормативна контрола}} {{ИлмКрајс-никулец}} [[Категорија:Поранешни општини во Тирингија]] [[Категорија:Села во Тирингија]] [[Категорија:Илм (округ)]] i29sgyd7xrmac5cto9avm1uo9ox89et 0 1069739 5610173 5599848 2026-08-16T12:17:24Z Løken 73346 5610173 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Александар Тети<br>Alexander Tettey | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|175px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | currentclub = [[ФК Норич Сити|Норич]] | clubnumber = 27 | position = [[Среден ред (фудбал)|Дефанзивен халф]] | youthyears1 = | youthclubs1 = [[ФК Буде/Глимт|Буде/Глимт]] | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = [[Розенборг БК|Розенборг]] | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →[[ФК Скејд|Скејд]] (позајмен) | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = [[ФК Стад Рен|Рен]] | years4 = 2012- | caps4 = 24 | goals4 = 0 | clubs4 = [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] | nationalyears1 = 2007- | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{fb|Норвешка}} | pcupdate = 6 јануари 2011 | ntupdate = 17 ноември 2010 }} '''Александар Банор Тети''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тети е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тети е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тети се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тети го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тети ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тети ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тети бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тети добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тети го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тети му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тети го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тети бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тети се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тети играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тети статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тети]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тети] на soccerway ==Наводи== {{наводи}} {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] 3vinfsnhew4u9se9d6hov97k9bobe7z 5610342 5610173 2026-08-16T21:25:33Z Carshalton 30527 5610342 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Александар Тети<br>Alexander Tettey | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|175px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | currentclub = [[ФК Норич Сити|Норич]] | clubnumber = 27 | position = [[Среден ред (фудбал)|Дефанзивен халф]] | youthyears1 = | youthclubs1 = [[ФК Буде/Глимт|Буде/Глимт]] | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = [[Розенборг БК|Розенборг]] | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →[[ФК Скејд|Скејд]] (позајмен) | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = [[ФК Стад Рен|Рен]] | years4 = 2012- | caps4 = 24 | goals4 = 0 | clubs4 = [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] | nationalyears1 = 2007- | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{fb|Норвешка}} | pcupdate = 6 јануари 2011 | ntupdate = 17 ноември 2010 }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тетеј статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тетеј]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тетеј] на soccerway ==Наводи== {{наводи}} {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] 7koe1ddtmwv1eoruitbv1owr3a83abu 5610350 5610342 2026-08-16T21:33:11Z Carshalton 30527 5610350 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|175px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodо/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тетеј статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тетеј]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тетеј] на soccerway ==Наводи== {{наводи}} {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] qm44gr07eoj5wnjh7qdo7qwfngxpr7e 5610352 5610350 2026-08-16T21:34:35Z Carshalton 30527 5610352 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodo/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тетеј статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тетеј]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тетеј] на soccerway ==Наводи== {{наводи}} {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] i1qqja59cr6nk0p91fa7uo3hxoujs3p 5610436 5610352 2026-08-17T08:33:22Z Carshalton 30527 5610436 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodo/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тетеј статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тетеј]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тетеј] на soccerway {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] j9wtk2k462rucpb63c765r7n5o17atw 5610437 5610436 2026-08-17T08:33:46Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5610437 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodo/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://www.stade-rennais-online.com/Alexander-Tettey,1088.html Профил на Александар Тетеј статистика и слики] *[http://www.rosenborg.info/player/ Играчки профил:Александар Тетеј]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - навивачка страница на Розенборг *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Банор Тетеј] на soccerway {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тети, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] nq7upa6fne8do4k9eofyz6d3yp650dc 5610438 5610437 2026-08-17T08:34:24Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5610438 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodo/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== === {{знамеикона|Норвешка}} Розенборг === *[[Норвешка Премиер лига]] : 2009 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Тетеј на soccerway] {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тетеј, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] dt4rzozs9m3n48jk44yi4mix803j0bk 5610439 5610438 2026-08-17T08:35:10Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610439 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Александар Тетеј | image = [[File:Alexander Tettey 2026.jpg|220px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1986|4|4}} | cityofbirth = {{роден во|Акра|}} | countryofbirth = [[Гана]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|Среден ред]] | retired = 2021 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Bodo/Glimt}} | years1 = 2003-2009 | caps1 = 89 | goals1 = 12 | clubs1 = {{Fb team Rosenborg}} | years2 = 2005 | caps2 = 5 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Skeid}} | years3 = 2009-2012 | caps3 = 60 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Rennes}} | years4 = 2012-2021 | caps4 = 244 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Norwich City}} | years5 = 2021 | caps5 = 6 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rosenborg}} | nationalyears1 = 2004 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 19 години|Норвешка 19]] | nationalyears3 = 2006-2008 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears4 = 2007-2016 | nationalcaps4 = 34 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Александар Банор Тетеј''' (''Alexander Tettey'', р. [[4 април]] [[1986]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбалер]] кој игра во [[средниот ред]] за англискиот [[Премиер лига|премиерлигаш]]ки клуб [[ФК Норич Сити|Норич Сити]]. Тетеј е роден во [[Гана]], но се преселил во [[Норвешка]] кога бил млад. Тој претходно играл за [[БК Розенборг|Розенборг]] и [[ФК Стад Рен|Рен]]. Тетеј е репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] од [[2007]] година, а претходно поминал низ три помлади категории на селекции: до 18, до 19 и до 21-на година. == Рани години == Роден во [[Акра]], [[Гана]], Тетеј се преселил во [[Буде]], [[Норвешка]] во [[1999]] година. Тој подоцна се преселил во [[Трондхејм]], и започнал да игра фудбал за [[Колштад ИЛ|Колштад]]. По пристапувањето во младинскиот погон на [[Розенборг БК|Розенборг]], Тетеј го направил своето деби за првиот тим во пријателски натпревар против [[ФК Сундсвал|Сундсвал]] во јануари [[2003]] година. Во септември [[2003]] година пак, тој станал активен член во првиот тим, со што влегол во историјата на клубот како еден од најмладите играчи кој дебитирале за првиот тим на Розенборг.<ref>http://www.rbkweb.no/spiller/tettey Александар Тети еден од најмладите играчи на Розенборг во историјата</ref> == Клупска кариера == === Розенборг === Тетеј ја започнал својата кариера во [[Розенборг БК|Розенборг]] како централен играч од средниот ред, но под водство на тренерот [[Кнут Терум]] во [[2007]] година тој бил поставен нешто поназад како дефанзивен играч од средниот ред. Во сезоната 2008 тој бил назначен за заменик-капитен на Розенборг и кога легендата на клубот [[Роар Странд]] бил надвор од тимот Тетеј ја имал честа да биде [[капитен]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |title=Профил: 10 Александар Тети |accessdate=2013-03-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141729/http://www.tv2.no/jsport/element.do?matchId=&tournamentId=1&seasonId=330&timeFrom=&timeTo=&cmd=player&personId=87704&teamId=313 |url-status=dead }}</ref>. === Рен === За време на неговиот престој во Розенборг, Тетеј бил следен од францускиот клуб [[ФК Стад Рен|Рен]], кој се обидувал да создаде тим од играчи кој имаат потенцијал за освојување на титулата.<ref>[http://www.staderennais com / index.php? rb = 22 & id = AT5170 Рен заинтересиран за Александар Тети]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[31 јули]] [[2009]] година, тој потпишал четиригодишен договор со францускиот клуб.<ref>[http://www.transfermarkt.de / de/news/30170/tettey-nach-rennes.html Тети во Рен]</ref> Тетеј добил можност да го направи своето деби за клубот набргу потоа, но се повредил за време на својот прв натпревар за клубот. За време на неговиот престој во Рен тој постојано се соочуваал со повреди, но сепак успеал да собере 23 настапи за клубот. На 9 јануари 2011 година, Тетеј го постигна својот прв гол во дресот на Рен во натпревар од [[Куп на Фрнција|Францускиот куп]]. Тој ги постигнал првиот и петтиот гол за Рен, во нивната победа од 7-0 над [[ФК Кан|Кан]].<ref>http://www.terre-de-foot.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131208224256/http://terre-de-foot.com/ |date=2013-12-08 }} / Рен-Кан 7-0</ref> === Норич Сити === На [[24 август]] [[2012]] година, Тетеј му се приклучил на [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] во [[Премиер лига]]та, потпишувајќи две-годишен договор за необјавена сума. Тој го направил своето деби за клубот во натпревар од [[Лига куп]]от против [[ФК Донкастер Роверс|Донкастер Роверс]] на [[26 септември]] [[2012]] година, постигнувајќи го единствениот погодок во натпреварот. Тетеј го направил своето деби во [[Премиер лига]]та во поразот со 5-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]], влегувајќи како замена на местото на [[Стив Морисон]]. Следната недела тој бил стартер против Челзи на [[Стемфорд Бриџ]], но неговиот тим запишал уште еден убедлив пораз, 4-1. Неговиот трет настап бил од одлучувачко значење за победата на ''канаринците'' над [[ФК Арсенал|Арсенал]] со 1-0 на [[Кароу Роуд]]. Ударот од дваесеттина метри на Тетеј бил едвај одбранет од страна на голманот на Арсенал [[Вито Маноне]], по што на одбиената топка натрчал [[Грант Холт]] и го постигнал единствениот гол во натпреварот. На 18 февруари 2013, Тетеј се повредил на тренинг поради што пропуштил ги пропуштил натпреварите на Норич со [[ФК Евертон|Евертон]] дома и гостувањето на [[Олд Трафорд]] кај [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. == Репрезентативна кариера == Како [[натурализација|натурализиран]] [[Норвешка|норвежанец]], Тетеј играл во младите репрезентации на Норвешка за под-18, под-19 и под 21-на година. Тој го направил своето прво појавување во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација на Норвешка]] во победата со 2-1 над [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] на [[22 август]] [[2007]] година. ==Титули== ====Розенборг ==== *'''[[Елитсериен]]''' : 1 : 2009 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/alexander-banor-tettey/7909/ Александар Тетеј на soccerway] {{Norwich City F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тетеј, Александар}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Розенборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] 7opmz7ewz46cniem8s6bi4leg553bvn 0 1079085 5610419 5426396 2026-08-17T06:15:39Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Kella.png]] → [[File:Wappen Kella.svg]] PNG → SVG 5610419 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_photo = Aussichtspunkt Kella X5H.jpg |imagesize = 250п |image_caption = Поглед кон Кела |Wappen = Wappen Kella.svg |lat_deg = 51 |lat_min = 13 |lat_sec = 45 |lon_deg = 10 |lon_min = 4 |lon_sec = 45 |Lageplan = Kella in EIC.svg |Bundesland = Thüringen |Landkreis = Ајхсфелд |Verwaltungsgemeinschaft = Ерсхаузен/Гајсмар |Höhe = 330 |Fläche = 5.05 |Einwohner = 576 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 37308 |Vorwahl = 036082 |Kfz = EIC |Gemeindeschlüssel = 16 0 61 056 |Adresse-Verband = Kreisstr. 4<br />37308 Шимберг |Website = [http://www.ershausen-geismar.de/index.php?id=49 www.ershausen-geismar.de] |Bürgermeister = Силвио Шнајдер |Partei = CDU }} '''Кела''' ({{langx|de|Kella}}) — општина во округот [[Ајхсфелд (округ)|Ајхсфелд]], во [[Тирингија]], [[Германија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{Градови во Ајхсфелд (округ)}} {{Ајхсфелд-никулец}} [[Категорија:Ајхсфелд (округ)]] [[Категорија:Општини во Тирингија]] [[Категорија:Саксонија (пруска покраина)]] 68auv49bp9e4ovwafubyyga4vkqmifb 0 1093754 5610228 5608755 2026-08-16T14:42:56Z Gurther 105215 5610228 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Велосипедски тркачки извештај | name = Трка околу Полска 2013 | image =Taylor Phinney, BMC Racing Team, Tour de Pologne 2013.jpg | image_caption = | image_size =250px | series = [[Светска турнеја на UCI 2013]] | race_no = 20 | season_no = 28 | date = 27 јули&nbsp;– 3 август 2013 | stages = 7<ref name="Stage 7">{{Наведена мрежна страница|url=http://tdp.infocity.pl/pdf/editions/48/wyniki.pdf|format=[[PDF]]|date=3 август 2013|accessdate=3 август 2013|work=[[Трка околу Полска]]; DomTel Sport Timing|publisher=Infocity|title=Wyniki 7 Etapu: Komunikat Numer 8|language=полски|title=Results of Stage 7: Communication No. 8}}</ref> | distance = 1.238 | unit = км | time = 31ч 58' 07"<ref name="Stage 7"/> | speed = 24.063 | first = [[Питер Венинг]] | first_nat = Холандија | first_team = {{ct|OGE|2013}} | first_color = yellow | second = [[Јон Изагире]] | second_nat = Шпанија | second_team = {{ct|EUS|2013}} | third = [[Кристоф Риблон]] | third_nat = Франција | third_team = {{ct|ALM|2013}} | mountains = [[Томаш Марчињски]] | mountains_nat = Полска | mountains_team = {{ct|VCD|2013}} | mountains_color = violet | points = [[Рафал Мајка]] | points_nat = Полска | points_team = {{ct|SAX|2013}} | points_color = white | sprints = [[Бартош Хузарски]] | sprints_nat = Полска | sprints_team = {{ct|TNE|2013}} | sprints_color = red | team = {{ct|RLT|2013}} | previous = [[Трка околу Полска 2012|2012]] | next = [[Трка околу Полска 2014|2014]] }} '''Трката околу Полска 2013''' било 70. издание на велосипедската етапна трка [[Трка околу Полска]]. Започнала на 27 јули во [[Роверето]], [[Италија]], притоа одржувајќи се две етапи во земјата<ref>{{наведени вести|url= http://tourdepologne.pl/en/?showNewsLite=179|title=The two Trentino stages were officially presented in Krakow |work=[[Трка околу Полска]]|publisher=Lang Team Sp. z o.o.|date=7 ноември 2012|accessdate=10 јули 2013}}</ref> и завршувајќи на 3 август во [[Краков]], по седум одржани етапи. Била дваесетта трка во сезоната на [[Светска турнеја на UCI 2013|Светска турнеја]]. Трката била освоена од возачот на {{ct|OGE|2013}} [[Питер Венинг]] од Холандија,<ref>{{наведени вести|url=http://www.greenedgecycling.com/news/pieter-weening-wins-tour-de-pologne|title=Питер Венинг победи на Трката околу Полска|work={{ct|OGE|2013}}|publisher=GreenEDGE Cycling|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013|archive-date=2013-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812082627/http://www.greenedgecycling.com/news/pieter-weening-wins-tour-de-pologne|url-status=dead}}</ref> откако освоил доволно време на завршниот хронометар за да се помести пред претходниот предводник на трката [[Кристоф Риблон]] од {{ct|ALM|2013}}. Венинг, второпласиран зад [[Ким Кирхен]] во [[Трка околу Полска 2005|2005]]<ref>{{наведени вести|url=http://autobus.cyclingnews.com/road/2005/sep05/poland05/?id=results/poland058 |title=Кирхен во тесна завршница|first=Даниел|last=Маршалек|work=Cyclingnews.com|publisher=Future plc|date=18 септември 2005|accessdate=4 август 2013}}</ref>, доцнејќи 27 секунди (на петтото место) влегол на етапата,<ref>{{наведени вести|url=http://www.thestar.com.my/Sport/Other-Sport/2013/08/04/Weening-wins-Tour-of-Poland-Wiggins-claims-final-stage.asп|title=Weening wins Tour of Poland, Wiggins claims final stage|work=The Star|publisher=Star Publications (Malaysia) Berhad|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но ја претворил оваа слабост во крајна победа на трката со 13 секунди пред возачот на {{ct|EUS|2013}} [[Јон Изагире]], кој исто така се поместил пред Риблон на последната етапа.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cyclingquotes.com/news/cq_weening_wins_tour_of_poland_as_wiggins_crushes_opposition_in_tt/|title=Weening wins Tour of Poland as Wiggins crushes opposition|work=CyclingQuotes|publisher=JJnet.dk A/S|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013|archive-date=2013-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807225711/http://www.cyclingquotes.com/news/cq_weening_wins_tour_of_poland_as_wiggins_crushes_opposition_in_tt/|url-status=dead}}</ref> Риблон, победник на кралската етапа на трката, втората етапа,<ref>{{наведени вести|url=http://velonews.competitor.com/2013/07/news/christophe-riblon-wins-stage-2-of-the-2013-tour-of-poland_297229|title=Christophe Riblon wins stage 2 of the 2013 Tour of Poland|work=VeloNews|publisher=Competitor Group, Inc.|date=28 јули 2013|accessdate=4 август 2013|archive-date=2013-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003203958/http://velonews.competitor.com/2013/07/news/christophe-riblon-wins-stage-2-of-the-2013-tour-of-poland_297229|url-status=dead}}</ref> на крајот го заокружил подиумот, три секунди зад Изагире и шеснаесет зад Венинг.<ref>{{наведени вести|url=http://www.dailyrecord.co.uk/sport/other-sports/cycling/bradley-wiggins-back-track-time-2122027|title=Bradley Wiggins back on track with time trial win in Tour of Poland|work=Daily Record|publisher=Trinity Mirror|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013}}</ref> Другите пласмани на трката биле освоен од полски возачи; бодовниот пласман го освоил возачот на {{ct|SAX|2013}} [[Рафал Мајка]],<ref name="Subclassifications">{{наведени вести|url=http://tourdepologne.pl/en/?showNewsLite=233|title=Питер Венинг е победник на Трката околу Полска 2013|work=[[Трка околу Полска]] |publisher=Lang Team Sp. z o.o.|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013}}</ref> кој завршил како најдобро пласиран полски возач на четвртото место и водел на трката три дена поради постојаните резултати во првата половина на трката. Втора година по ред, [[Томаш Марчињски]] го освоил планинскиот пласман за {{ct|VCD|2013}},<ref>{{наведени вести|url=http://www.vacansoleildcm.co.uk/news/pologne_-third-kom-in-a-row.html|title=Third KOM in a row|work={{ct|VCD|2013}}|publisher=Vacansoleil Eindhoven|date=4 август 2013|accessdate=4 август 2013}}</ref> додека [[Бартош Хузарски]] бил победникот на пласманот на средни спринтови за {{ct|TNE|2013}}.<ref>{{наведени вести |url=http://www.netapp-endura.com/en/news/detailview/news/bartosz-huzarski-ends-tour-de-pologne-with-the-jersey-of-the-most-active-rider/|title=Bartosz Huzarski most active rider in the Tour de Pologne|work={{ct|TNE|2013}}|publisher=NetApp Deutschland GmbH|date=3 август 2013|accessdate=4 август 2013}}</ref> Екипниот пласман бил освоен од {{ct|RLT|2013}},<ref name="Subclassifications"/> завршувајќи скоро дваесет минути пред следната најдобра екипа {{ct|CAN|2013}}.<ref name="Stage 7"/> == Распоред == {| class="wikitable" !Етапа !Датум !Движење !Растојание !colspan="2"|Вид !Победник |- |align=right| 1 |align=right| 27 јули | [[Роверето]] (Италија) до [[Мадона ди Кампилјо]] (Италија) |184,5 км |[[Податотека:Mountainstage.svg|22п]] || планинска етапа | {{спортистзнаме|[[Диего Улиси]]|ИТА}} |- |align=right| 2 |align=right| 28 јули | [[Марилева]]–[[Вал ди Соле]] (Италија) до [[Премин Пордои|Пасо Пордои]]–[[Долина Фаса|Вал ди Фаса]] (Италија) |206,5 км |[[Податотека:Mountainstage.svg|22п]] || планинска етапа | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} |- | |align=right|29 јули | colspan="5" style="text-align:center;"| ''Ден за одмор'' |- |align=right| 3 |align=right| 30 јули |[[Краков]] до [[Жешув]] |226 км |[[Податотека:Mediummountainstage.svg|22п]] || среднопланинска етапа | {{спортистзнаме|[[Тор Хушовд]]|НОР}} |- |align=right| 4 |align=right| 31 јули |[[Тарнув]] до [[Катовице]] |231,5 км |[[Податотека:Mediummountainstage.svg|22п]] || среднопланинска етапа | {{спортистзнаме|[[Тејлор Фини]]|САД}} |- |align=right| 5 |align=right| 1 август |[[Нови Тарг]] до [[Закопане]] |160,5 км |[[Податотека:Mountainstage.svg|22п]] || планинска етапа | {{спортистзнаме|[[Тор Хушовд]]|НОР}} |- |align=right| 6 |align=right| 2 август |[[Бања Буковина]] до [[Буковина Татжањска]] |192 км |[[Податотека:Mountainstage.svg|22п]] || планинска етапа | {{спортистзнаме|[[Дарвин Атапума]]|КОЛ}} |- |align=right| 7 |align=right| 3 август |[[Вјеличка]] до [[Краков]] |37 км |[[Податотека:History.gif|20п]] || [[поединечен хронометар]] | {{спортистзнаме|[[Бредли Вигинс]]|ВБР}} |} == Екипи == Бидејќи Трката околу Полска била настан од Светската турнеја на UCI, сите деветнаесет [[Светска турнеја на UCI|UCI World Tour]] екипи биле повикани автоматски и се обврзани да испратат екипа. Заедно со [[Полска велосипедска федерација|Тим Полска]], националната екипа на Полска, три други екипи добиле специјални покани за трката и со тоа била создадена групата од 23 екипи.<ref>{{наведени вести|url=http://tourdepologne.pl/en/?showNewsLite=208 |title=The starting line up is taking shape|work=[[Трка околу Полска]]|publisher=Lang Team Sp. z o.o.|date=25 јуни 2013|accessdate=10 јули 2013}}</ref> Секоја екипа настапила со шест возачи, како дел од пилот-проектот на [[Меѓународен велосипедистички сојуз|Меѓународниот велосипедистички сојуз]] (UCI),<ref>{{наведени вести|url= http://www.cyclingnews.com/news/tour-of-poland-to-test-new-classification|title=Трката околу Полска ќе го тестира новиот пласман|work=Cyclingnews.com|publisher=Future plc|date=16 мај 2013|accessdate=10 јули 2013}}</ref> со што главната група би била составена од 138 возачи,<ref name="Field">{{наведени вести|url= http://tourdepologne.pl/en/?showNewsLite=221|title=Денес во Роверето презентација на екипите - 23 кипи и 138 возачи|work=[[Трка околу Полска]]|publisher=Lang Team Sp. z o.o.|date=26 јули 2013|accessdate=27 јули 2013}}</ref> помеѓу кои биле победникот на [[Џиро д’Италија 2013]] [[Винченцо Нибали]], победникот на [[Тур де Франс 2012]] [[Бредли Вигинс]] и етапните победници на [[Гранд Тур (велосипедизам)|големите трки]] [[Иван Басо]], [[Фабијан Канчелара]], [[Микеле Скарпони]], [[Ригоберто Уран]] и [[Тор Хушовд]].<ref name="Field"/> Во целата група само возачот на {{ct|GRS|2013}} [[Јохан Вансумерен]] бил некогашен победник на трката,<ref>{{наведени вести|url=http://kolarstwo.s24.pl/szosowe/tour-de-pologne/tdp-garmin-stawia-na-dekkera-euskaltel-na-antona,s127734/|language=полски|title=Garmin focuses on Dekker, Euskaltel for Anton|work=S24.pl|publisher=Serwis sportowy s24.pl|date=27 јули 2013|accessdate=27 јули 2013|archive-date=2013-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819162948/http://kolarstwo.s24.pl/szosowe/tour-de-pologne/tdp-garmin-stawia-na-dekkera-euskaltel-na-antona,s127734/|url-status=dead}}</ref> кој победил во [[Трка околу Полска 2007|2007]]. Дваесет и трите екипи кои настапиле на трката биле: {| |- |valign="top" width=25%| * {{ct|ALM|2013}} * {{ct|ARG|2013}} * {{ct|AST|2013}} * {{ct|RAB|2013b}} * {{ct|BMC|2013}} * {{ct|CAN|2013}} * {{ct|CCC|2013}} * {{ct|COL|2013}} * {{ct|EUS|2013}} * {{ct|FDJ|2013b}} * {{ct|GRS|2013}} * {{ct|KAT|2013}} |valign="top" width=25%| * {{ct|LAM|2013}} * {{ct|LTB|2013}} * {{ct|MOV|2013}} * {{ct|TNE|2013}} * {{ct|OPQ|2013}} * {{ct|OGE|2013}} * [[Полска велосипедска федерација|Тим Полска]] (национална екипа) * {{ct|RLT|2013}} * {{ct|TST|2013}} * {{ct|SKY|2013}} * {{ct|VCD|2013}} |} == Етапи == === Етапа 1 === ;27 јули 2013&nbsp;— [[Роверето]] ([[Италија]]) до [[Мадона ди Кампилјо]] (Италија), 184,5 км<ref name="Stages">{{наведени вести|url=http://www.pzkol.pl/kolarstwo_szosowe/oficjalna_prezentacja_70_tour_de_pologne-s4039.html|language=полски|title=The official presentation of 70.Tour de Pologne|work=PZKol|publisher=Полска велосипедска федерација|date=25 март 2013|accessdate=27 јули 2013|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306164855/http://www.pzkol.pl/kolarstwo_szosowe/oficjalna_prezentacja_70_tour_de_pologne-s4039.html|url-status=dead}}</ref> {| |'''Резултат од етапа 1''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Диего Улиси]]|ИТА}} | {{ct|LAM|2013}} | align="right"| {{безпрелом|4ч 59' 32"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Дарвин Атапума]]|КОЛ}} | {{ct|COL|2013}} | align="right"| и.в. |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| и.в. |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| и.в. |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Иван Басо]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| и.в. |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| и.в. |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| и.в. |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Алекс Хаус]]|САД}} | {{ct|GRS|2013}} | align="right"| и.в. |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Бен Херманс]]|БЕЛ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| и.в. |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| и.в. |} || |'''Генерален пласман по етапа 1''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Диего Улиси]]|ИТА}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] [[Податотека:Jersey white.svg|20п]] | {{ct|LAM|2013}} | align="right"| {{безпрелом|4ч 59' 22"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Дарвин Атапума]]|КОЛ}} | {{ct|COL|2013}} | align="right"| + 4" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 6" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 10" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Иван Басо]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| + 10" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 10" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 10" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Алекс Хаус]]|САД}} | {{ct|GRS|2013}} | align="right"| + 10" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Бен Херманс]]|БЕЛ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 10" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 10" |} |} === Етапа 2 === ;28 јули 2013&nbsp;— [[Марилева]]–[[Вал ди Соле]] (Италија) до [[Премин Пордои|Пасо Пордои]]–[[Долина Фаса|Вал ди Фаса]] (Италија), 206,5 км<ref>{{наведени вести|url=http://www.cyclingnews.com/news/team-colombia-names-tour-de-pologne-roster|title=Team Colombia names Tour de Pologne roster|work=Cyclingnews.com|publisher=Future plc |date=24 јули 2013|accessdate=27 јули 2013}}</ref> {| |'''Резултат од етапа 2''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| {{безпрелом|6ч 03' 40"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Томас Рорегер]]|АВТ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 1' 02" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Георг Прајдлер]]|АВТ}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| + 1' 18" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 1' 35" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 1' 35" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 1' 38" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 1' 40" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 1' 40" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 1' 44" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 1' 44" |} || |'''Генерален пласман по етапа 2''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]][[Податотека:Jersey white.svg|20п]] | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| {{безпрелом|11ч 04' 43"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 4" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 6" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 7" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 9" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 9" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 13" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 13" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Роберт Кишерловски]]|ХРВ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 16" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Томас Рорегер]]|АВТ}} [[Податотека:Jersey violet.svg|20п]] | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 18" |} |} === Етапа 3 === ;30 јули 2013&nbsp;— [[Краков]] до [[Жешув]], 226 км<ref name="Stages"/> {| |'''Резултат од етапа 3''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Тор Хушовд]]|НОР}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| {{безпрелом|5ч 10' 02"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Марк Реншо]]|АВС}} | {{ct|RAB|2013b}} | align="right"| и.в. |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Стил фон Хоф]]|АВС}} | {{ct|GRS|2013}} | align="right"| и.в. |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Грега Боле]]|СЛО}} | {{ct|VCD|2013}} | align="right"| и.в. |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Тош ван дер Санде]]|БЕЛ}} | {{ct|LTB|2013}} | align="right"| и.в. |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Ли Хауард]]|АВС}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| и.в. |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Михал Голаш]]|ПОЛ}} | {{ct|OPQ|2013}} | align="right"| и.в. |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Јаухен Хутарович]]|БЛР}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| и.в. |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Бен Свифт]]|ВБР}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| и.в. |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Лука Мезгец]]|СЛО}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |} || |'''Генерален пласман по етапа 3''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] [[Податотека:Jersey white.svg|20п]] | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| {{безпрелом|16ч 14' 45"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 4" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 6" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 7" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 9" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 9" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 13" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 13" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Роберт Кишерловски]]|ХРВ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 16" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Томас Рорегер]]|АВТ}} [[Податотека:Jersey violet.svg|20п]] | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 18" |} |} === Етапа 4 === ;31 јули 2013&nbsp;— [[Тарнув]] до [[Катовице]], 231,5 км<ref name="Stages"/> {| |'''Резултат од етапа 4''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Тејлор Фини]]|САД}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| {{безпрелом|5ч 40' 17"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Стил фон Хоф]]|АВС}} | {{ct|GRS|2013}} | align="right"| и.в. |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Јаухен Хутарович]]|БЛР}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| и.в. |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Аидис Круопис]]|ЛИТ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| и.в. |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Рејнарт Јансе ван Ренсбург]]|ЈАР}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Тор Хушовд]]|НОР}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| и.в. |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Лука Мезгец]]|СЛО}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Бартломјеј Матисијак]]|ПОЛ}} | {{ct|CCC|2013}} | align="right"| и.в. |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Даниеле Рато]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| и.в. |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Даниел Шорн]]|АВТ}} | {{ct|TNE|2013}} | align="right"| и.в. |} || |'''Генерален пласман по етапа 4''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| {{безпрелом|21ч 55' 02"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 4" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 6" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 7" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 9" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 9" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 13" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 13" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Роберт Кишерловски]]|ХРВ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 16" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Томас Рорегер]]|АВТ}} [[Податотека:Jersey violet.svg|20п]] | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 18" |} |} === Етапа 5 === ;1 август 2013&nbsp;— [[Нови Тарг]] до [[Закопане]], 160,5 км<ref name="Stages"/> {| |'''Резултат од етапа 5''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Тор Хушовд]]|НОР}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| {{безпрелом|3ч 54' 40"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Матје Ладању]]|ФРА}} | {{ct|FDJ|2013b}} | align="right"| и.в. |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Даниеле Рато]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| и.в. |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Лука Мезгец]]|СЛО}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Дејвид Танер]]|АВС}} | {{ct|RAB|2013b}} | align="right"| и.в. |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| и.в. |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Диего Улиси]]|ИТА}} | {{ct|LAM|2013}} | align="right"| и.в. |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| и.в. |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Рејнарт Јансе ван Ренсбург]]|ЈАР}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Георг Прајдлер]]|АВТ}} | {{ct|ARG|2013}} | align="right"| и.в. |} || |'''Генерален пласман по етапа 5''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| {{безпрелом|25ч 49' 41"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 1" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 5" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 7" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 8" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 10" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 14" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 14" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Роберт Кишерловски]]|ХРВ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 17" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Томас Рорегер]]|АВТ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 19" |} |} === Етапа 6 === ;2 август 2013&nbsp;— [[Бања Буковина]] до [[Буковина Татжањска]], 192 км<ref>{{наведени вести|url= http://www1.skysports.com/cycling/news/12040/8841862/tour-de-pologne-sir-bradley-wiggins-set-to-renew-rivalry-with-vincenzo-nibali|title=Sir Bradley Wiggins set to renew rivalry with Vincenzo Nibali|work=Sky Sports |publisher=BSkyB|date=27 јули 2013|accessdate=27 јули 2013}}</ref> {| |'''Резултат од етапа 6''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Дарвин Атапума]]|КОЛ}} | {{ct|COL|2013}} | align="right"| {{безпрелом|5ч 19' 36"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 2" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Леополд Кениг]]|ЧЕШ}} | {{ct|TNE|2013}} | align="right"| + 22" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Диего Улиси]]|ИТА}} | {{ct|LAM|2013}} | align="right"| + 22" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 22" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 22" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 22" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 22" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Иван Сантаромита]]|ИТА}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| + 22" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Хосе Серпа]]|КОЛ}} | {{ct|LAM|2013}} | align="right"| + 22" |} || |'''Генерален пласман по етапа 6''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] [[Податотека:Jersey white.svg|20п]] | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| {{безпрелом|31ч 09' 20"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 19" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 20" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 24" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 27" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 33" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 33" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Роберт Кишерловски]]|ХРВ}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 36" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Иван Басо]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| + 40" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 41" |} |} === Етапа 7 === ;3 август 2013&nbsp;— [[Вјеличка]] до [[Краков]], 37 км, [[поединечен хронометар]] (ITT)<ref name="Stages"/> {| |'''Резултат од етапа 7''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Бредли Вигинс]]|ВБР}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| {{безпрелом|46' 36"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Фабијан Канчелара]]|ШВА}} | {{ct|RLT|2013}} | align="right"| + 56" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Тејлор Фини]]|САД}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| + 1' 14" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Марко Пиноти]]|ИТА}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| + 1' 20" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Вандевале]]|БЕЛ}} | {{ct|OPQ|2013}} | align="right"| + 1' 40" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| + 1' 44" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 2' 05" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Доминик Нерц]]|ГЕР}} | {{ct|BMC|2013}} | align="right"| + 2' 13" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Сергеј Чернецки]]|РУС}} | {{ct|KAT|2013}} | align="right"| + 2' 15" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 2' 17" |} || |'''Краен генерален пласман''' {| class="wikitable" |- ! !Возач !Екипа !Време |- | 1 | {{спортистзнаме|[[Питер Венинг]]|ХОЛ}} [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] | {{ct|OGE|2013}} | align="right"| {{безпрелом|31ч 58' 07"}} |- | 2 | {{спортистзнаме|[[Јон Изагире]]|ШПА}} | {{ct|EUS|2013}} | align="right"| + 13" |- | 3 | {{спортистзнаме|[[Кристоф Риблон]]|ФРА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 16" |- | 4 | {{спортистзнаме|[[Рафал Мајка]]|ПОЛ}} [[Податотека:Jersey white.svg|20п]] | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 26" |- | 5 | {{спортистзнаме|[[Серхио Енао]]|КОЛ}} | {{ct|SKY|2013}} | align="right"| + 51" |- | 6 | {{спортистзнаме|[[Ерос Капеки]]|ИТА}} | {{ct|MOV|2013}} | align="right"| + 51" |- | 7 | {{спортистзнаме|[[Доменико Поцовиво]]|ИТА}} | {{ct|ALM|2013}} | align="right"| + 1' 14" |- | 8 | {{спортистзнаме|[[Иван Басо]]|ИТА}} | {{ct|CAN|2013}} | align="right"| + 1' 38" |- | 9 | {{спортистзнаме|[[Танел Кангерт]]|ЕСТ}} | {{ct|AST|2013}} | align="right"| + 2' 35" |- | 10 | {{спортистзнаме|[[Крис Анкер Серенсен]]|ДАН}} | {{ct|SAX|2013}} | align="right"| + 2' 50" |} |} == Поредок == На Трката околу Полска 2013 биле доделени четири маички. Генералниот пласман бил пресметуван со додавање на сите завршни времиња на секој велосипедист по секоја етапа, а предводникот добивал жолта маичка.<ref name="Regs">{{Наведена мрежна страница|url=http://tourdepologne.pl/en/?showFile=92&t=1375617720|format=[[PDF]] |title=70. Трка околу Полска: Правила|work=[[Трка околу Полска]]|publisher=Lang Team Sp. z o.o.|accessdate=4 август 2013}}</ref> Овој пласман бил сметан за најважен на Трката околу Полска 2013 и победникот на овој пласман бил победник на трката. Временските бонуси за генералниот пласман биле доделувани преку два метода; на етапните завршници, за првите тројца возачи, временските бонуси биле доделувани од десет секунди за победникот, шест за вториот и четири за третиот.<ref name="Regs"/> Другиот начин бил преку ново воведениот „привлечен“ пласман, кој ги рангирал возачите секој ден по нивните резултати на секое категоризирано искачување или среден спринт во текот на етапата,<ref>{{наведени вести|url=http://www.uci.ch/Modules/ENews/ENewsDetails.asp?id=OTI3Mg&MenuId=MTI2Mjc|title=First "Race Appeal" contest at Tour de Pologne|work=UCI.ch |publisher=[[Меѓународен велосипедистички сојуз]]|date=15 мај 2013|accessdate=4 август 2013}}</ref> кој им нудел на возачите бодови во износ од 3-2-1. Возачот со најмногу бодови во пласманот на крајот на секоја етапа добивал 30 секунди бонус, второпласираниот 20 секунди, а третопласираниот 10 секунди.<ref name="Regs"/> На секој изедначен пласман помеѓу возачите им се доделувал временскиот бонус за повисокото место.<ref name="Regs"/> Постои и планински пласман, на кој била доделувана виолетовата маичка, претставувајќи ја ''Tauron Group'', спонзори на пласманот.<ref name="Regs"/> На планинскиот пласман, бодови се добивале на врвовите на искачувањата доколку возачот се искачил пред другите велосипедисти, а повеќе бодови се добивале на повисоко категоризираните искачувања, кои биле поделени во три различни категории.<ref name="Regs"/> Двојни бодови се добивале на последното искачување на трката, на претпоследната етапа.<ref name="Regs"/> Третата маичка го претставувала бодовниот пласман, означена како белоцрвена.<ref name="Regs"/> На бодовниот пласман, велосипедистите добивале бодови доколку завршеле во првите 20 на некоја етапа. На сите етапи, победата носела 20 бода, второто место 19 бода, третото 18 и по еден бод помалку сè до еден бод за 20. место.<ref name="Regs"/> Четвртата маичка го претставувала спринтерскиот пласман, обележана со црвена маичка.<ref name="Regs"/> На спринтерскиот пласман, велосипедистите добивале бодови доколку завршеле на првите три места на средните спринтови во текот на секоја етапа, со исклучок на [[Поединечен хронометар|поединечниот хронометар]].<ref name="Regs"/> Исто така, постоел екипен пласман, во кој времињата на најдобрите тројца велосипедисти од секоја екипа биле додавани по секоја етапа; водечката екипа на крајот на трката била екипата со најмало вкупно време.<ref name="Regs"/> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:smaller;" |- style="background-color: #efefef;" ! width="2%" | Етапа ! width="16%" | Победник ! style="background:#efefef;" width="16%"| '''Генерален пласман'''<br>[[Податотека:Jersey yellow.svg|25п|Жолта маичка]] ! style="background:#efefef;" width="16%"| '''Планински пласман'''<br>[[Податотека:Jersey violet.svg|25п|Виолетова маичка]] ! style="background:#efefef;" width="16%"| '''Бодовен пласман'''<br>[[Податотека:Jersey white.svg|25п|Бела маичка]] ! style="background:#efefef;" width="16%"| '''Пласман на средни спринтови'''<br>[[Податотека:Jersey red.svg|25п|Црвена маичка]] ! style="background:#efefef;" width="16%"| '''Екипен пласман'''<br> |- | 1 | [[Диего Улиси]] |style="background:yellow;"| [[Диего Улиси]] |style="background:violet;"| [[Бартош Хузарски]] |style="background:offwhite;"| [[Диего Улиси]] |style="background:salmon;" rowspan=7| [[Бартош Хузарски]] |style="background:orange;" rowspan=7| {{ct|RLT|2013}} |- | 2 | [[Кристоф Риблон]] |style="background:yellow;" rowspan=3| [[Рафал Мајка]] |style="background:violet;" rowspan=3| [[Томас Рорегер]] |style="background:offwhite;" rowspan=2| [[Рафал Мајка]] |- | 3 | [[Тор Хушовд]] |- | 4 | [[Тејлор Фини]] |style="background:offwhite;"| [[Стил фон Хоф]] |- | 5 | [[Тор Хушовд]] |style="background:yellow;"| [[Јон Изагире]] |style="background:violet;" rowspan=3| [[Томаш Марчињски]] |style="background:offwhite;"| [[Тор Хушовд]] |- | 6 | [[Дарвин Атапума]] |style="background:yellow;"| [[Кристоф Риблон]] |style="background:offwhite;"| [[Кристоф Риблон]] |- | 7 | [[Бредли Вигинс]] |style="background:yellow;"| [[Питер Венинг]] |style="background:offwhite;"| [[Рафал Мајка]] |- ! colspan=2| '''На крај''' ! style="background:gold;"| [[Питер Венинг]] ! style="background:#B93B8F;"| [[Томаш Марчињски]] ! style="background:offwhite;"| [[Рафал Мајка]] ! style="background:red;"| [[Бартош Хузарски]] ! style="background:#ff8c00;"| {{ct|RLT|2013}} |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * {{Официјална|http://tourdepologne.pl/}} {{Трка околу Полска}} {{Светска турнеја на UCI 2013}} [[Категорија:Светска турнеја на UCI 2013]] [[Категорија:Трка околу Полска]] [[Категорија:Полска во 2013 година]] [[Категорија:2013 in Italian sport|Tour de Pologne]] j979mg0y4c4k2cixjmkf6waas8wcmkv 0 1096744 5610452 4664860 2026-08-17T10:01:55Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5610452 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Прва страна Поречки октоих петтогласник од 5-8 глас.jpg|thumb|250px|page=1|Првата страница од Поречкиот октоих петтогласник од 5-8 глас - средина на 15 век со дополнение од 1574&nbsp;г.]] '''Поречки октоих петтогласник''', македонска безјусова редакција, од средината на XVI век со дополнение од средината на XVI век, т.е. од 1574 година. '''Хартија''': 29,5 х 19 см.; 178 листови. Основниот ракопис од л. 31-56, 60-110, 117-143 и од 147-175 е од средината на XV век. Дополнението е направено во средината на XVI век, веројатно на изгубените листови. Размер на текстовното поле во основниот ракопис е 23 х 15 см., а во дополнението 22,3 х 13 см. Тетратки по 8 листа, нумерирани во почетокот и на крајот од секоја свеска со кирилски букви, но доста пореметено поради дополнението. Ракописот со дополнението е комплетен со мали пропусти. Во 1758 година ракописот е укоричен и обновен. Листовите 1-3 и 176-178 што се додадени при укоричувањето во XVIII век не се испишани. Листот 123 при укоричувањето обратно е ставен. '''Писмо''': Во основниот ракопис од средината на XV век има по 13 реда убаво полууставно писмо во две колони. Правописот е едноеров, само малиот ер, без траги од [[ресавскиот правопис]]. Акцентот се употребува доста ретко, а кендемата почесто. Од интерпункцијата употребена е точката, а поретко и запирката. Вториот ракопис, т.е. дополнението од средината на XVI век содржи по 29-30 реда покрупно полууставно писмо во две колони. Правописот е двоеров под влијание на ресавската правописна школа. Големиот ер обично се употребува во предлозите и претставките, а малиот ер на крајот од зборот. Употребува ѕ (ѕѣлѡ) и др. Од надредните знаци употребен е акцентот, но недоследно, и кендемата за означување на должината. Интерпункцијата е означена со точка и запирка. Насловите и почетните букви во двата ракописа се со црвено мастило, а останатиот текст со кафено мастило. Водени знаци: I (основен ракопис). Непознат тип „змеј со крилја од двете страни“. „Полумесечина“. '''II (дополнение)'''. „Сидро во круг“ со контрамарка. '''Орнаментика''': Нема. Во почетокот на л. 4 има тесно примитивно знаменце со кафено и црвено мастило. Насловите и почетните букви се поголеми и со извесна доза на првичност. '''Повез''': Две штички завиткани во орнаментирана кафена кожа со остатоци од копчиња за закопчување. Подврзието е направено во XVIII век. '''Содржина''': Октоих од V-VIII глас. '''Потекло''': Ракописот е најден во с. [[Бенче]] - [[Македонски Брод]], во 1988 година. [[Категорија:Поречки манастир]] [[Категорија:Старословенска книжевност]] 8qs047ctqpgpnd0oslba65fupl7ajl2 0 1099296 5610273 5599472 2026-08-16T18:33:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610273 wikitext text/x-wiki '''Пензискиот систем''' ([[англиски јазик|англиски]]: ''pension system'') е еден од најважните сегменти на вкупниот [[систем]] на социјална сигурност во секоја земја. Овој систем претставува збир на правни норми и административни и [[финансиски институции]] со кои се регулира осигурувањето на ризикот на старост и инвалидитет и загуба на хранител. == Видови пензиски системи == [[File:Pension system.svg|thumb|center|750px|'''Прв столб на пензискиот систем по земја:''' {{Legend|#7ce07eff|Основна пензија без придонеси}} {{Legend|#5599ffff|Задолжителни индивидуални сметки}} {{Legend|#2c8cbeff|Систем со провиден фонд}} {{Legend|#ffdd55ff|Вработените можат да одберат помеѓу систем на социјално осигурување и индивидуални сметки}} {{Legend|#fd8c3cff|Систем на социјално осигурување}} ]] === Пензиски систем врз основа на генерациска солидарност === Пензиски систем заснован на принципот на генарациска солидарност (pay-as-you-go) е [[систем]] кој се финансира тековно, што значи дека актуелно вработените осигуреници издвојуваат пензиски придонес од своите тековни примања, со кој се исплаќаат пензиите на актуелните пензионери. Во овој систем не постои директна врска помеѓу платените придонеси за пензиско осигурување и исплатите, затоа што сите уплати се трошат на издржување на постојната генерација на пензионери. Подолгорочна [[солвентност]] на ваков вид пензиски системи може да се обезбеди само во услови на сигурен и одржлив [[економски раст]], услови во кои, истовремено, односот меѓу бројот на пензионерите и бројот на осигурениците се движи околу нивото на, условно кажано, некаков оптимум. Значаен фактор во анализата на долгорочната солвентност на овој вид пензиски системи претставува и феноменот на стареењето на населението, кое, од своја страна, е резултат на постојаното намалување на стапката на [[морталитет]]от и е карактеристично како за развиените западни економии, така и за земјите во [[транзиција]]. Подобрувањето на општиот квалитет на живот во изминатите три децении придонесе очекуваната просечна должина на животот значително да се зголеми, и тоа поизразено кај женската популација (кај машката популација, и покрај почетниот позитивен [[тренд]], таа почна да стагнира). Овој факт имплицира дека во определена (подолгорочна) иднина бројот на корисници на пензија ќе се зголемува, односно дека корисниците на пензии своите права ќе ги остваруваат во подолг временски период. Со овој вид на пензиски систем не може да се очекува да се исплаќа истиот износ на пензии на долг рок. Системот на интергенерациска солидарност, освен тоа, го искривува бројот на часови на работа на поединецот, како и другите одлики на понудата на труд, како што се изборот на професија, местото на работа и работниот напор. Овој систем, исто така, ги искривува облиците и начините на надоместоците за работата, стимулирајќи ги работодавците да прибегнуваат кон материјални погодности наместо на исплата на [[пари]]чни суми. Доколу пензискиот систем е премногу дарежлив во поглед на правата на осигурениците, тогаш лицата кои очекуваат висок степен на замена на [[доход]]от многу малку штедат за пензија, што наведува на заклучокот дека системот на [[осигурување]] врз основа на придонеси неповолно влијае на националното [[штедење]].<ref name="ReferenceA">Живко Атанасовски, ''Јавни финансии'', Универзитет Св. Кирил и Методиј, Економски факултет, Скопје, 2004, стр. 512-519.</ref> === Капитално финансирано пензиско осигурување === За разлика од системот на тековно финансирање, [[капитал]]но финансирање е механизам на според кој придонесите и [[Камата|каматите]] од инвестирањето се акумулираат на поединечни сметки на членовите на пензиските фондови сè до нивното пензионирање. Според тоа, во системот со капитално финансирање, секој поединец ја финансира сопствената пензија, наместо да зависи од придонесите на помладите генерации. Овој систем обезбедува сигурност во остварување на правата од пензиско и инвалидско осигурување, гарантира праведност на пензиите за сите генерации, ја јакне довербата на јавноста во пензискиот систем и го поттикнува растот на [[економија]]та. Ефекти за поединецот од капитално финансиран пензиски систем:<ref name="ReferenceA"/> *поголема сигурност; *диверзификација на [[Ризик|ризиците]]; *транспарентност на работењето; *доброволно и дополнително штедење. Ефекти за системот: *солвентен пензиски систем; *зголемување на националните заштеди *зајакнување на моќта на [[инвестиции|инвестирањето]]; *пораст на економијата; *зголемување на [[ефикасност]]а на [[пазар на труд|пазарот на труд]]. == Пензискиот систем во Македонија == Во [[Република Македонија]] системот на пензиско и инвалидско осигурување претставува најважниот елемент на интегралниот систем на социјална сигурност. Приходите на [[буџет]]ите на [[Фонд за пензиско и инвалидско осигурување|Фондот за пензиско и инвалидско осигурување]] (ПИО) се обезбедуваат од: * придонеси; * надоместоци; * трансфери од буџетите; * приходи од донации примени во земјата и од странство; * други [[приходи]] по разни основи во согласност со закон. Доминантно значење за финансирање на правата на корисниците имаат придонесите од [[плати]]. Исто така, многу високо е и учеството на трансферите од централниот буџет, што зборува дека ПИО не може да се финансира првенствено од придонесите, како што би требало да биде. Трансферите од централниот буџет вршат притисок врз буџетот, односно врз неговата големина и врз [[буџетски дефицит|буџетскиот дефицит]] и имаат негативен одраз на квалитетот на финансирањето на други намени преку буџетот. На расходната страна, доминантно е учеството на расходите за пензии. Во 2016 година, 56,4% од приходите на [[Фондот за пензиско и инвалидско осигурување]] биле изворни приходи, додека 43,6% доаѓале како трансфер од [[буџет]]от на централната власт. Така, со ребалансот на буџетот за 2017 година било предвидено траснферот кон Фондот за пензиско и инвалидско осигурување да изнесува 27,8 милијарди [[денар]]и. Притоа, изворните приходи на Фондот изнесувале 36,092 милијарди денари, додека предвидените трошоци биле 63,935 милијарди. Трансферите од централниот буџет во полза на Фондот постојано растеле со текот на времето: во 1994 година, тие изнесувале 2% од [[БДП]], во 2004 година достигнале 3% од БДП, а во 2016 година 4,4% од БДП.<ref>Александар Стојков, „Пензионерски главоболки“, ''Економија и бизнис'', година 19, број 233, ноември 2017, стр. 24-27.</ref> Карактеристично за транзициониот период, кој е обременет со тешка економска и социјална криза, е постојаното зголемување на бројот на корисници на пензија. Проблемот на вишокот на работна сила долго време се решаваше преку пензионирање. Друг карактеристичен проблем на Република Македонија е порастот на [[невработеност]]а, или намалување на бројот на вработени лица, кои како осигуреници плаќаат придонеси за ПИО. Контрадикторните движења на бројот на вработените и на бројот на корисници на пензија резултираа во висок коефициент на зависност што значи дека се зголемил бројот на корисници (пензионери) на еден вработен. Состојбите на пензискиот систем на Република Македонија се слични со оние во другите земји во транзиција. Во иднина се очекува клучните параметри на системот да се влошуваат. Поради стареењето на населението се очекува подинамичен пораст на расходите за пензиско осигурување, а приходните можности ќе бидат лимитирани. Поради проблемот со невработеноста и тенденцијата бројот на невработените да се зголемува, што значи опаѓање на бројот на осигуреници кои би го алиментирале буџетот на фондот на ПИО со придонеси, извесно е дека коефициентот на зависност ќе се влошува и ќе се доближи до соодносот 1 осигуреник – 1 пензионер. Сите овие фактори, задно со демографските промени кои до 2030 година ќе доведат до зголемување на бројот на лицата над 60 години на ниво од 41%, ќе го засилуваат притисокот на пензискиот систем заснован на pay-as-you-go и практично ќе го блокираат, бидејќи се очекува дефицитот на Фондот постојано да се зголемува и да достигне ниво од околу 5% од [[БДП]] до 2060 година. Како што се покажа во случајот на поголем број земји на [[ОЕЦД]], како и во земјите во транзиција особено, пензиската реформа претставува излез од кризата и пресретнување на идните проблеми во системот на ПИО.<ref name="ReferenceA"/> == Причини за реформата на пензискиот систем == Во последните пет децении во Република Македонија се применува пензиски систем заснован на принципот на генерациска солидарност. Тоа е систем кој се финансира тековно, што значи дека актуелно вработените осигуреници издвојуваат пензиски придонес од своите тековни примања, со кој се исплаќаат пензиите на актуелните пензионери. Република Македонија е една од земјите со мошне трауматичен пат низ транзицијата кон [[Пазарна економија|пазарно стопанство]], во која пензискиот систем забележа тешки контракции како резултат на општиот пад на економијата. Транзиционата [[економска криза]] ги потенцираше постојните „празнини” на пензискиот систем, се закани на финансиската одржливост на системот, го зголеми степенот на редистрибуција и придонесе за слабеење на врската меѓу височината на придонесите и идните износи на пензиите. Тоа, постапно, доведе до опаѓање на довербата на осигурениците во врска со сигурноста на пензиите што еден ден треба да им бидат исплатувани, а стимулираше и омасовување на појавата на евазија на плаќањата на пензискиот придонес или затајување на реалните плати на осигурениците. Од друга страна, големиот број предвремено пензионирани лица, како и растечкиот број на невработени во последната деценија, уште повеќе го изострија прашањето на одржливост на пензискиот систем заснован на принципот на генерациска солидарност. Односот меѓу бројот на пензионерите и бројот на осигурениците станува се понеповолен, а исплатата на идните пензии се доведува во прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=682DD19B3BD7BD498CB69A5C3C863E45 |title=Министерство за труд и социјална политика |accessdate=2013-12-16 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114014908/http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=682DD19B3BD7BD498CB69A5C3C863E45 |url-status=dead }}</ref> == Изгледот на реформираниот пензиски систем == Со Законот за ПИО од [[2000]] година беше воспоставена легислативната рамка за новиот, трослоен пензиски систем во Република Македонија. Неговиот опфат го чинат трите столба: ''Прв столб'' е задолжителниот [[државен пензиски фонд]] (Фондот на пензиското и инвалидското осигурување на Македонија), кој и во иднина ќе продолжи да функционира според принципот на генерациска солидарност. Во него ќе се уплаќаат придонесите од бруто платите на осигурениците ќе се користат за исплата на пензиите на сегашните, но и на идните пензионери според следната шема: * Осигурениците кои нема да пристапат во вториот столб ќе продолжат да уплаќаат 20% од бруто платите во првиот столб. * Оигурениците кои ќе пристапат во вториот столб од пензискиот систем во првиот столб (државниот пензиски фонд) ќе уплаќаат 13% од нивните бруто плати. ''Вториот столб'' ќе го претставуваат задолжителните приватни пензиски фондови, од кои секој осигуреник ќе може да избере само еден. Во [[приватен пензиски фонд|приватните пензиски фондови]] задолжително ќе се уплаќа дел од придонесот (7%) на сите лица вработени по 1 јануари 2003 година, додека за останатите вработени изборот за вклучување во вториот столб е на доброволна основа. Средствата вложени во вториот столб (средства на приватните пензиски фондови) ќе се инвестираат според строго утврдени законски прописи кои обезбедуваат највисок степен на заштита на осигурениците и на нивните средства. Управувањето со средствата на приватните пензиски фондови ќе биде доверено на друштва за управување со овие фондови, чиј избор ќе биде извршен по пат на меѓународен јавен тендер и според строги критериуми за оценка на нивниот бонитет. Во првите десет години од реформата во Република Македонија ќе оперираат два приватни пензиски фондови. Секој член на приватните пензиски фондови има сопствена (поединечна) сметка на која се уплаќаат средствата од неговиот придонес. Придонесот за пензиско осигурување издвоен од [[бруто плата]]та, заедно со [[принос од инвестирање|приносот од инвестирањето]] на тие средства, му припаѓаат на осигуреникот (членот на приватниот пензиски фонд) и претставуваат основа за формирање на износот на неговата пензија. За состојбата на нивните поединечни сметки, членовите на приватните пензиски фондови постојано ќе бидат информирани. ''Третиот столб'' го претставуваат доброволните приватни пензиски фондови во кои секој осигуреник може да членува според својот доброволен избор. Тоа значи дека во третиот столб можат да членуваат и оние граѓани кои не се вклучени во новиот пензиски систем. Овој столб на пензискиот систем нуди можност за остварување на повисока [[пензија]] на оние осигуреници кои доброволно ќе одлучат да издвојуваат дополнителни средства од своите приходи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=CBE8C479DD387841905B15D398358B98 |title=Министерство за труд и социјална политика |accessdate=2013-12-18 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114021528/http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=CBE8C479DD387841905B15D398358B98 |url-status=dead }}</ref> == Институции на новиот пензиски систем == Институционалната рамка на реформираниот пензиски систем ја сочинуваат: * ''Фондот на пензиското и инвалидското осигурување на Македонија (Фонд на ПИОМ)'' во кој се уплаќаат придонесите за првиот и вториот столб од пензискиот систем. 7% од придонесите на лицата кои задолжително се вклучени во вториот столб, Фондот на ПИОМ ги префрла на сметките на приватните пензиски фондови. * ''Приватните пензиски фондови'', кои претставуваат отворени [[инвестициски фонд]]ови и се состојат од средствата од придонесите на нивните членови и од приносите од инвестирањето на тие средства. Сопственици на приватните пензиски фондови се нивните членови (осигурениците од вториот столб). Сите луѓе вработени по [[1 јануари]] [[2003]] година задолжително членуваат и во вториот столб на пензискиот систем. Во [[2005]] година биле основани две друштва за управување со пензиски фондови и тоа: Акционерско друштво за управување со задолжителни и доброволни пензиски фондови [[НЛБ Нов пензиски фонд]] – Скопје, кое управувало со два пензиски фонда (Отворен задолжителен пензиски фонд „НЛБ пензиски фонд“ и Отворен доброволен пензиски фонд „НЛБ Пензија плус“); и [[КБ Прво пензиско друштво|КБ прво друштво за управување со задолжителни и доброволни пензиски фондови АД Скопје]], кое управувало со пензиските фондови „КБ Прв отворен задолжителен пензиски фонд“ и „КБ Прв отворен доброволен пензиски фонд“. * ''[[Друштво за управување со приватни пензиски фондови|Друштвата за управување со приватните пензиски фондови]]'' се оние правни лица кои имаат дозвола да управуваат со приватните пензиски фондови. Тие се основаат и работат согласно [[Закон за трговски друштва|Законот за трговски друштва]] и имаат единствена дејност – управување со пензиски фондови. Друштво за управување со пензиски фондови може да основаат само правни лица чиј [[капитал]] изнесува најмалку 20 милиони [[Евро|евра]], имаат искуство од најмалку три години, имаат потврден бонитет и стручен менаџерски тим. * ''Чуварот на имотот на приватните пензиски фондови'' е институција која ги чува безбедно средствата на приватните пензиски фондови и која осигурува дека инвестициските договори поврзани со овие средства се во согласност со законите. * ''Агенцијата за супервизија на задолжителното капитално финансирано пензиско осигурување'' е државна институција основана со цел да врши супервизија на работењето на друштвата за управување со пензиски фондови и на пензиските фондови и да обезбеди заштита на интересите на членовите на пензиските фондови и поттикнување на развојот на капитално финансираното пензиско осигурување. * ''[[Министерство за труд и социјална политика|Министерството за труд и социјална политикa]]'' е институција која врши надзор на законитоста на работењето на Агенцијата за супервизија на задолжителното капитално финансирано пензиско осигурување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=686BCE753CA6F7449DD83CF3E48273D6 |title=Министерство за труд и социјална политика |accessdate=2013-12-18 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114005955/http://www.mtsp.gov.mk/?ItemID=686BCE753CA6F7449DD83CF3E48273D6 |url-status=dead }}</ref> Во 2009 година, во Македонија имало вкупно 278 463 корисници на пензии, а во јули 2020 година тој број се зголемил на 324 893. Најголем дел од пензионерите (215 450 или 66,3%) биле корисници на старосни пензии при што просечната пензија изнесувала 15 412 денари. Во 2020 година, вкупните расходи на [[Фонд за пензиско и инвалидско осигурување на Македонија|Фондот за ПИОМ]] изнесувале 77,34 милијарди денари, а од нив 31,4 милијарди (40,6%) се финансирале од централниот [[буџет]] на државата.<ref>Никола Поповски, „Колку е стабилен македонскиот пензиски систем“, ''Економија и бизнис'', година 22, број 266, октомври 2020, стр. 28.</ref> На крајот од 2014 година, во двете пензиски друштва во [[Македонија]], [[КБ Прво пензиско друштво]] и [[НЛБ Нов пензиски фонд]], членувале вкупно 373.000 осигуреници, кои во овие два фонда имале заштедено 537 милиони [[Евро|евра]]. Дополнително, 20.000 осигуреници членувале и во третиот, доброволен пензиски столб.<ref>[http://dnevnik.mk/?ItemID=585E923D9DC3DD4FA055949CEE862BF2 „Пензиските друштва им заработија 100 милиони евра на идните пензионери“], ''Дневник'', година XIX, број 5687, 9 февруари 2015, стр. 7.</ref> Во 2018 година, стапката на придонесот за пензиско и инвалидско осигурување се зголемила од 18% на 18,4%, а во 2019 година на 18,8%.<ref name="ReferenceB">Трајко Славески, „Како до постабилен пензиски систем“, ''Економија и бизнис'', година 22, број 266, октомври 2020, стр. 29.</ref> Од нивната појава, приватните пензиски фондови бележеле висок раст на средствата: така, од 2009 до 2015 година, средствата на пензиските фондови растеле со просечна годишна стапка од 36,1%. Како последица на тоа, во средината на 2016 година, вкупните средства на приватните пензиски фондови достигнале 43,7 милијарди денари, односно 710 милиони евра, што претставувало учество од 7,5% во македонскиот [[БДП]]. Притоа, од нив, дури 98% биле средства на задолжителните приватни пензиски фондови, а само 2% отпаѓале на доброволните фондови. Номиналниот принос што го оствариле пензиските фондови од основањето до средината на 2016 година изнесувал 5,4% на задолжителните и 5,8% на доброволните пензиски фондови, додека реалниот [[Принос (финансии)|принос]] изнесувал 3,4% и 4,2%, соодветно. Во средината на 2016 година, бројот на членовите во вториот пензиски столб зинесувал над 400.000, т.е. 42% од активното население во Македонија, додека во доброволните пензиски фондови учествувале над 22.000 лица.<ref>Петар Дебников, „Системските ризици на приватното пензиско осигурување во Македонија“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 221, ноември 2016, стр. 30-33.</ref> Во 2018 година била направена промена на законските услови за членување во приватните пензиски друштва со што во 2019 година на 24 700 осигуреници им престанало членството во вториот пензиски столб и тие биле префлрени во првиот столб.<ref name="ReferenceB"/> Во 2019 година, вториот пензиски столб го сочинувале три друштва за управување со пензиските фондови: [[Сава пензиско друштво]], [[КБ Прво пензиско друштво]] и [[Триглав пензиско друштво]]. На 30 ноември 2019 година, вкупниот број членови во приватните пензиски друштва изнесувал 507 439. Притоа, вредноста на нето-средствата во задолжителните пензиски фондови (вториот столб) изнесувале 74 8989 милијарди денари (околу 1,22 милијарди евра). На тој начин, нето-средствата на приватните пензиски фондови претставувале 10,8% од вкупните средства на финансиските институции во Македонија. Во структурата на средствата на пензиските фондови доминирале инвестициите во домашни [[обврзници]] чие учество изнесувало 54,82% кај Сава пензиски фонд, 61,21% кај Прв отворен задолжителен пензиски фонд и 88,06% кај Триглав отворен задолжителен пензиски фонд. Истовремено, во Македонија функционирале и два доброволни пензиски фонда: Сава пензија плус и КБ Прв отворен доброволен пензиски фонд. На 30 ноември 2019 година, вкупно 24 998 лица членувале во доброволните пензиски фондови чии нето-средства изнесувале 1,91 милијарда денари (31,07 милиони евра).<ref>„Вториот пензиски столб чува над една милијарда евра пензиски заштеди“, ''Економија и бизнис'', година 21, број 257/257, јануари 2020, стр. 59.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtsp.gov.mk Министерство за труд и социјална политика] * [http://www.piom.com.mk/ Фонд за пензиско и инвалидско осигурување] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160812070826/http://www.piom.com.mk/ |date=2016-08-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Финансии]] [[Категорија:Економија на Македонија]] [[Категорија:Финансиски систем на Македонија]] nybt3ce95tsoprzw8hdizswmucuoy0x 0 1104669 5610379 3208084 2026-08-16T23:52:25Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[ФКСБ]] 5610379 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[ФКСБ]] cgzuiemuaprcf2p5uby83z6kpwjxrhq 1 1104670 5610377 3208086 2026-08-16T23:52:15Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:ФКСБ]] 5610377 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:ФКСБ]] oe7veu7zgyxme7r93sfcejj419k2wk1 0 1106849 5610241 5608868 2026-08-16T15:03:24Z Gurther 105215 5610241 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2026}}{{Infobox handball biography | name = Лино Червар | image = Lino Červar - Handball-Teamchef Croatia (1).jpg | fullname = Лино Червар | nationality = {{знамеикона|CRO}} Хрват | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1950|9|22}} | birth_place = [[Врсар]], [[СФРЈ|Југославија]] | death_date = | height = | weight = | position = | nickname = | currentclub = | clubnumber = | youthyears = | youthclubs = | years = | clubs = | nationalyears = | nationalteam = | nationalcaps(goals) = | title = | titleyears = | titleplace = | manageryears = 1974–1980<br>1980–1991<br>1991<br>1991–1994<br>1994–2000<br>2000–2002<br>2002–2010<br>2002–2004<br>2004–2009<br>2009–2017<br>2016–2017<br>2017-2022<br>2026- | managerclubs= Трико Ноиград <br>[[РК Умаг]]<br>[[Машка ракометна репрезентација на Хрватска|Хрватска]](асистент)<br>[[РК Клагенфурт]]<br>[[Машка ракометна репрезентација на Италија|Италија]]<br>[[РК Загреб]]<br>[[Машка ракометна репрезентација на Хрватска|Хрватска]]<br>[[РК Папилон Конверзано]]<br>[[РК Загреб]]<br>[[РК Металург]]<br>[[Машка ракометна репрезентација на Македонија|Македонија]]<br>[[Машка ракометна репрезентација на Хрватска|Хрватска]]<br>[[Ракометен клуб Еурофарм Пелистер|РК Еурофарм Пелистер]] | ntupdate= | medaltemplates= {{MedalTop}} {{MedalCountry | {{ITA}} }} {{MedalCompetition|[[Средоземни игри]]}} {{MedalSilver | [[Средоземни игри 1997|Бари 1997]] | тренер}} {{MedalCountry | {{CRO}} }} {{MedalSport | [[Ракомет на Летните олимписки игри|Ракомет]]}} {{MedalGold| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2004 - мажи|Атина 2004]] |тренер}} {{MedalCompetition|[[Светско првенство во ракомет за мажи|Светско првенство]]}} {{MedalGold | [[Светско првенство во ракомет за мажи 2003|Португалија 2003]] | тренер}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ракомет за мажи 2005|Тунис 2005]] | тренер}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ракомет за мажи 2009|Хрватска 2009]] | тренер}} {{MedalCompetition|[[Европско првенство во ракомет за мажи|Европско првенство]]}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Норвешка 2008]] | тренер}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ракомет за мажи 2010|Австрија 2010]] | тренер}} {{MedalCompetition|[[Средоземни игри]]}} {{MedalSilver | [[Средоземни игри 2005|Ерменија 2005]] | тренер}} |} }} '''Лино Червар''' ([[хрватски]]: ''Lino Červar'', р. {{роден на|22|септември|1950}} во {{роден во|Врсар}}) — [[Хрватска|хрватски]] ракометен тренер. Во текот на својата кариера бил долгогодишен селектор на [[Машка ракометна репрезентација на Хрватска|Хрватска]], тренер на [[РК Металург]] од [[Скопје]] и политичар, член на [[Хрватска]]та политичка партија [[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]]. Хрватската ракометна репрезентација во [[2002]] година го освоила последното место на Европското првенство а потоа со доаѓањето на Лино Червар за две години станала светски првак и олимписки победник. Во моментот Лино Червар е селектор на [[Машка ракометна репрезентација на Македонија|Машката ракометна репрезентација на Македонија]]. == Животопис == Во [[1971]] година Лино Червар дипломирал на Педагошката Академија во [[Пула]] и се здобил со титула наставник по [[хрватски јазик]]. Тренерската [[ракомет]]на кариера ја започнал во ракометниот клуб Трико од [[Новиград]] во [[1974]] година. Во [[1980]] го тренирал РК Истратурист во градот [[Умаг]] со кој од петтата лига за пет години влегол во тогашната прва Сојузна ракометна лига на [[Југославија]]. Во [[1991]] година бил назначен за тренер во [[Клагенфурт]], [[Австрија]]. Од [[1994]] до [[2000]] бил тренер односно селектор на [[Машка ракометна репрезентација на Италија|Машката ракометна репрезентација на Италија]] и директор на сите италијански ракометни селекции. Во [[1998]] во [[Италија]] ја објавил книгата „''Моето гледање на ракометот''“ ([[хрватски]]:„''Moje viđenje rukometa''“). Во [[2000]] година бил назначен за тренер во [[РК Загреб|РК Кроација Осигурање Загреб]], а во [[2002]] бил назначен за селектор на [[Машка ракометна репрезентација на Хрватска|Машката ракометна репрезентација на Хрватска]] со која паралелно го водел и [[италија]]нскиот РК Папилон Конверсано. Во [[2004]] се вратил во [[РК Загреб|РК Кроација Осигурање Загреб]] а на [[29 јули]] [[2010]] година решил да се повлече од селекторската позиција. Наскоро потоа ја прифатил тренерската позиција во [[РК Металург]] од [[Скопје]] каде се истакнал со целосна трансформација на клубот и успешни настапи во регионалната СЕХА лига и Европската Лига на Шампиони. Во [[2016]] година бил назначен за селектор на [[Машка ракометна репрезентација на Македонија|Машката ракометна репрезентација на Македонија]]. Добитник е на голем број на спортски но и официјални државни признанија во Хрватска и во Македонија. Во Македонија е многу почитуван поради работата со сите возрасни категории во РК Металург и се здобива со Македонско државјанство. Одработува дури и еден парламентарен мандат во [[Хрватска|Хрватскиот]] парламент во период 2003-2007 година. ==Спортски успеси == *[[1991]] Назначен е за член на стручниот штаб на првиот официјален натпревар на Хрватска по осамостојувањето одигран против селекцијата на [[Јапонија]]. *[[1997]] Ја предводи [[Италија]]нската репрезентација во победата за историскиот прв пласман на Италија на светско првенство одржано во Јапонија. *[[1997]] освоено второ место со [[Италија]]нската репрезентација на [[Средоземни игри|Средоземните игри]]. *[[1998]] Прво учество на [[Италија]]нската репрезентација на Европско првенство. *[[2001]] Шампион на [[Хрватска]] со [[РК Кроација Осигурање Загреб]] *[[2003]] Ја предводи [[Хрватска]] во освојувањето на првото место на Светското првенство. *[[2003]] го освојува [[Италија]]нскиот куп со Papilon Conversano *[[2003]] Италијански Првак со Papilon Conversano *[[2004]] Четврто место со [[Хрватска]] на Европско првенство. *[[2004]], [[2005]], [[2006]], [[2007]], [[2008]] и [[2009]] Првак на [[Хрватска]] и освојувач на купот со [[РК Кроација Осигурање Загреб]] *[[2004]] Олимписки златен медал со [[Хрватска]]та ракометна репрезентација. *[[2005]] Сребрен медал со [[Хрватска]]та ракометна репрезентација на ракометното првенство во Тунис. *[[2006]] Четврто место со [[Хрватска]] на ЕП одржано во Швајцарија. *[[2007]] Петто место со [[Хрватска]] на СП одржано во Германија со само еден единствен пораз и девет победи. *[[2008]] Сребрен медал со [[Хрватска]] на ЕП одржано во Норвешка. *[[2008]] Четврто место со [[Хрватска]] на Олимпијада *[[2009]] Сребрен медал со [[Хрватска]] на СП во Хрватска *[[2010]] Сребрен медал со [[Хрватска]] на СП во Австрија *[[2011]] Првак на Македонија и освојувач на Купот на Македонија со [[РК Металург]] *[[2012]] Првак на Македонија со [[РК Металург]] и историски пласман во 1/16 финале на ЕХФ Лигата на Шампиони *[[2013]] освојувач на Купот на Македонија со [[РК Металург]] и историски пласман во 1/4 финале на ЕХФ Лигата на Шампиони *[[2014]] со [[РК Металург]] го повторува историскиот пласман во 1/4 финале на ЕХФ Лигата на Шампиони на тој пат остварувајќи легендарни победи против [[РК Барселона]] и [[РК Пари Сен Жермен]] и елиминирајќи го [[Данска|Данскиот]] шампион [[RK Колдинг]]. Истата сезона на [[РК Металург]] му го носи шестиот шампионски наслов во првенството на Македонија. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Червар, Лино}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски ракометни тренери]] qr5n35azn7wg02kma1zutrgmvfbx2kp 0 1122069 5610237 5608758 2026-08-16T14:53:35Z Gurther 105215 5610237 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Les Marches du pouvoir - logo.png|мини|Лого на филмот.]] '''Мартовски Иди''' ([[англиски]]: ''The Ides of March'') е американски [[филм]] од [[2011]] година, во [[режија]] на [[Џорџ Клуни]]. Главните улоги го играат: Џорџ Клуни, Рајан Гослинг, [[Филип Сејмур Хофман]], Пол Џамати и [[Мариса Томеи]]. ==Содржина== Идеалистичкиот соработник во кампањата, Стивен Маерс, му се заколнува на целосна верност на гувернерот Мајк Морис, кој е претседателски кандидат, чии напредни идеи би можеле да ја променат [[Политика|политичката]] сцена. Сепак, бруталната изборна трка во [[Охајо]] го става на тест интегритетот на Морис. Стивен е заробен во валканата битка и се замешува во скандал, така што, за да преживее, тој мора да игра на двете страни.<ref>„Валкана битка меѓу две политички страни“, ''Антена'', број 864, 16.1.2015, стр. 3.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Џорџ Клуни]] [[Категорија:Филмови со Џорџ Клуни]] [[Категорија:Филмови со Филип Сејмур Хофман]] [[Категорија:Филмови со Мариса Томеи]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] srzvuijvga0xw6zsi9yjmryvkc18il7 0 1125746 5610218 5608750 2026-08-16T14:32:17Z Gurther 105215 5610218 wikitext text/x-wiki {{Standard model of particle physics}} '''Скаларен бозон''' — [[бозон]] чиј [[спин]] е еднаков на нула. Поимот потекнува од [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]] и се однесува на извесни преобразбени својства при [[Лоренцова трансформација]]. == Примери == * За скаларни бозони важат разни сложени честички како [[алфа-честичка]]та и [[пион (честичка)|пион]]от (пи-мезонот). Кај мезоните разликуваме [[скаларен мезон|скаларни]] и [[псевдоскаларен мезон|псевдоскаларни мезон]], што се однесува на нивните преобразни својства при [[парност (физика)|парност]]. * Единствениот фундаментален скаларен бозон според [[стандарден модел|стандардниот модел]] на елементарните честички е [[Хигсов бозон|Хигсовиот бозон]], чие постоење е потврдено на 14 март 2013 во [[Голем хадронски судирач|Големиот хадронски судирач]]. Поради ова откритие истата година физичарите [[Питер Хигс]] и [[Франсоа Англер]] ја добиле [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]. * Скаларни бозонски полиња од педагошки причини се користат во мошне популарната <math> \Phi^4</math>-теорија во воведната литература од областа на кватната теорија за полето<ref> {{наведена книга | author=Michael E. Peskin and Daniel V. Schroeder | title=An Introduction to Quantum Field Theory | publisher=Westview Press | year=1995 | isbn = 0-201-50397-2}}</ref>. Оваа теорија обично служи како нагледен модел за прикажување на основните поими од квантната теорија на полето. == Поврзано == *[[Скаларен мезон]] *[[Векторски бозон]] *[[Хигсов бозон]] == Наводи == {{наводи}} {{Честички}} [[Категорија:Бозони]] [[Категорија:Мезони]] [[Категорија:Квантна теорија за полето]] 08sfjbywbw75xds7t17b9n67don6ld5 5610221 5610218 2026-08-16T14:32:58Z Gurther 105215 5610221 wikitext text/x-wiki {{Standard model of particle physics}} '''Скаларен бозон''' — [[бозон]] чиј [[спин]] е еднаков на нула. Поимот потекнува од [[квантна теорија за полето|квантната теорија за полето]] и се однесува на извесни преобразбени својства при [[Лоренцова трансформација]]. == Примери == * За скаларни бозони важат разни сложени честички како [[алфа-честичка]]та и [[пион (честичка)|пион]]от (пи-мезонот). Кај мезоните разликуваме [[скаларен мезон|скаларни]] и [[псевдоскаларен мезон|псевдоскаларни мезон]], што се однесува на нивните преобразни својства при [[парност (физика)|парност]]. * Единствениот фундаментален скаларен бозон според [[стандарден модел|стандардниот модел]] на елементарните честички е [[Хигсов бозон|Хигсовиот бозон]], чие постоење е потврдено на 14 март 2013 во [[Голем хадронски судирач|Големиот хадронски судирач]]. Поради ова откритие истата година физичарите [[Питер Хигс]] и [[Франсоа Англер]] ја добиле [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]]. * Скаларни бозонски полиња од педагошки причини се користат во мошне популарната <math> \Phi^4</math>-теорија во воведната литература од областа на кватната теорија за полето<ref> {{наведена книга | author=Michael E. Peskin and Daniel V. Schroeder | title=An Introduction to Quantum Field Theory | publisher=Westview Press | year=1995 | isbn = 0-201-50397-2}}</ref>. Оваа теорија обично служи како нагледен модел за прикажување на основните поими од квантната теорија на полето. == Поврзано == *[[Скаларен мезон]] *[[Векторски бозон]] *[[Хигсов бозон]] == Наводи == {{наводи}} {{Честички}}{{Хемија-никулец}} [[Категорија:Бозони]] [[Категорија:Мезони]] [[Категорија:Квантна теорија за полето]] 9h9hjx03ix03xsaaa5uhciqzqu2ewd9 0 1126510 5610339 5570159 2026-08-16T21:06:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610339 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Helium atom (not to scale).svg|мини|десно|Упростен приказ на [[хелиум]]ски атом, кој има пречник од 62 пикометри<ref name="WebElementsSize">{{нмс | url = http://www.webelements.com/periodicity/atomic_radius | title = Atomic radius | work = WebElements: the periodic table on the web | accessdate = 2015-03-22 | archive-date = 2018-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180613060322/https://www.webelements.com/periodicity/atomic_radius/ | url-status = dead }}</ref>]] '''Пикометар''' (симб. '''pm''', '''пм''') — [[мерна единица|единица]] за [[должина]] во [[метрички систем|метричкиот систем]] еднаква на еден билионити дел ({{дропка|1|1.000.000.000.000}}) од [[метар]]от. Може да се претстави во научен запис како 1&times;10^&minus;12&nbsp;м или како {{безпрелом|1 E−12 м}} во инженерски запис. Попрост начин на претставување е {{безпрелом|1 м / 1.000.000.000.000}}. Еден пикометар е еднаков на една милионитина од [[микрометар]]от (микрон) и порано се нарекувал '''микромикрон''', [[стигма]] или '''бикрон''' со симбол '''µµ'''.<ref>{{наведена книга | title = Dictionary of Distances | first1 = Elena | last1 = Deza |first2= Michel Marie | last2 = Deza | publisher = Elsevier | year = 2006 | isbn = 0-444-52087-2 | url = http://books.google.com/books?id=I-PQH8gcOjUC&pg=PA347&dq=stigma+bicron }}</ref><ref>How Many? A Dictionary of Units of Measurement; Russ Rowlett and the University of North Carolina at Chapel Hill; http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictB.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161220235945/http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictB.html |date=2016-12-20 }}</ref> Сто пикометри сочинуваат еден [[ангстрем]]. ==Примена== Пикометарот е мошне мала единица и се користи исклучиво во [[честична физика|честичната физика]], [[квантна физика|квантната физика]], [[хемијата]] и [[акустика]]та. [[Атом]]ите имаат пречник помеѓу 62 и 520&nbsp;пм, а типичната должина на единечна јаглеродно-јаглеродна [[ковалентна врска|врска]] изнесува 154&nbsp;пм. Големината на помали честички како делови од атомот, [[хадрон]]ите итн. се изразуваат во помали мерки, сè до горната граница на точкестите [[фермион]]и. Во 2034 г. се предвидува да се пушти сондата [[Ласерскоинтерферометарска вселенска антена]] (LISA) со цел неспоредно да го утврди присуството на [[гравитациски бран]]ови. Релативното поместување на брановите ќе се мери со разделна моќ од 20 пикометри, на растојание од 5 милиони километри, давајќи чувствителност од 1 на 10²⁰. == Поврзано == * [[Ангстрем]] == Наводи == {{наводи}} {{SI-единици за должина}} [[Категорија:Единици за должина]] p8al9umt8cgsb7cygwmy9gjtb4vmyfm 0 1155919 5610176 5526787 2026-08-16T12:27:54Z Aprilija50.A.D 119801 5610176 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Катерина Коцевска |портрет=Катерина Коцевска 1.jpg |px=170px |опис= |роден-дата= {{роден на и возраст|df=yes|1959|4|11}} |роден-место= [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] |познат = по улогите во: <br>[[Викенд на мртовци (филм)|Викенд на мртовци]]<br>[[Хихирику]]<br>[[Салон Хармони]]<br>[[Пред дождот]]<br>[[Самоуништување (филм)|Самоуништување]]<br>[[Турни ме да Кинисам (серија)|Турни ме да Кинисам]]<br>[[Агенција осамени срца]]<br>[[Од зад грб (ТВ-филм)|Од зад грб]]<br>[[Македонски народни приказни]] |занимање = [[глумица]] |наставка=а}} '''Катерина Коцевска''' (родена на {{роден на|11|април|1959}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] театарска, филмска, телевизиска и гласовна [[глумица]]. Дипломирала на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]], во 1982 година во класата на [[професор]]от [[Вукан Диневски]]. Од [[1983]] година, таа станала член на ансамблот на [[Драмски театар - Скопје]]. Од тогаш остварила бројни главни и споредни улоги во претстави на Драмскиот театар, но и во другите театарски [[установи]] во Македонија. Од 2019 до 2023 година, таа била директор на [[Драмски театар - Скопје]]. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1982 || [[Илинден (телевизиска серија)|Илинден]] ТВ-серија || |- | 1983 || [[Записник (филм)|Записник]] ТВ-филм |- | 1984 || [[Исчекување]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Хихирику - 5 години (филм)|Хихирику - 5 години]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Од зад грб (ТВ-филм)|Од зад грб]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Тетовирани души]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[На наш начин]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Ѕвездите на 42-та]] ТВ-филм || Марија |- | 1987 || [[Хај-фај (филм)|Хај-фај]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Театарче лево ќоше]] ТВ-филм || |- | 1987-1989 || [[Трст виа Скопје]] ТВ-серија || |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] ТВ-серија || Медицинска сестра |- | 1988 || [[Чук, чук Стојанче]] ТВ-серија || |- | 1989-1990 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1990 || [[Северна грешка]] ТВ-филм || Гена |- | 1990 || [[Алф од Ново Лисиче]] ТВ-серија || Мица |- | 1990-1991 || [[Еурека]] ТВ-серија || Секретарката |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија) |Македонија може]] ТВ-филм || Зора |- | 1991 || [[Во кафулето кај Гане]] ТВ-серија || Сигма |- | 1991 || [[Стрес или погрешна нота]] ТВ-серија || |- | 1992 || [[Чернодрински се враќа дома]] ТВ-филм || |- | 1992 || [[Хераклеа по втор пат]] ТВ-филм || |- | 1994 || [[Пред дождот]] ТВ-филм || Кате |- | 1995 || [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]] ТВ-серија || |- | 1996 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1996 || [[Самоуништување (филм)|Самоуништување]] ТВ-филм || Стојна |- | 1998 || [[Салон Хармони]] ТВ-серија || Сваќата |- | 1999 || [[Хихирику]] Радио-емисија || |- | 2000 || [[Вета]] ТВ-филм || |- | 2000 || [[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]] ТВ-серија || |- | 2000 || [[Стрес или погрешна нота]] ТВ-филм || Ели |- | 2000-2001 || [[Светот има осум страни]] ТВ-серија || Кралицата |- | 2001 || [[Агенција осамени срца]] ТВ-серија || Цутика |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Мајка на Ице |- | 2004 || [[Хихирику]] Радио-емисија || |- | 2005 || [[Обични луѓе]] ТВ-серија || |- | 2010-2012 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2011 || [[Турни ме да Кинисам (серија)|Турни ме да Кинисам]] ТВ-серија || Благородна |- | 2015 || [[Три дена во септември (филм)|Три дена во септември]] ТВ-филм || |- | 2018 || [[Сонуваат за крв и душа]] ТВ-филм || Судија |- | 2019 || [[Дедо и внук]] ТВ-филм || Катерина |- | 2019 || [[Скопје 2020]] ТВ-филм || Доктор |- | 2020 || [[Мојот Драмски]] ТВ-серија || |- | 2022 || [[Снежана на крајот умира]] ТВ-филм || Славка |- | 2023 || [[Бизнисот на задоволството]] ТВ-филм || Надежда |- | 2024 || [[Ракетно моделарство]] ТВ-филм || Бабата |} ==Театарски претстави== * Еригон, од Јордан Плевнеш, р. Љубиша Георгиевски, 1982 * Хај фај од Горан Стефановски, р. Љ. Георгиевски * Карамазови од Душан ЈовановиЌ, р. Паоло Маѓели * Р.. * Салома * Тетовирани души * Mалата сирена * Закопаното дете * Смртта на Дантон * Стапица * Собирен центар * Медеја * Ало будење * Чија си * Не сега драга * Питачка опера * Нашиот непрежален од 2007 година, освен како глумец се појавува и како автор на текстот, под псевдоним. * Солунски патрдии * Хамлет * Како да ја убиеш сопругата и зошто ==Награди== * Награда на ССММ за улогата на Мира * Награда „Војдан Чернодрински“ за најдобра глумица * Награда за најдобро глумечко остварување „Војдан Чернодрински“, 1984 * Награда на фестивалот на Југословенскиот театар Сараево, за најдобра млада глумица во [[Југославија]], 1985 * Награда за извонредна глумечка двојка во претставата „''Брачна игра''“, за време на Сеукраинскиот фестивал „Тернопилски вечери“, Тернопил, [[Украина]], 2003 * Награда од публиката за најдобро глумечко остварување за улогата на ликот Илиен во претставата „''Брачна игра''“, 2005 ==ТВ и Радио улоги== * Записник, тв драма, а потоа серија * Хераклеја по вторпат, ТВ филм * Исчекување, ТВ филм * Ѕвездите на 42, ТВ филм * Дивеч за одстрел, ТВ филм * Обични луѓе, ТВ серија * Хихирику, Радио серија * Во светот на бајките, ТВ серија * Македонски народни приказни, ТВ серија * Трст виа Скопје, ТВ серија ==Филмски улоги== * П, Филм * Пред дождот, Филм, режија Милчо Манчевски * Викенд на мртовци, Филм режија Коле Ангеловски * Вријеме ратника, режија Дејан Шорак * Самоуништување, режија на Ербил Алтанај * Вета, режија Теона Митевска == Надворешни врски == * {{IMDb name|0462241}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Коцевска, Катерина }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски гласовни глумци]] [[Категорија:Македонски режисери]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] ioac1iouson3d9e9nhb0pwmo42y28le 0 1159283 5610428 4275783 2026-08-17T07:55:40Z Atricapilus 94480 5610428 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername={{знамеикона|Јапонија}} {{PAGENAME}} |image= |dateofbirth={{birth date and age|1932|1|25|df=yes}} |cityofbirth= |countryofbirth=[[Јапонија]] |position=[[Голман]] |currentclub= |clubnumber= |years1=1952–1961|clubs1=[[Sanfrecce Hiroshima|Toyo Industries]]|caps1=|goals1= |nationalyears1=1955|nationalteam1={{знамеикона|Јапонија}} [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]]|nationalcaps1=1|nationalgoals1=0 }} '''{{PAGENAME}}''' (роден {{роден на|25|јануари|1932}}– [[13 август]] [[2026]]) — [[Јапонија|јапонски]] [[фудбал]]ер. ==Репрезентативна кариера== {{PAGENAME}} бил член на [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|јапонската репрезентација]] на [[Летни олимписки игри 1956|Летните олимписки игри 1956]]. ==Статистика== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !colspan="3"|{{знамеикона|Јапонија}} [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]] |- !Сезона!!Настапи!!Голови |- |1955||1||0 |- !Вкупно||1||0 |} ==Надворешни врски== *[http://www.national-football-teams.com/player/50116/Yukio_Shimomura.html National Football Teams] *[http://www.japannationalfootballteam.com/en/players/shimomura_yukio.html Japan National Football Team Database] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шимомура, Јукио}} [[Категорија:Родени во 1932 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Јапонски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] 9a7feif27em0jij56ktss5x1kxkh5va 0 1160438 5610217 5608693 2026-08-16T14:31:07Z Gurther 105215 5610217 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јанко Илковски | image = Janko Ilkovski.jpg | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1962|10|14}} | birth_place = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | occupation = [[Телевизија|ТВ-водител]] | known_for = „''[[Јади бурек]]''“ | years_active = | television = [[Телевизија Сонце]] | website = {{URL|www.jadiburek.com}}<br>{{URL|www.makedonskosonce.com}}<br>{{URL|www.republika.mk}} }} '''Јанко Илковски''' (р. {{роден во|Скопје}}, {{роден на|14|октомври|1962}}) — [[Македонија|македонски]] [[Телевизија|телевизиски]] и [[радио]]водител. ==Животопис и кариера== Јанко Илковски е роден на [[14 октомври]] [[1962]] година во [[Скопје]], каде завршил основно и средно образование, по што се запишува на студии на Белградскиот Универзитет. По враќањето од Белград и по промена на повеќе работни места, меѓу кои е и преведувач во [[МРТВ]] и на фестивалот [[Меѓународен фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“|„Браќа Манаки“]], Илковски влегува во медиумските води во 2001 година, најпрво како водител на ноќна програма на [[А1 телевизија]], каде подоцна работи во рамките на спортската програма. Меѓу другите негови настапи како радио или ТВ водител се: новинар на радио [[Канал 103 (радио)|Канал 103]], водител на емисијата „Пладневен гневник“ на Радио Рос, водител на емисијата „Гутенбергова галаксија“<ref name="interviewUtrinski">[http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1168&stID=7610&pR=20 Интервју за]{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Утрински Весник</ref> на ТВ 4, како и водител и музички уредник во радијата: Клуб ФМ, Топ ФМ и Радио Слободна Македонија. Контактната ТВ емисија насловена како „Јади бурек“, Јанко Илковски ја работи повеќе од дваесет години.<ref name="interview">[http://tocka.com.mk/22/95454/janko-ilkovski-sakam-na-eden-den-da-bidam-pretsedatelot-gjorgje-ivanov Интервју на] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140629040528/http://tocka.com.mk/22/95454/janko-ilkovski-sakam-na-eden-den-da-bidam-pretsedatelot-gjorgje-ivanov |date=2014-06-29 }}, tocka.com.mk, 20 мај 2013</ref> Емисијата, водителот Јанко Илковски ја работел на телевизиите: [[А1 телевизија]], ТВ Скај, [[Наша ТВ]], [[Сител|Сител 3]] и [[Телевизија Сонце|ТВ Сонце]]. Од 2017 година, емисија "Јади бурек" се емитува на [[Телевизија Сонце|ТВ Сонце]] секој работен ден во 20:00 часот. Во 2023 година, Илковски започнува емисија наречена како "Слушај ваму" каде прави видео колумни и анализа во соработка со [[Република (неделен весник)|Република]]. Меѓу [[2023]]-[[2024|2024 година]] Илковски бил автор и водител на емисијата „Quo Vadis" на ЕМ Телевизија, со неделни видео колумни и анализи. Јанко Илковски работел и во печатените медиуми, меѓу кои пишувал текстови за: Вечерен дневен весник, Премин,<ref name="collaborators">[http://preminportal.com.mk/premin-magazin Список на соработници на], preminportal.com.mk, јуни 2007</ref> [[Вечер (дневен весник)|Вечер]],<ref name="columna">[http://vecer.mk/skopska/imash-slika-gasi-ton Колумна во „Вечер“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, vecer.mk, 7 мај 2008</ref> [[Време (дневен весник)|Време]], неделникот [[Фокус (списание)|Фокус]], [[Платформа|Платформа.мк]] и неделникот [[Република (неделен весник)|Република]]. == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/@jadiburek3 Јанко Илковски] на [[YouTube]] * [https://www.facebook.com/p/Janko-Ilkovski-100044702851659 Јанко Илковски] на [[Facebook]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски водители]] esfvbkfarzpv90pqw4cgydogkmlof32 0 1165653 5610393 5587523 2026-08-17T03:39:28Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Trebinje_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Trebinje.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610393 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |image_skyline ={{Photomontage|position=center | photo1a = Trebinje River.jpg | photo2a = Trebinje street.jpg | photo2b = Most na Trebisnjici.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = #FFFFFFu | border = 0 | foot_montage = {{nobreak|}}}} |settlement_type = Град |coordinates_region =BA |subdivision_type = [[Држава]] |subdivision_name = [[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = [[Ентитет]] |subdivision_name1 = [[Република Српска]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на Требиње во Босна и Херцеговина |population_as_of= попис 2013 |native_name = Требиње |official_name = Требиње |other_name = |image_shield = Grb Trebinja.svg |image_map = BiH municipality location Trebinje.svg |area_total_km2 = 854,5 |population_total = 25.589 |population_density_km2 = 36,8 |population_urban = 31433 ||parts_type=Населени места | parts = 178 (2008) |latd =42.712 |latNS=N |longd=18.346 |longEW=E |elevation_m = 275 |elevation_ft = 902 |coordinates_display = yes |area_code = 59 |website = http://www.trebinje.rs.ba |footnotes = ||leader_title=[[Градоначалник]] | leader_name =Лука Петровиќ <ref>[http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] {{wayback|url=http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf |date=20061221231954 |df=y }}</ref> |leader_party = | |}} '''Требиње''' – град во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Спрема прелиминарните податоци од пописот на жителите во 2013 година, Требиње броело 25.589 жители.<ref name="прелимрс">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.]</ref>. == Потекло на поимот == Името на градот потекнува или од [[латински јазик|латинскиот]] збор tribunus (tribinus militum е заповедник на една поголема или повеќе мали единици на римската војска), или од [[словенски јазици|словенскиот]] збор треб што значи жртва (жртвува). ==Географија== Требиње се наоѓа на самиот [[југ]] на [[Херцеговина]] во најјужниот дел на Република Српска и Босна и Херцеговина. Сместено е под планината [[Леотар]], на крајот на [[Требинско Поле|Требинското Поле]], во долината на некогаш најголемата европска [[понорница]] Требишница која тече низ градот<ref name="вредности">[http://www.sgd.org.rs/publikacije/zemlja%20i%20ljudi/58/2008%20-%20Marija%20Bozovic,%20Rajko%20Golic%20-%20Kulturne%20vrednosti%20Trebinja.pdf Српско географско друштво - Земља и људи бр. 58: „Културне вредности Требиња“, Марија Божовић, Рајко Голић, (2008)]{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Од морето е оддалечено околу 27 км, до [[Дубровник]], или 38 км до [[Херцег Нови]]. За Требиње се вели дека е „град на сонцето и платаните“. Тој е економски и културен центар на регионот Источна Херцеговина. Требиње се наоѓа на 42° 42‘ 32“ северна [[географска ширина]], на 18° 19‘ 18“ источна [[географска должина]] и на 275 [[м]] [[надморска висина]]. ===Релјеф=== Во пејзажот на Требиње се сменуваат [[карст]]ни полиња и планински венци<ref name="вредности" />. Во [[релјеф]]от на општината доминираат планината Леотар, реката Требишница како и карстните полиња Требинско и Попово. Западно од градот се простира Требинското Поле, кое се протега од [[исток]] кон [[запад]], во правец на Требишница и зафаќа површина од 18 км². Полето е покриено со многу плодно [[алувијална почва|алувијално земјиште]] и има бујна вегетација заради се нарекува Градина на Херцеговина. Прочуен е требинскиот [[тутун]] од ова поле. Веднаш до Требинското е сместено Поповото Поле. Има посеви кои на ова поле даваат и два рода годишно, па истото се нарекува и Херцеговски Мисир, во споредба со долината на [[Нил]], односно [[Египет]] или Мисир. ===Клима=== Климата во Требиње е [[Клима#средоземна клима|средоземна]] (средоземна) со кратки благи зими и долги жешки лета. [[Есен]]та е многу потопла од [[пролет]]та, а [[снег]]от е многу ретка појава. Требиње е најтоплиот град во Република Српска, односно во Босна и Херцеговина (со [[Мостар]] и [[Неум]]). Просечната годишна температура на воздухот во градот е 16,6&nbsp;°C (1981-2012), а просечната јануарска температура е 8,3&nbsp;°C, додека јулската е 26,5&nbsp;°C. Во лето температурата често се качува над 40&nbsp;°C, а во зима понекогаш се спушта под 0&nbsp;°C. Градот има околу 260 сончеви денови во годината и спаѓа во најсончевите градови на [[Балкан]]от. Снегот во Требиње е права реткост, а и кога ќе падне се задржува само неколку часови. Карактеристични [[ветар|ветрови]] во Требиње се [[бура]]та и [[југо]]то. Бурата дува од [[североисток]], носи ладникаво и ведро време, додека југото дува од [[југоисток]] и носи топло и дождливо време. Југото обично дува во зимскиот период. ===Вегетација=== Климата на поднебјето ја условува специфичната вегетација. Во крајот се познати средоземните култури: [[смоква]], [[мандарина]], [[лимон]], [[грејпфрут]], [[маслинка]], [[портокал]], [[цреша]], [[кајсија]], [[праска]], [[диња]], [[лубеница]], како и лековитите ароматични билки: [[пелин]], [[мајчина душичка]], [[лаванда]], [[смил]], [[чубрика]], и [[ендемизам|ендемската]] билка зановет ({{langx|la| Petteria ramentacea}})<ref>[http://www.trebinje.rs.ba/?subpg=klima Интернет презентација Град Требиње: Клима]</ref>. ===Хидрографија=== Со оглед дека Требиње е сместено во скоро чист [[карст]]ен терен, бројот на природни површински води е незначителен. Нема природни [[езеро|езера]], а единствен поголем речен тек е реката Требишница. Преку подземните води Требишница е во директна врска со реката Мушница, односно таа е нејзин извор. Најпрво под горскиот [[превалец]] Чемерна се јавува [[поток|поточето]] Врба кое понира и повторно се јавува во [[Гатачко Поле|Гатачкото Поле]] како Мушница. Таа се губи во Гатачко Поле и повторно се јавува кај [[Билеќа]]. Требишница понира на северозападниот крај на [[Попово Поле]], од каде низ подземни канали истекува кон [[Неретва]] и [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Коритото на реката низ Попово Поле е бетонирано така што нема понирања, како и чести [[поплава|поплави]]. Додека не било бетонирано коритото, Требишница била најголемата понорница во [[Европа]] со вкупна должина на текот од 97,8 км. Во средината на шеесеттите години на дваесеттиот век изграден е хидроенергетски систем со кој Требишница е преградена на две места, Гранчарево и Горица. ==Историја== Најстари жители на Требиње биле [[Илири]]те, а во 7 век п.н.е. се доселуваат и [[Грци]]. Споменот за нивното присуство останал во [[топоними]]те. [[Римјани]]те доаѓаат во требинскиот крај на крајот на 3 век п.н.е. Од нивното доаѓање овој крај е познат под името Травунија. [[Словени]]те дошле во 6 век. Во раниот словенски период познати се повеќе владетели на ова подрачје. Откога бугарскиот цар [[Симеон Велики]] го симнал од власт Захарие Прибиславлевиќ, владетелот на Травунија Михајло Вишевиќ се свртел кон сојуз со кралот на [[Хрватска]] [[Томислав]]. После неговата смрт, Травунија повторно била дел од [[Часлав]]ова [[Србија]]. Во 1168 година, Травунија ја презел [[Стефан Немања]]. Под власта на Немањиќи ќе остане сè до крајот на династијата. После тоа Требиње било во состав на босанската држава на [[Твртко I]], па се менуваат многу обласни владетели до доаѓањето на [[Турци]]те. Турското владеење траело од 1466 година па сè до 1878 година кога доаѓаат [[Австроунгарци]]те. Српската војска влегла во Требиње на 11 ноември 1918 година. ==Култура== Најзначаен културен настан во текот на годината се Дучиќеви вечери на поезијата, кој ги собира најзначајните личности од светот на поезијата од регионот. На авторот на најдоброто дело од претходната година му се доделува Дучиќевата награда. Народната библиотека на Требиње поседува голем книжен фонд како и легатот на [[Јован Дучиќ]]. Многу значајна установа за градот е Музејот на Херцеговина каде можат да се видат разни поставки, но и музички програми и промоции. ==Спорт== Во Требиње спортот постојат клубови за скоро сите популарни екипни спортови. Најзначајни се ФК Леотар и КК Леотар. Значајни резултати постигнуваат и [[џудо|џудистите]] и [[карате|каратистите]]. Во Требиње се родени или се по потекло од него [[кошарка]]рите на [[Србија]] и [[Црна Гора]]: [[Предраг Даниловиќ]], [[Милан Гуровиќ]], [[Владимир Радмановиќ]] како и [[Дејан Бодирога]] кој основал кошаркарски камп во Требиње. Познатиот одбојкар Милош Грбовиќ и неговите синови Владимир и Никола Грбиќ, како и покојниот Жарко Петровиќ исто така по потекло се од Требиње. ==Стопанство== До 1992 година Требиње било стопански многу развиен град. За време на војната доаѓа до економска изолација и нагол пад на стопанското производство и вработеноста. После војната се бележи значително закрепнување на стопанството. ==Туризам== Туристичките потенцијали на Требиње се големи. Градот има големи можности за развој на верски туризам. Како последица на бурната историја на градот во Требиње се наоѓа голем број на храмови. Постојат 15 храмови на православната црква, две католички цркви и една џамија. Многу православни храмови се изградени на темели на цркви од ранохристијанскиот период. Градот го опкружуваат манастирите: Добриќево, Дужи, Тврдош, Завала, Петро-Павловиот манастир и Херцеговската Грачаница. Во текот на летото се одржуваат бројни манифестации, а туристите ги привлекуваат и излетничките места Ластва, Јазина, Оровац и Убла. Туристичка атракција претставува и пештерата Ветреница. Близината на Дубровник и Херцег Нови дополнително ги зголемува туристичките потенцијали на градот. ==Културно-историски споменици== [[Податотека:Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 06.jpg|мини|1000px|центар|Панорама на Требиње од блискиот рид Црквина (2014)]] Во денешниот изглед на градот јасно се издвојуваат старото урбано јадро од турско време, градбите од австроунгарско време и новите градби. За разлика од останатите херцеговски гратчиња, во градбите на старите објекти, во Требиње најмногу е изразена мешавината на приморски и ориентални влијанија. '''Херцеговска Грачаница''' е верна копија на [[манастир]]от Грачаница на [[Косово]]. Изградена е во 2000 година на [[рид]]от Црквина над Требиње, со цел да се исполни [[тестамент]]от на прочуениот требински [[поет]] Јован Дучиќ. Неговите посмртни остатоци се пренесени од [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и погребени во [[крипта]]та на овој храм. Истиот може да се види од секоја точка на Требиње и е најубавата сакрална градба во Источна Херцеговина. '''Манастирот Тврдош''' е посветен на [[успение на Пресвета Богородица|успението на Пресвета Богородица]]. Тој се наоѓа до самата река на околу 4 км низводно од Требиње во селото Тврдош. Спрема народното предание, манастирот го основале [[Константин Велики|светиот цар Константин]] и неговата мајка Елена. Како и поголемиот број верски објекти на овие простори, манастирот бил повеќепати разрушен и обновен. Најпрво настрадал во големиот земјотрес кој го погодил Дубровник во втората половина на 17 век, а во 1694 година до темели го разурнале [[Венецијци]]те плашејќи се да не стане турска тврдина. Манастирот е обновен во 1924 година. '''Соборната црква [[Преображение Господово]]''' — градена во периодот од 1888 до 1908 година. Се наоѓа во центарот на градот. Покрај црквата изграден е епархиски дом со библиотека. '''Манастирот Дужи''' е посветен на [[покров на Пресвета Богородица|покровот на Пресвета Богородица]]. Се наоѓа на левиот [[брег]] на Требишница, 7 км низводно од Требиње. Во 16 и 17 век била [[метох]] на манастирот Тврдош. Кога Тврдош бил разурнат, [[митрополит]]от и [[монах|монасите]] во 1695 година преоѓаат во Дужи, ја обновуваат и прошируваат црквата и метохот. До укинувањето на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] во 1776 година, бил седиште на херцеговскиот митрополит. Манастирот повеќепати бил пљачкан и пустошен. Во манастирот се наоѓа честичка од чесниот крст. '''Петро-Павловиот манастир''' се наоѓа во Петровото Поле, неколку километри западно од Требиње. Во негова близина се наоѓа Павловата пештера, во која според преданието свратил [[Апостол Павле|светиот апостол Павле]] на својот пат за [[Рим]]. Исто така во негова близина се наоѓаат урнатини за кои се верува дека се остатоци од храмови на светите апостоли [[апостол Петар|Петар]] и [[апостол Павле|Павле]] од почетокот на 11 век, па дури и од 6 век. Изграден е на темелите на стар црква на почетокот на 20 век. '''Спомен црквичка на свети Василиј Острошки''' е црквичка посветена на свети Василиј Острошки покрај куќата во која се родил во селото Мркоњиќи во Попово Поле. '''Католичката катедрала''' е изградена кон крајот на 19 век. '''Осман-пашината џамија''' е изградена во 1729 година по наредна на Осман-паша Ресулбеговиќ, требинскиот капетан. Се наоѓа во стариот дел, во 1993 година изгорела и подоцна е изградена нова. '''Перовиќев мост''', од крајот на 12 век, се чува во Музејот на Херцеговина (до последната војна се викал Арсланагиќев мост). Го изградил [[Мехмед-паша Соколовиќ]] во 1574 година како задужбина за својот погинат син во борба со Венецијците. Кога во 1687 година Турците биле потиснати од Херцег Нови, многу турски семејства оттаму се преселиле во Требиње. Меѓу нив бил и извесен Арслан-ага. Тој добил поседи источно од Требиње како и право да наплаќа мостарина на мостот на Требишница. По него мостот го добил името Арсланагиќев мост. Со изградбата на хидроенергетскиот систем на Требишница во 1965 година Арсланагиќевиот мост се нашол под водата на акумулационото езеро. По барање на Заводот за заштита на споменици на културата, мостот бил демонтиран и пренесен на друго место во 1966 години при празнењето на акумулацијата. Новата локација на мостот била меѓу населбите Градина (на десниот брег на реката) и Полице (на левиот брег). Во 1993 година променето му е името на мостот во Перовиќев мост. '''Музејот на Херцеговина''' се наоѓа во австриската касарна од крајот на 19 век. ==Население== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Население на општината Требиње''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''godina popisa''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1991''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1981''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1971''' |- |'''Срби''' |21.349 (68,87%) |18.123 (59,67%) |19.362 (66,71%) |- |'''Муслимани''' |5.571 (17,97%) |4.405 (14,50%) |4.846 (16,69%) |- |'''Хрвати''' |1.246 (4,01%) |2.309 (7,60%) |3.350 (11,54%) |- |'''Југословени''' |1.642 (5,29%) |4.154 (13,67%) |424 (1,46%) |- |'''останати и непознато''' |1.188 (3,83%) |1.381 (4,54%) |1.042 (3,59%) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''Вкупно''' |'''30.996''' |'''30.372''' |'''29.024''' |} ====Требиње (град), национален состав==== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Требиње''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на пописот''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1971''' |- |'''Срби''' |14.915 (68,19%) |9.489 (54,94%) |1.788 (50,65%) |- |'''Муслимани''' |4.228 (19,33%) |3.039 (17,59%) |1.211 (34,30%) |- |'''Хрвати''' |347 (1,58%) |412 (2,38%) |208 (5,89%) |- |'''Југословени''' |1.470 (6,72%) |3.364 (19,47%) |124 (3,51%) |- |останато и непознато''' |910 (4,16%) |967 (5,59%) |199 (5,63%) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''Вкупно''' |'''21.870''' |'''17.271''' |'''3.530''' |} Со нешто повеќе од 40 000 жители, Требиње денес е најголемиот град во Источна Херцеговина. Општината е ретко населена што е последица на напуштање на селото од помладите луѓе за време на индустријализацијата. Преку ¾ од населението живее во градот. Голем број мигрирало вон границите на бивша Југославија. Спроти 1993 година, Требиње го напуштил најголемиот дел на муслиманско и хрватско население. После војната се населиле околу 7 000 српски бегалци, во најголем дел од [[Сараево]] и [[Мостар]], како и од [[Дубровник]] и селата кои се наоѓаат меѓу Требиње и Дубровник. ==Познати личности== *[[Асмир Беговиќ]] – [[фудбалер]], [[голман]] *[[Беба Селимовиќ]] – пејачка на севдалинки *[[Борис Савовиќ]] – [[кошаркар]] *[[Бранислав Круниќ]] – фудбалер *[[Дејан Бодирога]] – српски кошаркар, освојувач на сребрено олимписко одличје, светски и европски шампион *[[Џени]] – босанско-шведска пејачка *[[Илија Продановиќ]] – фудбалер *[[Иванка Нинковиќ]] – олимписка пливачка *[[Наташа Нинковиќ]] – српска глумица *[[Јован Деретиќ]] – историчар *[[Јован Дучиќ]] – [[поет]] и дипломат *[[Небојша Глоговац]] – српски глумец *[[Урош Ѓериќ]] – фудбалер *[[Предраг Даниловиќ]] - српски кошаркар, освојувач на сребрено олимписко одличје и европски шампион *[[Семјон Милошевиќ]] – фудбалер *[[Игор Јоксимовиќ]] – фудбалер *[[Синиша Мулина]] – фудбалер *[[Владимир Гудељ]] – фудбалер *[[Владимир Радмановиќ]] – српски НБА кошаркар, светски шампион *[[Саша Старовиќ]] – српски [[одбојкар]], европски шампион *[[Тијана Бошковиќ]] – српска одбојкарка, сребрен олимписки медал *[[Сабахудин Билаловиќ]] – кошаркар *[[Мијат Гаќиновиќ]] – српски фудбалер, светски (П20) и европски (П19) шампион ==Галерија== <gallery perrow="6"> Río Trebisnjica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 33.jpg|Реката Требишница во Требиње Puente Arslanagić, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 26.jpg|Перовиќев (Арсланагиќев) мост Iglesia Nova Gracanica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 20.jpg|Црквата Херцеговска Грачаница Iglesia Nova Gracanica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 17-19 HDR.jpg|Сферичен поглед во внатрешноста на црквата Херцеговска Грачаница Trebinje 016.jpg Trebinje 014.jpg Trebinje 001.jpg Trebinje 011.jpg Trebinje 005.jpg Gornji Orahovac, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 01.jpg|Поглед на Оровац, село кое ѝ припаѓа на Општина Требиње File:Old_Town,_Trebinje_2014-06-04_05-13.JPG|Стариот град File:City of Trebinje, Bosnia and Herzegovina.JPG|Поглед од ридот </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Trebinje}} * [https://trebinje-24.info Требиње 24] * [http://trebinjelive.info/ Требиње во живо] * [http://www.trebinje.rs.ba Градот Требиње] * [http://www.trebinje.info Портал Требиње] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180101130235/http://www.trebinje.info/ |date=2018-01-01 }} * [http://www.glastb.com Гласот на Требиње] * [http://www.etrebinje.com Портал еТребиње] * [http://www.lokoportal.com/ Требиње вести] * [http://www.trebinjedanas.com/ Требиње денес] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Република Српска]] [[Категорија:Босна и Херцеговина]] gyt4ys7oa58fonlk55j1adqtukg9ah6 0 1166000 5610398 4941588 2026-08-17T04:01:34Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Teslić_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Teslić.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To har 5610398 wikitext text/x-wiki {{coord|44|36|24|N|17|51|36|E|display=title}} {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = |coordinates_region =BA |subdivision_type = Country|subdivision_type = [[Земја]] |subdivision_name = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} |subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Entity]] |subdivision_name1 = [[Република Српска]] |subdivision_type2 = [[Регион]] |subdivision_name2 = [[Добојски регион]] |timezone=[[Средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на градот |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 2013 census |native_name = Теслић |official_name = Teslić |other_name = |image_skyline = Teslic centar.JPG |image_caption = Православна црква во градот. |image_shield = Grb Teslica.svg |image_map = BiH municipality location Teslić.svg |area_total_km2 = 837.97 |population_total = 41904 |population_density_km2 =50.01 |latd =44|latm=36|lats=24 |longd=17|longm=51|longs=36 |area_code = 53 |website = |footnotes = | leader_title= Општина&nbsp;Градоначалник| leader_name = Д-р Милан Миличевиќ <ref>[https://www.izbori.ba/rezultati/rezultatifinalni/files/Glavni_report_trka_9_opstina_074.html]</ref>| leader_party = [[Српска демократска партија (Босна и Херцеговина)|СДС]]| |}} '''Теслиќ''' — град и општина во северноцентралниот дел на [[Федерација Босна и Херцеговина]], како дел од [[Република Српска]]. Според податоците од пописот во [[2013]] година, Теслиќ има 7.518 жители. == Историја == Градот бил основан во текот на [[19 век]] со започнувањето на индустријализација на [[Босна и Херцеговина]]. Главни индустрии во градот се производи од дрво и хемиската индустрија. Долго време пред Теслиќ да започне економски да се развива, во регионот постоело село наречено Чечава и се смета дека е едно од најстарите населени места во регионот, од 10 век. Од 1929 до 1941 година, Теслиќ беше дел од [[Врбаска бановина]] на [[Кралство Југославија]]. Денеска индустријата се заснова главно на производство на дрво, млеко, облека, телекомуникации, електроиндустрија, метална индустрија и градежништво. == Население == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #999; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:100%;" |- style="background:#dfd;" | style="background:#ddffdd;" | '''Националност''' | style="text-align:center;" | [[1991]] | style="text-align:center;" | [[1981]] | style="text-align:center;" | [[1971]] | style="text-align:center;" | [[1961]] |- | style="background:#f3fff3;" | [[Срби]] | align="right" | 3.571 (41,25%) | align="right" | 2.465 (37,01%) | align="right" | 1.951 (40,02%) | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Југословени]] | align="right" | 1.987 (22,95%) | align="right" | 1.557 (23,37%) | align="right" | 69 (1,41%) | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Муслимани]] | align="right" | 1.889 (21,82%) | align="right" | 1.568 (23,54%) | align="right" | 1.595 (32,72%) | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Хрвати]] | align="right" | 766 (8,85%) | align="right" | 954 (14,32%) | align="right" | 1.103 (22,63%) | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Црногорци]] | | align="right" | 51 | align="right" | 34 | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Словенци]] | | align="right" | 7 | align="right" | 10 | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Македонци]] | | align="right" | 1 | align="right" | 1 | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Унгарци]] | | align="right" | 3 | align="right" | 3 | |- | style="background:#f3fff3;" | [[Албанци]] | | | align="right" | 9 | |- | style="background:#f3fff3;" | Останати | align="right" | 442 | align="right" | 54 | align="right" | 99 | |- | style="background:#f3fff3;" | Укупно | style="text-align:right;"| 8.655 | style="text-align:right;"| 6.660 | style="text-align:right;"| 4.874 |'''''' |} == Туризам == Теслиќ е исто така познат како туристичко одредиште, главно поради [[Бања Вручица]], лековита бања за лекување на кардио-васкуларни заболувања<ref name="Туризам Републике Српске: Бања Врућица">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tors.rs.sr/?option=btg_firma&firmaid=4 |title=Бања Врућица |author= |authorlink= |coauthors= |date=20 декември 2010 |format= |work= |publisher=Туризам Републике Српске |language=sr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712043840/http://www.tors.rs.sr/?option=btg_firma&firmaid=4 |archivedate=2013-07-12 |quote= |accessdate=20 декември 2011 |url-status=dead }}</ref>. Комплексот се состои од пет хотели со капацитет од над 1000 легла. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikivoyage|Teslic}} *[http://www.teslic.rs.ba Teslić municipality Official Website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050914084537/http://www.teslic.rs.ba/ |date=2005-09-14 }} *[http://www.facebook.com/teslic Teslić page on Facebook] *[http://groups.yahoo.com/group/teslic/ Teslić YahooGroup!] *[http://www.teslic.ch/ Teslic.ch] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050404234348/http://www.teslic.ch/ |date=2005-04-04 }} [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] bnzhrxwzfl1zhrtucfmjpeh3hy2i52f 0 1166074 5610394 4973656 2026-08-17T03:42:42Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Prnjavor_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Prnjavor.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610394 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = |subdivision_type =Земја |subdivision_name = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} |subdivision_name1 =[[Република Српска]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[Средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST=[[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на градот |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 2013 census |native_name = Прњавор |official_name = Prnjavor |other_name = |image_skyline = Prnjavor.jpg |image_shield = |image_map = BiH municipality location Prnjavor.svg |area_total_km2 = 629,95 |population_total = 38399 |population_density_km2 =61 |legislative power = |municipality day = [[24 март]] |patron-saint's day = [[19 август]] |latd =|latm= |longd=|longm= |area_code = 51 |website = [http://www.opstinaprnjavor.net/ www.opstinaprnjavor.net] |footnotes = ||leader_title=[[Градоначалник]]| leader_name = Синиша Гатариќ [http://www.izbori.ba/documents/ImovinskiObrasci/Nacelnici/Nacelnici_2012.pdf] |leader_party = | |}} '''Прњавор''' — град и општина во северниот дел на [[Босна и Херцеговина]], како дел од [[Република Српска]], помеѓу градовите [[Дервента]] и [[Бања Лука]]. Според податоците од пописот во [[2013]] година, Прњавор има 8.484 жители. [[Податотека:Prnjavor harem gradske dzamije nkd 553.JPG|thumb|десно|220п|Џамија]] [[Податотека:Stuplje1.jpg|thumb|десно|220п|Манастир]] [[Податотека:Prnjavor opstina (3).JPG|thumb|десно|220п|Седкиште на општината]] == Историја== Економскиот потенцијал на градот бил препознаен уште римско време, но економскиот развој градот го доживеал во средниот век. Според историските извори, средновековните манастири биле изградени на месноста Прњавори, од каде доаѓа и името на денешниот град. За време на отоманскиот период, регионот страдал постојано бидејќи се наоѓал на границата со [[Хабсбуршката Монархија]]. За првпат во пишаната историја градот бил споменат во [[1828]] година. Во средината на [[19 век]], според евиденцијата на патописецот Јукиќ, Прњавор имал околу стотина куќи и околу илјада жители. Во [[1878]] година [[Австроунгарија]] ја окупирала [[Босна]] и властите одлучиле областа околу Прњавор да биде населена преку привлекување на доселеници од други делови на царството, па во градот имало Италијанци, Украинци, Чеси, Полјаци, Унгарци и Германци. Иако повеќе од половина од населението останале православните Срби, мулти-етничкиот карактер на населението довел да Прњавор биде наречен „Мала Европа“. Во [[1918]] година Босна станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. За време на меѓувоениот период од 1918 до 1941 година Прњавор бил подложен на значаен економски развој преку отворање на занаетчиски работилници, хотели, повеќе продавници и неколку производствени погони. Од 1929 до 1941 година Прњавор беше дел од [[Врбаска бановина]] на [[Кралство Југославија]]. По колапсот на внатрешната безбедност за време на [[Втората светска војна]], нацистите одлучиле да ги евакуираат етничките Германци. По [[1945]] година комунистичкиот режим на [[Јосип Броз Тито]] ги уништил сите траги на германската историја и наследство во регионот. == Демоградфија == На крајот на [[19 век]], за време на [[Австроунгарија]], тогаш ретко населената област на Општина Прњавор била колонизирана од страна на доселеници од Источна и Средна Европа (Украина, Италија, Унгарија, Полска, Германија, Австрија, Чешка, Словачка, итн ). Во времето на поранешната [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] и поради бројните национални малцинства (околу 20), Прњавор бил наречен „''Мала Европа''“. Денеска, освен Србите, Хрватите и Бошњаците, во градот живеат мал број Унгарци, Словаци, Германци, Словенци, Македонци итн. Според пописот од 1921 година, во Прњавор живееле: * [[Срби]] или [[Хрвати]]-34.164 * [[Словенци]]-108 * [[Чеси]] или [[Словаци]]-482 * [[Панонски Руси|Малоруси]] или [[Украинци]]-5.997 * [[Полјаци ]]-6.283 * [[Руси]]-6 * [[Унгарци]]-371 * [[Германци]]-1.486 * [[Албанци]]-2 * [[Романци]]-556 * [[Италијанци]]-292 * [[Французи]]-1 * Останати-145 Вкупниот број на население изнесувал 49.893 луѓе. Според верската припадност: * [[Православие|Православни]]-28.604 * [[Католицизам|Римокатолици]]-10.338 * [[Грчка католичка црква|Гркокатолици]]-6.252 * [[Евангелизам|Евангелисти]]-832 * [[Муслимани]]-3.827 * [[Евреи]]-17 * Останати -23 == Стопанство == Во [[2000]] година во приватниот сектор биле вработени 1.900 луѓе, а во [[2005]] година бројот бил околу 3.000. *Приватни претпријатија: 300 *Продавници: 850 *Државни претпријатија и институции: 70 *Вработени: 5600 *Невработени: 3600 == Спорт == Во градот се наоѓа и седиштето на фудбалскиот клуб [[ФК Љубиќ Прњавор]] кој настапува во Втората фудбалска лига на Република Српска. [[ФК Љубиќ Прњавор]] своите домашни натпревари ги игра на [[Градски стадион (Прњавор)|Градскиот стадион]] кој има капацитет од 2.500 гледачи. Клубот бил основан во [[1947]] година. == Надворешни врски == {{рв|Prnjavor}} *[http://www.opstinaprnjavor.net/ Official website] *[http://www.vladars.net/en/srpska/opstine.html Municipalities of Republika Srpska] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927210553/http://www.vladars.net/en/srpska/opstine.html |date=2007-09-27 }} *[http://www.prnjavorlive.info/ Radio Prnjavor] *[http://www.tvk3.info/ Televizija K3 Prnjavor] *[http://www.banja-kulasi.info/ Banja Kulaši] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161001171147/http://banja-kulasi.info/ |date=2016-10-01 }} [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] 34n4g3y3w0y958mdyt7h3600hcp0r8n 0 1166089 5610400 5515028 2026-08-17T04:05:40Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Laktaši_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Laktaši.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To h 5610400 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |image_skyline =Orthodox church in Laktaši.jpg |image_caption = Српската православна црква во градот |settlement_type = |coordinates_region =BA |subdivision_type = [[Земја]] |subdivision_name = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} |subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Entity]] |subdivision_name1 = {{знаме|Republika Srpska}} |subdivision_type2 = Географски регион |subdivision_name2 = [[Босанска Краина]] |timezone=[[Средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST=[[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на градот |latNS=N |longEW=E |population_as_of= 2013 |native_name = Laktaši |official_name = Лакташи |other_name = |image_shield = Laktaši (grb).svg |image_map = BiH municipality location Laktaši.svg |pushpin_map = Bosnia |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize= |relief=1 |pushpin_map_caption =Местоположба на Лакташи |area_total_km2 = 388,37 |population_total = 36848 |population_density_km2 =94,9 |latd =44|latm=54 |longd=17|longm=18 |area_code = 51 |website = |footnotes = ||leader_title=[[Градоначалник]]| leader_name = [[Мирослав Коџоман]] [http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] |leader_party = | |}} '''Лакташи''' — град и општина во централниот дел на [[Федерација Босна и Херцеговина]], како дел од [[Република српска]]. Според податоците од пописот во [[2013]] година, Лакташи има 5.879 жители. == Историја == Регионот околу Лакташи бил населен уште во камено време. Археолошките наоди од овој период се наоѓаат на ниски ридови во близина на реката. Исто така во регионот биле пронајдени и наоди од младо камено време, бакарно, бронзено и железно време. Римјаните оваа област ја освоиле во 9 година и во рамките на царството Лакташа се наоѓал на границата помеѓу [[Далмација]] и [[Панонија]]. За време на отоманскиот период, регионот страдал постојано бидејќи се наоѓал на границата со [[Хабсбуршката Монархија]]. Во [[1878]] година [[Австроунгарија]] ја окупирала [[Босна]] и во 1908 истата ја анексирала, по кое градот започнал да се гради по западноевропски стил. Во [[1918]] година Босна станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. авници и неколку производствени погони. Од [[1929]] до [[1941]] година Лакташи бил дел од [[Врбаска бановина]] на [[Кралство Југославија]]. По крајот на Втората светска војна бил во составот на [[СФРЈ]], додека по распаѓањето на СФРЈ и крајот на Босанската војна, градот бил вклучен во новоформираната [[Република Српска]]. == Географија == Лакташи се наоѓа помеѓу општините [[Градишка]] и [[Србац]] на север, [[Прњавор]] на исток, Челинацв на југ, и [[Бања Лука]] на запад. == Население == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #999; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:100%;" |- style="background:#dfd;" || '''Националност''' | style="text-align:center;" | [[1991]] | style="text-align:center;" | [[1981]] | style="text-align:center;" | [[1971]] |- | style="background:#f3fff3;" | [[Срби]] | style="text-align:right;"| 2.866 (82,28%) | style="text-align:right;"| 1.879 (72,07%) | style="text-align:right;"| 1.229 (86,85%) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Југословени]] | style="text-align:right;"| 345 (9,90%) | style="text-align:right;"| 538 (20,63%) | style="text-align:right;"| 11 (0,77%) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Хрвати]] | style="text-align:right;"| 99 (2,84%) | style="text-align:right;"| 79 (3,03%) | style="text-align:right;"| 77 (5,44%) |- | style="background:#f3fff3;" | Муслимани | style="text-align:right;"| 39 (1,11%) | style="text-align:right;"| 15 (0,57%) | style="text-align:right;"| 28 (1,97%) |- | style="background:#f3fff3;" | Останати | style="text-align:right;"| 134 (3,84%) | style="text-align:right;"| 96 (3,68%) | style="text-align:right;"| 70 (4,94%) |- | style="background:#f3fff3;" | Вкупно | style="text-align:right;"| 3.483 | style="text-align:right;"| 2.607 | style="text-align:right;"| 1.415 |} == Спорт == Во градот се наоѓа и седиштето на фудбалскиот клуб [[ФК Лакташи]] кој настапува во Втората фудбалска лига на Република Српска. [[ФК Лакташи]] своите домашни натпревари ги игра на [[Градски стадион Лакташи|Градскиот стадион]] кој има капацитет од 3.500 гледачи. Клубот бил основан во [[1974]] година. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Laktaši}} *[http://www.vladars.net/en/srpska/opstine.html Municipalities of Republika Srpska] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927210553/http://www.vladars.net/en/srpska/opstine.html |date=2007-09-27 }} *[http://laktasi.net/ Opština Laktaši] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161029234358/http://www.laktasi.net/ |date=2016-10-29 }} *[http://www.banja-laktasi.info/ Banja Laktaši] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130725005054/http://banja-laktasi.info/ |date=2013-07-25 }} *[http://www.integralgrupa.com/ Integral Group] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130801212059/http://www.integralgrupa.com/ |date=2013-08-01 }} *[http://niskogradnja.ba/ Niskogradnja d.o.o.] *[https://play.google.com/store/apps/details?id=sr.rs.tors.tool Laktasi Travel Guide - android aplikacija] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161221033329/https://play.google.com/store/apps/details?id=sr.rs.tors.tool |date=2016-12-21 }} [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] ozn2b2ytmnfjpm7n5tc4xtm2s4nynx9 0 1175583 5610401 4907569 2026-08-17T04:05:59Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Zvornik_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Zvornik.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To h 5610401 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |settlement_type = |image_skyline=Панорама Зворника.jpg |image_caption=Зворник и реката [[Дрина]] |subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] |subdivision_name = [[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Област]] |subdivision_name1 = [[Република Српска]] |subdivision_type2 = |elevation_m = 146 |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =местоположба на Зворник во БиХ |population_as_of= попис од 2013 |native_name = |official_name = Зворник |other_name = |image_shield = Coat of arms of Zvornik.svg |image_map = BiH municipality location Zvornik.svg |area_urban_km2 = 376,14 |population_total = 12674 |population_density_km2 = 169,3 |population_urban = 63686 |parts_type=Settlements |parts = |coordinates = {{coord|44|39|N|19|10|E|region:BA|display=inline}} |area_code = 56 |website = [http://www.opstina-zvornik.org/ opstina-zvornik.org] |footnotes = |leader_title=[[Градоначалник]] |leader_name = Зоран Стевановиќ ([[Социјалистичка партија (Република Српска)|СП]]) |leader_party = [[Сојуз на независни социјалдемократи]] | |}} '''Зворник''' — град во североисточна [[Босна и Херцеговина]] низ кој минува реката [[Дрина]]. Градот се наоѓа јужно од [[Бијељина]]. Зворник првпат се споменува во 1410 година, и претставувал врска на Босна со источните земји. За време на [[Отоманското Царство]] градот бил еден од шесте најголеми бродоградителски центри.<ref>{{Наведена книга|title=Godis̆njak grada Beograda|url=https://books.google.com/books?id=nVTjAAAAMAAJ|accessdate=7 September 2013|year=1979|publisher=Beogradske novine|page=35|quote=Ипак градња бродова се посебно везивала за шест санџака: никопољски, видински, смедеревски, зворнички, пожешки и мохачки.}}</ref> Градското население значително се намалило за време на [[Босанската војна]].<ref>{{наведени вести|title=‘Ethnic Cleansing Operations’ in the northeast-Bosnian City of Zvornik from April through June 1992|url=http://www.univie.ac.at/bim/php/bim/get.php?id=888|newspaper=Ludwig Boltzmann Institute of Human Rights}}</ref> Главна атракција во градот е „Кула град“, село кое е дел од општина Зворник, и во него се наоѓа средновековна тврдина изградена во 12 век. Зворник има и градски музеј. Во градот секоја година во август се одржува културно лето. Локалниот клуб [[ФК Дрина Зворник]] настапува во првата фудбалска лига во Босна и Херцеговина. Од градот е и кошаркарскиот клуб [[КК Дрина]]. ==Демографија== Според пописот од 1991, градот Зворник имал вкупно 14,584 жители, од кои: * Бошњаци - 8,854 (60.71%) * Срби - 4,235 (29.03%) * Југословени - 944 (6.47%) * Хрвати - 76 (0.52%) * Други - 475 (3.25%) Според пописот од 2013, општината Зворник имала вкупно 58,856 жители, од кои: * Бошњаци - 19,885 (33.78%) * Срби - 38,579 (65.54%) * Хрвати - 106 (0.18%) * Други - 316 (0.53%) ==Познати личности== *[[Самир Муратовиќ]], фудбалер *[[Сека Алексиќ]], пејачка *[[Раде Ѓокиќ]], фудбалер *[[Сеад Салиховиќ]], фудбалер *[[Денис Омербеговиќ]], фудбалер *[[Златко Јунузовиќ]], фудбалер *[[Саид Хусеиновиќ]], фудбалер *[[Ермин Бичакчиќ]], фудбалер *[[Горан Икониќ]], кошаркар *[[Абдула Сидран]], писател ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Zvornik}} *[http://www.opstina-zvornik.org Официјално мрежно место] *[https://play.google.com/store/apps/details?id=sr.rs.tors.tool.zvornik Туристички водич низ градот] *[http://www.drinariver.com Drinariver.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110208135952/http://www.drinariver.com/ |date=2011-02-08 }} [[Категорија:Општини во Република Српска]] ia4ot5p5y2jewb5pfemorr2zmi68012 0 1187957 5610181 5599836 2026-08-16T12:53:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610181 wikitext text/x-wiki [[Податотека:DSC00355_-_Orfeo_(epoca_romana)_-_Foto_G._Dall'Orto.jpg|десно|мини|194x194px|Орфичките мозаици биле пронајдени во многу [[Римска вила|доцноримски вили]]]] '''Орфизам''' (поретко '''Орфицизам'''; старо[[Старогрчки јазик|грчки]]: Ὀρφικά) е име дадено на збир од религиозни верувања и практики<ref>''Sexuality in Greek and Roman Culture'' by Marilyn B. Skinner, 2005, page 135, "... of life, there was no coherent religious movement properly termed "Orphism" (Dodds 1957: 147-9; West 1983: 2-3). Even if there were, ..."</ref> со потекло од Стара Грција и [[Хеленистички период|хеленскиот свет]],<ref>''Three Faces of God'' by David L. Miller, 2005, Back Matter: "... assumed that this was a Christian trinitarian influence on late Hellenistic Orphism, but it may be that the Old Neoplatonists were closer ..."</ref> , како и кај [[Тракијци]]те,<ref>[https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC&pg=PA183&dq=orphism+thracian&hl=bg&ei=BC4GTcuGD4j0sgak2Nj7CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=orphism%20thracian&f=false History of Humanity: From the seventh century B.C.E. to the seventh century C.E. Routledge reference, Siegfried J. de Laet, UNESCO, 1996], {{ISBN|92-3-102812-X}}, pp. 182–183.</ref> поврзани со [[Старогрчка книжевност|литературата]], му се припишуваат на митскиот поет [[Орфеј|О<nowiki/>рфеј]]<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/topic/Orphic-religion|title=Orphic religion|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-01-19|language=en}}</ref>, кој се спуштил во подземјето и оттаму се вратил. Орфиците, исто така, ја почитувале [[Персефона (митологија)|П<nowiki/>ерсефона]] (која се спуштала во подземниот свет и потоа се враќала) и [[Дионис]] или Бах (кој исто така се спуштил во подземниот свет и се вратил). Орфиците ги измислиле [[Дионизиски мистерии|Дионизиските мистерии]].<ref name="Apollodorus1.3.2">Apollodorus ([//en.wikipedia.org/wiki/Bibliotheca_(Pseudo-Apollodorus) Pseudo Apollodorus]), [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Apollod.+1.3.2 ''Library and Epitome'', 1.3.2]. "Orpheus also invented the [//en.wikipedia.org/wiki/Dionysian_Mysteries mysteries of Dionysus], and having been torn in pieces by the Maenads he is buried in Pieria."</ref> Поезија која содржи јасни орфички верувања се проследува наназад до 6 век п.н.е.<ref>Backgrounds of Early Christianity by Everett Ferguson, 2003, page 162, "Orphism began in the sixth century BCE"</ref> или најмалку 5 век п.н.е. како и графити од 5 век пред нашата ера кои очигледно се однесуваат на "орфиците".<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/W._K._C._Guthrie W. K. C. Guthrie], ''The Greeks & Their Gods'' (Beacon, 1954), p. 322; [//en.wikipedia.org/wiki/Geoffrey_Kirk Kirk], Raven, & Schofield, ''The Presocratic Philosophers'' (Cambridge, 1983, 2nd edition), pp. 21, 30–31, 33; Parker, "Early Orphism", pp. 485, 497</ref> Класични извори, како на пример, [[Платон]], зборуваат за "орфичките иницијатори" ([[Старогрчки јазик|старогрчки:]] Ὀρφεοτελεσταί) и за соодветните ритуали, иако во целина не се знае колку "орфичката" книжевност била навистина поврзана со ритуалите.<ref>Parker, "Early Orphism", pp. 484, 487.</ref> Како и во [[Елевсински мистерии|Елевсинските мистерии]], поведувањето во о'''рфичките мистерии''' ветувало предности во задгробниот живот. [[Податотека:Hermes Eurydike und Orpheus MKL1888.png|мини|195x195пкс|Хермес, Евридика и [[Орфеј]] (релјеф од вилата Албани во Рим)]] === Орфеј === Во грчката уметност и литература Орфеј за првпат се појавил како познат пејач во 6 век п.н.е. Традицијата што Орфеј ја пеел а [[Музај]] ја запишал може да го одразува моментот на преминот од усна во писмена книжевност - што веројатно се случило во втората половина на 7 век п.н.е. - и ова можеби било времето кога песните биле составени<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/orphism|title=Orphism - Dictionary definition of Orphism {{!}} Encyclopedia.com: FREE online dictionary|work=www.encyclopedia.com|language=en|accessdate=2018-01-19}}</ref>. За поетите од [[Стара Грција]], Орфеј бил пејач кој поседувал натприродни сили. Како таков, тој бил запишан помеѓу [[Аргонаути]]те. Според еден александриски поет, Орфеј ги смирил неговите скарани другари пеејќи им за создавањето на светот и за боговите. [[Еврипид]] пишувал за посебната врска на Орфеј со подземјето. Релјеф во Неапол, од крајот на 5 век п.н.е. го опишува неговиот обид да ја врати својата жена [[Евридика]] од мртвите. Малку порано истиот тој век, [[Полигнот]] ја насликал познатата слика за подземјето каде Орфеј бил прикажан со лира во раката, среде група легендарни музичари. Се чини веројатно дека оваа фигура на Орфеј го рефлектира постоечкото тело на орфичната поезија, дека неговите особини, всушност, ја претставуваат неговата содржина - теогонија за создавањето и описот на подземниот свет и на судбината на душата таму<ref name=":0" />. [[Податотека:Orphic-egg.png|мини|155x155пкс|Орфичко (космичко) јајце. Една стара [[Орфички химни|орфичка химна]] му се обраќа: ''Неизречен, скриен, блескав потомок, се вртиш и ја истргнуваш темната магла што лежи пред твоите очи и ги мавташ крилјата, се будиш, и на овој свет носиш чиста светлина<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=iaEIvzlc41QC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=Ineffable,+hidden,+brilliant+scion,+whose+motion+is+whirring,+you+scattered+the+dark+mist+that+lay+before+your+eyes+and,+flapping+your+wings,+you+whirled+about,+and+through+this+world+you+brought+pure+light.&source=bl&ots=caxjKazcFq&sig=9rf-xjv87oB5v63keOF67MfCl24&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjao9CbzuPYAhUF1iwKHV7AD8AQ6AEIQzAH#v=onepage&q=Ineffable,%20hidden,%20brilliant%20scion,%20whose%20motion%20is%20whirring,%20you%20scattered%20the%20dark%20mist%20that%20lay%20before%20your%20eyes%20and,%20flapping%20your%20wings,%20you%20whirled%20about,%20and%20through%20this%20world%20you%20brought%20pure%20light.&f=false|title=The Orphic Hymns|date=2013-05-29|publisher=JHU Press|isbn=9781421408866|language=en}}</ref>''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://symboldictionary.net/?p=3234|title=Orphic Egg (World Egg, Cosmic Egg)|work=symboldictionary.net|language=en-US|accessdate=2018-01-19|archive-date=2017-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226062053/http://symboldictionary.net/?p=3234|url-status=dead}}</ref> ]] == Особености == Главните елементи на орфизмот се разликуваат од популарната [[старогрчка религија]] на три начини: # Во орфизмот човечките души се карактерисирани како божествени и бесмртни, но осудени да живеат (некој период) во "мачен круг" на последователни телесни животи преку [[метемпсихоза]], или [[Реинкарнација|преселба на душата]], односно реинкарнација; # Орфиците припишувале аскетски начин на живот кој заедно со тајните првични ритуали, требале да бидат гаранција не само за евентуалното ослободување од "мачниот круг", туку и за спојување со богот или боговите; # Орфизмот се засновал на ''свети списи'' за потеклото на боговите и на човечките битија. == Докази == Изразито орфички ставови и практики се потврдени уште кај [[Херодот]], [[Еврипид]] и [[Платон]]. Неодамна објавениот [[Дервентски папирус] од Солунско овозможува орфичката митологија да се датира од крајот на 5 век п.н.е.<ref name="Harvard">{{Наведена мрежна страница|url=http://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5418|title=The Derveni Papyrus: An Interdisciplinary Research Project|work=Harvard University, Center for Hellenic Studies|accessdate=2018-01-18|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730073044/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5418|url-status=dead}}</ref> ако не и од некој уште постар период.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Geoffrey_Kirk Kirk], Raven, & Schofield, ''The Presocratic Philosophers'' (Cambridge, 1983, 2nd edition), pp.{{Меѓупростори}}30–31</ref> Други натписи кои се наоѓаат во различни делови на грчкиот свет сведочат за почетокот на постоењето на движењето со истите основни верувања кои подоцна биле поврзани со орфизмот. Голем број фрагменти од орфичките песни преживеале, од кои некои припаѓаат на песните што биле познати во [[Атина]] во 5 и 4 век пр.н.е<ref name=":0"/>. [[Податотека:Birth of Dionysos - House of Aion - Paphos Archaeological Park - (1).jpg|мини|Мозаик за раѓањето на Дионис во Куќата на Еон (Археолошки парк Пафос), 4 век]] == Теогонија == Цитатот на [[Платон]] за пасусите на една орфична песна (во ''Кратул и Филеб'') и описот на [[Изократ]] (во ''Бусирис'') за она што го напишал Орфеј, сугерира една орфична теогонија многу слична на онаа што се зачувала како дело на [[Хесиод]], поет на усната традиција од осмиот век. Од многу подоцнежните писатели ([[Атинагора Цариградски|Атинагора]], од 2 век и [[Дамаскиј]], од 5 век) дознаваме за орфичките теогонии кои содржат нехесиодски елементи - оние за орфичкото (космичко) јајце и творецот [[Фанес (митологија)|Фанес]]. Бидејќи Фанес се чини дека може да се препознае во фигурата на [[Ерос (митологија)|Ерос]] која заедно со космичкото јајце се појавува во космогонијата поврзана со делото ''Птици'' на [[Аристофан]] од петтиот век, двата елементи можат да се сметаат за исконски.<ref name=":0" /> Трите орфички фрагменти кои претставуваат слика на универзумот, имаат изразена сличност со сликата на Платон за универзумот во [[митот за Ер]] на крајот на неговото дело [[Држава (Платон)|''Држава'']]. Согласно овие фрагменти, небото, земјата, морето и "знаците со кои се опкружени небесата" ги држи Етер. === Митот за Дионис и титаните === Орфичките теогонии генеалошки се слични на ''[[Теогонија]]та'' на [[Хесиод]], но деталите се различни. Тие можеби биле под влијание на источните модели на религија во близина. Главната приказна е дека [[Дионис]] (во неговата инкарнација како [[Загреј|З<nowiki/>агреј]]) е син на [[Зевс]] и на [[Персефона (митологија)|П<nowiki/>ерсефона]]. Зевс наследството на престолот му го остава на детето, откако требал да замине поради гневот на [[Хера]] дека детето било родено од друга мајка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/ancient-religions/ancient-religion/titan-mythology|title=Titan (mythology) facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Titan (mythology)|work=www.encyclopedia.com|language=en|accessdate=2018-01-19}}</ref>. Титаните налутени и поттикнати од Хера одлучиле да го убијат детето. Залажан со огледало и со детски играчки, [[Титани]]те го убиле и го изеле Дионис. [[Атена (митологија)|Атена]] го зачувала срцето и му кажала на Зевс кој во бес фрлил молња врз нив и ги уништил. Како резултат на ова се родило човештвото кое во себе ги содржи телата на Титаните и она на Дионис. Душата на човекот (делот на Дионис) е божествената, но телото (делот на Титаните) ја држи душата во ропство. Оттука, се кажувало дека душата се враќа во телото десет пати, врзана за тркалото на повторното раѓање. Постојат две орфички приказни за раѓањето на [[Дионис]]: во едната срцето на Дионис било вградено во бутот на [[Зевс]], во другата, Зевс ја забременил смртната жена [[Семела (митологија)|Семела]], што довело до вистинско повторно раѓање на Дионис. === Книжевни извори === Многу од овие детали се разликуваат во пишувањата на класичните автори. [[Фирмик Матерниј]], христијански автор, дава различно видување со книгата За'' грешката на световните религии''. Тој вели дека Јупитер ([[Зевс]]) првично бил (смртен) крал на [[Крит]]—концептот на [[Евхемер]]—и Дионис бил неговиот син. Дионис бил убиен, а потоа изеден. Само срцето му било спасено од страна на [[Атена (митологија)|Атена]]. Статуа од [[гипс]] (истата материја која [[Титани]]те ја користат за да се прикријат себе) тогаш била направена за да изгледа како Дионис, а во неа било сместено срцето.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Firmicus_Maternus Firmicus Maternus], ''De errore profanarum religionum'' 6.4</ref> Други извори се: * "''Протогоновата теогонија''", изгубена, напишана околу 500 година п.н.е, за која се знае преку коментарот во [[Дервентски папирус|Дервентскиот папирус]] и наводите на класичните автори ([[Емпедокле|Е<nowiki/>мпедокле]] и [[Пиндар|П<nowiki/>индар]]). * "''Евдеминската теогонија''", изгубена, напишана во 5 век пред нашата ера. Производ на синкретичен [[Дионис|д<nowiki/>ионизиско]]-[[Корибанти|к<nowiki/>орибантски]] култ. * "''Рапсодичката теогонија''", изгубена, напишана во [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]], инкорпорирајќи претходни трудови. Позната преку резимеата кај [[Неоплатонизам|неоплатонистичките]] автори. * ''[[Орфички химни|Орфичките химни]]''. 87 хексаметрички песни со пократка должина напишани во доцниот [[хеленистички период]] или на почетокот на [[Римско Царство|римското царск<nowiki/>о доба]]. == Погребни обреди и верувања == [[Податотека:Orphic_Gold_Tablet_(Petelia_-_British_Museum,_London).jpg|десно|мини|193x193px|Златни орфички таблички најдени во Петелија, јужна Италија ([[Британски музеј|Британски Музеј]])<ref>[https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=464173&partId=1&searchText=orphic+tablet&page=1 British Museum Collection]</ref>]] === Задгробен живот на душата === Со оглед на тоа што [[Теогонија|''Теогонијата'']] на Хесиод содржи опис на подземјето, каде е вметната приказната за [[Титаномахија|соборувањето на Титаните од страна на Зевс]], овој традиционален елемент детално бил развиен во ''[[Орфички химни|Орфичките песни]]'' каде се зборува за судбината на душата по смртта, нејзиниот суд и нејзината [[реинкарнација]]. [[Платон]], во своите дела, јасно се осврнал на враќањето на душата кое го прочитал во орфичката литература. Во [[Горгиј (Платон)|Горгиј]] тој се повикува на "еден од [[Софизам|мудреците]], кој тврди дека телото е гроб" и ја раскажува приказната дека душата на непросветлен човек е како сито: ''во Адот непросветениот е најочаен, осуден во вечноста да го полни ситото со вода, со помош на други сита''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.armstrongeconomics.com/library/books/gorgias-plato/|title=Gorgias - Plato {{!}} Armstrong Economics|work=www.armstrongeconomics.com|language=en|accessdate=2018-01-19}}</ref><ref group="б">Приказната во старогрчката митологија се однесува на Данаидите (50 ќерки на Дан, кралот на Аргос) кои биле осудени вечно да полнат вода во буриња со дупнато дно. </ref>. Во [[Федон (Платон)|Федон]] (познато и како ''За душата'') тој вели дека "човекот што ќе стигне во Адот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theoi.com/Kosmos/Haides2.html|title=HADES Page 2 - The Underworld of Greek Mythology|work=www.theoi.com|language=en|accessdate=2018-01-19}}</ref> без да доживее спознание, ќе лежи во кал, додека иницираниот, кога ќе дојде таму, ќе живее со боговите"<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://genius.com/Plato-phaedo-full-text-annotat|title=Plato (Ft. Benjamin Jowett) – Phaedo (Full Text)|work=Genius|language=en|accessdate=2018-01-19}}</ref>. Во [[Кратил (Платон)|Кратил]] Платон исто така ја кажува теоријата на орфичките поети дека телото е гроб на душата. Два преживеани орфички фрагменти зборуваат за различните судбини на праведните и неправедните во задгробниот живот, а неколку други се занимаваат со повторното раѓање на душата во различни форми<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/952384270|title=All from one : a guide to Proclus|last=d'|first=Hoine, Pieter|last2=Marije|first2=Martijn|isbn=9780199640331|edition=First |location=Oxford, United Kingdom|oclc=952384270}}</ref>. Платон, во [[Менон(Платон)|Менон]] рекол дека меѓу другите "[[Пиндар]] и многу други поети кои се божествено инспирирани ... велеле дека душата на човекот е бесмртна, и во некое време завршува, што се нарекува умирање, а во друго се преродува, но никогаш не исчезнува. Како резултат на тоа, ''човекот треба да го живее својот живот во најголема светост''". === Погребни ритуали === Преживеаните напишани фрагменти покажуваат голем број на верувања за задгробниот живот слични на оние во "орфичката" митологија за [[Дионис|Дионис<nowiki/>овата]] смрт и воскресение. Коскени таблички најдени во Олбија (5 век п.н.е.) носат кратки и енигматички натписи како: "''Живот. Смрт. Живот. Вистина. Дио(нис). Орфик''." Функцијата на овие коскени таблички е непозната.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.co.in/books?id=NCfoBQAAQBAJ&pg=PA160|title=Doctrine and Doxography|last=Sider|first=David|last2=Obbink|first2=Dirk|date=2013-10-30|isbn=9783110331370|page=160}}</ref> Златни таблички биле најдени во гробови во [[Туриј]], [[Вибо Валенција|Хипониум]] (Италија), [[Тесалија]] и [[Крит]] (4 век п.н.е. и подоцна) кои му давале инструкции на мртвиот. Иако овие тенки таблички се честопати само фрагменти, колективно тие претставуваат заедничко сценарио за премин во задгробниот живот. Кога покојникот пристигнува во подземниот свет, тој се очекува да се соочи со препреки. Тој мора да се погрижи да не пие од [[Лета (митологија)|Лета]] ("Заборавот"), туку од базенот на [[Мнемозина|М<nowiki/>немосина]] ("Меморија"). Дадени му се формули и изрази со кои ќе се претстави себеси кај чуварите на задгробниот живот.<blockquote>''Јас сум син на Земјата и ѕвезденото небо. Јас сум пресушен со жед и умирам. Брзо дајте ми да се напијам студена вода од езерото на Меморија''.<ref>Numerous tablets contain this essential formula with minor variations; for the Greek texts and translations, see Fritz Graf and Sarah Iles Johnston, ''Ritual Texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets'' (Routlege, 2007), pp. 4–5 (Hipponion, 400 BC), 6–7 (Petelia, 4th century BC), pp. 16–17 (Entella, possibly 3rd century BC), pp. 20–25 (five tablets from Eleutherna, Crete, 2nd or 1st century BC), pp. 26–27 (Mylopotamos, 2nd century BC), pp. 28–29 (Rethymnon, 2nd or 1st century BC), pp. 34–35 (Pharsalos, Thessaly, 350–300 BC), and pp. 40–41 (Thessaly, mid-4th century BC) [https://books.google.com/books?id=_TmiaW0uvAgC&dq=intitle%3ARitual+intitle%3ATexts+intitle%3Afor+intitle%3Athe+intitle%3AAfterlife&q=%22I+am+parched%22#v=snippet&q=%22I%20am%20parched%22&f=false online.]</ref></blockquote>Други златни таблички нудат инструкции за обраќање на владетелите на подземниот свет:<blockquote style="">''Сега умре и сега оживеа, О, трипати среќен, на ист ден. Кажи ѝ на [[Персефона (митологија)|П<nowiki/>ерсефона]] дека самиот [[Бах (митологија)|Бах]] те ослободил''.<ref>Tablet from Pelinna, late 4th century BC, in Graf and Johnston, ''Ritual Texts for the Afterlife'', pp. 36–37.</ref></blockquote> == Питагорејство == Орфичките ставови и практики имаат паралели со елементите на [[Питагорејство]]то. Сепак, има многу малку докази за да се утврди степенот како едното движење имало влијание на другото.<ref>Parker, "Early Orphism", p. 501.</ref> Во книгата Д''елата на Аристотел'' (1908, стр. 80 ''Фрагменти'') се споменува следното:<ref name="Aristotle1908">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/worksofaristotle12arisuoft|title=The works of Aristotle|year=1908|page=80|author=Aristotle; Ross, W. D. (William David), 1877; Smith, J. A. (John Alexander), 1863-1939}}</ref> : (..) Аристотел вели дека поетот ''Орфеј'' никогаш не постоел. Питагорејците ја припишуваат оваа Орфичката песна на некој ''Кекрон'' (види [[Керкопс]]). [[Бертранд Расел|Бертранд Р<nowiki/>асел]] (1947),<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/westernphilosoph035502mbp|title=History of Western Philosophy|last=Bertrand Russel|publisher=George Allen and Unwin|year=1947|page=37}}</ref> го истакнал следново: : Орфиците биле аскетска секта а виното за нив било симбол како подоцна во христијанската света тајна. Опиеноста им била заради "ентузијазмот" да се спојат со богот. Тие верувале дека на овој начин се стекнуваат со мистички знаења кои не можат да се добијат со обични средства. Овој мистичен елемент влегол во [[Старогрчка филозофија|грчката филозофија]] со [[Питагора]], кој бил реформатор на орфизмот како што Орфеј бил реформатор на религијата на Дионис. Преку Питагора орфичките елементи навлегле во филозофијата на [[Платон]] а преку Платон кај повеќето од подоцнежната филозофија, која во некој степен била религиозна. === Платонизам === [[Бертранд Расел|Бертран Расел]] (1947) посочил за Сократ: : Тој не бил ортодоксен Орфик и ги прифатил само основните учења, не и суеверијата и церемониите на прочистување.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/westernphilosoph035502mbp|title=History of Western Philosophy|last=Bertrand Russel|publisher=George Allen and Unwin|year=1947|page=111}}</ref> == Орфички живот == Оние што верувале во есхатолошката догма содржана во орфејските песни, следеле одредени однесувања во животот<ref name=":0" />. === Забрани === ''Адикија'', неправдата против секое живо суштество, морало строго да се избегнува. Во [[Хиполит (Еврипид)|Хиполит]] на [[Еврипид]]<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48679130|title=Euripides : Hippolytus|last=Sophie.|first=Mills|date=2002|publisher=Duckworth|isbn=0715629743|location=London|oclc=48679130}}</ref> се споменува "храна без душа", која се бара од следбениците на Орфеј и веројатно се мисли на [[вегетаријанство]]то. [[Херодот]] се осврнал на орфичната практика, која исто така била и питагорејска, при погребот да се избегнува употребата на волната (украдена од овците). Оние што ги почитувале овие забрани воделе "орфички живот", според зборовите на Платон во делото [[Закони (Платон)|Закони]]<ref name=":0" />. === Иницијации === [[Податотека:Essay on the mysteries of Eleusis; (1817) (14586463809).jpg|мини|[[Елевсински мистерии]]]] Проклас зборувал за оние кои биле иницирани под покровителство на Орфеј со [[Дионис]] или Коре, односно [[Персефона (митологија)|Персефона]] (во вториот случај, во Елефсина). Во драмата на [[Еврипид]], [[Рес (Еврипид)|Рес]], Музај е Атињанин а самиот Орфеј е тесно поврзан со [[Елевсински мистерии|Елевсинските иницијации]]. Ваквите иницијации ги спомнува [[Аристофан]] во драмата [[Жаби (комедија)|Жаби]]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=cxQEAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=aristophanes+frogs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjXlOu-j-TYAhWEFywKHUrWCS0Q6AEILDAB#v=onepage&q=aristophanes%20frogs&f=false|title=The Frogs of Aristophanes|last=Aristophanes|date=1848|publisher=T. Combe, printer to the University. Sold by John Henry Parker, Oxford, and 377, Strand, London.|language=en}}</ref> кога еден од ликовите вели: "Орфеј ги поучил на ''телетаи'' [иницијации] и воздржаност од убивање"<ref>Encyclopedia of Philosophy,1967</ref>. Очигледно, орфичката иницијација имала суштински пишан карактер. Еврипид се осврнал на лицето кое ги почитува орфичките скрупули како "почитување на чадот на многу пишани дела". Платон споменува "куп книги" за Орфеј и Музај. Подоцнежните писатели ја контрастирале оваа пишана иницијација со визуелното откривање на Елефсина, како што напишал [[Павзаниј]]: "Оној кој видел иницијација во Елефсина или ги прочитал пишувањата кои се нарекуваат орфички, знаат што мислам". Орфичката литература се чини дека имала поврзаност со визуелната и усната поука, како "живо" учење кое се чини било слободно и достапно. Воведувањето во мистериите требало да ја открие вистината која ќе им овозможи на луѓето да стигнат до следниот свет во состојба на безгрешност. Платон зборувал за луѓе кои "оделе по вратите на богатите", го ширеле ова верување, нудејќи им на градовите и на поединците средства за прочистување од гревовите што ги извршиле. Меѓу нив веројатно се сметаат и ''орфеотелестите''<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/962408653|title=Inner purity and pollution in Greek religion. Volume I, Early Greek religion|last=Andrej|first=Petrovic|isbn=0198768044|location=Oxford|oclc=962408653}}</ref>, за кои зборувал [[Теофраст]]. == Значењето на орфизмот == Дали орфизмот е филозофија или религијата? Тој секако не бил филозофски систем, бидејќи немал развиена доктрина. Се засновал на мит, потекнал од популарната орална поезија од минатото, за природата на универзумот и задгробниот живот на душата. Филозофското значење на орфичката литература лежи во нејзиното влијание, прво кај [[Питагора]] и [[Емпедокле]], а потоа и кај [[Платон]]. Орфизмот самиот по себе не бил ни религија, иако бил тесно поврзан со иницијациите во Елефсина и на други места, кои пак биле највпечатливите верски манифестации на [[Стара Грција]]. Религиската длабочина на орфизмот не треба да се преувеличува бидејќи немало организирани ритуали, верски заедници или свештенство. Во смислата во која вообичаено го употребуваме зборот [[религија]] во проучувањето на античкиот свет, орфизмот не бил религија<ref name=":0" />. == Поврзано == * [[Дервентски папирус]] * [[Орфеј|О<nowiki/>рфеј]] * [[Либетра]] * [[Пимплеја]] * [[Фанес (митологија)|Фанес]] == Белешки == {{reflist|1|group="б"}} == Наводи == {{наводи|2}} == Литература == * Albinus, L. (2000). ''The house of Hades: Studies in ancient Greek eschatology''. Aarhus [Denmark: Aarhus University Press. {{ISBN|9788772888330}}9788772888330 * Alderink, Larry J. ''Creation and Salvation in Ancient Orphism''. University Park: American Philological Association, 1981. {{ISBN|9780891305026}}9780891305026 * Athanassakis, Apostolos N. ''Orphic Hymns: Text, Translation, and Notes''. Missoula: Scholars Press for the Society of Biblical Literature, 1977. {{ISBN|9780891301196}}9780891301196 * Baird, William. ''History of New Testament Research, volume two: From Jonathan Edwards to Rudolf Bultmann". Minneapolis, Minn: Fortress Press. 2002, 393. {{ISBN|9780800626273}}9780800626273'' * Bernabé, Albertus (ed.), ''Orphicorum et Orphicis similium testimonia et fragmenta. Poetae Epici Graeci. Pars II. Fasc. 1.'' Bibliotheca Teubneriana, München/Leipzig: K.G. Saur, 2004. {{ISBN|3-598-71707-5}}3-598-71707-5 * Bernabé, Alberto. “Some Thoughts about the ‘New’ Gold Tablet from Pherai.” Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 166 (2008): 53-58. * Bernabé, Alberto and Ana Isabel Jiménez San Cristóbal. 2008. ''Instructions for the Netherworld: the Orphic Gold Tablets''. Boston: Brill. {{ISBN|9789047423744}}9789047423744 * Betegh, Gábor. 2006. ''The Derveni Papyrus: Cosmology, Theology and Interpretation''. Cambridge. {{ISBN|9780521801089}}9780521801089 * Bikerman, E. "The Orphic Blessing". ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes'' 2 (1938–39): 368-74. * Bremmer, Jan. "Orphism, Pythagoras, and the Rise of the Immortal Soul". ''The Rise and Fall of the Afterlife: The 1995 Read-Tuckwell Lectures at the University of Bristol''. New York: Routledge, 2002. 11-26. {{ISBN|9780415141475}}9780415141475 * Bremmer, Jan. "Rationalization and Disenchantment in Ancient Greece: Max Weber among the Pythagoreans and Orphics?" ''From Myth to Reason: Studies in the Development of Greek Thought''. Ed. Richard Buxton. Oxford: Oxford University Press, 1999. 71-83. * Brisson Luc. "Orphée et l'orphisme dans l'antiquité gréco-romaine". Aldershot: Variorum, 1995, env. 200 p. (pagination multiple), {{ISBN|0-86078-453-3}}0-86078-453-3. * Burkert, Walter. 2004. ''Babylon, Memphis, Persepolis: Eastern Contexts of Greek Culture''. Cambridge, MA. {{ISBN|9780674014893}}9780674014893 * Burkert, Walter. "Craft Versus Sect: The Problem of Orphics and Pythagoreans". ''Jewish and Christian Self-Definition: Volume Three - Self-Definition in the Greco-Roman World''. Ed. B. Meyer and E. P. Sanders. Philadelphia: Fortress, 1982. * Comparetti, Domenico, and Cecil Smith. "The Petelia Gold Tablet". ''The Journal of Hellenic Studies'' 3 (1882): 111-18. * Dungan, David L. A ''History of the Synoptic Problem: The Canon, the Text, the Composition, and the Interpretation of the Gospels''. New York: Doubleday, 1999. Print. 54-55. {{ISBN|9780385471923}}9780385471923 * Edmonds, Radcliffe. ''Myths of the Underworld Journey: Plato, Aristophanes, and the 'Orphic' Gold Tablets''. New York: Cambridge University Press, 2004. {{ISBN|9780521834346}}9780521834346 * Edmunds, Radcliffe. “Tearing Apart the Zagreus Myth: A Few Disparaging Remarks on Orphism and Original Sin.” ''Classical Antiquity'' 18.1 (1999): 35-73. * Finkelberg, Aryeh. "On the Unity of Orphic and Milesian Thought". ''The Harvard Theological Review'' 79 (1986): 321-35. ISSN 0017-8160 * Graf, Fritz. ''Eleusis und die orphische Dichtung Athens''. Berlin, New York, 1974 {{ISBN|9783110044980}}9783110044980. * Graf, Fritz. "Dionysian and Orphic Eschatology: New Texts and Old Questions". ''Masks of Dionysus''. Ed. T. Carpenter and C. Faraone. Ithaca: Cornell UP, 1993. 239-58, ISSN 0012-9356. * Graf, Fritz, and [https://web.archive.org/web/20100324164259/http://greekandlatin.osu.edu/people/person.cfm?ID=81 Sarah Iles Johnston]. 2007. ''Ritual texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets''. Routledge: London, New York, {{ISBN|9780415415507}}9780415415507. * Guthrie, W. K. C. 1935, revised 1952. ''Orpheus and Greek Religion: A Study of the Orphic Movement''. London. * [[Џејн Елен Харисон|Harrison, Jane Ellen]]. ''Prolegomena to the Study of Greek Religion''. Cambridge: Cambridge University Press, 1903. * Herrero de Jáuregui, Miguel. "Orphism and Christianity in Late Antiquity". Berlin / New York: Walter de Gruyter, 2010, {{ISBN|9783110216608}}9783110216608. * Kern, Otto. ''[[iarchive:orphicorumfragme00orphuoft|Orphicorum fragmenta]]'', Berolini apud Weidmannos, 1922. * Linforth, Ivan M. ''Arts of Orpheus''. New York: Arno Press, 1973. * Martin, Luther H. ''Hellenistic Religions: An Introduction'' 1987, 102, {{ISBN|9780195043907}}9780195043907. * Nilsson, Martin. "Early Orphism and Kindred Religious Movements". ''The Harvard Theological Review'' 28.3 (1935): 181–230. * Parker, Robert. "Early Orphism" The Greek World. Ed. Anton Powell. New York: Routledge, 1995. 483–510, {{ISBN|9780415060318}}9780415060318. * Pugliese Carratelli, Giovanni. 2001. ''Le lamine doro orfiche''. Milano, Libri Scheiwiller. * Robertson, Noel. “Orphic Mysteries and Dionysiac Ritual.” ''Greek Mysteries: the Archaeology and Ritual of Ancient Greek Secret Cults''. Ed. Michael B. Cosmopoulos. New York: Routledge, 2004. 218-40, {{ISBN|9780415248723}}9780415248723. * Sournia Alain. Chap. "Sagesse orientale et philosophie occidentale : la période axiale" in Fondements d'une philosophie sauvage. Connaissances et savoirs, 2012, 300 p. {{ISBN|9782753901872}}9782753901872. * Tierney, M. "The Origins of Orphism". ''The Irish Theological Quarterly'' 17 (1922): 112–27. * West, Martin L. "Graeco-Oriental Orphism in the 3rd cent. BC". ''Assimilation et résistence à la culture Gréco-romaine dans le monde ancient: Travaux du VIe Congrès International d’Etudes Classiques''. Ed. D. M. Pippidi. Paris: Belles Lettres, 1976. 221–26. * West, Martin L. 1983. ''Orphic Poems''. Oxford, {{ISBN|9780198148548}}9780198148548. * Wroe, Ann. ''Orpheus: The Song of Life'', The Overlook Press, New York: 2012, {{ISBN|9781590207789}}9781590207789. * Zuntz, Günther. ''Persephone: Three Essays on Religion and Thought in Magna Graecia''. Oxford: Clarendon Press, 1971, {{ISBN|9780198142867}}9780198142867. == Надворешни врски == * [http://www.theoi.com/Text/OrphicHymns1.html Орфички химни преведени од Томас Тејлор] * [http://www.sacred-texts.com/cla/hoo/hoo00.htm Орфички'' химни'' преведени од Томас Тејлор] – алтернативна верзија * [http://www.rock-cut.thracians.org/pdf/Alexander%20Fol%20-%20Orphica%20Magica%20I.pdf Александар Фол, Orphica Magica I, Софија, 2004] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150924091651/http://www.rock-cut.thracians.org/pdf/Alexander%20Fol%20-%20Orphica%20Magica%20I.pdf |date=2015-09-24 }} * [http://www.hellenicgods.org/ Орфизам] * [http://www.orphism.org Орфичка религија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160315032602/http://www.orphism.org/ |date=2016-03-15 }} {{Старогрчка религија}} [[Категорија:Старогрчка религија]] 51ir2ptg9x2hwxur4q12y3rrqw60j4z 0 1192345 5610302 5608150 2026-08-16T19:51:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610302 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Петко Славејков <br />Петко Рачов Славейков | image = 2010-03-10 Petko Slaveikov Bonn Duisdorf Exhibition 01.JPG | alt = | caption = Петко Славејков | birth_name = Петко Рачов Славејков | birth_date = 17 ноември 1827 | birth_place = {{роден во|Велико Трново}}, [[Османлиска Империја]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1895|07|01|1827|11|17}} | death_place = {{починал во|Софија}}, [[Кнежевство Бугарија|Бугарија]] | nationality = Бугарин | other_names = | occupation = поет, публицист, фолклорист и политичар | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Петко Рачов Славејков''' ({{langx|bg|Петко Рачов Славейков}}) — бугарски поет, публицист, фолклорист и политичар. Славејков бил еден од водачите на [[Либерална партија на Бугарија|Либералната партија]] по [[Ослободување на Бугарија|ослободувањето на Бугарија]], и Претседател на [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание]] (1880), како и министер во неколку кабинети (1880-1881, 1884-1885). Славејков имал четири деца, меѓу кои и политичарите [[Иван Славејков]] и [[Христо Славејков]], публицистотот [[Рачо Славејков]] и поетот [[Пенчо Славејков]]. == Биографија== === Потекло и млади години=== Петко Славејков е роден на [[17 ноември]] [[1827]] година во [[Велико Трново]], во домот на Рачо Казанџијата. Неговата мајка, Пенка, починала при неговото раѓање, а детето по чудо било спасено. Дедото на Петко Славејков, Рачо Чехларја, бил од [[Банско]] или [[Јакоруда]]. Поради убиството на еден Турчин кој го принудил да го носи на грб низ реката [[Глазне]], тој бил принуден да побегне и да се пресели во Трново. Таткото на Петко, исто така, се викал Рачо, но не го зел презимето Казанџија. Тој бил слабо образован, но имал горд бугарски дух. Во селото на неговата мајка, [[Вишовград]], Петко гледал славеи кои го импресионирале толку многу што го променил своето презиме во Славејков. Славејков студирал последователно во [[Велико Трново]], [[Дрјаново]], [[Трјавна]] и Преображенскиот манастир. Сепак, интензивно се самообразовал со многу читање во библиотеките на манастирите околу [[Велико Трново]]. Главна улога за неговото образование изиграло делото „[[Историjа словенобугарска]]“ на [[Свети Паисиј Хилендарски]]. Подоцна учел во [[Свиштов]] (кај [[Емануил Васкидович|Емануел Васкидович]]) каде ги проширил своите знаења по грчки и се запознал со дела од српската и западноевропски литература. Неговото прво литерарно дело „''Акатист на три светители''“ е зачувано. === Просветна и литературна дејност=== Во [[1843]] година Славејков станал учител во [[Велико Трново]], но за напишаното негово дело „''Се прославило Трново со славните грчки владици''“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://slovo.bg/old/prs/proslavi.htm |title=Текст на ''„Прославило се Търново със славни гръцки владици“'' в slovo.bg |accessdate=2018-03-21 |archive-date=2016-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025092131/http://www.slovo.bg/old/prs/proslavi.htm |url-status=dead }}</ref> бил избркан<ref name="tt">{{ташев}}</ref>. Од [[1844]] до [[1864]] година последователно бил учител во други села и градови - Трјавна, [[Видин]], [[Враца]], [[Плевен]], [[Берковица]], Бела, Елена итн. Работел како учител во првото класно училиште во Елена и му го дало името [[Даскалоливница]]. Тој развил важни културни и образовни активности и до [[1847]] година собрал 2263 песни и поговорки. Од [[1852]] година ги печати првите книги - ''„Смесена китка“, „Песнопојка“, „Басненик“''. Ја напишал поемата „Бојка војвода“ (1853) под влијание на револуционерните настани околу [[Кримска војна|Кримската војна]] (1853-1856). Учествувал во заговорот за неуспешниот бунт на дедо Никола во Трново (1856). Како учител во [[Трговиште]] објавувал во бугарскиот сатиричен весник „Гајда“. === Цариградски период (1864–1874) === [[Податотека:Hristodul Kostovich Sichan Nikolov, Elias Riggs, Albert Long and Petko Slaveykov in Constantinople, circa 1864 - 1865.jpg|лево|мини|Преведувачите на Библијата на современ бугарски јазик: [[Христодул Костович]], Елиас Ригс, Алберт Лонг и Петко Славејков во Цариград, околу 1864-1865 г.]] Откако работел некое време во [[Варна]], заминал за [[Цариград]], поканет во [[1864]] година за да го редактира бугарскиот превод на [[Библија]]та (на источно бугарско наречје) од Бугарското библиско друштво заедно со Алберт Лонг, Елајс Ригс и Христодул Сичан-Николов, чиј комплетен превод бил отпечатен во [[1871]] година во [[Цариград]]. Во [[Цариград]], Славејков го издавал весникот „Гајда“ (1863-1867), весникот „Македонија“ (1866-1872), списанието „Ружица“ (1871), списанието „Пчелица“ (1871), списанието „Читалиште“ (1872-1873), во. „Шутош“ (1873-1874), „Костурка“ (1874). Славејков се појавил како најпознатиот бугарски писател во тоа време во [[Цариград]]. Издал повеќе од 60 книги, весници и списанија (оригинални и преведувачки). Тој учествувал во црковната борба и станал еден од нејзините водачи. Подоцна, тој бил учител во [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Во [[1873]] година ја создал познатата поема „Изворот на белоногата“. За написот „Двете касти и власти“ (во весникот „Македонија“<ref>''[http://www.slovo.bg/old/prs/2kasti.htm Текст на „Двете касти и власти“ в slovo.bg]''</ref>) бил уапсен и обвинет за врски со [[Бугарски револуционерен централен комитет|револуционерниот комитет]] во [[Букурешт]]. [[Податотека:MacedonianQuestion1.jpg|мини|Првата страница на статијата „Македонското прашање“ на Петко Славејков објавена во весникот [[Македонија (1866 – 1872)|Македонија]] во Цариград на 18 јануари 1871, во која споменува дека одредени луѓе во Македонија се декларираат како посебен народ - ''Македонци'']]По патувањето до [[Македонија]], во [[1874]] година Петко Славејков учествувал во основањето на бугарска гимназија во [[Едрене]], каде се борил против грчкото влијание врз [[Бугари]]те. Подоцна бил учител во [[Стара Загора]], пишувал воинствени песни (1876), и за кратко повторно бил во затвор по [[Априлско востание|Априлското востание]]. По заземањето на [[Стара Загора]] од руските војски во [[1877]] година бил назначен за претседател на градската управа. При последното палење на градот, тој ги изгубил многу ракописи и собраните 15 000 изреки. Во наредните месеци соработувал на руските војници, преведувал, станал сведок на победата кај Шипка<ref name="tt"/>. Во своите дела, Славејков дополнително го изградил бугарскиот јазик. Пишувал историски патриотски песни и поеми, љубовна и пејзажна лирика под влијание на руските поети [[Александар Сергеевич Пушкин]], [[Афанасиј Фет]] и [[Николај Карамзин]]. Зачувани се делови од историски патриотски песни (напишани најверојатно под влијание на Паисиевата историја - „Крумијада“, „Кралев Марко“, „Самуилка“). Издал два зборници со народни песни (1860, 1868), и ги обновил собраните изреки (17 000 на број). Освен поет, писател и новинар, П. Р. Славејков во бугарската литература е познат и како преведувач, филолог, фолклорист, основоположник на бугарската литература за деца, автор на учебници, географ, историчар и мемоарист. Во [[1875]] година Славејков станал дописен, а во [[1884]] година и почесен член на Бугарското книжевно друштво (денес [[Бугарска академија на науките]]). ===Политичка активност (1878-1895)=== По ослободувањето, Петко Славејков станал еден од водачите на новоформираната [[Либерална партија на Бугарија|Либерална партија]]. Станал Претседател на [[Народно собрание на Бугарија|Народното собрание]] (1880), министер за народно просветителство (1880) и министер за внатрешни работи (1880-1881) во владата на [[Петко Каравелов]]. За време на режимот на ингеренциите (1881-1883), Славејков заминал за [[Пловдив]], каде што предавал во Пловдивската гимназија. По враќањето во Бугарија повторно бил министер за внатрешни работи (1884-1885) во новиот кабинет на Каравелов. По соединувањето на Источна Румелија со Бугарија, Славејков бил помошник комесар во Јужна Бугарија<ref name="БДИ">{{Наведена книга | year = 1987 | title = Българските държавни институции 1879-1986 | publisher = ДИ „Д-р Петър Берон“ | location = София | pages = 99}}</ref> . Ги издавал весниците „Остен“ (1879), „Целокупна Бугарија“ (1879), „Независност“ (1880–1883), „Трновски устав“ (1884), „Вистина“ (1886), „Софиски дневник“ (1886) и „Правда“ (1888). Петко Р. Славејков починал во Софија на [[1 јули]] [[1895]] година<ref>Българската възрожденска интелигенция (енциклопедия), ДИ „Д-р Петър Берон“, София, 1988, стр. 595-598.</ref>. [[Image:Petko and his son Pencho Slaveykov.jpg|left|thumb|Петко Славејков ''(реалистичка скулптура)'' и неговиот син [[Пенчо Славејков|Пенчо]] ''(реалистичка скулптура) на [[Плоштадот Славејков]] во [[Софија]]]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://unicat.nalis.bg/Search/Results?lookfor=Петко+Славейков&type=AllFields Од и за Петко Славејков во каталог ''НАБИС''] * [http://www.slovo.bg/prs/ Текстови на П. Р. Славејков на виртуелната библиотека ''Словото''] * [http://www.dlib.mk:8080/jspui/handle/68275/114 сп. „Смесна китка“ (Букурешт, 1852)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101222164615/http://www.dlib.mk:8080/jspui/handle/68275/114 |date=2010-12-22 }} * [http://lib-shumen.iservice.bg/abwstaro/scan/F0000276.PDF Библия, сиреч Священото писание на вехтий и новий завет. Вярно и точно преведено от първообразното. Цариград, в книгопечатницата на А. Х. Бояджияна, 1871] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140910182344/http://lib-shumen.iservice.bg/abwstaro/scan/F0000276.PDF |date=2014-09-10 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Славејков, Петко}} [[Категорија:Бугарски министри]] [[Категорија:Бугарски писатели]] [[Категорија:Бугарски новинари]] [[Категорија:Членови на БАН]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] t7imiyrh8qlwsmh51bukzizln5aujv0 0 1192503 5610244 5608936 2026-08-16T15:04:53Z Gurther 105215 5610244 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2026}}{{викификација}} [[Податотека:Ederson Moraes 31 Fenerbahçe 20260805 (7) (cropped).JPG|мини|Едерсон Мораес]] '''Едерсон Сантана де Мораес''' (роден на 17 август 1993), познат едноставно како Едерсон, е бразилски професионален фудбалер кој игра за клубот во Премиер Лигата, Манчестер Сити и Бразил, како голман. Ја започнал својата кариера во Саун Пауло во 2008 година, пред да се приклучи на португалската страна Бенфика, една година подоцна, каде што помина две сезони како помлад. Во 2012 година, тој се префрли од Рибеирао во Рио Аве. Тој се приклучи на Бенфика во 2015 година и беше назначен во резервите пред да дебитира за првиот тим, со кого ќе освои четири главни титули во две сезони. По завршувањето на сезоната 2016-17, тој се приклучи на Англискиот клуб Манчестер Сити за 35 милиони фунти, станувајќи најскапиот голман на сите времиња во однос на номиналната вредност на фунтата на фунтата за време на неговиот трансфер. ==Животопис== Роден во Осаско, [[Саун Пауло]], Едерсон ја започнал својата фудбалска кариера во 2008 година во локалниот клуб Саун Пауло со кого играше една сезона, пред да се приклучи на Бенфика во Португалија. Овде, на 16 години, поминал две години како помлад, на крајот заминал за Втората дивизија од Рибеирао во 2011 година. Една година подоцна, тој се приклучил на премиерската лига од Рио Аве. Во летото 2012 година, тој официјално потпиша договор со Рио Аве. Во мај 2015 година, по низа добри резултати и повик до бразилскиот тим под 23 години, тој потпиша нов договор со клубот кој ќе трае до 2019 година [[Категорија:Бразилски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Родени во 1993 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] j6yg3zjlvife1wauw08u3gtii64cs3d 0 1196516 5610301 5566841 2026-08-16T19:51:00Z Carshalton 30527 /* Арсенал */ 5610301 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Кепа Арисабалага | image = [[File:Kepa Arrizabalaga 2021 (cropped).jpg|250px|]] | image_size = 240 | fullname = Кепа Арисабалага Ревуелта | birth_date = {{birth date and age|1994|10|3|df=y}} | birth_place = [[Ондароа]], Шпанија | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.89}} | position = [[голман]] | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 13 | youthyears1 = 2004–2012 | youthclubs1 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 2011–2013 | clubs1 = {{симбол2|600px Giallo e Nero (Strisce).png}} [[Клуб Депортиво Басконија|Басконија]] | caps1 = 31 | goals1 = 0 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = {{симбол2|600px Bilbao.png}} [[Билбао Атлетик]] | caps2 = 50 | goals2 = 0 | years3 = 2015–2018 | clubs3 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | caps3 = 39 | goals3 = 0 | years4 = 2015 | clubs4 = →{{Fb team Ponferradina}} | caps4 = 20 | goals4 = 0 | years5 = 2015–2016 | clubs5 = →{{Fb team Real Valladolid}} | caps5 = 39 | goals5 = 0 | years6 = 2018– | clubs6 = {{Fb team Chelsea}} | caps6 = 109 | goals6 = 0 | years7 = 2023–2024 | clubs7 = →{{Fb team Real Madrid}} | caps7 = 14 | goals7 = 0 | years8 = 2024–2025 | clubs8 = →{{Fb team AFC Bournemouth}} | caps8 = 31 | goals8 = 0 | years9 = 2025– | clubs9 = {{Fb team Arsenal}} | caps9 = 1 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2012 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18|Шпанија под 18]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19|Шпанија под 19]] | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2013–2017 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps3 = 22 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2017– | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 13 | nationalgoals4 = 0 }} '''Кепа Арисабалага Ревуелта''' (роден на 3 октомври 1994 година, во [[Ондароа]]), познат и само како '''Кепа''',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sefutbol.com/convocados/kepa-arrizabalaga-0|title=Kepa Arrizabalaga|publisher=[[Royal Spanish Football Federation]]|language=es|accessdate=15 November 2017}}</ref> е [[шпански]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на [[АФК Борнмут|Борнмут]], на заем од [[ФК Челси|Челси]]. Како играч основата ја стекнал во Атлетик Билбао, тој го одиграл својот прв професионален меч, на натпреварот помеѓу Понферадина и [[ФК Реал Ваљадолид|Реал Ваљадолид]], во шпанската втора лига. Аризабалага ја претставувал Шпанија на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]]. == Клупска кариера == Роден е во Ондароа, [[Баскија]], Арисабалага се приклучил во малдите категории на Атлетик Билбао поставување во 2004 година, на возраст од десет години. Тој го направил своето деби во 2011 година, во третата дивизија. На 5 мај 2012, Арисабалага бил повикан во првиот тим на Атлетик Билбао во натпреварот за против Хетафе во [[Ла лига|Ла Лига]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=12069&idi=2|title=Athletic Club-Getafe: Line-ups|date=5 May 2012|publisher=Athletic Bilbao|accessdate=11 December 2014|archive-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107090108/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0|url-status=dead}}</ref> но останал како неискористена замена во нерешениот натпервар на [[Сан Мамес (2013)|стадионот Сан Мамес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marca.com/marcador/futbol/2011_12/primera/jornada_37/ath_get/|title=Sin argumentos en la Catedral|date=5 May 2012|language=es|trans-title=No arguments at the Cathedral|accessdate=11 December 2014}}</ref> Тој исто така бил повикан во пред-сезонските натпревари во јули, а на 23 септември, исто така, бил замена во натпреварот, против [[ФК Малага|Малага]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2012_13/primera/jornada_5/ath_mga/|title=Europa les pesa|date=23 September 2012|language=es|trans-title=Europe weighs on them|accessdate=11 December 2014}}</ref> Арисабалага беше промовиран во резервите на тимот во јануари 2013 година, за да го покрие повредениот [[Јон Андер Серантес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/33979-en-lezama-apuestan-fuerte-por-kepa-arrizabalaba|title=En Lezama apuestan fuerte por Kepa Arrizabalaga|date=9 January 2013|publisher=El Desmarque|language=es|trans-title=Lezama bets high on Kepa Arrizabalaga|accessdate=11 December 2014|archive-date=2017-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005921/http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/33979-en-lezama-apuestan-fuerte-por-kepa-arrizabalaba|url-status=dead}}</ref> Дебитирал за Б екипата на 16 февруари 2013, одржувајќи чист лист во победата од 1-0 над УД Логронес во Сегунда дивизија Б.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://xn--uniondeportivalogroes-ubc.com/index.php/8-destacados/131-bilbao-athletic-1-0-union-deportiva-logrones|title=Bilbao Athletic 1–0 Unión Deportiva Logroñés|date=16 February 2013|publisher=UD Logroñés|language=es|accessdate=11 December 2014|archive-date=2013-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130220093902/http://xn--uniondeportivalogroes-ubc.com/index.php/8-destacados/131-bilbao-athletic-1-0-union-deportiva-logrones|url-status=dead}}</ref> На 3 март, тој добил црвен картон во победата со 3-1 над [[ФК Аморебиета|Аморебиета]], заедно со неговиот колега [[Јон Гарсија]];<ref>{{Наведени вести|url=http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/noticias/34732-el-bilbao-athletic-amenaza-el-liderato-del-alaves|title=El Bilbao Athletic amenaza el liderato del Alavés|date=4 March 2013|access-date=29 November 2015|publisher=El Desmarque|language=es|trans-title=Bilbao Athletic threaten Alavés' lead|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055810/http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/noticias/34732-el-bilbao-athletic-amenaza-el-liderato-del-alaves|url-status=dead}}</ref> во април тој претрпел повреда на препоните, која го оддалечила од теренот до септември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/37480-Kepa-Arrizabalaga-reaparece-casi-seis-meses-despu%C3%A9s-en-el-Bilbao-Athletic|title=Kepa Arrizabalaga reaparece casi seis meses después en el Bilbao Athletic|date=29 September 2013|publisher=El Desmarque|language=es|trans-title=Kepa Arrizabalaga reappears after nearly six months in Bilbao Athletic|accessdate=11 December 2014|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216091047/http://bizkaia.eldesmarque.com/athletic-club/37480-Kepa-Arrizabalaga-reaparece-casi-seis-meses-despu%C3%A9s-en-el-Bilbao-Athletic|url-status=dead}}</ref> Арисабалага редовно настапувал за Б тимот, а по неговото враќање, тој ја скршил десната рака во јануари 2014 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=13915&idi=2|title=Kepa Arrizabalaga’s injury|date=22 January 2014|publisher=Athletic Bilbao|accessdate=11 December 2014|archive-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107090108/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0|url-status=dead}}</ref> при што бил надвор од теренот еден месец. На 11 март, Хетафе поднел барање за негова позајмица, главно како замена за повредениот [[Мигел Анхел Моја]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aupaathletic.com/noticias/noticias-ver.asp?id=11023|title=El Getafe pide la cesión de Kepa Arrizabalaga|date=11 March 2014|publisher=Aupa Athletic|language=es|trans-title=Getafe ask for Kepa Arrizabalaga's loan|accessdate=11 December 2014}}</ref>, но тоа било одбиено еден ден подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://athletic.elcorreo.com/noticias/2014-03-12/athletic-rechaza-ceder-hasta-20140312.html|title=El Athletic rechaza ceder hasta final de Liga al portero Kepa al Getafe|date=12 March 2014|language=es|trans-title=Athletic reject loaning goalkeeper Kepa to Getafe until the end of the League|accessdate=11 December 2014|archive-date=2015-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150114081242/http://athletic.elcorreo.com/noticias/2014-03-12/athletic-rechaza-ceder-hasta-20140312.html|url-status=dead}}</ref> На 5 јануари 2015 година, Арисабалага бил позајмен на клубот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Понферадина|Понферадина]].<ref>{{cite web|url=http://www.sdponferradina.com/-/mi|title=Kepa Arrizabalaga se incorpora a la Ponferradina|trans-title=Kepa Arrizabalaga added to Ponferradina|publisher=SD Ponferradina|language=es|date=5 January 2015|access-date=5 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109172714/http://www.sdponferradina.com/-/mi|archive-date=9 January 2015}}</ref> Своето деби го направил во ремито 1–1 на домашен терен против [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/2015/01/11/futbol/2adivision/1421014655.html|title=El Racing encontró justo premio a su trabajo en el último minuto|trans-title=Racing's work paid off in the last minute|newspaper=Marca|location=Spain|language=es|date=11 January 2015|access-date=14 January 2015|archive-date=10 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810072631/http://www.marca.com/2015/01/11/futbol/2adivision/1421014655.html|url-status=live}}</ref> На 20 јули 2015 година, Арисабалага се преселил во [[ФК Реал Ваљадолид|Реал Ваљадолид]], исто така во второто ниво, на заем до крајот на [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2015–2016|сезоната]].<ref>{{cite web|url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/20072015/Kepa-cierra-la-porteria-del-Pucela/|title=Kepa cierra la portería del Pucela|trans-title=Kepa shuts down goal of Pucela|publisher=Real Valladolid|language=es|date=20 July 2015|access-date=20 July 2015|archive-date=28 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628202959/http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/20072015/Kepa-cierra-la-porteria-del-Pucela/|url-status=live}}</ref> Тој го одиграл својот прв натпревар на 22 август, во поразот со 0–1 од [[ФК Кордоба|Кордоба]],<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/2015/08/23/futbol/equipos/cordoba/1440284201.html|title=Fidel resuelve en un gran partido del Córdoba|trans-title=Fidel the decider in a great Córdoba match|newspaper=Marca|location=Spain|first=Alberto|last=Laz|language=es|date=23 August 2015|access-date=7 September 2015|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164116/http://www.marca.com/2015/08/23/futbol/equipos/cordoba/1440284201.html|url-status=live}}</ref> и пропуштил само три натпревари во сезоната во која неговиот тим завршил на 16-тото место.<ref>{{cite news|url=http://www.diariodevalladolid.es/noticias/deportes/kepa-traera-dinero-zorrilla_125966.html|title=Kepa traerá dinero a Zorrilla|trans-title=Kepa will bring money to Zorrilla|newspaper=Diario de Valladolid|language=es|date=8 August 2018|access-date=9 January 2019|archive-date=9 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109205400/http://www.diariodevalladolid.es/noticias/deportes/kepa-traera-dinero-zorrilla_125966.html|url-status=live}}</ref> По враќањето од позајмица, Арисабалага бил вклучен во првиот тим на Атлетик, првично како трет избор зад [[Горка Ираисос]] и [[Јаго Херерин]]. Тој го направил своето деби во првата лига на 11 септември 2016 година, започнувајќи во победата со 1–0 на гостински терен над [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2016_17/la-liga/jornada_3/dep_ath/|title=Raúl García exhibe su pegada|trans-title=Raúl García shows his power|newspaper=Marca|location=Spain|first=Jaime|last=Rincón|language=es|date=11 September 2016|access-date=18 September 2016|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327023118/https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2016_17/la-liga/jornada_3/dep_ath/|url-status=live}}</ref> На 22 јануари 2018 година, по големите шпекулации за трансфер кои го поврзувале со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], Арисабалага го обновил договорот - што требало да му истече истиот јуни - до 2025 година.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11848/11218301/kepa-arrizabalaga-ends-real-madrid-speculation-by-signing-athletic-bilbao-deal|title=Kepa Arrizabalaga ends Real Madrid speculation by signing Athletic Bilbao deal|website=Sky Sports|date=22 January 2018|access-date=23 January 2018|archive-date=6 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906095140/http://www.skysports.com/football/news/11848/11218301/kepa-arrizabalaga-ends-real-madrid-speculation-by-signing-athletic-bilbao-deal|url-status=live}}</ref> На 8 август 2018 година, тој се преселил во {{Fb team (N) Chelsea}},<ref>{{cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/news/2018/8/8/kepa-arrives-at-chelsea |title=Kepa arrives at Chelsea |language=en |date=8 август 2018|access-date=7 декември 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.tuttomercatoweb.com/europa/ufficiale-chelsea-ecco-il-post-courtois-arriva-kepa-arrizabalaga-1143944 |title=UFFICIALE: Chelsea, ecco il post-Courtois: arriva Kepa Arrizabalaga - TUTTOmercatoWEB.com |access-date=3 март 2019}}</ref> по исплатата на ослободителната клаузула од 80 милиони евра утврдена во неговиот договор со Атлетик Билбао.<ref>{{cite web |url=https://www.athletic-club.eus/en/news/19263/kepa-pays-the-termination-clause.html|title=KEPA pays the termination clause |language=en |date=8 август 2018 |dead-link=yes|access-date=9 август 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180808172017/https://www.athletic-club.eus/en/news/19263/kepa-pays-the-termination-clause.html}}</ref> Така, шпанецот станува [[Најскапи трансфери во историјата на фудбалот|најскапиот голман]] во историјата на фудбалот, соборувајќи го рекордот воспоставен само неколку недели претходно од [[Алисон Бекер]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2018/aug/07/chelsea-kepa-arrizabalaga-athletic-bilbao-record|title=Chelsea to pay £71.6m for Athletic Bilbao goalkeeper Kepa Arrizabalaga|newspaper=The Guardian|first=Dominic|last=Fifield|date=7 August 2018|access-date=14 August 2018|archive-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813172123/https://www.theguardian.com/football/2018/aug/07/chelsea-kepa-arrizabalaga-athletic-bilbao-record|url-status=live}}</ref> Своето деби во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] го направил три дена подоцна во победата со 3-0 на гости против [[АФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд Таун]],<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/45067371|title=Huddersfield Town 0–3 Chelsea|website=BBC Sport|first=Michael|last=Emons|date=11 August 2018|access-date=14 August 2018|archive-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326060755/https://www.bbc.com/sport/football/45067371|url-status=live}}</ref> одржувајќи шест суви мрежи<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-us/news/chelseas-kepa-relishing-being-worlds-most-expensive-keeper/ph9py6s9dsx616jcv411ad0jq|title=Chelsea's Kepa relishing being world's most expensive keeper|website=Goal (website)|publisher=Perform Group|date=10 October 2018|access-date=9 January 2019|archive-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601212714/https://www.goal.com/en-us/news/chelseas-kepa-relishing-being-worlds-most-expensive-keeper/ph9py6s9dsx616jcv411ad0jq|url-status=live}}</ref> во серијата на ''сините'' од 12 натпревари без пораз, пред поразот со 3–1 од [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]].<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/tottenham-vs-chelsea/390883|title=Tottenham 3–1 Chelsea: Maurizio Sarri's unbeaten start ended|website=Sky Sports|first=Ron|last=Walker|date=24 November 2018|access-date=25 November 2018|archive-date=3 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703095843/https://www.skysports.com/football/tottenham-vs-chelsea/390883|url-status=live}}</ref> На 14 август 2023 година, Арисабалага му се приклучил на Реал Мадрид на едногодишна позајмица од Челси.<ref>{{Cite web |date=14 August 2023 |title=Official Announcement: Kepa |url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/08/14/official-announcement-kepa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814094000/https://www.realmadrid.com/en/news/2023/08/14/official-announcement-kepa |archive-date=14 August 2023 |access-date=14 August 2023 |website= |publisher=[[Real Madrid C.F.]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kepa is a new Real Madrid player |url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/08/14/kepa-is-a-new-real-madrid-player |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814095321/https://www.realmadrid.com/en/news/2023/08/14/kepa-is-a-new-real-madrid-player |archive-date=14 August 2023 |access-date=14 August 2023 |website= |publisher=Real Madrid C.F. |language=en}}</ref> Овој потег бил инициран од долготрајната повреда здобиена од нивниот примарен голман, [[Тибо Куртоа]].<ref>{{Cite web |date=14 August 2023 |title=Kepa joins Madrid on loan to replace Courtois |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38189464/chelsea-kepa-joins-real-madrid-loan-replace-courtois |access-date=14 August 2023 |publisher=ESPN |language=en |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814095814/https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38189464/chelsea-kepa-joins-real-madrid-loan-replace-courtois |url-status=live }}</ref> На 25 август 2023 година, Кепа го направил своето деби за клубот во победата со 1–0 на гости над [[ФК Селта Виго|Селта Виго]], истовремено одржувајќи ја својата прва сува мрежа за тимот воден од [[Карло Анчелоти]].<ref>{{cite web |date=25 August 2023 |title=Celta Vigo 0–1 Real Madrid: Jude Bellingham scores late winner |url=https://www.bbc.com/sport/football/66623788 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825233823/https://www.bbc.com/sport/football/66623788 |archive-date=25 August 2023 |access-date=26 August 2023 |publisher=BBC Sport}}</ref> Сепак, тој не успеал да има големо влијание во Реал, брзо губејќи го своето место од [[Андриј Лунин]].<ref>{{Cite news |last=McGrath |first=Mike |date=2024-04-15 |title=What happened to David de Gea? The Golden Glove winner who cannot find a team |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2024/04/15/david-de-gea-next-club-golden-gloves-winner-man-utd/ |access-date=2024-08-22 |work= |publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> Вкупно, за Реал Мадрид бранел на 20 натпревари во текот на сезоната 2023-2024, по што се вратил во Челси по завршувањето на позајмицата. На 29 август 2024 година, Арисабалага бил позајмен на [[АФК Борнмут|Борнмут]] до крајот на сезоната 2024–2025.<ref>{{cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/kepa-completes-premier-league-loan-switch-bournemouth |title=Kepa completes Premier League loan switch |publisher=Chelsea F.C. |date=29 August 2024 |accessdate=29 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.afcb.co.uk/news/2024/august/29/kepa-arrizabalaga-joins-on-loan/ |title=Kepa Arrizabalaga joins on loan |publisher=AFC Bournemouth |date=29 August 2024 |accessdate=29 August 2024}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Kepa Arrizabalaga (6) (cropped).jpg|thumb|upright|Арисабала со [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија под 19]] во 2012]] Арисабалага бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|репрезентацијата под 19 години]] за [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години|Европското првенство за играчи под 19 години]] [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години 2012|2012]]. Тој бил редовен стартер за време на турнирот, на кој неговата земја била крунисана за шампион;<ref name="U19">{{cite web|title=Spain make it six of the best in Estonia|date=16 July 2012|url=https://www.uefa.com/under19/history/2012/|url-status=live|access-date=11 October 2021|publisher=UEFA|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030024215/https://www.uefa.com/under19/history/2012/}}</ref> а неговиот главен момент бил во полуфиналето против [[Фудбалска репрезентација на Франција под 19 години|Франција]] кое завршило 3–3, каде што одбранил два пенали со што ја одвел Шпанија до победа по изведување на пенали.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/news/newsid=1840396.html|title=Spain finally see off France in semi-final shoot-out|publisher=UEFA|date=12 July 2012|access-date=11 December 2014|archive-date=23 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123102058/http://www.uefa.com/news/newsid=1840396.html|url-status=live}}</ref> За сениорската репрезентација на Шпанија дебитирал на 11 ноември 2017, играјќи 90 минути во победата со 5-0 над {{NazNB|FUrep|CRI}} во пријателски натпревар во Малага.<ref>{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/90minutes/ct-hoy-silva-nets-brace-spain-thrash-costa-rica-in-friendly-20171111-story.html|title=Silva nets brace, Spain thrash Costa Rica in friendly|newspaper=Chicago Tribune|date=11 November 2017|access-date=12 November 2017|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327023120/https://www.chicagotribune.com/90minutes/ct-hoy-silva-nets-brace-spain-thrash-costa-rica-in-friendly-20171111-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sefutbol.com/en/match-report-spain-thrash-costa-rica-malaga-5-0-0|title=Match report: Spain thrash Costa Rica in Málaga (5–0)|publisher=Royal Spanish Football Federation|date=11 November 2017|access-date=15 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116130528/http://www.sefutbol.com/en/match-report-spain-thrash-costa-rica-malaga-5-0-0|archive-date=16 November 2017|url-status=dead}}</ref> Арисабалага бил избран во шпанскиот состав од 23 играчи за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во Русија,<ref>{{cite web|last=Maston|first=Tom|date=21 May 2018|title=Morata misses out on Spain's 23-man World Cup squad|url=http://www.goal.com/en/news/morata-misses-out-on-spain-world-cup-squad/1ub1qz7jod09i1lfvdcy84ea2l|access-date=21 May 2018|website=Goal (website)|publisher=Perform Group|archive-date=9 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709141140/https://www.goal.com/en/news/morata-misses-out-on-spain-world-cup-squad/1ub1qz7jod09i1lfvdcy84ea2l|url-status=live}}</ref> иако не настапил ниту еднаш на турнирот. ==Титули== ===Клупски=== ====Челси==== * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони]]''' : 1 : 2020-2021<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/57268064 |title=Man. City 0–1 Chelsea |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=29 May 2021 |access-date=31 May 2021}}</ref> *'''{{Трофеј-УЕФА Лига Европа}} [[УЕФА Лига Европа]]''' : 1 : 2018-2019 * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : [[Суперкуп на УЕФА 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58157867 |title=Chelsea 1–1 Villarreal |first=Mark |last=Sterling |website=BBC Sport |date=11 August 2021 |access-date=14 February 2022}}</ref> * '''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/60352740 |title=Chelsea 2–1 Palmeiras |website=BBC Sport |date=12 February 2022 |access-date=14 February 2022}}</ref> ====Реал Мадрид==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 2023-2024 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 2 : 2024 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : 2023-2024 ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Репрезентативни=== ;Шпанија *'''[[УЕФА Лига на нации|Лига на нации]]''' : 1 : 2022-2023 == Наводи == {{reflist|2}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} * [https://int.soccerway.com/players/kepa-arrizabalaga-revuelta/200705/ Кепа Арисабалага на soccerway] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арисабалага, Кепа}} [[Категорија:Родени во 1994 година]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Борнмут]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Баскиски фудбалери]] oe718fbeljjs9uh0qzmn354zqlb8gl4 0 1199247 5610441 5018125 2026-08-17T08:49:10Z Carshalton 30527 /* Животопис */ 5610441 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Рајан Сесењон | image = [[Податотека:2020-03-10 Fußball, Männer, UEFA Champions League Achtelfinale, RB Leipzig - Tottenham Hotspur 1DX 3696 by Stepro.jpg|200px]] | caption = | fullname = Куаси Рајан Сесењон<ref>{{Наведена мрежна страница |title=List of players under written contract registered between 01/07/2016 and 31/07/2016 |url=https://www.thefa.com/~/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/player-registration---july-2016.ashx |publisher=The Football Association |format=PDF |page=12 |accessdate=9 January 2017}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|05|18|df=y}}<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=http://www.uefa.com/under17/season=2016/teams/player=250097165/index.html |publisher=UEFA |accessdate=10 August 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.78}}<ref name="FulhamProfile">{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=https://www.fulhamfc.com/player-profiles/ryan-sessegnon |publisher=Fulham F.C. |accessdate=24 May 2017}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2000|5|18}} | cityofbirth = {{роден во|Рохамптон|}} | countryofbirth = [[Англија]] | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | currentclub = {{Fb team Tottenham}} | clubnumber = 19 | position = [[Одбрана (фудбал)|лев бек]], [[Крило (фудбал)|лево крило]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Fulham}} | years1 = 2016-2019 | caps1 = 106 | goals1 = 22 | clubs1 = {{Fb team Fulham}} | years2 = 2019- | caps2 = 10 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Tottenham}} | years3 = 2020-2021 | caps3 = 23 | goals3 = 2 | clubs3 = →{{Fb team Hoffenheim}} | nationalyears1 = 2015-2016 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{знамеикона|Англија}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalyears2 = 2016 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{знамеикона|Англија}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalyears3 = 2016-2017 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{знамеикона|Англија}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalyears4 = 2018- | nationalcaps4 = 8 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{знамеикона|Англија}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија 21]] | pcupdate = 6 јануари 2011 | ntupdate = 17 ноември 2010 }} '''Куаси Рајан Сесењон''' (роден на [[18 мај]] [[2000]] во [[Рохамптон]]) — [[Англичани|англиски]] [[фудбалер]] од [[бенин]]ско потекло, [[Одбрана (фудбал)|лев бек]] или [[Крило (фудбал)|лево крило]] на [[ФК Тотенхем|Тотенхем]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|англиската репрезентација под 21 година]]. ==Животопис== Сесењон е роден во [[Рохамптон]], [[Лондон]].<ref name="FulhamProfile"/> Има брат близнак [[Стивен Сесењон|Стивен]], кој исто така игра за [[ФК Фулам|Фулам]].<ref>{{наведени вести|last=Singer|first=Jonny|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3283256/Fulham-s-future-looking-bright-toppling-big-guns-win-Premier-League-s-U16-International-Cup-patience-key-success-says-academy-coach-Kevin-Betsy.html|title=Fulham's future looking bright after toppling big guns to win the Premier League's U16 International Cup... but patience is key to success, says academy coach Kevin Betsy|newspaper=Daily Mail |location=London |date=21 October 2015|accessdate=14 September 2016}}</ref> Исто така тој е далечен братучед на поранешниот репрезентативец на Бенин, [[Стефан Сесењон]].<ref>{{наведени вести|last=Collomosse|first=Tom|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/fulham-teen-ryan-sessegnon-can-rise-to-challenge-as-chelsea-tottenham-and-europe-look-on-a3451296.html|title=Fulham teen Ryan Sessegnon can rise to challenge as Chelsea, Tottenham and Europe look on|newspaper=London Evening Standard |date=27 January 2017|accessdate=7 June 2017}}</ref> ==Клупска кариера== Својата фудбалска кариера Рајан Сесењон ја започнал во академијата на [[ФК Фулам|Фулам]] во 2008 година кога се приклучил на нивниот тим под 9 години.<ref name="FulhamProfile" /> Своето деби за првиот тим на Фулам го направил на 9 август 2016, во натпреварот од [[Лига куп]]от против [[ФК Лејтон Ориент|Лејтон Ориент]] на возраст од само 16 години и 81 ден.<ref>{{наведени вести |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36949840 |title=Leyton Orient 2–3 Fulham |publisher=BBC Sport |date=9 August 2016 |accessdate=10 August 2016}}</ref> Седум дена подоцна, на 16 август, дебитирал во првенствен натпревар во [[Фудбалска лига Чемпионшип|Чемпионшип лигата]] против [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] што завршил со резултат 1-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.leedsunited.com/news/article/116sde3jdhs0b1u5ajmem29p05/title/wood-strikes-to-clinch-late-point |title=Wood strikes to clinch late point |publisher=Leeds United F.C. |date=16 August 2016 |accessdate=16 August 2016}}</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == *[https://www.transfermarkt.com/ryan-sessegnon/profil/spieler/392775 Рајан Сесењон на transfermarkt] *[https://us.soccerway.com/players/ryan-sessegnon/440992/ Рајан Сесењон на socerway] *[http://www.espnfc.com/player/241328/ryan-sessegnon Рајан Сесењон на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/322611/Show/Ryan-Sessegnon Рајан Сесењон на whosocered] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сесењон, Рајан}} [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фулам]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 4ew3qr9ndctp9e1v91ransw49xkkgky 5610442 5610441 2026-08-17T08:53:42Z Carshalton 30527 5610442 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Рајан Сесењон | image = [[Податотека:2020-03-10 Fußball, Männer, UEFA Champions League Achtelfinale, RB Leipzig - Tottenham Hotspur 1DX 3696 by Stepro.jpg|200px]] | caption = | fullname = Куаси Рајан Сесењон<ref>{{Наведена мрежна страница |title=List of players under written contract registered between 01/07/2016 and 31/07/2016 |url=https://www.thefa.com/~/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/player-registration---july-2016.ashx |publisher=The Football Association |format=PDF |page=12 |accessdate=9 January 2017}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|05|18|df=y}}<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=http://www.uefa.com/under17/season=2016/teams/player=250097165/index.html |publisher=UEFA |accessdate=10 August 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.78}}<ref name="FulhamProfile">{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=https://www.fulhamfc.com/player-profiles/ryan-sessegnon |publisher=Fulham F.C. |accessdate=24 May 2017}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2000|5|18}} | cityofbirth = {{роден во|Рохамптон|}} | countryofbirth = [[Англија]] | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | currentclub = {{Fb team Fulham}} | clubnumber = 30 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Fulham}} | years1 = 2016-2019 | caps1 = 106 | goals1 = 22 | clubs1 = {{Fb team Fulham}} | years2 = 2019- | caps2 = 38 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Tottenham}} | years3 = 2020-2021 | caps3 = 23 | goals3 = 2 | clubs3 = →{{Fb team Hoffenheim}} | years4 = 2024- | caps4 = 43 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Fulham}} | nationalyears1 = 2015-2016 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalyears2 = 2016 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalyears3 = 2016-2017 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalyears4 = 2018-2022 | nationalcaps4 = 20 | nationalgoals4 = 1 | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија 21]] }} '''Куаси Рајан Сесењон''' (роден на [[18 мај]] [[2000]] во [[Рохамптон]]) — [[Англичани|англиски]] [[фудбалер]] од [[бенин]]ско потекло, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] или од [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]] на [[ФК Фулам|Фулам]]. ==Животопис== Сесењон е роден во [[Рохамптон]], [[Лондон]].<ref name="FulhamProfile"/> Има брат близнак [[Стивен Сесењон|Стивен]], кој исто така игра за [[ФК Фулам|Фулам]].<ref>{{наведени вести|last=Singer|first=Jonny|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3283256/Fulham-s-future-looking-bright-toppling-big-guns-win-Premier-League-s-U16-International-Cup-patience-key-success-says-academy-coach-Kevin-Betsy.html|title=Fulham's future looking bright after toppling big guns to win the Premier League's U16 International Cup... but patience is key to success, says academy coach Kevin Betsy|newspaper=Daily Mail |location=London |date=21 October 2015|accessdate=14 September 2016}}</ref> Исто така тој е далечен братучед на поранешниот репрезентативец на Бенин, [[Стефан Сесењон]].<ref>{{наведени вести|last=Collomosse|first=Tom|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/fulham-teen-ryan-sessegnon-can-rise-to-challenge-as-chelsea-tottenham-and-europe-look-on-a3451296.html|title=Fulham teen Ryan Sessegnon can rise to challenge as Chelsea, Tottenham and Europe look on|newspaper=London Evening Standard |date=27 January 2017|accessdate=7 June 2017}}</ref> ==Клупска кариера== Својата фудбалска кариера Рајан Сесењон ја започнал во академијата на [[ФК Фулам|Фулам]] во 2008 година кога се приклучил на нивниот тим под 9 години.<ref name="FulhamProfile" /> Своето деби за првиот тим на Фулам го направил на 9 август 2016, во натпреварот од [[Лига куп]]от против [[ФК Лејтон Ориент|Лејтон Ориент]] на возраст од само 16 години и 81 ден.<ref>{{наведени вести |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36949840 |title=Leyton Orient 2–3 Fulham |publisher=BBC Sport |date=9 August 2016 |accessdate=10 August 2016}}</ref> Седум дена подоцна, на 16 август, дебитирал во првенствен натпревар во [[Фудбалска лига Чемпионшип|Чемпионшип лигата]] против [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] што завршил со резултат 1-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.leedsunited.com/news/article/116sde3jdhs0b1u5ajmem29p05/title/wood-strikes-to-clinch-late-point |title=Wood strikes to clinch late point |publisher=Leeds United F.C. |date=16 August 2016 |accessdate=16 August 2016}}</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == *[https://www.transfermarkt.com/ryan-sessegnon/profil/spieler/392775 Рајан Сесењон на transfermarkt] *[https://us.soccerway.com/players/ryan-sessegnon/440992/ Рајан Сесењон на socerway] *[http://www.espnfc.com/player/241328/ryan-sessegnon Рајан Сесењон на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/322611/Show/Ryan-Sessegnon Рајан Сесењон на whosocered] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сесењон, Рајан}} [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фулам]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] ffrcbu9ooh6klahllnnxffl1tcprkue 5610443 5610442 2026-08-17T08:54:48Z Carshalton 30527 /* Животопис */ 5610443 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Рајан Сесењон | image = [[Податотека:2020-03-10 Fußball, Männer, UEFA Champions League Achtelfinale, RB Leipzig - Tottenham Hotspur 1DX 3696 by Stepro.jpg|200px]] | caption = | fullname = Куаси Рајан Сесењон<ref>{{Наведена мрежна страница |title=List of players under written contract registered between 01/07/2016 and 31/07/2016 |url=https://www.thefa.com/~/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/player-registration---july-2016.ashx |publisher=The Football Association |format=PDF |page=12 |accessdate=9 January 2017}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|05|18|df=y}}<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=http://www.uefa.com/under17/season=2016/teams/player=250097165/index.html |publisher=UEFA |accessdate=10 August 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.78}}<ref name="FulhamProfile">{{Наведена мрежна страница |title=Ryan Sessegnon |url=https://www.fulhamfc.com/player-profiles/ryan-sessegnon |publisher=Fulham F.C. |accessdate=24 May 2017}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2000|5|18}} | cityofbirth = {{роден во|Рохамптон|}} | countryofbirth = [[Англија]] | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | currentclub = {{Fb team Fulham}} | clubnumber = 30 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Fulham}} | years1 = 2016-2019 | caps1 = 106 | goals1 = 22 | clubs1 = {{Fb team Fulham}} | years2 = 2019- | caps2 = 38 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Tottenham}} | years3 = 2020-2021 | caps3 = 23 | goals3 = 2 | clubs3 = →{{Fb team Hoffenheim}} | years4 = 2024- | caps4 = 43 | goals4 = 7 | clubs4 = {{Fb team Fulham}} | nationalyears1 = 2015-2016 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalyears2 = 2016 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalyears3 = 2016-2017 | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalyears4 = 2018-2022 | nationalcaps4 = 20 | nationalgoals4 = 1 | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија 21]] }} '''Куаси Рајан Сесењон''' (роден на [[18 мај]] [[2000]] во [[Рохамптон]]) — [[Англичани|англиски]] [[фудбалер]] од [[бенин]]ско потекло, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] или од [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]] на [[ФК Фулам|Фулам]]. ==Биографија== Сесењон е роден во [[Рохамптон]], [[Лондон]].<ref name="FulhamProfile"/> Има брат близнак [[Стивен Сесењон|Стивен]], кој исто така игра за [[ФК Фулам|Фулам]].<ref>{{наведени вести|last=Singer|first=Jonny|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3283256/Fulham-s-future-looking-bright-toppling-big-guns-win-Premier-League-s-U16-International-Cup-patience-key-success-says-academy-coach-Kevin-Betsy.html|title=Fulham's future looking bright after toppling big guns to win the Premier League's U16 International Cup... but patience is key to success, says academy coach Kevin Betsy|newspaper=Daily Mail |location=London |date=21 October 2015|accessdate=14 September 2016}}</ref> Исто така тој е далечен братучед на поранешниот репрезентативец на Бенин, [[Стефан Сесењон]].<ref>{{наведени вести|last=Collomosse|first=Tom|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/fulham-teen-ryan-sessegnon-can-rise-to-challenge-as-chelsea-tottenham-and-europe-look-on-a3451296.html|title=Fulham teen Ryan Sessegnon can rise to challenge as Chelsea, Tottenham and Europe look on|newspaper=London Evening Standard |date=27 January 2017|accessdate=7 June 2017}}</ref> ==Клупска кариера== Својата фудбалска кариера Рајан Сесењон ја започнал во академијата на [[ФК Фулам|Фулам]] во 2008 година кога се приклучил на нивниот тим под 9 години.<ref name="FulhamProfile" /> Своето деби за првиот тим на Фулам го направил на 9 август 2016, во натпреварот од [[Лига куп]]от против [[ФК Лејтон Ориент|Лејтон Ориент]] на возраст од само 16 години и 81 ден.<ref>{{наведени вести |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36949840 |title=Leyton Orient 2–3 Fulham |publisher=BBC Sport |date=9 August 2016 |accessdate=10 August 2016}}</ref> Седум дена подоцна, на 16 август, дебитирал во првенствен натпревар во [[Фудбалска лига Чемпионшип|Чемпионшип лигата]] против [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] што завршил со резултат 1-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.leedsunited.com/news/article/116sde3jdhs0b1u5ajmem29p05/title/wood-strikes-to-clinch-late-point |title=Wood strikes to clinch late point |publisher=Leeds United F.C. |date=16 August 2016 |accessdate=16 August 2016}}</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == *[https://www.transfermarkt.com/ryan-sessegnon/profil/spieler/392775 Рајан Сесењон на transfermarkt] *[https://us.soccerway.com/players/ryan-sessegnon/440992/ Рајан Сесењон на socerway] *[http://www.espnfc.com/player/241328/ryan-sessegnon Рајан Сесењон на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/322611/Show/Ryan-Sessegnon Рајан Сесењон на whosocered] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сесењон, Рајан}} [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фулам]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] sdyj9vxpd2lqxm6rjfqmzdbdvymdyyu 0 1199756 5610385 5426452 2026-08-17T02:58:56Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Derventa_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Derventa.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610385 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> |settlement_type = [[Градови во Босна и Херцеговина|Град]] и [[Општини во Република СрпскаSrpska|Општина]] |subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] |subdivision_name = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} |subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] |subdivision_name1 = {{знаме|Republika Srpska}} |subdivision_type2 = [[Регион]] |subdivision_name2 = [[Посавина]] |image_skyline =Дервента.jpeg |image_caption = |timezone=[[средноевропско време|ЦЕВ]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на Дервента |population_as_of= 2013 census |official_name = Дервента |native_name = Дервента |image_map = BiH municipality location Derventa.svg |area_total_km2 = 516,84 |population_total = 30,177 |population_density_km2 =58,4 |coordinates = {{coord|44|59|N|17|54|E|region:BA|display=inline}} |area_code = 53 |website = {{url|http://www.derventa.ba}} |footnotes = ||leader_title=[[Градоначалник]]| leader_name = Милорад Симиќ [https://web.archive.org/web/20061221231954/http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] }} '''Дервента''' ({{langx|sr|Дервента}}) — град и општина во [[Република Српска]], ентитет на [[Босна и Херцеговина]]. Се наоѓа во регионот на [[Посавина]], северозападно од [[Добој]]. Од [[2013]] година, има население од 30.177 жители. Општината опфаќа 57 села, како и самиот град. == Историја == Од 1929 до 1939 година, Дервента била дел од [[Врбаска бановина]] и од 1939 до 1941 година од [[Бановина Хрватска]] во рамките на [[Кралство Југославија]]. == Географија == Општина Дервента се граничи со Брод, Модрича, [[Добој]], [[Станари]], [[Прњавор]] и [[Србица]], како и [[Хрватска]] преку реката Сава. Таа има површина од 517 km2 (200 sq mi) и вклучува 57 села покрај актуелниот град Дервента. Градот Дервента лежи на реката Укрина, а патиштата од него водат до Брод, Которско (Добој), Прњавор (Бања Лука) и Србица. Градот има населба наречена Дервентски Лаг, која значително се зголемила во последниве години поради растот на општината. == Демографија == Популацијата на Дервента е поделено на две различни категории. Првата е само демографија на населението во градот, додека втората ги опфаќа и сите други населби. Претходните пописи биле спроведени за време на периодот на [[СФР Југославија]]. Како и многу други области во земјата војната драстично го променил составот на населението на Дервента. {|border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" width="50%" style="clear:all; margin:6px 0 0em 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:85%; empty-cells:show" |colspan="14" align=center style="background:#778899; color:white"|'''Население на градот''' |- |- bgcolor="#FFEBCD" !Година !Срби !&nbsp;% !Бошњаци !&nbsp;% !Хрвати !&nbsp;% !Југословени !&nbsp;% !Останати !&nbsp;% !Вкупно |- bgcolor="#f5f5f5" |1971 || 2,496||21.10%|| 5,065||42.83%|| 3,439||29.08%|| 459|| 3.88%|| 365||3.08%|| 11,824 |- bgcolor="#fffaf0" |1981 || 2,934||20.43%|| 4,593||31.99%|| 3,727||25.95%|| 2,799||19.49%|| 304|| 2.11%|| 14,357 |- bgcolor="#f5f5f5" |1991 || 4,555||25.66%|| 5,558||31.31%|| 4,317||24.32%|| 2,623||14.77%|| 695||3.91%|| 17,748 |- |colspan="14" align=center style="background:#dcdcdc;"|''' |} {|border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" width="50%" style="clear:all; margin:6px 0 0em 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:85%; empty-cells:show" |colspan="14" align=center style="background:#778899; color:white"|'''Население на општината''' |- |- bgcolor="#FFEBCD" !Година !Срби !&nbsp;% !Бошњаци !&nbsp;% !Хрвати !&nbsp;% !Југословени !&nbsp;% !Останати !&nbsp;% !Вкупно |- bgcolor="#f5f5f5" |1971 || 23,124||41.18%|| 6,548||11.66%|| 25,228||44.93%|| 575|| 1.02%|| 666||1.18%|| 56,141 |- bgcolor="#fffaf0" |1981 || 22,840||40.06%|| 6,034||10.58%|| 23,629||41.44%|| 3,752||6.58%|| 755|| 1.32%|| 57,010 |- bgcolor="#f5f5f5" |1991 || 22,938||40.60%|| 7,086||12.54%|| 21,952||38.86%|| 3,348||5.92%|| 1,165||2.06%|| 56,489 |- |2013 || 22,349||81.55%|| 1,895||6.91%|| 2,573||9.38%|| 0.00||0.00%|| 277||1.01%|| 27,404 |- |colspan="14" align=center style="background:#dcdcdc;"|''' |} == Спорт == Најпопуларен спорт во Дервента е [[фудбал]]от, а градот има долга фудбалска традиција. Првиот фудбалски клуб на Дервента бил формиран во [[1919]] под името ФК Дечко. Неколку други спортски здруженија биле формирани во Дервента пред почетокот на [[Втората светска војна]]. Војната предизвикала распаѓање на сите претходни клубови во Дервента и формирање на ФК Текстилец, кој се споил со ФК Дечко. ФК Текстилец сè уште се натпреварува во Првата лига на Република Српска, а домашниот терен е Градски стадион ФК Текстилец, кој има капацитет за присуство од околу 500 гледачи. Најуспешниот спортски тим на Дервента е ФК Дервента, кој во моментов се натпреварува во Премиер лигата во Босна и Херцеговина за ракомет. Дервента е познат во целиот регион за својата традиција на ракометна извонредност, создавајќи многу големи играчи, како и да имаат многу успешен клуб, со оглед на тоа што е толку мал град. == Надворешни врски == {{рвр-авто}} * [http://www.derventacafe.com Derventa] *[http://www.derventa.ba/ Zvanična prezentacija opštine Derventa] *[https://web.archive.org/web/20060808191853/http://www.derventa.rs.sr/ www.derventa.rs.sr] *[https://web.archive.org/web/20130530084328/http://derventskilug.net/ Derventski Lug] *[http://www.derventa.org Cyber Derventa] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080905124852/http://www.derventa.org/ |date=2008-09-05 }} *[https://web.archive.org/web/20090412084033/http://www.coderventa.com/ Parish of Derventa (Župa Derventa)] *[http://www.zupa-derventa.com/ Roman Catholic Parish of Derventa] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200807103903/http://www.zupa-derventa.com/ |date=2020-08-07 }} *[http://www.derventasrcem.net DerventaSrcem.net] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929001649/http://www.derventasrcem.net/ |date=2007-09-29 }} *[http://www.unis.rs.ba/ Fabrika cijevi Derventa] *[https://web.archive.org/web/20130621165948/http://sanino.eu/ Fabrika Obuće Sanino d.o.o.Derventa] *[http://www.gataric.net/ Gatarić Group] {{coord|44|59|N|17|54|E|type:city|display=title}} [[Категорија:Општини во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] kgj74z0b1wqgytjkqwdi9vz3a8dcro3 0 1200907 5610293 5458624 2026-08-16T19:46:13Z Carshalton 30527 5610293 wikitext text/x-wiki {{Врати се|УЕФА Лига на шампиони 2016/17}} {{Infobox football match | title = УЕФА Финале на Лигата на шампионите во 2017 | image = [[Податотека:2017 UEFA Champions League Final programme.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = Match programme cover | event = [[УЕФА Лига на Шампиони 2016–17]] | team1 = {{Fb team (N) Juventus}} | team1association = {{знамеикона|ITA|size=30px}} | team1score = 1 | team2 = {{Fb team (N) Real Madrid}} | team2association = {{знамеикона|ESP|size=30px}} | team2score = 4 | details = | date = {{Start date|2017|6|3|df=y}} | stadium = [[Милениум Стадион]] | city = [[Кардиф]] | man_of_the_match1a = {{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо|К. Роналдо]] <br>{{nowrap|(Реал Мадрид)}}<ref name="motm">{{наведени вести |title=Majestic Real Madrid win Champions League in Cardiff |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> | referee = [[Феликс Брих]] <br>({{знамеикона|Германија}} [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германија]])<ref name="referee"/> | attendance = 65,842<ref name="full_time"/> | weather = Умерено облачно<br />{{convert|16|°C|°F|abbr=on}}<br />56% [[влажност]]<ref name="lineups">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_lu.pdf |title=Tactical Line-ups – Final – Saturday 3 June 2017 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |access-date=3 June 2017}}</ref> | previous = [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2016 година|2016]] | next = ''[[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2018 година|2018]]'' }} '''УЕФА Финале на Лигата на шампионите во 2017 година''' е финалниот натпревар на [[Лига на шампиони во фудбал|УЕФА Лигата на Шампоните]] во 2016-17 година, односно 62-та сезона на Европскиот премиерен клупски фудбалски турнир организиран од страна на УЕФА, или 25-та сезона на УЕФА Лигата на Шампионите, бидејќи натпреварувањето било преименувано од Куп на Европски Шампиони во Лига на Шампиони. Натпреварот бил одигран на Милениум Стадионот во [[Кардиф]], [[Велс]] на 3 јуни 2017,<ref name="host">{{Наведени вести|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2262032.html|title=Cardiff to host 2017 Champions League final|date=30 June 2015|access-date=13 May 2017|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> помеѓу [[Фудбалска федерација на Италија|италијанскиот]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] и шпанскиот [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], како реприза на финалето во 1998 година. Реал Мадрид го добил натпреварот со резултат од 4-1, со што ја обезбедил нивната 12 титула во ова натпреварување. Со оваа победа, Реал Мадрид станал првиот тим кој некогаш ја одбранил успешно титулата во ерата на Лигатата на Шампионите, и прв да го стори тоа, после [[ФК Милан|Милан]] во 1990 година. Од друга страна, Јувентус го изгубил своето петто финале по ред, односно седмо, во деветтиот негов финален натпревар. == Екипи == ''Во следнава табела, финалињата до 1992 година во ерата на Купот на Европските Шампиони, додека од 1993 година била ерата во УЕФА Лигата на Шампионите.'' {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Тим !Претходната финалето настапи (здебелените букви ги покажува победниците) |- |[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] |8 (1973, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1983 година|1983]], '''1985''', '''[[Финале на Лигата на шампионите во 1996 година|1996]]''', 1997, 1998, 2003, [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2015 година|2015]]) |- |[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |14 ('''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1956 година|1956]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1957 година|1957]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1958 година|1958]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1959 година|1959]]''', '''1960''', 1962, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1964 година|1964]], '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1966 година|1966]]''', 1981, '''1998''', '''2000''', '''2002''', '''2014 година''', '''[[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2016 година|2016]]''') |} ==Натпревар== ===Подробности на натпрерварот=== "Домаќинот" (за административни цели) во финалето бил определен со дополнителен ждрепка која што се одржала по ждрепката за полуфиналните натпревари, одржана на 21 април 2017 година во седиштето на УЕФА во [[Нион]], [[Швајцарија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |title=UEFA Champions League semi-final draw |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/draws/round=2000786/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=3 June 2017}}</ref> <onlyinclude>{{Football box |date={{Start date|2017|6|3|df=y}} |time=20:45 |team1={{Fb team (N) Juventus}} {{flagsport|ITA}} |score=1–4 |report=[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/index.html#/iv/match/2019641/lineups Извештај] |team2={{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |goals1=[[Марио Манџукиќ|Манџукиќ]] {{goal|27}} |goals2={{goal|20}}, {{goal|64}} [[Кристијано Роналдо|Роналдо]]<br>{{goal|61}} [[Каземиро]]<br>{{goal|90}} [[Марко Асенсио|Асенсио]] |stadium=[[Стадион Милениум]], [[Кардиф]] |attendance=65,842<ref name="full_time">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_fr.pdf |title=Full Time Report Final – Juventus v Real Madrid |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> |referee={{flagsport|GER}} [[Феликс Брих]] }} </onlyinclude> {| style="width:92%;" |- |{{Football kit |pattern_la = _juve1617h |pattern_b = _juve1617h |pattern_ra = _juve1617h |pattern_sh = _juve1617t |pattern_so = _juventus1617t |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Јувентус<ref name="lineups"/> }} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1617away |pattern_b = _rmcf1617away |pattern_ra = _rmcf1617away |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1617away |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 8449CE |socks = 8449CE |title = {{nowrap|Реал&nbsp;Мадрид}}<ref name="lineups"/> }} |} {| style="width:100%" |- |style="vertical-align:top; width:40%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џанлуиџи Буфон]] {{Капитен}} |- |CB ||'''15'''||{{flagsport|ITA}} [[Андреа Барцаљи]] || || {{suboff|66}} |- |CB ||'''19'''||{{flagsport|ITA}} [[Леонардо Бонучи]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џорџо Кјелини]] |- |RM ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Дани Алвес]] |- |CM ||'''5''' ||{{flagsport|BIH}} [[Миралем Пјаниќ]] || {{yel|66}} || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||{{flagsport|GER}} [[Сами Хедира]] |- |LM ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Алекс Сандро]] || {{yel|70}} |- |AM ||'''21'''||{{flagsport|ARG}} [[Пауло Дибала]] || {{yel|12}} || {{suboff|78}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|ARG}} [[Гонсало Игуаин]] |- |CF ||'''17'''||{{flagsport|CRO}} [[Марио Манџукиќ]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''25'''||{{flagsport|BRA}} [[Норберто Мурара Нето|Нето]] |- |DF ||'''4''' ||{{flagsport|MAR}} [[Меди Бенатија]] |- |DF ||'''26'''||{{flagsport|SUI}} [[Стефан Лихтштајнер]] |- |MF ||'''7''' ||{{flagsport|COL}} [[Хуан Квадрадо]] || {{sent off|2|72|84}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''8''' ||{{flagsport|ITA}} [[Клаудио Маркизио]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||{{flagsport|GAB}} [[Марио Лемина]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''22'''||{{flagsport|GHA}} [[Квадво Асамоа]] |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|ITA}} [[Масимилијано Алегри]] |} |valign="top"|[[File:Juventus vs Real Madrid 2017-06-03.svg|300px]] |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|CRI}} [[Кејлор Навас]] |- |RB ||'''2''' ||{{flagsport|ESP}} [[Дани Карвахал]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''4''' ||{{flagsport|ESP}} [[Серхио Рамос]] {{Капитен}} || {{yel|31}} |- |CB ||'''5''' ||{{flagsport|FRA}} [[Рафаел Варан]] |- |LB ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Марсело Вијеира|Марсело]] |- |DM ||'''14'''||{{flagsport|BRA}} [[Касемиро]] |- |CM ||'''8''' ||{{flagsport|GER}} [[Тони Крос]] || {{yel|53}} || {{suboff|89}} |- |CM ||'''19'''||{{flagsport|CRO}} [[Лука Модриќ]] |- |RF ||'''22'''||{{flagsport|ESP}} [[Иско]] || || {{suboff|82}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|FRA}} [[Карим Бензема]] || || {{suboff|77}} |- |LF ||'''7''' ||{{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagsport|ESP}} [[Кико Касиља]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagsport|ESP}} [[Начо (фудбалер 1990)|Начо]] |- |DF ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Данило Луис да Силва|Данило]] |- |MF ||'''16'''||{{flagsport|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] |- |MF ||'''20'''||{{flagsport|ESP}} [[Марко Асенсио]] || {{yel|90+1}} || {{subon|82}} |- |FW ||'''11'''||{{flagsport|WAL}} [[Гарет Бејл]] || || {{subon|77}} |- |FW ||'''21'''||{{flagsport|ESP}} [[Алваро Мората]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|FRA}} [[Зинедин Зидан]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Кристијано Роналдо]] (Реал Мадрид)<ref name="motm"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />Марк Борш ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />Stefan Lupp ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Милорад Мажиќ]] ([[Фудбалски сојуз на Србија|Србија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Additional assistant referee|Additional assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Бастијан Денкерт]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />[[Марко Фриц]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fifth official|Reserve assistant referee]]:'''<ref name="referee"/> <br />Rafael Foltyn ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Правила за натпреварот'''<ref name="regulations">{{Наведена мрежна страница |title=Regulations of the UEFA Champions League 2016/17 Season |url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/35/87/89/2358789_DOWNLOAD.pdf |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=29 June 2016 }}</ref> *90 минути *30 минути [[Продолжеток (спорт)#Association football|продолженија]] ако е потребно *[[Изведување пенали (фудбал)|Изведување пенали]] ако резултатот е нерешен *Седум избрани замени, од кој три можат да бидат искористени. |} == Наводи == {{reflist|1}} {{Лига/Куп на шампиони}} [[Категорија:Фудбалот во 2017 година]] [[Категорија:Финалиња на Лигата на шампионите]] s08vuhh6p7sekhp5c3vt9b6upaflqs3 5610294 5610293 2026-08-16T19:46:46Z Carshalton 30527 5610294 wikitext text/x-wiki {{Врати се|УЕФА Лига на шампиони 2016/17}} {{Infobox football match | title = УЕФА Финале на Лигата на шампионите во 2017 | image = [[Податотека:2017 UEFA Champions League Final programme.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = Match programme cover | event = [[УЕФА Лига на Шампиони 2016–17]] | team1 = {{Fb team (N) Juventus}} | team1association = {{знамеикона|ITA|size=30px}} | team1score = 1 | team2 = {{Fb team (N) Real Madrid}} | team2association = {{знамеикона|ESP|size=30px}} | team2score = 4 | details = | date = {{Start date|2017|6|3|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | man_of_the_match1a = {{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо|К. Роналдо]] <br>{{nowrap|(Реал Мадрид)}}<ref name="motm">{{наведени вести |title=Majestic Real Madrid win Champions League in Cardiff |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> | referee = [[Феликс Брих]] <br>({{знамеикона|Германија}} [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германија]])<ref name="referee"/> | attendance = 65,842<ref name="full_time"/> | weather = Умерено облачно<br />{{convert|16|°C|°F|abbr=on}}<br />56% [[влажност]]<ref name="lineups">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_lu.pdf |title=Tactical Line-ups – Final – Saturday 3 June 2017 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |access-date=3 June 2017}}</ref> | previous = [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2016 година|2016]] | next = ''[[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2018 година|2018]]'' }} '''УЕФА Финале на Лигата на шампионите во 2017 година''' е финалниот натпревар на [[Лига на шампиони во фудбал|УЕФА Лигата на Шампоните]] во 2016-17 година, односно 62-та сезона на Европскиот премиерен клупски фудбалски турнир организиран од страна на УЕФА, или 25-та сезона на УЕФА Лигата на Шампионите, бидејќи натпреварувањето било преименувано од Куп на Европски Шампиони во Лига на Шампиони. Натпреварот бил одигран на Стадионот Милениум во [[Кардиф]], [[Велс]] на 3 јуни 2017,<ref name="host">{{Наведени вести|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2262032.html|title=Cardiff to host 2017 Champions League final|date=30 June 2015|access-date=13 May 2017|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> помеѓу [[Фудбалска федерација на Италија|италијанскиот]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] и шпанскиот [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], како реприза на финалето во 1998 година. Реал Мадрид го добил натпреварот со резултат од 4-1, со што ја обезбедил нивната 12 титула во ова натпреварување. Со оваа победа, Реал Мадрид станал првиот тим кој некогаш ја одбранил успешно титулата во ерата на Лигатата на Шампионите, и прв да го стори тоа, после [[ФК Милан|Милан]] во 1990 година. Од друга страна, Јувентус го изгубил своето петто финале по ред, односно седмо, во деветтиот негов финален натпревар. == Екипи == ''Во следнава табела, финалињата до 1992 година во ерата на Купот на Европските Шампиони, додека од 1993 година била ерата во УЕФА Лигата на Шампионите.'' {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Тим !Претходната финалето настапи (здебелените букви ги покажува победниците) |- |[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] |8 (1973, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1983 година|1983]], '''1985''', '''[[Финале на Лигата на шампионите во 1996 година|1996]]''', 1997, 1998, 2003, [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2015 година|2015]]) |- |[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |14 ('''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1956 година|1956]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1957 година|1957]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1958 година|1958]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1959 година|1959]]''', '''1960''', 1962, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1964 година|1964]], '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1966 година|1966]]''', 1981, '''1998''', '''2000''', '''2002''', '''2014 година''', '''[[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2016 година|2016]]''') |} ==Натпревар== ===Подробности на натпрерварот=== "Домаќинот" (за административни цели) во финалето бил определен со дополнителен ждрепка која што се одржала по ждрепката за полуфиналните натпревари, одржана на 21 април 2017 година во седиштето на УЕФА во [[Нион]], [[Швајцарија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |title=UEFA Champions League semi-final draw |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/draws/round=2000786/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=3 June 2017}}</ref> <onlyinclude>{{Football box |date={{Start date|2017|6|3|df=y}} |time=20:45 |team1={{Fb team (N) Juventus}} {{flagsport|ITA}} |score=1–4 |report=[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/index.html#/iv/match/2019641/lineups Извештај] |team2={{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |goals1=[[Марио Манџукиќ|Манџукиќ]] {{goal|27}} |goals2={{goal|20}}, {{goal|64}} [[Кристијано Роналдо|Роналдо]]<br>{{goal|61}} [[Каземиро]]<br>{{goal|90}} [[Марко Асенсио|Асенсио]] |stadium=[[Стадион Милениум]], [[Кардиф]] |attendance=65,842<ref name="full_time">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_fr.pdf |title=Full Time Report Final – Juventus v Real Madrid |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> |referee={{flagsport|GER}} [[Феликс Брих]] }} </onlyinclude> {| style="width:92%;" |- |{{Football kit |pattern_la = _juve1617h |pattern_b = _juve1617h |pattern_ra = _juve1617h |pattern_sh = _juve1617t |pattern_so = _juventus1617t |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Јувентус<ref name="lineups"/> }} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1617away |pattern_b = _rmcf1617away |pattern_ra = _rmcf1617away |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1617away |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 8449CE |socks = 8449CE |title = {{nowrap|Реал&nbsp;Мадрид}}<ref name="lineups"/> }} |} {| style="width:100%" |- |style="vertical-align:top; width:40%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џанлуиџи Буфон]] {{Капитен}} |- |CB ||'''15'''||{{flagsport|ITA}} [[Андреа Барцаљи]] || || {{suboff|66}} |- |CB ||'''19'''||{{flagsport|ITA}} [[Леонардо Бонучи]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џорџо Кјелини]] |- |RM ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Дани Алвес]] |- |CM ||'''5''' ||{{flagsport|BIH}} [[Миралем Пјаниќ]] || {{yel|66}} || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||{{flagsport|GER}} [[Сами Хедира]] |- |LM ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Алекс Сандро]] || {{yel|70}} |- |AM ||'''21'''||{{flagsport|ARG}} [[Пауло Дибала]] || {{yel|12}} || {{suboff|78}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|ARG}} [[Гонсало Игуаин]] |- |CF ||'''17'''||{{flagsport|CRO}} [[Марио Манџукиќ]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''25'''||{{flagsport|BRA}} [[Норберто Мурара Нето|Нето]] |- |DF ||'''4''' ||{{flagsport|MAR}} [[Меди Бенатија]] |- |DF ||'''26'''||{{flagsport|SUI}} [[Стефан Лихтштајнер]] |- |MF ||'''7''' ||{{flagsport|COL}} [[Хуан Квадрадо]] || {{sent off|2|72|84}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''8''' ||{{flagsport|ITA}} [[Клаудио Маркизио]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||{{flagsport|GAB}} [[Марио Лемина]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''22'''||{{flagsport|GHA}} [[Квадво Асамоа]] |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|ITA}} [[Масимилијано Алегри]] |} |valign="top"|[[File:Juventus vs Real Madrid 2017-06-03.svg|300px]] |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|CRI}} [[Кејлор Навас]] |- |RB ||'''2''' ||{{flagsport|ESP}} [[Дани Карвахал]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''4''' ||{{flagsport|ESP}} [[Серхио Рамос]] {{Капитен}} || {{yel|31}} |- |CB ||'''5''' ||{{flagsport|FRA}} [[Рафаел Варан]] |- |LB ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Марсело Вијеира|Марсело]] |- |DM ||'''14'''||{{flagsport|BRA}} [[Касемиро]] |- |CM ||'''8''' ||{{flagsport|GER}} [[Тони Крос]] || {{yel|53}} || {{suboff|89}} |- |CM ||'''19'''||{{flagsport|CRO}} [[Лука Модриќ]] |- |RF ||'''22'''||{{flagsport|ESP}} [[Иско]] || || {{suboff|82}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|FRA}} [[Карим Бензема]] || || {{suboff|77}} |- |LF ||'''7''' ||{{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagsport|ESP}} [[Кико Касиља]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagsport|ESP}} [[Начо (фудбалер 1990)|Начо]] |- |DF ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Данило Луис да Силва|Данило]] |- |MF ||'''16'''||{{flagsport|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] |- |MF ||'''20'''||{{flagsport|ESP}} [[Марко Асенсио]] || {{yel|90+1}} || {{subon|82}} |- |FW ||'''11'''||{{flagsport|WAL}} [[Гарет Бејл]] || || {{subon|77}} |- |FW ||'''21'''||{{flagsport|ESP}} [[Алваро Мората]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|FRA}} [[Зинедин Зидан]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Кристијано Роналдо]] (Реал Мадрид)<ref name="motm"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />Марк Борш ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />Stefan Lupp ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Милорад Мажиќ]] ([[Фудбалски сојуз на Србија|Србија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Additional assistant referee|Additional assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Бастијан Денкерт]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />[[Марко Фриц]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fifth official|Reserve assistant referee]]:'''<ref name="referee"/> <br />Rafael Foltyn ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Правила за натпреварот'''<ref name="regulations">{{Наведена мрежна страница |title=Regulations of the UEFA Champions League 2016/17 Season |url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/35/87/89/2358789_DOWNLOAD.pdf |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=29 June 2016 }}</ref> *90 минути *30 минути [[Продолжеток (спорт)#Association football|продолженија]] ако е потребно *[[Изведување пенали (фудбал)|Изведување пенали]] ако резултатот е нерешен *Седум избрани замени, од кој три можат да бидат искористени. |} == Наводи == {{reflist|1}} {{Лига/Куп на шампиони}} [[Категорија:Фудбалот во 2017 година]] [[Категорија:Финалиња на Лигата на шампионите]] cmb4xy7pf8qrvxt85gw4q8m2vdgkl7p 5610296 5610294 2026-08-16T19:48:22Z Carshalton 30527 5610296 wikitext text/x-wiki {{Врати се|УЕФА Лига на шампиони 2016/17}} {{Infobox football match | title = Финале на УЕФА Лигата на шампионите 2017 | image = [[Податотека:2017 UEFA Champions League Final programme.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = Match programme cover | event = [[УЕФА Лига на Шампиони 2016–17]] | team1 = {{Fb team (N) Juventus}} | team1association = {{знамеикона|ITA|size=30px}} | team1score = 1 | team2 = {{Fb team (N) Real Madrid}} | team2association = {{знамеикона|ESP|size=30px}} | team2score = 4 | details = | date = {{Start date|2017|6|3|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | man_of_the_match1a = {{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо|К. Роналдо]] <br>{{nowrap|(Реал Мадрид)}}<ref name="motm">{{наведени вести |title=Majestic Real Madrid win Champions League in Cardiff |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> | referee = [[Феликс Брих]] <br>({{знамеикона|Германија}} [[Фудбалска Асоцијација на Германија|Германија]])<ref name="referee"/> | attendance = 65,842<ref name="full_time"/> | weather = Умерено облачно<br />{{convert|16|°C|°F|abbr=on}}<br />56% [[влажност]]<ref name="lineups">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_lu.pdf |title=Tactical Line-ups – Final – Saturday 3 June 2017 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |access-date=3 June 2017}}</ref> | previous = [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2016 година|2016]] | next = ''[[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2018 година|2018]]'' }} '''УЕФА Финале на Лигата на шампионите во 2017 година''' е финалниот натпревар на [[Лига на шампиони во фудбал|УЕФА Лигата на Шампоните]] во 2016-17 година, односно 62-та сезона на Европскиот премиерен клупски фудбалски турнир организиран од страна на УЕФА, или 25-та сезона на УЕФА Лигата на Шампионите, бидејќи натпреварувањето било преименувано од Куп на Европски Шампиони во Лига на Шампиони. Натпреварот бил одигран на Стадионот Милениум во [[Кардиф]], [[Велс]] на 3 јуни 2017,<ref name="host">{{Наведени вести|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2262032.html|title=Cardiff to host 2017 Champions League final|date=30 June 2015|access-date=13 May 2017|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> помеѓу [[Фудбалска федерација на Италија|италијанскиот]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] и шпанскиот [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], како реприза на финалето во 1998 година. Реал Мадрид го добил натпреварот со резултат од 4-1, со што ја обезбедил нивната 12 титула во ова натпреварување. Со оваа победа, Реал Мадрид станал првиот тим кој некогаш ја одбранил успешно титулата во ерата на Лигатата на Шампионите, и прв да го стори тоа, после [[ФК Милан|Милан]] во 1990 година. Од друга страна, Јувентус го изгубил своето петто финале по ред, односно седмо, во деветтиот негов финален натпревар. == Екипи == ''Во следнава табела, финалињата до 1992 година во ерата на Купот на Европските Шампиони, додека од 1993 година била ерата во УЕФА Лигата на Шампионите.'' {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Тим !Претходната финалето настапи (здебелените букви ги покажува победниците) |- |[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Italy.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Јувентус|Јувентус]] |8 (1973, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1983 година|1983]], '''1985''', '''[[Финале на Лигата на шампионите во 1996 година|1996]]''', 1997, 1998, 2003, [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2015 година|2015]]) |- |[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс|[[Податотека:Flag_of_Spain.svg|врска=|алт=|граничник|22x22пкс]]&nbsp;]] [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |14 ('''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1956 година|1956]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1957 година|1957]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1958 година|1958]]''', '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1959 година|1959]]''', '''1960''', 1962, [[Финале на Купот на европските шампиони во 1964 година|1964]], '''[[Финале на Купот на европските шампиони во 1966 година|1966]]''', 1981, '''1998''', '''2000''', '''2002''', '''2014 година''', '''[[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2016 година|2016]]''') |} ==Натпревар== ===Подробности на натпрерварот=== "Домаќинот" (за административни цели) во финалето бил определен со дополнителен ждрепка која што се одржала по ждрепката за полуфиналните натпревари, одржана на 21 април 2017 година во седиштето на УЕФА во [[Нион]], [[Швајцарија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |title=UEFA Champions League semi-final draw |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/draws/round=2000786/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=3 June 2017}}</ref> <onlyinclude>{{Football box |date={{Start date|2017|6|3|df=y}} |time=20:45 |team1={{Fb team (N) Juventus}} {{flagsport|ITA}} |score=1–4 |report=[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/index.html#/iv/match/2019641/lineups Извештај] |team2={{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |goals1=[[Марио Манџукиќ|Манџукиќ]] {{goal|27}} |goals2={{goal|20}}, {{goal|64}} [[Кристијано Роналдо|Роналдо]]<br>{{goal|61}} [[Каземиро]]<br>{{goal|90}} [[Марко Асенсио|Асенсио]] |stadium=[[Стадион Милениум]], [[Кардиф]] |attendance=65,842<ref name="full_time">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2017/2019641_fr.pdf |title=Full Time Report Final – Juventus v Real Madrid |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=3 June 2017 |accessdate=3 June 2017}}</ref> |referee={{flagsport|GER}} [[Феликс Брих]] }} </onlyinclude> {| style="width:92%;" |- |{{Football kit |pattern_la = _juve1617h |pattern_b = _juve1617h |pattern_ra = _juve1617h |pattern_sh = _juve1617t |pattern_so = _juventus1617t |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Јувентус<ref name="lineups"/> }} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1617away |pattern_b = _rmcf1617away |pattern_ra = _rmcf1617away |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1617away |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 8449CE |socks = 8449CE |title = {{nowrap|Реал&nbsp;Мадрид}}<ref name="lineups"/> }} |} {| style="width:100%" |- |style="vertical-align:top; width:40%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џанлуиџи Буфон]] {{Капитен}} |- |CB ||'''15'''||{{flagsport|ITA}} [[Андреа Барцаљи]] || || {{suboff|66}} |- |CB ||'''19'''||{{flagsport|ITA}} [[Леонардо Бонучи]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џорџо Кјелини]] |- |RM ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Дани Алвес]] |- |CM ||'''5''' ||{{flagsport|BIH}} [[Миралем Пјаниќ]] || {{yel|66}} || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||{{flagsport|GER}} [[Сами Хедира]] |- |LM ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Алекс Сандро]] || {{yel|70}} |- |AM ||'''21'''||{{flagsport|ARG}} [[Пауло Дибала]] || {{yel|12}} || {{suboff|78}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|ARG}} [[Гонсало Игуаин]] |- |CF ||'''17'''||{{flagsport|CRO}} [[Марио Манџукиќ]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''25'''||{{flagsport|BRA}} [[Норберто Мурара Нето|Нето]] |- |DF ||'''4''' ||{{flagsport|MAR}} [[Меди Бенатија]] |- |DF ||'''26'''||{{flagsport|SUI}} [[Стефан Лихтштајнер]] |- |MF ||'''7''' ||{{flagsport|COL}} [[Хуан Квадрадо]] || {{sent off|2|72|84}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''8''' ||{{flagsport|ITA}} [[Клаудио Маркизио]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''18'''||{{flagsport|GAB}} [[Марио Лемина]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''22'''||{{flagsport|GHA}} [[Квадво Асамоа]] |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|ITA}} [[Масимилијано Алегри]] |} |valign="top"|[[File:Juventus vs Real Madrid 2017-06-03.svg|300px]] |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|CRI}} [[Кејлор Навас]] |- |RB ||'''2''' ||{{flagsport|ESP}} [[Дани Карвахал]] || {{yel|42}} |- |CB ||'''4''' ||{{flagsport|ESP}} [[Серхио Рамос]] {{Капитен}} || {{yel|31}} |- |CB ||'''5''' ||{{flagsport|FRA}} [[Рафаел Варан]] |- |LB ||'''12'''||{{flagsport|BRA}} [[Марсело Вијеира|Марсело]] |- |DM ||'''14'''||{{flagsport|BRA}} [[Касемиро]] |- |CM ||'''8''' ||{{flagsport|GER}} [[Тони Крос]] || {{yel|53}} || {{suboff|89}} |- |CM ||'''19'''||{{flagsport|CRO}} [[Лука Модриќ]] |- |RF ||'''22'''||{{flagsport|ESP}} [[Иско]] || || {{suboff|82}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|FRA}} [[Карим Бензема]] || || {{suboff|77}} |- |LF ||'''7''' ||{{flagsport|POR}} [[Кристијано Роналдо]] |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagsport|ESP}} [[Кико Касиља]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagsport|ESP}} [[Начо (фудбалер 1990)|Начо]] |- |DF ||'''23'''||{{flagsport|BRA}} [[Данило Луис да Силва|Данило]] |- |MF ||'''16'''||{{flagsport|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] |- |MF ||'''20'''||{{flagsport|ESP}} [[Марко Асенсио]] || {{yel|90+1}} || {{subon|82}} |- |FW ||'''11'''||{{flagsport|WAL}} [[Гарет Бејл]] || || {{subon|77}} |- |FW ||'''21'''||{{flagsport|ESP}} [[Алваро Мората]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Тренер:''' |- |colspan=4|{{flagsport|FRA}} [[Зинедин Зидан]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Играч на натпреварот:''' <br />[[Кристијано Роналдо]] (Реал Мадрид)<ref name="motm"/> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />Марк Борш ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />Stefan Lupp ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Милорад Мажиќ]] ([[Фудбалски сојуз на Србија|Србија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Additional assistant referee|Additional assistant referees]]:'''<ref name="referee"/> <br />[[Бастијан Денкерт]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />[[Марко Фриц]] ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fifth official|Reserve assistant referee]]:'''<ref name="referee"/> <br />Rafael Foltyn ([[Германска Фудбалска Асоцијација|Германија]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Правила за натпреварот'''<ref name="regulations">{{Наведена мрежна страница |title=Regulations of the UEFA Champions League 2016/17 Season |url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/35/87/89/2358789_DOWNLOAD.pdf |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=29 June 2016 }}</ref> *90 минути *30 минути [[Продолжеток (спорт)#Association football|продолженија]] ако е потребно *[[Изведување пенали (фудбал)|Изведување пенали]] ако резултатот е нерешен *Седум избрани замени, од кој три можат да бидат искористени. |} == Наводи == {{reflist|1}} {{Лига/Куп на шампиони}} [[Категорија:Фудбалот во 2017 година]] [[Категорија:Финалиња на Лигата на шампионите]] e1m02bso5ds5frc3hdy7pwbye7upv60 0 1201647 5610207 5608768 2026-08-16T14:24:50Z Gurther 105215 5610207 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Синопсис== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Филмови со Паола Питагора]] [[Категорија:Филмови со Марино Мазе]] [[Категорија:Филмови со Лилијана Гераче]] [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] icvi0mxijhry39v47zawva6ob04wm4d 5610208 5610207 2026-08-16T14:25:03Z Gurther 105215 5610208 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Содржина== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Филмови со Паола Питагора]] [[Категорија:Филмови со Марино Мазе]] [[Категорија:Филмови со Лилијана Гераче]] [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] 5hm349td50i6cf6fht0z1ad8nx8uefl 5610209 5610208 2026-08-16T14:25:21Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Филмови со Паола Питагора]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610209 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Содржина== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Филмови со Марино Мазе]] [[Категорија:Филмови со Лилијана Гераче]] [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] nm66rib9lxyfoc8e9j6tf5fscbnaino 5610210 5610209 2026-08-16T14:25:28Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Филмови со Лилијана Гераче]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610210 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Содржина== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Филмови со Марино Мазе]] [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] gwryatyerki3knczgzda4k5j2avwwp2 5610211 5610210 2026-08-16T14:25:34Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Филмови со Марино Мазе]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610211 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Содржина== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] 6qzqduk79mpa417iless2sk49o796j4 5610212 5610211 2026-08-16T14:25:40Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Филмови со Џени Мек Нил]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610212 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lou Castel-1965.png|мини|Лу Кастел во [[1965|1965 г.]]]] '''Тупаници во џебот''' ([[италијански]]: ''I pugni in tasca'') - италијански [[филм]] од 1965 година, во [[режија]] на [[Марко Белокио]], кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Лу Кастел]], [[Паола Питагора]], [[Марино Мазе]], Лилијана Гераче, Пјер Лујџи Трољо и Џени Мек Нил. Во 1965 година, на [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]], режисерот ја добил наградата на градот [[Имола]], а вкупно освоил четири награди и имал уште четири номинации.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/awards?ref_=tt_awd IMDb, Fists in the Pocket (1965) Awards (пристапено на 6.6.2018)]</ref> ==Содржина== Во една вила, надвор од градот, живеат тројца браќа (Алесандро, Аугусто и Леоне), сестрата Џулија и нивната слепа мајка (ја игра Гераче). Од нив, само Аугусто (го игра Масе) е здрав и тој го издржува [[семејство]]то, кое му претставува товар, па со нетрпение го чека денот кога ќе се ожени со девојката Лучија (ја игра Мек Нил) и ќе си замине во градот. Неговите браќа и сестрата се [[Епилепсија|епилептичари]], така што Аугусто го има главниот збор во семејството. Алесандро (го игра Кастел) решава да ги убие своите блиски, за да му овозможи на Аугусто да се ожени и да се осамостои. Така, во една прилика, тој лаже дека го положил возачкиот испит и го убедува Аугусто да му дозволи да го однесе семејството на [[гробишта]]. Во меѓувреме, Алесандро му остава писмо на Аугусто во кое го известува за својата намера да излета со [[автомобил]]от во провалија, со цел сите да умрат. Навистина, на патот кон гробиштата Алесандро вози премногу брзо, но кога пристигнува кај големиот свијок, тој се премислува и го запира автомобилот. Во меѓувреме, во нивната куќа, Аугусто го наоѓа писмото, но рамнодушно води љубов со Лучија. Сепак, Алесандро го остварува планот: додека ја вози мајка си на гробишта, тој застанува ја турка во провалијата. По нејзината смрт, Алесандро ѝ ја кажува вистината на Џулија и тие се радосни поради тоа што се ослободиле од слепата мајка, а Аугусто заминува да живее во [[град]]от. По некое време, Алесандро му дава преголема доза [[лек]]ови на Леоне и го убива во кадата, а од шокот, Џулија останува парализирана. На крајот од филмот, Алесандро добива силен епилептичен шок, но Џулија не може да му помогне и тој умира.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0059619/ IMDb, Fists in the Pocket (1965) (пристапено на 6.6.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 1965 година]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови на Марко Белокио]] [[Категорија:Филмови со Лу Кастел]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] r9u7t4t0upuqundqm1lvcch8mpk1pur 10 1205090 5610432 4083149 2026-08-17T08:31:48Z Carshalton 30527 5610432 wikitext text/x-wiki [[File:600px Rosso e Blu3-Flag.svg|20px|Викинг]] {{fb team |t=Викинг |tan=ФК Викинг |tc=VIK |abb={{#if:{{{abb|}}}|NOR}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Викинг]] </noinclude> pl8fcjtgtbum0d24w1u0tcf19wj3tyx 5610433 5610432 2026-08-17T08:32:00Z Carshalton 30527 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Carshalton|Carshalton]] ([[User talk:Carshalton|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] 4083149 wikitext text/x-wiki [[File:Flag blue HEX-0434B1.svg|20px|Викинг]] {{fb team |t=Викинг |tan=ФК Викинг |tc=VIK |abb={{#if:{{{abb|}}}|NOR}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Викинг]] </noinclude> hdai6blwfxj3uq9mih6ytljqtq4azf0 0 1212635 5610327 5428432 2026-08-16T20:12:07Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610327 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ailana M. Fraser Oberwolfach 2025.jpg|мини|Ејлана М. Фрејзер во Оберволфах во 2025 година ]] '''Ејлана Маргарет Фрејзер''' ({{langx|en|Ailana Fraser}}) е [[Канада|канадска]] математичарка, професор по математика на [[Универзитет во Британска Колумбија|Универзитетот во Британска Колумбија]]. Таа е позната по нејзината работа во [[Геометриска анализа|геометриската анализа]] и теоријата на [[минимални површини]]. Родена во [[Торонто]], [[Онтарио]], Фрејзер ги завршила докторските студии на [[Стенфорд универзитет|Универзитетот Стенфорд]], примајќи го својот докторат во 1998 година, под надзор на [[Ричард Шоен]]. По пост-докторските студии на Институтот Кјурант на Универзитетот во Њујорк, таа предавала на Универзитетот Браун пред да се пресели на УБЦ (Универзитетот во Британска Колумбија). Таа ја освоила [[Награда Кригер-Нелсон|наградата Кригер-Нелсон]] од [[Канадско математичко друштво|Канадското математичко друштво]] во 2012 година, а во 2012 година, исто така, станала и соработник на Американското математичко друштво. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фрејзер, Ејлана}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Канадски математичари]] [[Категорија:Математичарки]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Апсолвенти на Стенфордскиот универзитет]] kfs5m3fu4wkcd09kaa2ubsjyd0x5uog 0 1234756 5610177 5610117 2026-08-16T12:35:35Z Carshalton 30527 5610177 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Душан Влаховиќ | image = [[Податотека:Dusan Vlahovic (cropped).jpg|220px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2000|1|28}} | cityofbirth = {{роден во|Белград|}} | countryofbirth = [[Србија]] | nationality = {{flagsport|SRB}} [[Србија]] | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Besiktas}} | clubnumber = 28 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team OFK Belgrad}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Partizan}} | years1 = 2016–2018 | caps1 = 21 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Partizan}} | years2 = 2018–2022 | caps2 = 98 | goals2 = 44 | clubs2 = {{Fb team Fiorentina}} | years3 = 2022–2026 | caps3 = 123 | goals3 = 50 | clubs3 = {{Fb team Juventus}} | years4 = 2026– | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Besiktas}} | nationalyears1 = 2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 15 години|Србија 15]] | nationalyears2 = 2015 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 16 години|Србија 16]] | nationalyears3 = 2016-2019 | nationalcaps3 = 11 | nationalgoals3 = 6 | nationalteam3 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 19 години|Србија 19]] | nationalyears4 = 2019 | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 1 | nationalteam4 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 21 година|Србија 21]] | nationalyears5 = 2020- | nationalcaps5 = 25 | nationalgoals5 = 13 | nationalteam5 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] }} '''Душан Влаховиќ''' (роден на [[28 јануари]] [[2000]], во [[Белград]]) — [[Срби|српски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] и на [[Фудбалска репрезентација на Србија|српската репрезентацијата]]. ==Технички карактeристики== Сметан за еден од најперспективните играчи на неговата генерација,<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/soccer/blog-espn-fc-united/story/4340555/haalandsanchofodenfati-lead-the-39-best-players-age-21-or-under|title=Haaland, Sancho, Foden, Fati lead the 39 best male players age 21 or under|author=Tor-Kristian Karlsen|date=29 април 2021|access-date=22 февруари 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-young-players-in-the-world-2022-under-22-haaland-foden-bellingham-greenwood|title=Best young players in the world 2022: 22 players under 22 who will dominate this year|author=Conor Pope|date=14 јануари 2022|access-date=22 февруари 2022|language=en}}</ref> тој е [[Напад (фудбал)|напаѓач]] со моќна фигура, надарен со извонредна техника, кој може да игра и како [[Напад (фудбал)#Прв напаѓач|прв]] и како [[Напад (фудбал)#Втор напаѓач|втор напаѓач]].<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-a/vlahovic-storia-ruolo-caratteristiche-tecniche/3o9jhn8a6ghy1p156nrxn0k7j|title=Dusan Vlahovic: storia, ruolo e caratteristiche tecniche|access-date=2022-01-28}}</ref> Има моќен и прецизен шут со неговата "левица" што му овозможува да постигнува многу голови во и надвор од шеснаесеттникот, но тој исто така е одличен изведувач на [[Пенал (фудбал)|пенали]] и [[Слободен удар (фудбал)|слободни удари]].<ref name=":2" /> == Клупска кариера == ===Партизан=== Влаховиќ започнал да игра фудбал во фудбалската школа Алтина од [[Земун]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/upoznajte-novog-ibrahimovica-dusan-vlahovic-partizanova-haubica-iz-zemuna-video/106254|title=Upoznajte novog Ibrahimovića: Dušan Vlahović – Partizanova haubica iz Zemuna! (VIDEO)|website=mozzartsport.com |date=23 мај 2015|accessdate= 5 декември 2019}}</ref> Потоа тој поминал три месеци во [[ОФК Белград]], а одиграл и еден натпревар за јуниорите на [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена ѕвезда]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/ofk-beograd-i-dinamo-u-finalu-turnira-prijateljstva/78940|title=OFK Beograd i Dinamo u finalu Turnira prijateljstva|website=mozzartsport.com |date=20 јуни 2014|accessdate=5 декември 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zurnal.rs/fudbal/partizan/34482/partizanov-biser-vlahovic-tata-je-odlucio-da-odigram-jednu-utakmicu-za-zvezdu|script-title=sr:Партизанов бисер Влаховић: Тата је одлучио да одиграм једну утакмицу за Звезду|website=[[Sportski žurnal]]|date=21 мај 2016|accessdate=5 декември 2019}}</ref> Во летото 2014 година дошол во [[ФК Партизан|Партизан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.butasport.rs/fudbal/dusan-vlahovic-za-butasport-rs-ponosno-nosim-partizanov-grb-na-srcu/|title=Dušan Vlahović za BUTASPORT.RS: Ponosno nosim Partizanov grb na srcu|website=butasport.rs|date=3 февруари 2016|accessdate=5 декември 2019|archive-date=2016-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208094827/https://www.butasport.rs/fudbal/dusan-vlahovic-za-butasport-rs-ponosno-nosim-partizanov-grb-na-srcu/|url-status=bot: unknown}}</ref> Својот прв професионален договор со Партизан го потпишал во февруари 2015, на само 15 години.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/jedinstven-slucaj-u-istoriji-partizana-dusan-vlahovic-najmladji-profesionalac-u-humskoj-1/97160|title=Jedinstven slučaj u istoriji Partizana: Dušan Vlahović najmlađi profesionalac u Humskoj 1|website=mozzartsport.com|date=14 February 2015|accessdate=21 February 2016}}</ref> На почетокот на 2016 година, Влаховиќ бил приклучен во првиот тим на Партизан под водство на тренерот [[Иван Томиќ]] и го зел дресот со број 9.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.rs/a874851/Sport/Fudbal/Dusan-Vlahovic-najmladja-devetka-Partizana-Veljko-Birmancevic-prvi-ugovor.html|title=Nova "devetka" Partizana - najmlađa do sada!|website=mondo.rs|date=12 February 2016|accessdate=21 February 2016|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708045003/http://mondo.rs/a874851/Sport/Fudbal/Dusan-Vlahovic-najmladja-devetka-Partizana-Veljko-Birmancevic-prvi-ugovor.html|url-status=dead}}</ref> Своето деби во првиот тим на Партизан го имал на 21 февруари 2016, во првенствениот натпревар против ОФК Белград. Тој се појавил во игра во 70-тата минута на местото на [[Исмаел Беко Фофана|Исмаел Фофана]], и така со 16 години и 24 дена станал најмладиот дебитант во историјата на клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sportske.net/vest/domaci-fudbal/vlahovic-usao-u-istoriju-partizana-254037.html|title=Vlahović ušao u istoriju Partizana!|website=sportske.net|date=21 February 2016|accessdate=21 February 2016|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205035102/https://www.sportske.net/vest/domaci-fudbal/vlahovic-usao-u-istoriju-partizana-254037.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/vlahovic-za-istoriju/128430|title=Vlahović za istoriju|website=mozzartsport.com|date=21 февруари 2016|accessdate=21 февруари 2016}}</ref> Во следното коло, Влаховиќ добил шанса да заигра и во [[Вечно дерби (Србија)|вечното дерби]], влегувајќи од клупата во 53-тата минута на местото на [[Валери Божинов]] па така станал најмладиот дебитант во натпреварите од вечното дерби, престигнувајќи го рекордот кој претходно го држел [[Лука Јовиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/nikad-niko-mladji-u-vecitom-derbiju/128950|title=Nikad niko mlađi u večitom derbiju...|website=mozzartsport.com|language=sr|date=27 февруари 2016|accessdate=27 февруари 2016}}</ref> Својот прв гол во дресот на Партизан го постигнал на 2 априла 2016, во првенствената победа на домашен терен над [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] со што станал најмладиот стрелец на гол во историјата на клубот (со 16 години, два месеци и пет дена).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/decak-je-postao-muskarac-video/131781|title=Dečak je postao muškarac! (VIDEO)|website=mozzartsport.com|date=2 април 2016|accessdate=2 април 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sr.partizan.rs/135487-135487/|title=Partizan – Radnik 3:2 (0:2)|website=partizan.rs|date=2 април 2016|accessdate=5 декември 2019|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205035104/http://www.sr.partizan.rs/135487-135487/|url-status=dead}}</ref> Исто така постигнал гол и во полуфиналето на [[Фудбалски куп на Србија|Купот на Србија]], на гостувањето против [[ФК Спартак Суботица|Спартак Суботица]] кога Партизан победил со 0-3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sr.partizan.rs/136850-spartak-partizan-3/|title=Spartak – Partizan 0:3 (0:1)|website=partizan.rs|date=20 април 2016|accessdate=22 април 2016|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413122454/http://www.sr.partizan.rs/136850-spartak-partizan-3/|url-status=dead}}</ref> Во финалето на купот против [[ФК Јавор Ивањица|Јавор Ивањица]], во кое Партизан победил со 2-0, Влаховиќ повторно бил стрелец и го освоил својот прв трофеј во кариерата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mozzartsport.com/vesti/uzivo-ilic-od-prvog-minuta-u-borbi-za-trofej-drazic-sam-u-napadu-javora/135208|title=KRAJ: Partizan - Javor 2:0, Vlahović zagrlio trofej (VIDEO)|website=mozzartsport.com|date=11 мај 2016|accessdate=12 мај 2016}}</ref> Дебито во европските натпреварувања, Влаховиќ го имал на 21 јули 2016, во реванш натпреварот од 2. коло на квалификациите за [[УЕФА Лига Европа 2016-2017|Лигата на Европа]] против [[ФК Заглебје Лубин|Заглебје]] во Полска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sr.partizan.rs/143421-partizan-zaglebie-lubin-00|title=Zaglebie Lubin – Partizan 0:0|website=partizan.rs|date=21 July 2016|accessdate=2 August 2016|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205035239/http://www.sr.partizan.rs/143421-partizan-zaglebie-lubin-00/|url-status=dead}}</ref> Партизан бил елиминиран по изведување на пенали, па во остатокот од сезоната Влаховиќ играл само во домашните натпреварувања. Во второто коло од [[Суперлига на Србија 2016-2017|српското првенство]], во натпреварот против [[ФК Напредак Крушевац|Напредак]] на гости, Влаховиќ за првпат заиграл за Партизан као стартер.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zurnal.rs/fudbal/partizan/37570/vlahovic-starter-za-partizan-prvi-put-u-karijeri-u-20-mecu| title= Влаховић стартер за Партизан први пут у каријери у 20. мечу|website=[[Sportski žurnal]]|date=4 август 2016|accessdate=2 септември 2016}}</ref> Вкупно во сезоната 2016-2017 одиграл девет натпревари (без постигнат гол), помагајќи им на црно-белите да ја освојат двојната круна.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.transfermarkt.com/dusan-vlahovic/profil/spieler/357498| title= Dusan Vlahovic |website=transfermarkt.com |accessdate=5 декември 2019}}</ref> ===Фјорентина=== Во јуни 2017 година, италијанската [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] официјално објавила дека го купила Влаховиќ од Партизан. Сепак, клубот од [[Фиренца]] навел во соопштението дека Влаховиќ нема да се приклучи веднаш во клубот, туку после 28 јануари 2018 кога ќе наполни 18 години.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/posle-milenkovica-i-dusan-vlahovic-u-firenci/263759| title= Posle Milenkovića i Dušan Vlahović u Firenci! |website=mozzartsport.com|date=23 јуни 2017|accessdate=5 декември 2019}}</ref> Официјалната промоција во Фјорентина, Влаховиќ ја имал на 22 февруари 2018 година, а право на настап за клубот од 1 јули 2018.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/vlahovic-dobio-broj-18-u-firenci-navijaci-ocekuju-kombinaciju-batistute-i-tonija/287782| title= Vlahović dobio broj 18 u Firenci: Navijači očekuju kombinaciju Batistute i Tonija! |website=mozzartsport.com|date=22 февруари 2018|accessdate=5 декември 2019}}</ref> Во летото 2018, Влаховиќ и официјално и се приклучил на Фјорентина. Своето деби за ''виола'' го имал на 25 септември 2018, во 6. коло од [[Серија А 2018-2019|Серија А]], кога влегол во игра од клупата за резерви на местото на [[Марко Бенаси]] во 84-тата минута од натпреварот во кој неговиот тим бил поразен со 2-1 на гостувањето кај [[ФК Интер|Интер]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a1134640/Inter-Fiorentina-2-1-debi-prvi-mec-Dusana-Vlahovica.html| title= VAR na strani Intera, Vlahović debitovao na "Meaci" |website=mondo.rs|date=25 септември 2018|accessdate=5 декември 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.telegraf.rs/sport/2994328-vlahovic-debitovao-na-meaci-inter-po-navici-pobeda-u-samoj-zavrsnici| title= Vlahović debitovao na "Meaci", Inter po navici - pobeda u završnici! |website=telegraf.rs|date=26 септември 2018|accessdate=5 декември 2019}}</ref> Така тој станал првиот играч роден во 2000 година или подоцна кој заиграл за Фјорентина во историјата на тосканците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.com/news/l-esordio-quasi-da-sogno-di-vlahovic-con-la-fiorentina-e-il-prim-22053|title=L'esordio (quasi) da sogno di Vlahovic con la Fiorentina: è il primo '00 viola|date=26 септември 2018|accessdate=7 април 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.canteraviola.com/vlahovic-il-primo-classe-2000-della-fiorentina-un-esordio-alla-mlakar/|title=Vlahovic, il primo classe 2000 della Fiorentina. Un esordio... alla Mlakar|date=2018-09-26|accessdate=2019-04-07}}</ref> Сезоната 2018-2019 ја завршил со вкупно 10 настапи за Фјорентина (сите во Серија А), а во текот на сезоната покрај за првиот тим играл и за примавера тимот на Фјорентина каде имал неколку блескави настапи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/kad-igra-sa-vrsnjacima-radi-sta-hoce-vlahovicevih-19-na-19-video/329190|title=Kad igra sa vršnjacima radi šta hoće – Vlahovićevih 19 na 19 (VIDEO)|website=mozzartsport.com|date=6 јуни 2019|accessdate=5 декември 2019|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205035623/https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/kad-igra-sa-vrsnjacima-radi-sta-hoce-vlahovicevih-19-na-19-video/329190|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[ФК Фјорентина сезона 2019-2020|сезоната 2019-2020]], Влаховиќ ги постигнал својте први голови (два) во дресот на Фјорентина на 18 август 2019 во победата со 3-1 над [[ФК Монца|Монца]] во [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|Купот на Италија]]. Тој влегол во игра во 74-тата минута при водство на Монца од 1-0 и со два гола во 80-тата и 86-тата минута и асистенција за третиот кој го постигнал [[Федерико Кјеза]] го свртел резултатот и и овозможил на Фјорентина да мине во следната рунда.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/kakav-mec-dusana-vlahovica-berluskoni-i-galijani-ce-ga-sanjati-veceras-video/335312| title= Kakav meč Dušana Vlahovića! Berluskoni i Galijani će ga sanjati večeras... (VIDEO) |website=mozzartsport.com|date=18 август 2019|accessdate=5 декември 2019}}</ref> Својте први голови во [[Серија А]] ги постигнал на 10 ноември 2019 во поразот со 5-2 на гостувањето кај {{Fb team (N) Cagliari}}.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.espreso.rs/sport/fudbal/465293/italija-upoznala-vlahovica-srbin-postigao-prva-2-gola-u-seriji-a-u-teskom-porazu-fiorentine| title= ITALIJA UPOZNALA VLAHOVIĆA: Srbin postigao prva 2 gola u Seriji A u teškom porazu Fiorentine! |website=espreso.rs|date=10 ноември 2019|accessdate=5 декември 2019}}</ref> На 15 декември 2019, Влаховиќ повторно бил стрелец влегувајќи од клупата, постигнувајќи го изедначувачкиот гол за Фјорентина по една соло акција во 92-рата минута од натпреварот против Интер на [[Стадион Артемио Франки|Артемио Франки]] што завршил 1-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mozzartsport.com/fudbal/vesti/golcina-vlahovica-u-92-minutu-ostavila-inter-u-neverici-i-vratila-juve-na-celo-video/345230 | title= Golčina Vlahovića u 92. minutu ostavila Inter u neverici i vratila Juve na čelo! (VIDEO) |website=mozzartsport.com|date=15 декември 2019|accessdate=17 декември 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.telegraf.rs/sport/fudbal/3132490-vlahovic-oteo-interu-pobedu-u-nadoknadi-bivsi-igrac-partizana-bombom-pocepao-mrezu | title= Vlahović oteo Interu pobedu u nadoknadi: Bivši igrač Partizana "bombom" pocepao mrežu |website=telegraf.rs |date=15 декември 2019|accessdate=17 декември 2019}}</ref> Сезоната ја завршил со 6 гола во 30 настапи во првенството. Во сезоната 2020-2021, Влаховиќ го зел дресот со број девет, и нашол се повеќе простор играјќи како стартер, особено по доаѓањето на [[Чезаре Прандели]] на кормилото на клубот од Фиренца.<ref>{{Cite web|url=https://corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/fiorentina/2021/02/19-79300990/fiorentina_prandelli_vlahovic_crescera_ancora_bene_castrovilli-eysseric_|title=Fiorentina, Prandelli: "Vlahovic crescerà ancora. Bene Castrovilli-Eysseric"|access-date=13 март 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2021/01/12/prandelli-vlahovic-pochi-hanno-bruciato-le-tappe-cosi_5da4d3ca-bc9d-471a-bcc6-ff9817afb9f3.html|title=Prandelli, Vlahovic? Pochi hanno bruciato le tappe così|date=12 јануари 2021|access-date=13 март 2021}}</ref> На 22 декември 2020, тој го постигнал првиот гол по само три минути игра придонесувајќи за убедливиот успех во [[Торино]] против {{Fb team (N) Juventus}} (0-3), што значело прва победа на „виолетовите“ во домот на нивниот голем ривал после 12 години од последниот ваков успех.<ref>{{Cite web|url=https://tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2020/12/22-77570925/la_juve_crolla_in_casa_con_la_fiorentina|title=Juve-Fiorentina 0-3: Pirlo crolla allo Stadium|access-date=13 март 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2020/12/23/fiorentina-vittoria-juventus-2008-giocatori|title=La Fiorentina batte la Juve a Torino come nel 2008: che fine hanno fatto quei giocatori?|date=23 декември 2020|access-date=13 март 2021}}</ref> На 13 март 2021, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во кариерата (станувајќи петти српски играч кој успеал тоа да го направи во Серија А), во првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Benevento}} (1-4).<ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Benevento/13-03-2021/benevento-fiorentina-vlahovic-tripletta-show-prandelli-respira-4001451759450.shtml|title=Vlahovic, tripletta da urlo: la Fiorentina respira, il Benevento si sveglia tardi|date=13 март 2021}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/benevento/serie-a-benevento-fiorentina-1-4-vlahovic-fa-respirare-la-viola_29764882-202102k.shtml|title=Serie A: Benevento-Fiorentina 1-4, Vlahovic fa respirare la Viola|access-date=14 март 2021}}</ref> Како сезоната се ближела кон самиот крај така растела формата на Влаховиќ; на 11 април напаѓачот постигнал два гола во поразот на неговата екипа на домашен терен од {{Fb team (N) Atalanta}} (2-3), а на 25 истиот месец повторно бил стрелец против Јувентус реализирајќи пенал со паненка.<ref>{{cite web|url=https://sportski.mk/%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B0-%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%82-%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%BD/|title=Затоа го сакаат гигантите: Неверојатна „паненка“ на Влаховиќ🎥|date=25 април 2021|access-date=23 јули 2022}}</ref> Во мај, последниот месец од сезоната, Влаховиќ постигнал два гола во ремито 3-3 на гостувањето кај {{Fb team (N) Bologna}} и уште два гола во победата со 2-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Lazio}}. Сепак и покрај одличната сезона на србинот кој постигнал 21 гол во првенството,<ref name=":1"/> Фјорентина имала уште една во низа разочарувачки сезони завршувајќи на 13-тото место. По завршувањето на првенството, Влаховиќ ја добил наградата за [[Серија А награди#Најдобар млад фудбалер во Серија А|Најдобар млад фудбалер во Серија А]].<ref>{{Cite web|url=https://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/mvp-stagione-2020-2021-dusan-vlahovic-miglior-under-23|title=MVP stagione 2021/2021: Dusan Vlahovic miglior Under-23|access-date=2021-09-12|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165329/https://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/mvp-stagione-2020-2021-dusan-vlahovic-miglior-under-23|url-status=dead}}</ref> Неговата добра форма продолжила и во [[ФК Фјорентина 2021-2022|сезоната 2021-2022]], постигнувајќи гол во натпреварот од првото коло на [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Купот на Италија]] против [[Козенца Калчо|Козенца]] (4-0).<ref>{{Cite web|url=https://corrierefiorentino.corriere.it/firenze/notizie/sport/21_agosto_13/fiorentina-cosenza-4-0-tutto-facile-ma-si-vede-gia-l-intesa-vlahovic-doppietta-gonzalez-53a03796-fc77-11eb-97d1-0a7aff4d18c0.shtml|title=Fiorentina-Cosenza 4-0, è tutto facile ma si vede già l’intesa tra Vlahovic (doppietta) e Gonzalez|author=Michela Lanza|date=13 август 2021|access-date=2022-01-29}}</ref> Својот прв гол во [[Серија А 2021-2022|првенството]] го постигнал на 28 август 2021 против {{Fb team (N) Torino}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/dirette/calcio/serie-a-2021/diretta-fiorentina-torino-g2228915/|title=Fiorentina - Torino (2-1) Serie A 2021|access-date=2022-01-28}}</ref> На 12 септември, тој постигнал два гола од пенал за Фјорентина во гостинската победа над {{Fb team (N) Atalanta}} (1-2),<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2021/giornata-3/atalanta-fiorentina/video-highlights|title=Atalanta-Fiorentina 1-2. HIGHLIGHTS|author=Sky Sport|access-date=2022-01-28}}</ref> додека, на 30 октомври, тој го постигнал својот втор хет-трик во италијанската најсилна дивизија против {{Fb team (N) Spezia}} (3-0).<ref>{{Cite web|url=https://www.ilmessaggero.it/sport/calcio/fiorentina_spezia_3_0_vlahovic_serie_a-6292931.html|title=Fiorentina-Spezia 3-0, a Italiano basta Vlahovic per battere il suo passato|date=2021-10-31|language=it|access-date=2022-01-28}}</ref> На 20 ноември, тој постигнал два гола во победата со 4-3 на домашен терен над лидерот на табелата {{Fb team (N) Milan}} нанесувајќи им го првиот пораз во првенството.<ref>{{cite web|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/2021/11/20-87235225/fiorentina-milan_4-3_doppiette_di_vlahovic_e_ibra_primo_ko_per_pioli|title=Fiorentina - Milan 4-3; doppiette di Vlahovic e Ibra, primo ko per pioli|publisher=tuttosport}}</ref> Под водството на новиот тренер [[Винченцо Италијано]], Влаховиќ играл подобра сезона од претходната постигнувајќи 20 голови само во првиот дел од сеозната во 24 настапи во првенството и купот, што довело до огромен интерес за него од неколку големи европски клубови меѓу кои најзаинтересирани биле {{Fb team (N) Arsenal}} и {{Fb team (N) Juventus}}.<ref>{{cite web|url=https://forzaitalianfootball.com/2021/12/juventus-will-have-to-see-off-arsenal-to-win-race-for-vlahovic/|title=Juventus will have to see off Arsenal to win race for Vlahovic|publisher=forzaitalianfootball.com|date=3 декември 2022|access-date=25 јули 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4578654/juventus-beat-arsenal-to-sign-dusan-vlahovic-from-fiorentina|title=Juventus beat Arsenal to sign Dusan Vlahovic from Fiorentina|publisher=ESPN|date=28 јануари 2022|access-date=25 јули 2022}}</ref> ===Јувентус=== На 28 јануари 2022, на својот 22-ри роденден, Влаховиќ потпишал за {{Fb team (N) Juventus}} за 70 милиони евра (плус 10 милиони евра во бонуси),<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/vlahovic-e-bianconero|title=Vlahovic è bianconero!|date=28 јануари 2022|access-date=28 јануари 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.acffiorentina.com/it/news/tutte/prima-squadra-maschile/2022-01-28/vlahovic-ceduto-alla-juventus|title=Vlahovic ceduto alla Juventus|3=|date=28 јануари 2022|access-date=28 јануари 2022}}{{Мртва_врска|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> откако го одбрал клубот од [[Торино]] пред Арсенал,<ref>{{cite web|url=https://dailypost.ng/2022/06/13/serie-a-real-reason-i-rejected-arsenal-joined-juventus-dusan-vlahovic/|title=Serie A: Real reason I rejected Arsenal, joined Juventus – Dusan Vlahovic|publisher=Daily Post|date=13 јуни 2022|access-date=25 јули 2022}}</ref> кои исто така доставиле официјална понуда до Фјорентина и играчот. На 6 февруари, тој постигнал гол на своето деби во црно-белиот дрес, отворајќи го резултатот во првенствениот натпревар на домашен терен против [[ФК Хелас Верона|Верона]] добиен со 2-0;<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/subito-dv7-e-zak-2-0-al-verona|title=Subito DV7 e ZAK! 2-0 al Verona|date=6 февруари 2022|access-date=7 февруари 2022}}</ref> четири дена подоцна, во првиот натпревар од Купот на Италија во дресот на Јувентус, во самата завршница по неговиот удар топката го погодила [[Руан Тресолди]] и завршила во мрежата, автогол кој им донел победа на ''бјанконерите'' од 2-1 над {{Fb team (N) Sassuolo}} и пласман во полуфиналето.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/dv7-all-ultimo-respiro-juve-in-semifinale|title=DV7 all'ultimo respiro! Juve in semifinale!|date=10 февруари 2022|access-date=12 февруари 2022}}</ref> На 22 февруари, тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|Лигата на шампионите]], во првиот натпревар од осминафиналето на гостински терен против [[ФК Виљареал|Виљареал]] (1-1):<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/subito-vlahovic-poi-parejo-a-vila-real-e-1-1|title=Subito Vlahovic, poi Parejo. A Vila-real è 1-1|date=22 февруари 2022|access-date=22 февруари 2022}}</ref> откако постигнал гол за 0-1 по само 32 секунди од почетокот на натпреварот, тој станал првиот играч на Јувентус кој постигнал гол на своето деби во нокаут фазата од Лигата на шампионите и втор најбрз, по [[Алесандро Дел Пјеро]] (20"), а исто така и втор најбрз стрелец на своето деби во ова натпреварување, заостанувајќи само зад [[Евгениј Конопљанка]] (19").<ref>{{Cite web|author=Luca Stamerra|url=https://www.eurosport.it/calcio/champions-league/2021-2022/champions-league-villarreal-juventus-vlahovic-esordio-da-record-31-e-gol-al-primo-tocco-in-champions_sto8812924/story.shtml|title=Champions League, Villarreal-Juventus - Vlahovic esordio da record: 33" e gol al primo tocco in Champions|date=22 февруари 2022|access-date=22 февруари 2022}}</ref> Четири дена подоцна, тој постигнал два гола во победата на гости против {{Fb team (N) Empoli}} (2-3).<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/kean-e-doppio-vlahovic-3-2-all-empoli|title=Kean e doppio Vlahovic, 3-2 all'Empoli|date=26 февруари 2022|access-date=26 февруари 2022}}</ref> Завршувајќи го првенството со вкупно 24 постигнати гола меѓу Фиренца и Торино: со голот за отворање на резултатот во ремито 2-2 на домашен терен против {{Fb team (N) Lazio}} на 16 мај, тој се израмнил со [[Дејан Станковиќ]] како српски фудбалер со најмногу голови во [[Историја на Серија А|историјата на Серија А]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/juventus/serie-a-juventus-lazio-2-2-milinkovic-savic-blinda-l-europa-league-al-95-_50263403-202202k.shtml|title=Serie A, Juventus-Lazio 2-2: Milinkovic-Savic blinda l'Europa League al 95'|date=2022-05-16}}</ref> Пет дена претходно, постигнал гол во [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022#Финале|финалето]] на [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Купот на Италија]] против {{Fb team (N) Inter}}, кое Јувентус го загубиле со 4-2 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]:<ref>{{cite web|author=Max Cristina|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/coppa-italia/l-inter-conquista-la-coppa-italia-perisic-trascina-i-nerazzurri-nel-4-2-ai-supplementari-contro-la-juventus_50021870-202202k.shtml|title=L'Inter conquista la Coppa Italia: Perisic trascina i nerazzurri nel 4-2 ai supplementari contro la Juventus|date=2022-05-11}}</ref> тој гол, додаден на претходните три во виолетовиот дрес, му овозможил да стане и најдобар стрелец на натпреварувањето за таа сезона.<ref>{{cite web|author=Gaetano Mocciaro|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/coppa-italia-e-dusan-vlahovic-il-capocannoniere-dell-edizione-2021-22-1681671|title=Coppa Italia, è Dusan Vlahovic il capocannoniere dell'edizione 2021/22|date=2022-05-12}}</ref> Почетокот на следната сезона бил под очекувањата за напаѓачот, кој бил ограничен како поради играчката криза на ''„бјанконерите“'',<ref>{{cite web|author=Alfonso Fasano|url=https://www.rivistaundici.com/2022/10/10/vlahovic-milan-juventus-2-0/|title=Dusan Vlahovic, o dell'impotenza|date=2022-10-10}}</ref> така и поради [[Синдром на болна препона|пубалгија]], која значително го ограничува неговото користење.<ref>{{cite web|author=Domenico Marchese|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2022/11/06/news/vlahovic_juventus_pubalgia-373224130/|title=Vlahovic e la pubalgia, l'incubo torna alla vigilia del mondiale|data=2022-11-06}}</ref><ref>{{cite web|author=Marina Salvetti|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2022/12/12-101062332/vlahovic_la_juve_la_pubalgia_e_linteresse_delle_big_cosa_dobbiamo_aspettarci|title=Vlahovic, la Juve, la pubalgia e l'interesse delle big: cosa dobbiamo aspettarci|date=2022-12-12}}</ref> ===Бешикташ=== На 13 август 2026, како слободен играч му се приклучил на [[Турција|турскиот]] клуб, [[ФК Бешикташ|Бешикташ]], потпишувајќи договор до 2029 година.<ref>{{cite web|language=tr|url=https://bjk.com.tr/tr/mobil/haber?news_id=94879|title=Beşiktaşımıza Hoş Geldin Dusan Vlahovic|date=13 август 2026|access-date=13 август 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Откако ги претставуваше селекциите на Србија под 15, под 16 и под 19 години, на 6 септември 2019 година, тој дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Србија под 21 година|српската репрезентација под 21 година]] во поразот со 1-0 на гости против врсниците од [[Фудбалска репрезентација на Русија под 21 година|Русија]].<ref>{{Cite web|url=http://www.fiorentina.it/under-21-vlahovic-e-terzic-titolari-nella-sconfitta-della-serbia/|title=Under 21: Vlahovic e Terzic titolari nella sconfitta della Serbia|date=6 септември 2019|access-date=10 ноември 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191012103720/http://www.fiorentina.it/under-21-vlahovic-e-terzic-titolari-nella-sconfitta-della-serbia/}}</ref> Своето деби во [[Фудбалската репрезентација на Србија|сениорската репрезентација]] го имал на 11 октомври 2020 година, на 20-годишна возраст, во поразот со 0-1 од {{NazNB|FUrep|HUN}} во [[Белград]] во [[УЕФА Лига на нации 2020-2021|УЕФА Лигата на нации]].<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/stadio/fiorentina/2020/10/13-74853117/fiorentina_vlahovic_valore_aggiunto/|title=Fiorentina, Vlahovic valore aggiunto|access-date=16 october 2020}}</ref> Последователно во истото натпреварување, на 18 ноември, играјќи за прв пат како стартер, тој го постигнал својот прв гол за државната репрезентација, во победата со 5-0 на домашен терен против {{NazNB|FUrep|RUS}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.violanews.com/altre-news/vlahovic-scalda-il-sinistro-primo-gol-con-la-serbia-per-il-centravanti-gigliato/|title=Vlahovic scalda il sinistro: primo gol con la Serbia per il centravanti gigliato|access-date=13 март 2021}}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|SRB}} {{Cronopar|11-10-2020|Белград|SRB|0|1|HUN|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|14-10-2020|Истанбул|TUR|2|2|SRB|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|15-11-2020|Будимпешта|HUN|1|1|SRB|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|79}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Белград|SRB|5|0|RUS|1|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|24-3-2021|Белград|SRB|3|2|IRL|1|Квал. за СП|2022|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|27-3-2021|Белград|SRB|2|2|POR|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|30-3-2021|Баку|AZE|1|2|SRB|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|1-9-2021|Дебрецин|QAT|0|4|SRB|1|Пријателска}} {{Cronopar|4-9-2021|Белград|SRB|4|1|LUX|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-9-2021|Даблин|IRL|1|1|SRB|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|9-10-2021|Луксембург|LUX|0|1|SRB|1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|12-10-2021|Белград|SRB|3|1|AZE|2|Квал. за СП|2022|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|11-11-2021|Белград|SRB|4|0|QAT|1|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2021|Лисабон|POR|1|2|SRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronofin|14|7}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 15 декември 2019''. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2015-2016 || rowspan=2|{{flagsport|SRB}} {{Fb team (N) Partizan}} || [[Суперлига на Србија 2015-2016|СЛ]] || 14 || 1 || [[Фудбалски куп на Србија 2015-2016|КС]] || 4 || 2 || - || - || - || - || - || - || 18 || 3 |- || 2016-2017 || [[Суперлига на Србија 2016-2017|СЛ]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Србија 2016-2017|КС]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2016-2017|ЛЕ]] || 1 || 0 || - || - || - || 9 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Партизан || 21 || 1 || || 5 || 2 || || 1 || 0 || || - || - || 27 || 3 |- || [[ФК Фјорентина сезона 2018-2019|2018-2019]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Fiorentina}} || [[Серија А 2018-2019|А]] || 10 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 10 || 0 |- || [[ФК Фјорентина сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 30 || 6 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 4 || 2 || - || - || - || - || - || - || 34 || 8 |- || [[ФК Фјорентина сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Серија А 2020-2021|А]] || 37 || 21 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 40 || 21 |- || [[ФК Фјорентина сезона 2021-2022|2021-јан. 2022]] || [[Серија А 2021-2022|А]] || 21 || 17 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 3 || 3 || - || - || - || - || - || - || 24 || 20 |- ! colspan="3" |Вкупно Фјорентина || 98 || 44 || || 10 || 5 || || - || - || || - || - || 108 || 49 |- || [[ФК Јувентус сезона 2021-2022|јан.-јун. 2022]] || rowspan=5| {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2021-2022|А]] || 15 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 4 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 2 || 1 || [[Суперкуп на Италија 2021|СИ]] || - || - || 21 || 9 |- || [[ФК Јувентус сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Серија А 2022-2023|А]] || 3 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 3 || 3 |- || [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Серија А 2023-2024|А]] || 33 || 16 || [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|КИ]] || 5 || 2 || - || - || - || - || - || - || 38 || 18 |- || [[ФК Јувентус сезона 2024-2025|2024-2025]]|| [[Серија А 2024-2025|А]] || 29 || 10 || [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|КИ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 9 || 4 || [[Суперкуп на Италија 2024|СИ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 1+3 || 0+2 || 44 || 17 |- || [[ФК Јувентус сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Серија А 2025-2026|А]] || 19 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 4 || 3 || - || - || - || 23 || 10 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 123 || 50 || || 13 || 4 || || 28 || 12 || || 4 || 2 || 168 || 68 |- | [[ФК Бешикташ сезона 2026-2027|2026-2027]] || {{flagsport|TUR}} [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] || [[Супелига на Турција 2026-2027|СЛ]] || - || - || [[Фудбалски куп на Турција 2026-2027|КТ]] || - || - || [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|ЛЕ]] || - || - || - || - || - || - || - |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 242 || 95 || || 28 || 11 || || 29 || 12 || || 4 || 2 || 303 || 120 |} ==Титули== ===Клупски=== ===={{flagsport|SRB}} Партизан==== * '''[[Суперлига на Србија]]''' : 1 : 2016–2017 * '''[[Фудбалски куп на Србија|Куп на Србија]]''' : 2 : 2015–2016, 2016-2017 ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] ===Поединечни=== * [[Серија А награди]]: 1 :Најдобар млад играч: [[Серија А 2020-2021|2020-2021]] * Најдобар стрелец во [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]]: 1 :[[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|2021-2022]] <small>(4 гола)</small> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Србија |image3=Flag of Serbia.svg }} * [https://us.soccerway.com/players/duan-vlahovi/436316/ Душан Влаховиќ на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/dusan-vlahovic/profil/spieler/357498 Душан Влаховиќ на transfermakt] * [https://www.whoscored.com/Players/315369/Show/Dusan-Vlahovic Душан Влаховиќ на whoscored] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/235677/dusan-vlahovic Душан Влаховиќ на espn] {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Серија А награди 2020-2021}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Влаховиќ, Душан}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Партизан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бешикташ]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 7re1oxuobx22j7c89armzqm5f4i25f3 0 1237243 5610291 5080359 2026-08-16T19:43:47Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610291 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Претпријатие|name=Robert Bosch GmbH|logo=Bosch-brand.svg|foundation={{start date and age|df=yes|1886|11|15}}|location=Robert-Bosch-Platz 1, 70839 [[Gerlingen]], Germany|area_served=Широкопростран|key_people=[[Volkmar Denner]] ([[CEO]]), Michael Bolle ([[Chief technology officer|CTO]], [[Chief digital officer|CDO]])|industry=[[Conglomerate (company)|Conglomerate]]|products=[[Автомобилски делови]], [[уреди за напојување]], [[безбедносен систем]], [[апарати за домаќинстви]], [[инженерство]], [[електроника]], [[cloud computing]], [[Internet of things|IoT]]|revenue={{Gain}} [[Euro|€]]78.5 billion (2018)<ref name="Annual Report 2018">{{наведена изјава за печат|url=https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-annual-report-2018.pdf|title=Annual Report 2018|format=PDF|publisher=Robert Bosch GmbH}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190510034048/https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-annual-report-2018.pdf |date=2019-05-10 }} {{Наведена мрежна страница |url=https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-annual-report-2018.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2020-02-09 |archive-date=2019-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510034048/https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-annual-report-2018.pdf |url-status=dead }}</ref>|operating_income={{Gain}} €5.5 billion (2018)<ref name="Annual Report 2018" />|net_income={{Gain}} €4.1 billion (2018)<ref name="Annual Report 2018" />|num_employees=400,100 (March 2019)<ref name="Annual Report 2018" />|owner={{nowrap| [[Robert Bosch Stiftung]] (92%)<br>Bosch Family (7%)<br>Robert Bosch GmbH (1%)}}|subsid=[[BSH Hausgeräte]], [[ETAS]], [[Bosch Rexroth]]|homepage={{URL|bosch.com}}|image=BoschRenningen-pjt.jpg}} '''Роберт Бош GmbH''', или '''Бош''', е германска [[Мултинационално претпријатие|мултинационална]] [[Инженерство|инженерска]] и [[Технологија|технолошка]] компанија со седиште во Герлинген, во близина на [[Штутгарт]], Германија. Компанијата е основана од Роберт Бош во Штутгарт во 1886 година.<ref name="YFbosch">{{Наведена мрежна страница|url=http://biz.yahoo.com/ic/41/41437.html|title=Robert Bosch GmbH Company Profile|work=Yahoo! Finance|publisher=Yahoo!}}</ref> Бош е 92% во сопственост на Роберт Бош Стифтунг, добротворна институција. Основните оперативни области на Бош се распространети во четири деловни сектори: подвижност (хардвер и софтвер), стока за широка потрошувачка (вклучувајќи уреди за домаќинство и електрични алати), индустриска технологија (вклучувајќи погон и контрола ) и енергија и технологија за градење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-today-2018.pdf|title=Bosch Today 2018|date=22 May 2018|work=Bosch Global|accessdate=22 May 2018|archive-date=2018-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523095844/https://assets.bosch.com/media/global/bosch_group/our_figures/pdf/bosch-today-2018.pdf|url-status=dead}}</ref> == Историја == === 1886-1920 година === Историјата на компанијата започнала во дворот во Штутгарт-Запад како ''Werkstätte für Feinmekanik und Elektrotechnik'' ( ''Работилница за прецизна механика и електротехника'' ) на 15 ноември 1886 година. Една година подоцна, Бош го претставил првиот магнето со низок напон за бензински мотори. Од 1897 година, Бош започнал да инсталира подобро дизајнирани уреди за палење на магнетот во автомобили и станал единствениот снабдувач на навистина стабилни палења во рамките на индустријата. Во 1902 година, главниот инженер во Бош, Готлоб Хололд, го откри системот за палење на магнетот со висок напон, со свеќичка. Овој производ го отвори патот Бош да стане водечки снабдувач на автомобилски производи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bosch.com/stories/1886-1905-from-first-workshop-to-factory/|title=The beginnings 1886–1905|work=Bosch Global|publisher=Robert Bosch GmbH|language=en|accessdate=12 May 2019}}</ref> Првата фабрика ја отворил Бош во Штутгарт во 1901 година. Во 1906 година, компанијата го произвела својот 100000-ти магнет. Во истата година, Бош го воведе 8-часовниот ден за работниците. Во 1910 година, фабриката Фејербах е основана и изградена близу Штутгарт. Во оваа фабрика, Бош започна да произведува фарови во 1913 година. Во 1917 година, Бош се претвори во корпорација. == Наводи == [[Категорија:Германски марки]] [[Категорија:Меѓународни претпријатија од Германија]] [[Категорија:Автомобилски претпријатија од Германија]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] p53i0qn1gz2ac7813ck4kdir3x5hpy8 0 1238651 5610256 5599880 2026-08-16T16:07:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610256 wikitext text/x-wiki {{Епидемија |title = Пандемија на КОВИД-19 во Италија |мапа1 = COVID-19 Outbreak Cases in Italy (Density).svg |легенда = 18 март 2020<br/>{{легенда|#FCEED3|Од 1 до 9 случаи}}{{легенда|#F2A88D|Од 10 до 99}}{{легенда|#E36654|Од 100 до 499}}{{легенда|#E5354B|Од 500 до 999}}{{легенда|#87353F|Од 1000 до 9999}}{{легенда|#630606|Повеќе од 10 000}} |причина = [[COVID-19]] |потекло = {{CHN}} |прв_случај = [[Кодоњо]] |држави = {{ITA}} |датапочеток = 31 јануари 2020 |датакрај = ''во тек'' |случаи = 283.180 |излекувани = 211.885 |мртви = 35.587 |вебсајт = http://www.salute.gov.it/nuovocoronavirus }} '''Пандемијата на КОВИД-19 во Италија''' — [[Пандемија|вирусна пандемија]], која била прогласена на 30 јануари 2020, кога двајца кинески туристи во [[Рим]] биле позитивно тестирани на вирусот [[SARS-CoV-2]].<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml|title=Coronavirus: Primi due casi in Italia|author=Chiara Severgnini|website=Corriere della Sera|date=31 јануари 2020|accessdate=31 јануари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224200035/https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml?refresh_ce-cp|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> Појавувањето на инфекцијата [[COVID-19]] последователно била откриена кај 16 потврдени случаи во [[Ломбардија]] на 21 февруари,<ref name="ThomReut_IT_16cluster_21Feb">{{наведени вести|language=en|author=Elisa Anzolin e Angelo Amante|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-italy/coronavirus-outbreak-grows-in-northern-italy-16-cases-reported-in-one-day-idUSKBN20F0UI|title=L'epidemia di coronavirus cresce nel nord Italia, 16 casi segnalati in un giorno|publisher=[[Reuters]]|date=21 февруари 2020|accessdate=21 февруари 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200221225322/https://www.reuters.com/article/us-china-health-italy/coronavirus-outbreak-grows-in-northern-italy-16-cases-reported-in-one-day-idUSKBN20F0UI|archivedate=21 февруари 2020}}</ref> за веќе следниот ден да се зголеми на 60<ref name="CorrieredSera_76_recent_cases">{{наведени вести|author=Simona Ravizza|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|title=Coronavirus: primi casi a Milano. Cosa sappiamo dei nuovi contagi in Lombardia, Veneto e Piemonte|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222225105/https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|archivedate=22 февруари 2020}}</ref> со појава на првите смртни случаи во текот на истите денови. До 17 март 2020 година, потврдени биле 31 506 позитивни случаи на коронавирус, вклучувајќи 2 941 излекувани лица и 2 503 починати лица, а вкупно биле извршени 148 657 тестирања за присуство на вирусот.<ref name="arcgis.com">{{Наведена мрежна страница|author=Johns Hopkins CSSE |url=https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6 |title=Coronavirus COVID-19 Global Cases |accessdate=25 февруари 2020 |language=en }}</ref> Со тоа Италија станала втора земја по број на заразени во светот по [[Кина]], и прва по бројот на смртни случаи.<ref name="arcgis.com"/> На крајот на февруари, откриено е дека Италија е потешко погодена од која било друга земја во Европа од [[пандемија]] на COVID-19.<ref name="politico-italy">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.politico.eu/article/politics-goes-viral-as-italy-struggles-with-outbreak/|title=La politica diventa virale mentre l'Italia lotta con lo scoppio epidemico|surname=Borrelli|author=Silvia Sciorilli|website=POLITICO|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Италија исто така била прва од само две држави во Европа што ги прекинала сите директни летови кон и од Кина, третирајќи ја пандемијата со една од најдрастичните мерки во ЕУ. Меѓу првите мерки за третирање на инфекцијата било воведувањето на [[Италијански национален карантин во 2020 година|карантин]] во 11 општини во [[Северна Италија]] (во [[Ломбардија]] и [[Венето]]). [[Совет на министри на Република Италија|Советот на министри]] со [[декрет]] од 23 февруари 2020 година вовел забрана за пристап и вонредна состојба во општините каде имало појава на пандемија и суспендирање на демонстрации и настани; последователно донесени се четири извршни акти: од 25 февруари 2020 година, од 1 март 2020 година, од 4 март 2020 година и од 8 март 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto |title=Covid-19 - Situazione in Italia<!-- Bot generated title --> |accessdate=2020-06-12 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121206/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto |url-status=dead }}</ref> ==Дневен извештај на заразени од COVID-19 во Италија== {{COVID-19 во Италија}} {{среди}} ==Ширење на пандемијата во Италија== ===Првите потврдени случаи=== Кон крајот на јануари 2020 година, по настаните со пандемијата во [[Кина]], во Италија биле воведени напредни [[Скрининг (медицина)|скрининг]] мерки на аеродромите [[Аеродром Рим Фјумичино|Леонардо да Винчи-Фјумичино]] и [[Аеродром Милано Малпенза|Милано Малпенза]], вклучувајќи топлински мерења и активно присуство на медицински персонал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioComunicatiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5376|title=Task-force Ministero della Salute: "Rafforzato il personale medico e i controlli a Fiumicino e Malpensa"|website=Ministero della Salute|date=26 јануари 2020|accessdate=26 јануари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224200847/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioComunicatiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5376|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 31 јануари, првите два случаи биле потврдени во [[Рим]], двајца кинески туристи на возраст од 66 и 67 години кои слетале во Италија на 23 јануари на [[Аеродром Милано Малпенза|Аеродромот Милано Малпенза]], а главниот град го посетиле со туристички автобус. Туристите позитивно биле тестирани на вирусот SARS-CoV-2 и биле хоспитализирани на [[Национален институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани|Националниот институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани]].<ref name="Corriere_20Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml|title=Coronavirus: Primi due casi in Italia|website=Corriere della sera|date=31 јануари 2020|accessdate=31 јануари 2020|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://archive.today/20200224200035/https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml?refresh_ce-cp}}</ref> Италијанската влада веднаш ги прекинала сите летови до и од Кина и прогласила вонредна состојба. Премиерот [[Џузепе Конте]] рекол дека Италија е првата земја на ЕУ што ја преземала оваа мерка на претпазливост.<ref name="thelocal-flight">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.it/20200131/italy-suspends-all-china-flights-after-coronavirus-cases-confirmed-in-rome/|title=L'Italia sospende tutti i voli cinesi, come confermato dai casi di coronavirus a Roma|website=THELOCAL|date=31 јануари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 2 февруари, нешто помалку од 48 часа по хоспитализацијата на двајцата кинески туристи во [[Национален институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани|Институтот Лаѕаро Спаланцани]] во Рим, вирусолозите успеале да ја изолираат геномската секвенца на вирусот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4040|title=Isolata la sequenza del coronavirus nei laboratori dello Spallanzani, soddisfazione del ministro Speranza|website=Ministero della Salute|date=2 февруари 2019|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200203051134/http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4040|archivedate=3 февруари 2020}}</ref> На 3 февруари, 56 италијански државјани кои престојувале во Вухан биле вратени од Кина со специјалниот лет на [[Воздухопловни сили на Италија|италијанските воздухопловни сили]], а потоа се преселиле во карантин во [[Чекињола#Воен град|воениот град Чекињола]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4042|title=Rimpatriati con volo militare 56 cittadini italiani provenienti da Wuhan|website=Ministero della Salute|date=3 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202453/http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?lingua=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4042|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> На 6 февруари, еден од вратените италијанци бил потврден како заразен, и прогласен за излечен на 22 февруари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-06-20-intl-hnk/index.html|title=February 6 coronavirus news|surname=Jessie Yeung|website=CNN|date=6 февруари 2020|language=en|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202540/https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-06-20-intl-hnk/index.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.open.online/2020/02/22/coronavirus-bollettino-dello-spallanzani-guarito-il-ricercatore-italiano-verra-dimesso-oggi/|title=Coronavirus, bollettino dello Spallanzani: guarito il ricercatore italiano, verrà dimesso oggi. Niccolò «sta benissimo»|author=Angela Gennaro|website=Open|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202651/https://www.open.online/2020/02/22/coronavirus-bollettino-dello-spallanzani-guarito-il-ricercatore-italiano-verra-dimesso-oggi/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> === Појава и ширење во Ломбардија === На 21 февруари биле потврдени шеснаесет други случаи (четиринаесет во [[Ломбардија]], два во [[Венето]]). На еден 38-годишен Италијанец од [[Кодоњо]], во [[Лоди (провинција)|провинцијата Лоди]], во Ломбардија, му биле откриени проблеми со дишењето. Пациентот, неговата бремена сопруга и еден пријател биле позитивни на тестирањето. Уште три случаи биле потврдени истиот ден откако пациентите пријавиле симптоми на пневмонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/|title=Coronavirus, primi tre contagi in Italia: 38enne, sua moglie e un amico in terapia intensiva. La donna insegna in un liceo|author=Alessandra Corica–Oriana Liso–Mauro Rancati|website=La Repubblica|date=21 февруари 2020|accessdate=21 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203006/https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> По овие случаи, извршени биле обемни проверки и контроли врз сите луѓе кои веројатно биле во контакт со или во близина на заразените субјекти.<ref name="auto2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_diretta_lombardia_codogno_italiano_ultime_notizie-5064423.html|title=Coronavirus, diretta: morto uomo di 78 anni a Padova, è la prima vittima italiana|website=Il Messaggero|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203006/https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> На 22 февруари, во Ломбардија починал втор пациент заразен со коронавирус.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/lombardia/coronavirus-morta-una-donna-in-lombardia-seconda-vittima-italiana_15150431-202002a.shtml|title=Coronavirus, morta una donna in Lombardia: seconda vittima italiana|website=TGcom24|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200223112114/https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/lombardia/coronavirus-morta-una-donna-in-lombardia-seconda-vittima-italiana_15150431-202002a.shtml|archivedate=2020-02-23|url-status=live}}</ref> Вклучувајќи ги двете жртви, бројот на случаи во Италија се искачил на 79.<ref name="CorrieredSera_76_recent_cases" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/cina_coronavirus_italia_virus_wuhan_influenza_codogno_lombardia_veneto_adriano_trevisan-249215365/|title=Coronavirus, in Veneto la prima vittima, Adriano Trevisan, 78 anni. Venti contagiati in Italia. Conte: «Nuove misure»|author=Alberto Custodero|website=La Repubblica|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203413/https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/cina_coronavirus_italia_virus_wuhan_influenza_codogno_lombardia_veneto_adriano_trevisan-249215365/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> Од 76-те неодамна откриени случаи, 54 биле пронајдени во Ломбардија, вклучувајќи и еден пациент од [[Болница Сан Рафаеле|болницата Сан Рафаеле]] во [[Милано]],<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|title=Coronavirus: primi casi a Milano. Cosa sappiamo dei nuovi contagi in Lombardia, Veneto e Piemonte|author=Simona Ravizza|website=Corriere della Sera|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200222103710/https://www.corriere.it/cronache/20_febbraio_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml?refresh_ce-cp|archivedate=2020-02-22|url-status=dead}}</ref> 8 пациенти во Поликлиниката Сан Матео во [[Павија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_pavia_medici_contagiati_pieve_porto_morone_chignolo_po_cosa_sta_succedendo_22_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8_2020-5068178.html|title=Coronavirus, a Pavia 8 pazienti ricoverati al San Matteo: anche una coppia di medici|website=Il Messaggero|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203724/https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_pavia_medici_contagiati_pieve_porto_morone_chignolo_po_cosa_sta_succedendo_22_febbraio_2020-5068178.html|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> 17 во Венето, 2 во [[Емилија-Ромања]], 2 во [[Лацио]] и 1 во [[Пиемонт]].<ref name=":0" /> На 23 февруари, една 68-годишна жена која боледувала од карцином починала во [[Крема (Италија)|Крема]], станувајќи третата италијанска жртва на вирусот. Бројот на случаи во Италија се искачил на 152, вклучително и четиринаесет пациенти кои биле лекувани во Поликлиниката Сан Матео во Павија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/23/news/coronavirus_italia-249329434/|title=Coronavirus, terza vittima in Italia: è una donna ricoverata a Crema. 152 casi positivi|website=La Repubblica|date=23 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200223102828/https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/23/news/coronavirus_italia-249329434/?refresh_ce|archivedate=23 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://laprovinciapavese.gelocal.it/pavia/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus-il-punto-della-situazione-in-provincia-di-pavia-contagiati-ricoverati-divieti-limitazioni-regole-anti-contagio-1.38510537|title=Coronavirus, i contagiati in Lombardia salgono a 14. La Regione vieta attività di aggregazione in dieci Comuni del Lodigiano|publisher=[[la Provincia Pavese]]|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archive-url=https://archive.today/20200224204747/https://laprovinciapavese.gelocal.it/pavia/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus-il-punto-della-situazione-in-provincia-di-pavia-contagiati-ricoverati-divieti-limitazioni-regole-anti-contagio-1.38510537?refresh_ce|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 24 февруари починал еден 84-годишен маж од [[Бергамо]], 88-годишен маж од [[Казеле Ланди]] и двајца мажи од [[Кастиљионе д’Ада]] - соодветно на возраст од 80 и 62 години; сите имале и други болести од минатото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.adnkronos.com/fatti/cronaca/2020/02/24/coronavirus-tre-morti-italia_pGiCwRQVUyb3fisOFs027K.html|title=Coronavirus, quarto morto in Italia|website=Adnkronos|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224204827/https://www.adnkronos.com/fatti/cronaca/2020/02/24/coronavirus-tre-morti-italia_pGiCwRQVUyb3fisOFs027K.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/sanita/2020/02/24/coronavirus-_60aae600-8535-44d9-86de-48c4b71478ef.html|title=Coronavirus, quinta vittima in Italia, il quarto in Lombardia|website=ANSA|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205016/http://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/sanita/2020/02/24/coronavirus-_60aae600-8535-44d9-86de-48c4b71478ef.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.agi.it/cronaca/news/2020-02-24/coronavirus-italia-7190713/|title=Sette i morti infetti da coronavirus. La Borsa sprofonda|publisher=[[Agenzia Giornalistica Italia|AGI]]|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205213/https://www.agi.it/cronaca/news/2020-02-24/coronavirus-italia-7190713/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, бројот на случаи во Емилија-Ромања се искачил на 23, распространети меѓу градовите [[Пјаченца]], [[Парма]] и [[Модена]], како резултат на луѓе вратени од епидемијата во Ломбардија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilrestodelcarlino.it/cronaca/coronavirus-oggi-1.5043974|title=Coronavirus oggi Emilia Romagna: 18 contagiati, uno è a Modena. Numero verde 800033033|author=il Resto del Carlino|website=Il Resto del Carlino|date=1582534059705|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_23_contagiati_in_emilia_romagna-249540542/|title=Coronavirus: 23 contagiati in Emilia Romagna. Accertamenti su un riminese tornato dall'estero|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Нова појава поврзана со Ломбардија била регистрирана во Јужна Италија, во [[Палермо]], каде бил хоспитализиран 60-годишен турист од Бергамо,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_25/coronavirus-turista-bergamasca-positiva-palermo-isolata-comitiva-d492dee2-57a7-11ea-a2d7-f1bec9902bd3.shtml|title=Coronavirus, turista bergamasca positiva a Palermo. Isolata la comitiva|author=Salvo Toscano|website=Corriere della Sera|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://palermo.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/palermo_caso_sospetto_a_palermo_turista_di_bergamo_ricoverata_al_cervello-249516268/|title=Il coronavirus arriva a Palermo: turista di Bergamo positiva ai primi test. Comitiva in quarantena in albergo|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> кој бил позитивно тестиран и примен во болницата Червело.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_25/coronavirus-turista-bergamasca-positiva-palermo-isolata-comitiva-d492dee2-57a7-11ea-a2d7-f1bec9902bd3.shtml|title=Coronavirus, turista bergamasca positiva a Palermo. Isolata la comitiva|author=Salvo Toscano|website=Corriere della Sera|date=25 февруари 2020}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://palermo.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/palermo_caso_sospetto_a_palermo_turista_di_bergamo_ricoverata_al_cervello-249516268/|title=Il coronavirus arriva a Palermo: turista di Bergamo positiva ai primi test|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Еден 49-годишен маж, кој претходно бил во посета на Кодоњо, бил тестиран позитивно во [[Пеша]], [[Тоскана]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://firenze.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_toscana_niente_panico_ecco_cosa_fare-249543095/|title=Coronavirus Toscana, niente panico: ecco cosa fare|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Последователно, [[Лигурија]] потврдила дека 72-годишна туристка од Кастиљионе д’Ада се покажала како позитивна во [[Аласио]] додека била во хотел. Жената била префрлена и третирана во болница во [[Џенова]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/english/news/general_news/2020/02/25/coronavirus-first-case-in-liguria_263ab67d-5a38-4f81-80bc-4e4ca3b0cc95.html|title=Coronavirus: First case in Liguria - English|website=ANSA|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Подоцна истиот ден, бил потврден и втор случај во Лигурија, 54-годишен маж кој го посетил Кодењо за работа бил тестиран позитивно во [[Ла Специја|Специја]].<ref name="Repubblica_liveupdate22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/coronavirus_in_italia_aggiornamento_ora_per_ora-249241616/|title=Coronavirus in Italia: aggiornamento ora per ora|website=la Repubblica|date=22 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://genova.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_primo_caso_anche_in_liguria-249547990/|title=Coronavirus, ad Alassio il primo caso in Liguria, interdetti due alberghi, il secondo caso a Spezia|website=Repubblica.it|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари во Емилија-Ромања починал 69-годишен маж од Лоди со хронични медицински состојби.<ref name=":122">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_contagi_in_nove_regioni_ricciardi_il_95_per_cento_dei_malati_guarisce_-249601102/|title=Coronavirus, dodicesima vittima in Italia. Primi contagi tra minori, 6 in Lombardia. Guarita la prima ammalata|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Други случаи со шест малолетни лица се идентификувани во Ломбардија. Едно 4 годишно девојче од Кастиљионе д’Ада било примено во Поликлиниката Сан Матео во Павија, а петнаесетгодишно лице било примено во болницата Серијате во Бергамо. Две 10-годишни деца од [[Кремона]] и Лоди биле оценети како позитивни и отпуштени. Седумнаесетгодишник од [[Валтелина]], кој присуствувал на училиште во Кодоњо, и негов пријател од училиштето од [[Сондрио]], исто така, биле позитивни.<ref name=":122" /><ref name=":222">{{наведени вести|url=https://www.ilmessaggero.it/mondo/coronavirus_diretta_morti_contagi_oggi_ultime_notizie_26_февруари_2020-5075865.html|title=Coronavirus, diretta. Contagi a quota 424, primo caso in Puglia, 12 morti. Lombardia, Fontana è negativo, ma resta in isolamento per 14 giorni|publisher=Il Messaggero|date=26 февруари 2020}}</ref><ref name=":32">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/coronavirus-325-i-casi-in-italia-il-contagio-si-allarga-a-9-regioni-11-le-vittime_15336711-202002a.shtml|title=Coronavirus, 12 le vittime in Italia: in Lombardia contagiati anche sei minori - Guarita la cinese ricoverata allo Spallanzani|website=Tgcom24|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Во [[Апулија]] потврдиле дека 33-годишен маж од [[Таранто]], кој се вратил од Кодоњо на 23 јануари, бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во болницата „Сан Џузепе Москати“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bari.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_primo_paziente_positivo_in_puglia_e_un_tarantino_arrivato_da_codogno-249657611/|title=Coronavirus, primo paziente positivo in Puglia. È un uomo di 43 anni di Taranto tornato da Codogno|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Советник на гувернерот на Ломбардија, [[Атилио Фонтана (политичар)|Атилио Фонтана]], бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Иако Фонтана бил негативен, тој одлучил да премине во превентивна изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_fontana_259_contagiati_anche_minor-249606130/|title=Coronavirus, positiva collaboratrice di Fontana: il governatore in auto-isolamento. Contagiati anche minori|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Во [[Кампанија]] биле потврдени два нови случаи на COVID-19. 24-годишна жена од [[Казерта]], која претходно го посетила Милано, била тестирала позитивно, како и 25-годишна украинка од Кремона, која претходно била во посета на Ломбардија. Двете биле пренесени во болницата Доменико Котуњо во [[Неапол]], каде биле подложени на изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_dalla_campania_un_tampone_positivo_allo_spallanzani_di_roma-249646115/|title=Coronavirus, dalla Campania due casi positivi: sono due donne giunte dal Nord|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, во [[Абруцо]] потврдиле дека 50-годишен маж од [[Бријанца]], во Ломбардија, се тестирал позитивно и бил хоспитализиран во единицата за интензивна нега на болницата „Џузепе Манзини“ во [[Терамо]]. Тој и неговото семејство престојувале во нивниот дом.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/27/news/coronavirus_primo_caso_in_abruzzo_e_un_turista_brianza-249686482/|title=Coronavirus: primo caso in Abruzzo, è un turista Brianza|website=la Repubblica|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> На 1 март е потврден случај на зараза во областа Фоџа, во врска со 74-годишник од подрачјето на избувнување на Ломбардија, и 29-годишен војник, во повлекување во Бари, со симптоми на грип, последователно, потврдено со брис и сместен во изолација во градската болница. Заклучно со 27 февруари, во Ломбардија имало 403 потврдени случаи и 37 излечени.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|title=Covid-19: i casi in Italia alle ore 18 del 27 февруари|website=Ministero della Salute|accessdate=2020-06-12|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612141229/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|url-status=dead}}</ref> Заклучно со 4 март, потврдените случаи во Италија се искачиле на 3.089, смртните случаи на 107, а закрепнатите пациенти на 276. Пандемијата продолжува да расте и владата зборува за создавање нова црвена зона во провинцијата Бергамо со оглед на големиот број на зарази во оваа област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bergamonews.it/2020/03/04/zona-rossa-in-bergamasca-si-attende-il-governo-direttrice-del-papa-giovanni-contagiata/357537/|title=Zona rossa in Bergamasca, si attende il governo: direttrice del Papa Giovanni contagiata - Bergamo News|website=BergamoNews|date=4 март 2020|accessdate=4 март 2020}}</ref> ===Појава и ширење во Венето=== На 21 февруари, две лица биле позитивно тестирани на инфекции со COVID-19 во Венето. Следниот ден, еден од нив, 78-годишен маж починал во болницата Скиавонија во [[Падова]], станувајќи прва жртва на вирусот во Италија. Мажот живеел во општината [[Во]], која последователно била ставена во карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2020/02/22/adriano-trevisan-78-anni-di-vo-euganeo-ecco-chi-e-la-prima-vittima-italiana-del-coronavirus-la-paura-nel-paese-isolato/5713686/|title=Adriano Trevisan, 78 anni, di Vo' Euganeo: ecco chi è la prima vittima italiana del Coronavirus. La paura nel paese isolato|author=Giuseppe Pietrobelli|website=Il Fatto Quotidiano|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205344/https://www.ilfattoquotidiano.it/2020/02/22/adriano-trevisan-78-anni-di-vo-euganeo-ecco-chi-e-la-prima-vittima-italiana-del-coronavirus-la-paura-nel-paese-isolato/5713686/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 23 февруари, во Венето се пријавени вкупно 25 инфекции, што се зголемило на 32 на 24 февруари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus_149_i_casi_confermati_conte_i_contagi_possono_crescere_-249427098/|title=Coronavirus, sette morti in Italia, 229 contagi|website=La Repubblica|date=24 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, една 76-годишна жена со постојани медицински проблеми починала во [[Тревизо]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tribunatreviso.gelocal.it/treviso/cronaca/2020/02/25/news/primo-caso-di-coronavirus-a-treviso-donna-di-76-anni-in-rianimazione-1.38516066|title=Primo caso di coronavirus a Treviso. Donna di 76 anni in rianimazione|website=Tribuna di Treviso|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, 8-годишно девојче од [[Кодевиго]] било тестирано позитивно.<ref name=":222" /><ref name=":32" /><ref>[https://www.ilgazzettino.it/nordest/venezia/coronavirus_veneto_casi_mappa_contagio_diretta_ultime_notizie-5074003.html Coronavirus: i contagiati sono saliti a 87: nuovi pazienti a Limena, Treviso e Chioggia<!-- Bot generated title -->]</ref> Од 27 февруари, во Венето имало 111 потврдени случаи, со 42 случаи во општината Во, вклучувајќи ги и двата смртни случаи.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|title=Covid-19: i casi in Italia alle ore 18 del 27 февруари|website=www.salute.gov.it|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612141229/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|url-status=dead}}</ref> На 28 февруари, претседателот на регионот Венето, Лука Заја, објавил дека по првите два случаи им наредил на сите жители на Во да бидат тестирани. Од 6.800 брисеви, само 1,7% биле потврдени како позитивни. Оваа епидемиолошка студија била користена на Универзитетот во Падова за проучување на пандемијата.<ref name=":102">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/cronaca/2020/02/28/zaia-da-test-vo-studio-epidemiologico_2c3d88f3-6a4a-4e00-b255-9e1e2feb2768.html|title=Zaia, da test Vo' studio epidemiologico - Cronaca|date=28 февруари 2020|website=ANSA|accessdate=28 февруари 2020}}</ref> Заклучно со 28 февруари, во Венето имало 151 потврдени случаи, со 70 случаи во општината Во, вклучувајќи ги и двата смртни случаи. === Табели за разместеност на потврдени случаи во Италија, Сан Марино и Ватикан === <!-- ATTENZIONE!! MODIFICARE LA TABELLA SOLO ALLE ORE 18 - VEDI BOLLETTINO UFFICIALE MINISTERO DELLA SALUTE (IN NOTA) --> {| class="wikitable sortable" !Регион !Потврдени<br>случаи !Починати !Излекувани !Извршени<br>тестови |- | align="left" |{{IT-LOM}} | align="center" |{{formatnum:19844}} | align="center" |{{formatnum:2168}} | align="center" |{{formatnum:3778}} | align="center" |{{formatnum:52244}} |- | align="left" |{{IT-EMR}} | align="center" |{{formatnum:5214}} | align="center" |531 | align="center" |177 | align="center" | {{formatnum:18344}} |- | align="left" |{{IT-VEN}} | align="center" |{{formatnum:3484}} | align="center" |115 | align="center" |200 | align="center" | {{formatnum:44658}} |- | align="left" |{{IT-PMN}} | align="center" |{{formatnum:2932}} | align="center" |175 | align="center" |3 | align="center" |{{formatnum:8853}} |- | align="left" |{{IT-MAR}} | align="center" |{{formatnum:1737}} | align="center" |115 | align="center" |0 | align="center" |{{formatnum:4512}} |- | align="left" |{{IT-TOS}} | align="center" |{{formatnum:1482}} | align="center" |38 | align="center" |22 | align="center" |{{formatnum:8873}} |- | align="left" |{{IT-LIG}} | align="center" |{{formatnum:1059}} | align="center" |91 | align="center" |85 | align="center" |{{formatnum:3348}} |- | align="left" |{{IT-TAA}} | align="center" |959 | align="center" |26 | align="center" |21 | align="center" |{{formatnum:5771}} |- | align="left" |{{IT-LAZ}} | align="center" |823 | align="center" |38 | align="center" |44 | align="center" |{{formatnum:11145}} |- | align="left" |{{IT-CAM}} | align="center" |652 | align="center" |17 | align="center" |30 | align="center" |{{formatnum:3544}} |- | align="left" |{{IT-FVG}} | align="center" |599 | align="center" |36 | align="center" |41 | align="center" |{{formatnum:4052}} |- | align="left" |{{IT-PUG}} | align="center" |478 | align="center" |25 | align="center" |4 | align="center" |{{formatnum:4046}} |- | align="left" |{{IT-ABR}} | align="center" |385 | align="center" |11 | align="center" |8 | align="center" |{{formatnum:2409}} |- | align="left" |{{IT-SIC}} | align="center" |340 | align="center" |4 | align="center" |15 | align="center" |{{formatnum:3961}} |- | align="left" |{{IT-UMB}} | align="center" |334 | align="center" |2 | align="center" |4 | align="center" |{{formatnum:1954}} |- | align="left" |{{IT-VAO}} | align="center" |215 | align="center" |6 | align="center" |0 | align="center" |608 |- | align="left" |{{IT-SAR}} | align="center" |206 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |{{formatnum:1334}} |- | align="left" |{{IT-CAL}} | align="center" |169 | align="center" |3 | align="center" |2 | align="center" |{{formatnum:2342}} |- | align="left" |{{IT-MOL}} | align="center" |46 | align="center" |2 | align="center" |6 | align="center" |426 |- | align="left" |{{IT-BAS}} | align="center" |37 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |353 |- ! align="left" |{{ITA}} ! align="center" |{{formatnum:41035}}<!-- ATTENZIONE!! MODIFICARE LA TABELLA SOLO ALLE ORE 18 - VEDI BOLLETTINO UFFICIALE MINISTERO DELLA SALUTE (IN NOTA) --> ! align="center" |{{formatnum:3405}} ! align="center" |{{formatnum:4440}} ! align="center" | {{formatnum:182777}} |- ! align="left" |{{SMR}} ! align="center" |183 ! align="center" |14 ! align="center" |4 ! align="center" |139<ref>Il dato sui tamponi effettuati a San Marino è aggiornato al 12 март 2020.</ref> |- ! align="left" |{{VAT}} ! align="center" |1 ! align="center" |0 ! align="center" |0 ! align="center" |- |- | colspan="5" align="center" |<small>Последно ажурирање Италија: во 18:00 на 19 март 2020.</small><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|author=Министерство за здравје на Италија|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto|title=Covid-19 - Situazione in Italia|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121206/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.protezionecivile.gov.it/attivita-rischi/rischio-sanitario/emergenze/coronavirus|title=Emergenza Coronavirus: la risposta nazionale|accessdate=2020-03-15|archive-date=2020-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229162746/http://www.protezionecivile.gov.it/attivita-rischi/rischio-sanitario/emergenze/coronavirus|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://github.com/pcm-dpc/COVID-19/tree/master/schede-riepilogative/regioni|title=Grafici Protezione Civile|website=[[GitHub]] |accessdate=12 март 2020}}</ref><br><small>Последно ажурирање Сан Марино: 19 март 2020.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sanita.sm/on-line/home.html|title=Comunicati stampa giornalieri della Segreteria di Stato per la Sanità e la Sicurezza sociale della Repubblica di San Marino|website=sanita.sm|accessdate=6 март 2020}}</ref><br>Последно ажурирање Ватикан: 6 март 2020</small>. |} == Заразени случаи во светот со потекло од Италија == Бројни случаи на COVID-19 се појавиле низ целиот свет и се чини дека се резултат на инфекции поврзани со појавата во [[Северна Италија]]. Заклучно со 26 февруари 16 земји потврдиле случаи кои потекнуваат од Италија. === Алжир === На 25 февруари, [[Алжир]] го потврдил првиот случај заразен со COVID-19, италијанец од [[Бертонико]], во Ломбардија, кој пристигнал во земјата на 17 февруари, бил тестиран позитивно за SARS-CoV-2.<ref name=":222" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.trust.org/item/20200225190135-gnit5/|title=Algeria confirms first case of coronavirus - state TV|author=Thomson Reuters|website=news.trust.org|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145607/https://news.trust.org/item/20200225190135-gnit5/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://africatimes.com/2020/02/25/algerian-health-minister-confirms-first-covid-19-case/|title=Algerian health minister confirms first COVID-19 case|website=africatimes.com|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317052233/https://africatimes.com/2020/02/25/algerian-health-minister-confirms-first-covid-19-case/|url-status=dead}}</ref> === Австрија === На 25 февруари, [[Австрија]] ги потврдила првите два случаи на COVID-19, 24-годишен маж и 24-годишна жена од Ломбардија, кои го посетиле својот роден град Бергамо. Тие биле тестирани позитивно на SARS-CoV-2 и биле хоспитализирани во [[Инсбрук]], во [[Тирол (покраина)|Тирол]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://orf.at/stories/3155602/|title=Coronavirus: Zwei Fälle in Tirol bestätigt|author=ORF at/Agenturen|website=news.ORF.at|date=25 февруари 2020|language=de|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|author=Mattha Busby, Martin Belam and Sarah Marsh|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/feb/25/coronavirus-live-updates-outbreak-latest-news-italy-italia-deaths-symptoms-china-stocks-wall-street-dow-jones-economy-falls?page=with%3Ablock-5e550d8a8f086a28115b222d|title=Coronavirus news: Austria and Croatia report first cases as Tenerife quarantines hotel – live updates|publisher=The Guardian|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-25-20-hnk-intl/h_66850dfa7d9602fb4b0d38efdd19d939|title=Austria's 2 coronavirus cases are Italian citizens|author=Helen Regan|website=CNN|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314073700/https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-25-20-hnk-intl/h_66850dfa7d9602fb4b0d38efdd19d939|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-austria-idUSKBN20J1OJ|title=Austria seals off Innsbruck hotel after reporting first two coronavirus cases|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари и двете деца на италијанската двојка биле тестирани позитивно и биле лекувани во болницата Кајзер-Франц-Јозеф.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.derstandard.at/jetzt/livebericht/2000115088241/coronaviruserster-bestaetigter-fall-in-wien|title=Dritter bestätigter Coronavirus-Fall in Wien - derStandard.at|website=DER STANDARD|language=de-AT|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Бразил === На 25 февруари, [[Бразил]] го потврдил првиот случај на COVID-19, 61-годишен маж од [[Саун Пауло]], кој престојувал во Ломбардија помеѓу 9 и 21 февруари, бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Имал благи симптоми и бил ставен во домашен карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2020/02/25/ministerio-da-saude-investiga-possivel-paciente-com-coronavirus-em-sp-caso-foi-para-contraprova.ghtml|title=Ministério da Saúde investiga possível paciente com coronavírus em SP; caso foi para contraprova|website=G1|date=2020-02-25 |language=pt|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> ===Велика Британија=== На 27 февруари, [[Велика Британија]] потврдила дека пациент кој го посетил Милано бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Тој бил примен во Ројал Фри болницата во [[Лондон]].<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-51656609|title=Two more coronavirus cases confirmed in England|publisher=BBC News|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Во Северна Ирска исто така објавиле дека првиот случај заразен со COVID-19 е лице кое патувало од Северна Италија преку Даблин и било ставено во карантин дома.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-51665704|title=First case of coronavirus diagnosed in NI|publisher=BBC News|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Германија === На 25 февруари, [[Германија]] потврдила дека 25-годишен маж од [[Гепинген]] во [[Баден-Виртемберг]], кој неодамна се вратил од Милано, бил позитивно на тестот за SARS-CoV-2 и бил лекуван на клиниката Ајхерхт.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-germany-idUSKBN20J2K2|title=Man infected with coronavirus in Germany after Italy trip -state ministry|journal=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.ausbreitung-des-coronavirus-erster-verdachtsfall-im-kreis-tuebingen.52bbb138-b463-4def-8148-0d4d1b249eb5.html|title=Ausbreitung des Coronavirus: Zwei Coronavirusfälle in Tübingen|author=Stuttgarter Zeitung, Stuttgart|website=stuttgarter-zeitung.de|language=de|accessdate=26 февруари 2020|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226192422/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.ausbreitung-des-coronavirus-erster-verdachtsfall-im-kreis-tuebingen.52bbb138-b463-4def-8148-0d4d1b249eb5.html|url-status=dead}}</ref> На 26 февруари 24-годишната свршеница на момчето од [[Гепинген]] и неговиот 60-годишен татко, кој работи како главен лекар во универзитетската болница во [[Тибинген]], биле тестирани позитивно и биле хоспитализирани во истата болница каде работел таткото во [[Тибинген]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.swp.de/suedwesten/staedte/reutlingen/coronavirus-tuebingen-zwei-bestaetigte-infektionen-mit-dem-corona-virus-am-uniklinikum-tuebingen-44066663.html|title=Coronavirus Tübingen: Zwei bestätigte Infektionen am Uniklinikum Tübingen|author=Südwest Presse Online-Dienste|website=swp.de|date=26 февруари 2020|language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.coronavirus-in-tuebingen-ein-coronavirus-patient-ist-oberarzt-am-klinikum.1c316472-18b5-49b4-8759-2df4d433a245.html|title=Coronavirus in Tübingen: Ein Coronavirus-Patient ist Oberarzt am Klinikum|author=Stuttgarter Zeitung, Stuttgart|website=stuttgarter-zeitung.de|language=de|accessdate=26 февруари 2020|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226192400/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.coronavirus-in-tuebingen-ein-coronavirus-patient-ist-oberarzt-am-klinikum.1c316472-18b5-49b4-8759-2df4d433a245.html|url-status=dead}}</ref> Еден 32-годишен маж од [[Ротвеил]], Баден-Виртемберг, кој го посетил Кодоњо со своето семејство на 23 февруари, исто бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sozialministerium.baden-wuerttemberg.de/de/service/presse/pressemitteilung/pid/neuer-bestaetigter-fall-von-corona-in-rottweil/|title=Neuer bestätigter Fall von Corona in Rottweil|website=Baden-Württemberg.de|date=2020-02-26 |language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> === Грција === На 26 февруари, во [[Грција]] бил потврден првиот случај на заразен со COVID-19, 38-годишна жена од [[Солун]], која неодамна била во посета на Северна Италија, била тестирана позитивно на SARS-CoV-2 и била примена во [[Универзитетска болница АХЕПА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.naftemporiki.gr/story/1565985/covid-19-to-proto-thetiko-krousma-stin-ellada-38xroni|title=Covid-19: Το πρώτο θετικό κρούσμα στην Ελλάδα- 38χρονη από τη Θεσσαλονίκη|website=naftemporiki.gr|language=грчки|date=26 февруари 2020|accessdate=2020-03-18|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226113543/https://www.naftemporiki.gr/story/1565985/covid-19-to-proto-thetiko-krousma-stin-ellada-38xroni|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.gr/news/ellada/story/209034/o-koronaios-eftase-stin-ellada-proto-epivevaiomeno-kroysma-sti-thessaloniki|title=Ο κοροναϊός έφτασε στην Ελλάδα: Πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα στη Θεσσαλονίκη|website=CNN.gr|date=26 февруари 2020|language=грчки|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-greece-idUSKCN20K1IA|title=Greece confirms first coronavirus case|publisher=Reuters|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, 9-годишното момче на 38-годишната пациентка од Солун исто така било тестирано позитивно и било хоспитализирано во истата болница каде што се лекувала мајката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-deytero-thetiko-kroysma-stin-ellada-paidi-38hronis|title=Κορωνοϊός: Δεύτερο θετικό κρούσμα στην Ελλάδα -Το παιδί της 38χρονης {{!}} ΕΛΛΑΔΑ|author=NEWSROOM IEFIMERIDA.GR|website=iefimerida.gr|date=27 февруари 2020|language=грчки|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Една жена која патувала за Италија, исто така се тестирала позитивно и била хоспитализирана во Атина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-athina-trito-kroysma-stin-ellada-akyronontai-ola-ta-karnabalia|title=Κορωνοϊός: Στην Αθήνα το τρίτο κρούσμα -Ακυρώνονται όλα τα καρναβάλια στη χώρα {{!}} ΕΛΛΑΔΑ|author=NEWSROOM IEFIMERIDA.GR|website=iefimerida.gr|date=27 февруари 2020|language=грчки|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ant1news.gr/ygeia-periballon/article/561073/koronoios-tria-kroysmata-stin-ellada-akyronontai-oi-ekdiloseis-gia-to-karnabali-se-oli-ti-xora|title=Κορονοϊός: τρία κρούσματα στην Ελλάδα - Ακυρώνονται οι εκδηλώσεις για το Καρναβάλι σε όλη τη χώρα|website=antenna.gr|language=el|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227115401/https://www.ant1news.gr/ygeia-periballon/article/561073/koronoios-tria-kroysmata-stin-ellada-akyronontai-oi-ekdiloseis-gia-to-karnabali-se-oli-ti-xora|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-greece-idUSKCN20L1F3|title=Greece reports two new coronavirus cases, cancels carnival|publisher=Reuters|date=27 февруари 2020|access-date=27 февруари 2020}}</ref> === Израел === На 27 февруари [[Израел]] потврдил дека маж кој се вратил од Италија на 23 февруари бил позитивен и бил примен во [[Медицински центар Шеба|Медицинскиот центар Шеба]] во [[Рамат Ган]].<ref>{{наведени вести|language=en|author=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-who-visited-italy-tests-positive-for-coronavirus-1.8594185|title=Israeli Who Visited Italy Tests Positive for Coronavirus|publisher=Haaretz|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227111521/https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-who-visited-italy-tests-positive-for-coronavirus-1.8594185|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel/diplomacy-defense/1582799308-israeli-who-returned-from-italy-diagnosed-with-coronavirus-ministry|title=Israeli who returned from Italy diagnosed with coronavirus: ministry|website=i24news|accessdate=27 февруари 2020|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ynetnews.com/article/SkMzcIBV8|title=El Al suspends all flights to Italy and Thailand over coronavirus fears|website=ynetnews|date=27 февруари 2020|language=en|accessdate=27 февруарри 2020}}</ref> === Данска === На 27 февруари Данска го потврдила првиот случај во земјата на заразен со COVID-19, маж кој се вратил дома од зимување во [[Валтелина]], [[Сондрио]], бил позитивно тестиран на SARS-CoV-2 во Zealand University Hospital во [[Роскилде]] и бил ставен во домашен карантин.<ref name="Braagaard2020">{{наведени вести|language=da|author=Natali Braagaard|url=https://nyheder.tv2.dk/samfund/2020-02-27-dansker-smittet-med-coronavirus|title=Dansker smittet med coronavirus|editor=[[TV 2 (Данска)|TV2 News]]|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/foerste-dansker-smittet-med-coronavirus-vi-er-selvfoelgelig-dybt-rystede|title=Første dansker smittet med coronavirus: 'Vi er selvfølgelig dybt rystede'|website=DR|date=2020-02-27 |language=дански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Ерменија === На 11 март [[Ерменија]] потврдила 3 нови случаи на COVID-19 и тоа лица кои пристигнале од Италија, од кои двајца биле ерменски државјани и еден бил италијански државјанин кој работи во Ерменија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://asbarez.com/192834/3-new-coronavirus-cases-confirmed-in-armenia/|title=3 New Coronavirus Cases Confirmed in Armenia|website=Asbarez.com|date=11 март 2020|language=en|accessdate=15 март 2020|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317201941/http://asbarez.com/192834/3-new-coronavirus-cases-confirmed-in-armenia/|url-status=dead}}</ref> Нов случај бил пријавен на 15 март кај ерменски државјанин кој неодамна се вратил од Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moh.am/#3/2686|title=MINISTRY OF HEALTH|website=www.moh.am|accessdate=2020-03-15}}</ref> === Македонија === {{Главна|Пандемија на коронавирус во Македонија 2020}} На 26 февруари, [[Македонија]] го потврдила првиот случај на заразен со COVID-19, жена чиј тест на SARS-CoV-2 на Клиниката за заразни болести во [[Скопје]]. Таа била Италија речиси еден месец и веќе две недели била болна. По враќањето во Македонија, веднаш отишла на клиниката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.mk/read/article/https%3A%2F%2Freporter.mk%2Fgjuture%2Fpotvrden-prv-sluchaj-od-koronavirus-vo-makedonija%2F|title=Потврден прв случај од коронавирус во Македонија|date=26 февруари 2020|language=mk|accessdate=2020-03-17|archive-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304160922/https://vesti.mk/read/article/https%3A%2F%2Freporter.mk%2Fgjuture%2Fpotvrden-prv-sluchaj-od-koronavirus-vo-makedonija%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/macedonia/prv-sluchaj-na-zabolen-od-koronavirus-vo-makedonija/|title=Прв случај на заболен од коронавирус во Македонија|website=А1он|date=26 февруари 2020|language=mk|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 6 март биле потврдени уште два случаи: брачен пар од [[Баланци]], [[Центар Жупа]], кои биле жители на [[Бреша]], [[Италија]], и се претпоставува дека се вратиле во земјата заради страв од вирусот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dva-novi-sluchai-na-koronavirus-vo-makedonija-0|title=Два нови случаи на коронавирус во Македонија|date=2020-03-06|website=Sitel|language=mk|access-date=2020-03-06}}</ref> === Норвешка === На 27 февруари [[Норвешка]] потврдила дека две лица кои се покажале позитивни биле поврзани со појавата во Италија. И двајцата биле ставени во карантин дома во [[Осло]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fhi.no/nyheter/2020/tre-nye-personer-har-testet-positivt-pa-koronavirus/|title=Tre nye personer har testet positivt på koronavirus|website=Folkehelseinstituttet|language=no|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227202429/https://www.fhi.no/nyheter/2020/tre-nye-personer-har-testet-positivt-pa-koronavirus/|url-status=dead}}</ref> === Романија === На 26 февруари, [[Романија]] потврдила дека првиот случај заразен со COVID-19, е 71-годишен маж италијанец од [[Католика]], Италија. Италијанецот го посетил семејството на неговата сопруга и имал неколку деловни состаноци во Романија од 18 до 22 февруари. Тој бил примен во Националниот институт за заразни болести, на проф. Д-р Матеи Балш во [[Букурешт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hotnews.ro/stiri-sanatate-23687251-primul-caz-infectie-coronavirus-confirmat-oficial-romania.htm|title=ULTIMA ORĂ LIVEVIDEOTEXT Primul caz de infecție cu coronavirus, confirmat oficial în România: Un bărbat din Gorj care a intrat în contact cu italianul care a vizitat recent țara noastră - Sanatate - HotNews.ro|website=www.hotnews.ro|date=26 февруари 2020|language=ro|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> === Финска === На 26 февруари, [[Финска]] потврдила дека една финкиња, која патувала во Милано и се вратила во Финска, на 22 февруари се тестирала позитивно за SARS-CoV-2 во централната болница на [[Универзитет во Хелсинки]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/woman_in_helsinki_tests_positive_for_novel_coronavirus/11229433|title=Woman in Helsinki tests positive for novel coronavirus|website=Yle Uutiset|date=2020-02-26 |language=en|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> ===Франција=== На 25 февруари, [[Франција]] потврдила дека 64-годишен маж од [[Балме де Сијенжи]], се вратил од патувањето во Ломбардија на 15 февруари позитивен на SARS-CoV-2 бил лекуван во болницата Анси-Женевоа, во [[Епањи-Мец-Теси]].<ref name="Repubblica_25Feb_Europe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_cina_trump-249513033/|title=Coronavirus, dall'Italia si spande in Europa. Conte: "Inaccettabili limitazioni agli italiani". Ma molti Paesi prendono misure|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-france-idUSKBN20J2CG|title=France reports two new coronavirus infections, one returning from Italy|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ladepeche.fr/2020/02/25/direct-coronavirus-loms-evoque-un-risque-de-pandemie-pour-la-premiere-fois,8754380.php|title=DIRECT. Coronavirus : deux nouveaux cas identifiés en France|website=ladepeche.fr|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Неговата сопруга исто така се тестирала позитивно и била хоспитализирана во истата болница каде била на лекување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ledauphine.com/faits-divers-justice/2020/02/26/haute-savoie-le-cas-de-coronavirus-avere-dans-la-region-est-hospitalise-a-annecy|title=Haute-Savoie. Coronavirus : l'épouse du patient hospitalisé à Annecy également infectée|website=www.ledauphine.com|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.francetvinfo.fr/sante/maladie/coronavirus/direct-covid-19-le-virus-touche-de-plus-en-plus-de-pays-le-monde-n-est-pas-pret-a-y-faire-face-selon-l-oms_3841703.html|title=DIRECT. Covid-19 : le service de réanimation de l'hôpital de Creil, où a été hospitalisé le patient décédé, ferme pendant 14 jours|website=Franceinfo|date=26 февруари 2020|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, еден 36-годишен маж кој имал повеќе патувања во Ломбардија се тестирал позитивно и бил лекуван во Нувел Хупитал Сивил во [[Стразбур]].<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-france-toll-idUSKCN20K187|title=France reports second coronavirus death, Italian link in another case|publisher=Reuters|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/20200226-france-reports-first-citizen-to-die-from-coronavirus-as-three-new-cases-confirmed|title=France reports first citizen to die from coronavirus as three new cases confirmed|website=France 24|date=26 февруари 2020|language=англиски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dna.fr/techniques/2020/02/26/kehl-un-bus-en-provenance-de-strasbourg-stoppe-a-la-frontiere|title=Santé. Un premier cas de coronavirus confirmé en Alsace|website=www.dna.fr|language=француски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 12 март претседателот [[Емануел Макрон]], откако изјавил дека станува збор за „најсериозната здравствена состојба во последните 100 години во Франција“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/europa/2020/03/12/francia-chiude-le-scuole-e-le-universita_6d7e5ec8-fb6f-4e1e-a5df-869a2c64fb98.html|title=Francia chiude le scuole e le università|website=[[ANSA]]|date=2020-03-12 |accessdate=12 март 2020}}</ref> го најавил затворањето на сите училишта и универзитети од понеделник 16 март, исто така, им порачал на лицата над 70 години да останат дома, но го потврдил непреченото водење на општинските избори на 15 и 22 март. === Хрватска === На 25 февруари, [[Хрватска]] го потврдила првиот случај на COVID-19; 26-годишен маж, кој претходно бил во Милано помеѓу 19 и 21 февруари, бил позитивен на тестирањето за SARS-CoV-2 и бил хоспитализиран во универзитетската болница за заразни болести, д-р Фран Михалјевиќ во [[Загреб]].<ref>{{наведени вести|language=en|author=Sarah Newey and Jordan Kelly-Linden - Global Health Security Team|url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/coronavirus-news-uk-italy-china-south-korea-pandemic/|title=Coronavirus latest news: Britons returning from Italy told to self-isolate as Matt Hancock says he is 'worried'|publisher=The Telegraph|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020|issn=0307-1235}}</ref><ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2160148|title=U Rijeci potvrđen treći slučaj koronavirusa u Hrvatskoj|website=www.index.hr|language=hr|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Само еден ден подоцна, на 26 февруари, неговиот брат близнак исто така бил тестиран позитивно и исто така бил хоспитализиран во универзитетската болница за заразни болести д-р Фран Михалјевиќ. Еден Хрват, кој работел во [[Парма]] во Италија, исто така бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во [[Риека]].<ref name=":4" /> === Швајцарија === На 25 февруари, [[Швајцарија]] го потврдила првиот случај на COVID-19, 70-годишен маж во [[Италофонија|италофонскиот]] [[Кантон Тичино]], кој претходно го посетил Милано.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-switzerland-coronavirus-idUSKBN20J1ZO|title=Swiss authorities confirm first case of coronavirus|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари 28-годишен ИТ работник од [[Женева]], кој неодамна се вратил од Милано, се тестирал позитивно и бил примен во универзитетската болница во Женева.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-78268.html|title=New coronavirus Covid-19: three new confirmed cases in Switzerland|website=www.bag.admin.ch|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227113237/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-78268.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/covid-19_switzerland-confirms-second-coronavirus-case/45582788|title=Switzerland confirms total of four coronavirus cases|website=Swissinfo.ch|date=2020-03-03 |language=en|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Шведска === На 26 февруари, [[Шведска]] потврдила дека 30-годишен маж, кој претходно ја посетил Северна Италија, се разболел три дена по неговото враќање во Шведска. Тој позитивно се тестирал на SARS-COV-2 и бил примен во болницата Салгренска во [[Гетеборг]].<ref>{{наведени вести|language=sv|first=Mattias|last=Bolin|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/vast/bekraftat-coronafall-i-goteborg-person-vardas-pa-sahlgrenska|title=Bekräftat coronafall i Göteborg – person vårdas på Sahlgrenska|publisher=SVT Nyheter|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expressen.se/gt/en-person-i-goteborg-har-testats-positivt-for-corona/|title=Bekräftat fall av Coronavirus i Göteborg – personen har varit i Italien|author=Ekström|website=www.expressen.se|date=2020-02-26 |language=шведски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, тројца 30-годишни пациенти биле потврдени на SARS-CoV-2 во [[Вестра Јеталанд (округ)|округот Вестра Јеталанд]]. Двајца од нив биле во контакт со 30-годишниот пациент од Гетеборг, додека последниот претходно ја посетил Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.se/20200227/five-new-cases-of-the-coronavirus-in-sweden|title=Sweden confirms five new coronavirus cases, including first patient in Stockholm|website=www.thelocal.se|date=2020-02-27 |accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Шпанија === На 24 февруари 2020 година, 69-годишен лекар од Ломбардија, кој бил на годишен одмор во [[Тенерифе]] од 17 февруари, се тестирал позитивно на SARS-CoV-2 на Универзитската болница Нуестра Сењора де Календарија во [[Шпанија]]. Потоа 25-годишен маж, кој се вратил од одмор во Италија, исто така бил позитивен во [[Астурија]], Шпанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus_italiano_positivo_al_test_a_tenerife_e_il_terzo_caso_di_contagio_in_spagna-249508945/|title=Turista italiano positivo al test a Tenerife. Primo caso sospetto nelle Asturie: è un giovane di ritorno dall'Italia|website=La Repubblica|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020}}</ref><ref name="Repubblica_25Feb_Tenerife">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/esteri/2020/02/25/news/coronavirus_contagiati_in_italia-249569108/|title=Coronavirus, positivi due italiani a Tenerife. Mille persone nell'hotel in quarantena|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtve.es/noticias/20200224/italiano-da-positivo-coronavirus-sur-tenerife/2004321.shtml|title=Un italiano da positivo por coronavirus en el sur de Tenerife|website=RTVE.es|date=24 февруари 2020|language=es|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/25/tenerife-coronavirus-guests-hotel-quarantined|title=Tenerife coronavirus: 1,000 guests at hotel quarantined|website=The Guardian|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, сопругата на докторот од Ломбардија, која со него била на годишен одмор во Тенерифе, исто така била тестирана позитивно и била хоспитализирана во истата болница, каде што се лекувал нејзиниот сопруг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://diariodeavisos.elespanol.com/2020/02/un-ciudadano-italiano-da-positivo-en-coronavirus-en-el-sur-de-tenerife/|title=Un ciudadano italiano da positivo en el sur de Tenerife por coronavirus|last=Gutiérrez|first=Juan Jesús|website=Diario de Avisos|date=25 февруари 2020|language=шпански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Истиот ден 36-годишна италијанка која била во посета на Бергамо и Милано од 12 до 22 февруари исто така се покажала позитивна во [[Барселона]].<ref name="Repubblica_25Feb_Europe" /><ref name="Repubblica_25Feb_Tenerife" /><ref>{{наведени вести|url=https://www.thelocal.es/20200225/woman-in-barcelona-tests-positive-to-coronavirus-the-first-confirmed-case-in-mainland-spain|title=Woman in Barcelona tests positive to coronavirus, the first confirmed case on mainland Spain|publisher=www.thelocal.es|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Потоа и маж од [[Вилјареал]], кој неодамна отпатувал за Милано, бил тестиран позитивно и бил примен во Универзитетската болница Де Ла Плана.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2020/02/25/coronavirus-caso-valencia-positivo/1982275.html|title=Sanidad confirma el primer caso de coronavirus en la C. Valenciana|author=Levante-EMV|website=www.levante-emv.com|date=2020-02-25 |language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> 24-годишен маж од [[Мадрид]], кој неодамна се вратил од Северна Италија, бил уште еден случај кој се тестирал позитивно и бил хоспитализиран во болницата Карлос III.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.levante-emv.com/espana/2020/02/25/confirmado-primer-caso-coronavirus-cataluna/1982130.html|title=Un caso de coronavirus en Madrid eleva a siete los infectados en España|website=Levante-emv|date=2020-02-25 |language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=шпански|url=http://www.telemadrid.es/noticias/madrid/Confirmado-primer-caso-coronavirus-Madrid-0-2207779217--20200225111539.html|title=Confirmado el primer caso de coronavirus en Madrid|publisher=www.telemadrid.es|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, двајцата италијански туристи, кои биле на годишен одмор, заедно со лекарот од Ломбардија и неговата сопруга, исто така се покажале позитивни. Двојката била пренесена во Универзитската болница Нуестра Сењора де Календарија и била ставена во карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtve.es/noticias/20200226/dos-nuevos-positivos-coronavirus-entre-italianos-del-hotel-adeje-canarias/2004660.shtml|title=Dos nuevos positivos por coronavirus entre los italianos del hotel de Adeje de Canarias|last=EFE|first=RTVE es /|website=RTVE.es|date=26 февруари 2020|language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Бројот на заразени во земјата продолжил кога 22-годишник од Барселона, кој отпатувал во Милано помеѓу 22 и 25 февруари, бил тестиран позитивно и бил примен во болницата Клиник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ara.cat/societat/segon-cas-coronavirus-catalunya-noi-22-anys-italia_0_2406359478.html|title=Un noi de 22 anys que havia viatjat a Milà és el segon cas de coronavirus a Catalunya|last=Bassas|first=Antoni|website=Ara.cat|date=26 февруари 2020|language=каталонски|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vilaweb.cat/noticies/almenys-setze-infectats-per-coronavirus-i-250-persones-en-quarantena-al-nord-ditalia/|title=Confirmat un segon cas de coronavirus a Catalunya|website=VilaWeb|language=каталонски|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Една жена од [[Ла Гомера]], која патувала до Италија од 4 до 8 февруари, била тестирана позитивно и била хоспитализирана во Општата болница во Ла Гомера во Тенерифе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.20minutos.es/noticia/4166583/0/nuevo-positivo-gomera-eleva-11-numero-infectados-coronavirus-espana/|title=Un nuevo positivo en La Gomera eleva a 11 el número de infectados por coronavirus en España|website=20minutos.es|date=26 февруари 2020|language=шпански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|title=Nuovo Coronavirus: domande e risposte|website=Министерство за здравство на Италија|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/homeNuovoCoronavirus.jsp}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/malattieInfettive/dettaglioFaqMalattieInfettive.jsp?language=italiano&id=228|website=Министерство за здравство на Италија|title=FAQ Coronavirus|accessdate=2020-06-12|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121203/http://www.salute.gov.it/portale/malattieInfettive/dettaglioFaqMalattieInfettive.jsp?language=italiano&id=228|url-status=dead}} [[Категорија:Пандемија на КОВИД-19 по земја|Италија]] [[Категорија:Пандемија на КОВИД-19 во Италија| ]] et6pkqhpz45lgi7i7ek8g3guw5u3dpe 0 1241853 5610451 5608635 2026-08-17T09:58:09Z Ahaga284 134822 /* Надворешни врски */ 5610451 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Massage Frankfurt.jpg|мини|333x333пкс|Тераписка масажа]] '''Тераписката масажа''' е масажа која се користи за лекување на разни повреди и заболувања на ткива или органи. Таа е најстариот и наједноставниот начин на лекување. Во традиционалните култури, особено на Истокот, масажата се користи во секојдневниот живот на луѓето од сите возрасти. == Поделба == Масажата се дели според: <ref>{{Наведена книга|title=Osnovi masaže|last=Miletić|first=Dr. Zvezdana|publisher=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva,BGD|year=2001|location=Beograd|pages=9}}</ref> * видот * целта Постојат неколку видови на масажи и истите можат да се изведуваат рачно (мануелно) или со апарат: * рачна масажа * рефлексо масажа * Масажа шиацу * лимфна дренажа * вибрациона масажа * подводна масажа * ултразвучна масажа * инфразвучна масажа * масажа со комбиниран притисок Според целта масажата се дели на: * тераписка * спортска * хигиенско-козметичка (релакс) == Терминологија == Честопати терминот тераписка масажа се поврзува со терминот терапевтска масажа, што е погрешно, или дека тераписката масажа е посебен вид, која се изведува силно или е болна, итн. Тераписката масажа не е посебен вид на масажа, туку се изведува како класична масажа и е наменета за третман на разни болести на ткивата и органите, за да се намали болката или напнатоста во мускулите. == Делување == За да се постигне вистинскиот ефект, треба да се направи една серија масажи (од 5-10 масажи). Можат да се направат секој ден или секој втор ден. Ефектот што го добиваме на крајот на серијата е подобрување на крвната циркулација, [[Лимфа|лимфната]] циркулација и релаксација односно опуштање на мускулите. Освен тоа, масажата има позитивен ефект врз [[Метаболизам|метаболизмот]], ја враќа нарушената рамнотежата на [[Хормон|хормоните]], ја подобрува оксигенација на ткивата и има благопријатен ефект врз [[Нервен систем|нервниот систем.]] Масажата е дел од физикалната терапија. Таа претставува симптоматски тип на лечење и се користи во тек на процесот на [[Физијатрија|рехабилитација]] на повредени и болни лица, најчесто во комбинација со други методи на физикална терапија (електротерапија, кинезитерапија, хидротерапија, термотерапија). Масажата има позитивен тераписки ефект. Таа опушта, а опуштеноста е благопријатна за нашето физичко, физиолошко и општо здравје. Таа им помага на сите [[Органски систем|органски системи]] во телото да оптимално ги извршуваат своите задачи и да останат во меѓусебна рамнотежа. Масажата е корисна како превентивна мерка, но и како помошно средство во лекувањето на многу здравствени проблеми. Масажата е еден од начините за нега на тело и здрав начин на живот. == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Масажа-Викторија Џордан Стоун и Боб Шел * Масажа пат до здравјето и уживањето - Розана Сонато * Основи на масажа - Зведана Милетиќ, Синиша Зориќ == Надворешни врски == * [http://www.sitoireseto.com/da-li-je-masaza-luksuz-ili-lek-za-nase-telo/ Дали е масажата луксуз или лек за нашето тело?] * [https://web.archive.org/web/20160617004944/http://www.lidernacentar.rs/clanci-u-casopisima/masazom-protiv-pomorandze/ Со масажа против „портокал кожа“] * [https://web.archive.org/web/20161224233755/http://www.lidernacentar.rs/clanci-u-casopisima/dobar-protok-limfe-za-dobro-zdravlje/ Добар проток на лимфата за добро здравје] * [http://www.sitoireseto.com/dejstvo-masaze-na-endokrini-sistem/ Дејство на масажата врз ендокриниот систем] * [http://www.sitoireseto.com/dejstvo-masaze-na-endokrini-sistem/ Дејство на масажата врз ендокриниот систем] * [http://www.sitoireseto.com/dejstvo-masaze-na-nervni-sistem/ Дејство на масажата врз нервниот систем] * [https://massagenguyetlau.com/ Масажа во Дистрикт 10] [[Категорија:Масажа]] [[Категорија:Алтернативна медицина]] g59qjflhszig6d3qd6dt0eyuq1dfawl 0 1250076 5610271 5371536 2026-08-16T17:51:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610271 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Паулета | image = [[File:Pauleta2011.JPG|200px]] | caption = | fullname = Педро Мигел Кариеро Ресендес | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1973|4|28}} | cityofbirth = {{роден во|Понта Делгада|}} | countryofbirth = [[Португалија]] | nationality = {{flagsport|POR}} [[Португалија]] | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2008 <small>(35 г.)</small> | years1 = 1993-1995 | caps1 = 61 | goals1 = 33 | clubs1 = {{Fb team Uniao Micaelense}} | years2 = 1995-1996 | caps2 = 30 | goals2 = 19 | clubs2 = {{Fb team Estoril}} | years3 = 1996-1998 | caps3 = 71 | goals3 = 34 | clubs3 = {{Fb team Salamanca}} | years4 = 1998-2000 | caps4 = 58 | goals4 = 18 | clubs4 = {{Fb team Deportivo La Coruna}} | years5 = 2000-2003 | caps5 = 98 | goals5 = 65 | clubs5 = {{Fb team Bordeaux}} | years6 = 2003-2008 | caps6 = 168 | goals6 = 76 | clubs6 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | nationalyears1 = 1988 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POR}} [[Фудбалска репрезентација на Португалија под 16 години|Португалија 16]] | nationalyears2 = 1996 | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POR}} [[Фудбалска репрезентација на Португалија под 21 година|Португалија 21]] | nationalyears4 = 1997-2006 | nationalcaps4 = 88 | nationalgoals4 = 47 | nationalteam4 = {{flagsport|POR}} [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] | pcupdate = 1 септември 2020 | ntupdate = 1 септември 2020 }} '''Педро Мигел Кареиро Ресендес''' (роден на [[28 април]] [[1973]] година, во [[Понта Делгада]]), попознат како '''Паулета''', е [[Португалци|португалски]] поранешен [[фудбалер]], {{Football/FW/player}}. ==Технички карактеристики== Како плоден стрелец, Паулета важел за еден од најдобрите [[Напад (фудбал)|напаѓачи]] во Европа на својата генерација. Обично играл како осамен напаѓач или во тандем со партнер и претставувал комбинација на подвижност, атлетизам и солидна техника. Неговите најголеми квалитети биле подеднакво добрата игра со двете нозе, силата во воздушните двобои и одличната игра со глава.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/euro2000/portugal/player/ResendesPauleta.html|title='Pauleta' Resendes|publisher=ESPN FC|first=Nuno|last=Correria|date=13 July 2000|accessdate=18 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/portugal/squad/newsid_1943000/1943949.stm|title=Pauleta|publisher=BBC Sport|date=15 May 2002|accessdate=18 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/portugal/players_to_watch/3708591.stm|title=Pauleta|publisher=BBC Sport|date=25 May 2004|accessdate=18 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifaeworldcup/news/pauleta-from-the-azores-with-goals-2050336#paris-germain-all-time-leading-goalscorer-portuguese-striker-pauleta-pla-1064813|title=Pauleta, from the Azores with goals|publisher=FIFA|date=29 March 2013|accessdate=7 May 2020|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806040239/https://www.fifa.com/fifaeworldcup/news/pauleta-from-the-azores-with-goals-2050336#paris-germain-all-time-leading-goalscorer-portuguese-striker-pauleta-pla-1064813|url-status=dead}}</ref> ==Клупска кариера== ===Во Португалија=== Наменет за работа како рибар, тој наместо тоа се одлучил да му се посвети на фудбалот.<ref name=storia>{{cite web|url=https://www.stadiosport.it/pauleta-storia-100212|title=Pauleta, il maledetto numero 9 del Portogallo|author=Benedetto Greco|date=28 април 2017}}</ref> Својата кариера Паулета ја започнал во татковината, играјќи за нисколигашот [[ФК Униао Микаеленсе|Униао Микаеленсе]] две години пред да се пресели во [[ФК Ешторил|Ешторил]] во 1995 година, каде постигнал 18 гола на 29 настапи во [[Сегунда Дивисао|втора португалска лига]].<ref>{{cite news|url=https://tribunaexpresso.pt/a-casa-as-costas/2018-01-14-Pauleta-Ainda-hoje-as-pessoas-abordam-me-na-rua-e-dizem-Olha-o-homem-do-queijo|title=Pauleta: “Ainda hoje as pessoas abordam-me na rua e dizem: 'Olha o homem do queijo'|trans-title=”Pauleta: “People still approach me in the street and say: 'Look at the cheese man'”|newspaper=[[Expresso (newspaper)|Expresso]]|first=Alexandra|last=Simões de Abreu|language=pt|date=14 January 2018|accessdate=7 August 2019}}</ref> ===Саламанка и Депортиво Ла Коруња=== Подоцна тој се пресели во соседната Шпанија, каде играл прво за [[УД Саламанка|Саламанка]], а потоа и за [[Депортиво Ла Коруња]]. Во својата прва сезона во Саламанка тој постигнал 19 гола, давајќи огромен придонес за промоцијата во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]. Следната сезона тој постигнал 15 гола во елитното шпанско фудбалско првенство со кои му помогнал на клубот да го избегне испаѓањето за само еден бод.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/05/16/pagina-6/403370/pdf.html|title=Adiós con sonrojo|trans-title=Embarrassing goodbye|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Manuel|last=Segura|language=es|date=16 May 1998|accessdate=23 May 2015}}</ref> Во летото 1998, тој потпишал за Депортиво Ла Коруња.<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2008/11/18/ultimo-vuelo-pauleta/0003_7323215.htm|title=El último vuelo de Pauleta|trans-title=Pauleta's last flight|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=Mariluz|last=Ferreiro|language=es|date=18 November 2008|accessdate=7 August 2019}}</ref> Во неговата втора сезона со Депортиво, тој го освоил шпанското првенство придонесувајќи за титулата со 8 гола. Сепак, силната конкуренција во нападот на галицијците во лицето на [[Рој Макај]] и [[Диего Тристан]], го натерала Паулета да го напушти клубот во летниот трансферен прозорец 2000 година, неколку дена по освојувањето на својата втора титула со клубот, [[Суперкуп на Шпанија 2000|Суперкупот на Шпанија]].<ref name=storia/> ===Бордо и Париз Сен Жермен=== [[Податотека:Pauleta.JPG|thumb|Паулета во дресот на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} во 2007 година.]] На 1 септември 2000, Паулета потпишал за францускиот [[ФК Бордо|Бордо]].<ref>{{cite news|url=http://www.record.xl.pt/arquivo/interior.aspx?content_id=46196|title=Pauleta no Bordéus por 4 anos|trans-title=Pauleta in Bordeaux for 4 years|newspaper=Record|language=pt|date=1 September 2000|accessdate=14 April 2012|archive-date=2013-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103030852/http://www.record.xl.pt/arquivo/interior.aspx?content_id=46196|url-status=dead}}</ref> Искуството во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] се покажало многу посреќно за него и Паулета започнал да го исполнува својот потенцијал: во првата сезона постигнал 20 голови, а веќе во неговата втора сезона (2001-2002) бил најдобар стрелец во првенството со 22 гола колку што имал и [[Џибрил Сисе]] од [[ФК Осер|Осер]].<ref>{{cite web|url=https://www.ol.fr/en/contents/articles/2007/02/07/a-note-on-the-league-s-strikers|title=A note on the league's strikers|author=R.B.|date=7 февраури 2007|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ladepeche.fr/article/2002/06/10/359515-pauleta-premier-coup-du-chapeau-du-tournoi.html|title=Pauleta, premier coup du chapeau du tournoi|publisher=[[La Dépêche du Midi]]|date=10 јуни 2002|language=fr}}</ref> Исто така, за време на сезоната 2001-2002, тој го освоил [[Лига куп на Франција|Лига купот на Франција]] со својата екипа, постигнувајќи два гола во финалето при победата со 3-0 над {{Fb team (N) Lorient}}.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=22071.html|title=Pauleta brace brings Bordeaux cup|publisher=UEFA|date=20 April 2002|accessdate=16 June 2009}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080106201947/http://www.frenchleague.com/coupeLigue/feuilleMatch.asp?saison=2001%2F2002&code_evt=CL&num_ordre=1&code_jr_tr=T99 Season 2001/2002 League Cup Final – Match Stats]; at French League</ref> Конечно, тој бил избран и за [[Фудбалер на годината во Франција според НСПФ|фудбалер на годината во Франција]] за спомената сезона.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=22538.html|title=Pauleta honoured by fellow players|publisher=UEFA|date=29 April 2002|accessdate=16 June 2009}}</ref> Во неговата трета сезона со Бордо, тој го поправил за еден гол својот рекорд од претходната сезона, завршувајќи ја сезоната 2002-2003 со 23 гола и уште еднаш бил избран за фудбалер на годината. Вкупно за Бордо одиграл 130 натпревари и постигнал 91 гол. Пред почетокот на сезоната 2003-2004, Паулета потпишал тригодишен договор со {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} во трансфер вреден 12 милиони евра.<ref>[http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=80427.html Pauleta prize for PSG]; UEFA, 10 July 2003</ref> Во неговата прва сезона тој им помогнал на ''Парижаните'' да го освојат [[Фудбалски куп на Франција|Купот на Франција]], нивниот прв трофеј после 6 години, постигнувајќи го единствениот гол во финалето во победата со 1-0 над [[ФК Шатору|Шатору]]. Подоцна, тој освоил уште еден Куп на Франција во сезоната 2005-2006 како и Лига купот на Франција во неговата последна сезона во клубот (2007-2008). Својот последен натпревар во кариерата Паулета го одиграл на 17 мај 2008, во гостинската победа со 1-2 против [[ФК Сошо|Сошо]], по што објавил дека ја завршува својата кариера. За екипата од [[Париз|главниот град]] постигнал преку 100 голови,<ref>{{cite web|url=https://it.uefa.com/memberassociations/news/newsid=612195.html|title=Pauleta fa cento con il PSG|author=Christian Châtelet|date=1 ноември 2007}}</ref> со кој поставил рекорд за најмногу погодоци за ПСЖ (подоцна надминат од [[Златан Ибрахимовиќ]] и [[Единсон Кавани]] во 2015 и 2018 година).<ref name=storia/> Кон крајот на мај 2009 година, Паулета го одигра својот проштален натпревар на [[Паркот на принцовите]], играјќи по едно полувреме за тимот на пријателите и ПСЖ - поранешни и сегашни - играчи. Подоцна тој бил заменет од неговиот 13-годишен син Андре, кој ги постигнал последните два гола во натпреварот.<ref>[https://web.archive.org/web/20090606081910/http://www.psgenforce.net/news-2939.html Résumé du jubilé de Pauleta (Pauleta's testimonial sumup)]; PSG en Force, 31 May 2009 {{fr}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Паулета дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Португалија|португалската репрезентација]] во 1997 година, во квалификациски натпревар за [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] против {{NazNB|FUrep|ARM}}. Неговите први два репрезентативни голови дошле во победата со 7-0 на домашен терен против {{NazNB|FUrep|AZE}} во квалификациите за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]].<ref name=RSSSF>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/pauleta-intlg.html|title=Pedro Miguel Correia Resende "Pauleta" – Goals in International Matches|publisher=[[RSSSF]]|first=Roberto|last=Mamrud|accessdate=30 December 2013}}</ref> Откако португалците се квалификувале на завршниот европски турнир во [[Белгија]] и [[Холандија]], Паулета бил повикан да учествува со репрезентацијата, главно започнувајќи ги натпреварите на клупата за резерви; својот единствен настап на турнирот го имал во третото коло од [[Европско првенство во фудбал 2000 - група А|групата]], при победата над {{NazNB|FUrep|GER}} со 3-0. За разлика од Европското првенство 2000, на [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]] во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] Паулета бил прв напаѓач на Португалија и играл во сите натпревари; тој постигнал [[хет-трик]] во победата со 3-0 над {{NazNB|FUrep|POL}} во вториот натпревар од групата,<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/portugal_v_poland/newsid_1925000/1925365.stm Portugal back on track]; BBC Sport, 10 June 2002</ref> но португалците разочарале на првенството не успевајќи да ја минат групната фаза. На [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство на домашен терен]], португалците имале големи очекувања и надежи во Паулета, но наместо тоа тој одиграл разочарувачки турнир.<ref name="fantasisti">{{cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/ilpiccolo/archivio/ilpiccolo/2006/06/01/NZ_37_UUNO.html|title=Portogallo, fantasisti al potere|publisher=[[Il Piccolo]]|language=it|date=1 јуни 2006|page=37|access-date=2020-09-08|archive-date=2019-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020130232/http://ricerca.gelocal.it/ilpiccolo/archivio/ilpiccolo/2006/06/01/NZ_37_UUNO.html|url-status=dead}}</ref> Иако го започнал секој натпревар освен четвртфиналето (во кое бил суспендиран заради жолти картони), Паулета не постигнал ниту еден гол на патот на својата репрезентација до финалето на турнирот во кое биле поразени од {{NazNB|FUrep|GRE}}.<ref>{{cite web|url=https://www.repubblica.it/2004/e/speciale/altri/euro2004/greciacampione/greciacampione.html|title=L'Olimpo è a Lisbona, Grecia campione d'Europa|date=4 јули 2004}}</ref> По ова првенство, тој бил назначен за [[капитен]] на Португалија, по збогувањата со националниот дрес на [[Руи Кошта (фудбалер)|Руи Кошта]], [[Фернандо Коуто]] и [[Луис Фиго]], меѓутоа таа улога ја имал многу кратко се враќањето во репрезентацијата на Фиго.<ref>{{cite news|url=http://www.record.xl.pt/futebol/internacional/interior.aspx?content_id=208218|title=Pauleta será o capitão|trans-title=Pauleta will be the captain|newspaper=Record|language=pt|date=27 August 2004|accessdate=4 June 2015|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924152300/http://www.record.xl.pt/futebol/internacional/interior.aspx?content_id=208218|url-status=dead}}</ref> На 12 октомври 2005 година, со двата гола во победата од 3-0 над {{NazNB|FUrep|LAT}} во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], Паулета станал најдобар стрелец во историјата на португалската репрезентација, надминувајќи го претходниот рекорд на [[Еузебио]] од 41 гол.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/345593/pauleta-beats-eusebios-portugal-goal-record|title=Pauleta beats Eusebio's Portugal goal record|publisher=[[ESPN FC]]|date=12 October 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref><ref>[http://www.uefa.com/news/newsid=352193.html Pauleta dethrones "The King"]; UEFA, 13 October 2005</ref> Тој исто така бил најдобар стрелец во Европските квалификации со 11 постигнати гола, помагајќи и на својата земја да се квалификува за турнирот во [[Германија]].<ref name=fantasisti/> На Светското првенство 2006, Паулета го постигнал единствениот гол во првиот натпревар на турнирот со кој Португалија ја победила {{NazNB|FUrep|ANG}} со 1-0. Сепак, тоа бил неговиот единствен гол на овој мундијал, на кој португалците го освоиле четвртото место после поразот од домаќинот Германија во натпреварот за третото место. Веднаш потоа Паулета го најавил своето повлекување од репрезентацијата. Вкупно за португалската репрезентација Паулета има 88 настапи и 47 гола. Во моментов тој е втор стрелец на Португалија зад [[Кристијано Роналдо]].<ref name=storia/> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POR}} {{Cronopar|20-8-1997|Сетубал|POR|3|1|ARM|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|6-9-1997|Берлин|GER|1|1|POR|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|11-10-1997|Лисабон|POR|1|0|NIR|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|16-11-1998|Сетубал|POR|2|0|ISR|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-2-1999|Париз|NLD|0|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|26-3-1999|Гимараеш|POR|7|0|AZE|2|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|31-3-1999|Вадуц|LIE|0|5|POR|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Лисабон|POR|4|0|AND|1|Пријателска}} {{Cronopar|4-9-1999|Баку|AZE|1|1|POR|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|8-9-1999|Букурешт|ROU|1|1|POR|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|9-10-1999|Лисабон|POR|3|0|HUN|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|20-3-2000|Леирија|POR|2|1|DNK|-|Пријателска}} {{Cronopar|26-4-2000|Реџо Калабрија|ITA|2|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2000|Шавес|POR|3|0|WAL|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-6-2000|Ротердам|POR|3|0|GER|-|Евро|2000|Прва фаза}} {{Cronopar|16-8-2000|Вилниус|LTU|1|5|POR|1|Пријателска}} {{Cronopar|3-9-2000|Талин|EST|1|3|POR|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|7-10-2000|Лисабон|POR|1|1|IRL|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|11-10-2000|Ротердам|NLD|0|2|POR|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|15-11-2000|Брага|POR|2|1|ISR|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-2-2001|Фуншал|POR|3|0|AND|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|28-3-2001|Порто|POR|2|2|NLD|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|25-4-2001|Сен Дени|FRA|4|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2001|Даблин|IRL|1|1|POR|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|6-6-2001|Лисабон|POR|6|0|CYP|2|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|15-8-2001|Фаро|POR|3|0|MDA|-|Пријателска}} {{Cronopar|1-9-2001|Леида|AND|1|7|POR|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|5-9-2001|Ларнака|CYP|1|3|POR|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|6-10-2001|Лисабон|POR|5|0|EST|1|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Лисабон|POR|5|1|ANG|-|Пријателска}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|27-3-2002|Порто|POR|1|4|FIN|-|Пријателска}} {{Cronopar|17-4-2002|Лисабон|POR|1|1|BRA|-|Пријателска}} {{Cronopar|25-5-2002|Макао|CHN|0|2|POR|1|Пријателска}} {{Cronopar|5-6-2002|Сувон|USA|3|2|POR|-|Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|10-6-2002|Чонџу|POR|4|0|POL|3|Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|14-6-2002|Инчеон|KOR|1|0|POR|-|Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|7-9-2002|Бирмингем|ENG|1|1|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|12-10-2002|Лисабон|POR|1|1|TUN|1|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2002|Гетеборг|SWE|2|3|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-11-2002|Брага|POR|2|0|SCO|2|Пријателска}} {{Cronopar|12-2-2003|Џенова|ITA|1|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-2003|Порто|POR|2|1|BRA|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-4-2003|Лозана|MKD|0|1|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Ајндховен|NLD|1|1|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-6-2003|Брага|POR|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-2003|Лисабон|POR|4|0|BOL|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-8-2003|Шавес|POR|1|0|KAZ|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2003|Гимараеш|POR|0|3|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-9-2003|Осло|NOR|0|1|POR|1|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2003|Лисабон|POR|5|3|ALB|1|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2003|Авеиро|POR|1|1|GRE|1|Пријателска}} {{Cronopar|19-11-2003|Леирија|POR|8|0|KUW|4|Пријателска}} {{Cronopar|18-2-2004|Фаро|POR|1|1|ENG|1|Пријателска}} {{Cronopar|31-3-2004|Брага|POR|1|2|ITA|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-4-2004|Коимбра|POR|2|2|SWE|1|Пријателска}} {{Cronopar|5-6-2004|Сетубал|POR|4|1|LTU|1|Пријателска}} {{Cronopar|12-6-2004|Порто|POR|1|2|GRE|-|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|16-6-2004|Лисабон|RUS|0|2|POR|-|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|POR|-|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|30-6-2004|Лисабон|POR|2|1|NLD|-|Евро|2004|Полуфинале}} {{Cronopar|4-7-2004|Лисабон|POR|0|1|GRE|-|Евро|2004|Финале}} {{Cronopar|4-9-2004|Рига|LAT|0|2|POR|1|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|8-9-2004|Леирија|POR|0|4|EST|1|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|9-10-2004|Вадуц|LIE|2|2|POR|1|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|13-10-2004|Лисабон|POR|7|1|RUS|1|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|17-11-2004|Луксембург|LUX|0|5|POR|2|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|9-2-2005|Даблин|IRL|1|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|26-3-2005|Барселона|POR|4|1|CAN|1|Пријателска}} {{Cronopar|30-3-2005|Братислава|SVN|1|1|POR|-|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|4-6-2005|Лисабон|POR|2|0|SVN|-|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|8-6-2005|Талин|EST|0|1|POR|-|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|17-8-2005|Понта Делгада|POR|2|0|EGY|-|Пријателска}} {{Cronopar|3-9-2005|Фаро|POR|6|0|LUX|2|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|7-9-2005|Москва|RUS|0|0|POR|-|Квал. за СП|2006|14=Mosca (Russia)}} {{Cronopar|8-10-2005|Авеиро|POR|2|1|LIE|1|Квал. за СП|2006|14=Aveiro (Portogallo)}} {{Cronopar|12-10-2005|Порто|POR|3|0|LAT|2|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|12-11-2005|Коимбра|POR|2|0|HRV|1|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2005|Белфаст|NIR|1|1|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|1-3-2006|Диселдорф|POR|3|0|SAU|-|Пријателска}} {{Cronopar|27-5-2006|Евора|POR|4|1|CPV|3|Пријателска}} {{Cronopar|3-6-2006|Мец|LUX|0|3|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-6-2006|Келн|ANG|0|1|POR|1|Светско првенство|2006|Прва фаза}} {{Cronopar|17-6-2006|Франкфурт на Мајна|POR|2|0|IRN|-|Светско првенство|2006|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-2006|Гелзенкирхен|POR|2|1|MEX|-|Светско првенство|2006|Прва фаза}} {{Cronopar|25-6-2006|Нирнберг|POR|1|0|NLD|-|Светско првенство|2006|Осминафинале}} {{Cronopar|1-7-2006|Гелзенкирхен|ENG|1|1|POR|-|Светско првенство|2006|Четвртфинале|dts|1 - 3}} {{Cronopar|5-7-2006|Минхен|POR|0|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Полуфинале}} {{Cronopar|8-7-2006|Штутгарт|GER|3|1|POR|-|Светско првенство|2006|Натпревар за 3. место}} {{Cronofin|88|47|10|2|Фудбалска репрезентација на Португалија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Португалија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 8 септември 2020.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Ешторил сезона 1995-1996|1995-1996]] || {{flagsport|POR}} [[ФК Ешторил|Ешторил]] || [[Сегунда Дивисао 1995-1996|СД]] || 29 || 18 || [[Фудбалски куп на Португалија 1995-1996|КП]] || 4 || 5 || - || - || - || - || - || - || 33 || 23 |- | [[УД Саламанка сезона 1996-1997|1996-1997]] || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[УД Саламанка|Саламанка]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 1996-1997|СД]] || 37 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 40 || 19 |- | [[УД Саламанка сезона 1997-1998|1997-1998]] || [[Примера Дивисон (Шпанија) 1997-1998|ПД]] || 34 || 15 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 35 || 15 |- !colspan="3"|Вкупно Саламанка || 71 || 34 |||| 4 || 0 |||| - || - |||| - || - || 75 || 34 |- |[[ФК Депортиво Ла Коруња сезона 1998-1999|1998-1999]] || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Депортиво Ла Коруња]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]] || 28 || 10 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]] || 9 || 1 || - || - || - || - || - || - || 37 || 11 |- | [[ФК Депортиво Ла Коруња сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]] || 30 || 8 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]] || 3 || 0 || [[Куп на УЕФА 1999-2000|КУ]] || 7 || 3 || - || - || - || 40 || 11 |- | [[ФК Депортиво Ла Коруња сезона 2000-2001|сеп. 2000]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000/2001|ЛШ]] || - || - || [[Суперкуп на Шпанија 2000|СШ]] || 1 || 0 || 1 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Депортиво Ла Коруња || 58 || 18 |||| 12 || 1 |||| 7 || 3 |||| 1 || 0 || 78 || 22 |- | [[ФК Бордо сезона 2000-2001|сеп. 2000-2001]] || rowspan=3|{{flagsport|FRA}} [[ФК Бордо|Бордо]] || [[Дивисион 1 (Франција) 2000-2001|Д1]] || 28 || 20 || [[Фудбалски куп на Франција 2000-2001|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2000-2001|ЛКФ]] || 1+1 || 3+0 || [[Куп на УЕФА 2000-2001|КУ]] || 7 || 3 || - || - || - || 37 || 26 |- | [[ФК Бордо сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Дивисион 1 (Франција) 2001-2002|Л1]] || 33 || 22 || [[Фудбалски куп на Франција 2001-2002|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2001-2002|ЛКФ]] || 2+4 || 4+4 || [[Куп на УЕФА 2001-2002|КУ]] || 6 || 5 || - || - || - || 45 || 35 |- | [[ФК Бордо сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Лига 1 (Франција) 2002-2003|Л1]] || 37 || 23 || [[Фудбалски куп на Франција 2002-2003|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2002-2003|ЛКФ]] || 5+2 || 5+1 || [[Куп на УЕФА 2002-2003|КУ]] || 4 || 1 || - || - || - || 48 || 30 |- !colspan="3"|Вкупно Бордо ||98 || 65 || || 15 || 17 || || 17 || 9 || || - || - || 130 || 91 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2003-2004|2003-2004]] || rowspan=5|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || [[Лига 1 (Франција) 2003-2004|Л1]] || 37 || 18 || [[Фудбалски куп на Франција 2003-2004|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2003-2004|ЛКФ]] || 6+0 || 5 || - || - || - || - || - || - || 43 || 23 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2004-2005|2004-2005]] || [[Лига 1 (Франција) 2004-2005|Л1]] || 35 || 14 || [[Фудбалски куп на Франција 2004-2005|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2004-2005|ЛКФ]] || 2+0 || 4 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004/05|ЛШ]] || 6 || 1 || [[Суперкуп на Франција 2004|СФ]] || 1 || 0 || 44 || 19 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Лига 1 (Франција) 2005-2006|Л1]] || 36 || 21 || [[Фудбалски куп на Франција 2005-2006|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2005-2006|ЛКФ]] || 6+2 || 5+2 || - || - || - || - || - || - || 44 || 28 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Лига 1 (Франција) 2006-2007|Л1]] || 33 || 15 || [[Фудбалски куп на Франција 2006-2007|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2006-2007|ЛКФ]] || 3+2 || 1+2 || [[Куп на УЕФА 2006-2007|КУ]] || 9 || 6 || - || - || - || 47 || 24 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Лига 1 (Франција) 2007-2008|Л1]] || 27 || 8 || [[Фудбалски куп на Франција 2007-2008|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2007-2008|ЛКФ]] || 2+5 || 1+6 || - || - || - || - || - || - || 34 || 15 |- !colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 168 || 76 || || 28 || 26 || || 15 || 7 || || 1 || 0 || 212 || 109 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 424 || 211 || || 63 || 49 || || 39 || 19 || || 2 || 0 || 528 || 279 |} ===Репрезентативна статистика=== Извор:<ref name=RSSSF/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Фудбалска репрезентација на Португалија]] |- !Год.!!Наст!!Гол |- |1997||3||0 |- |1998||1||0 |- |1999||7||3 |- |2000||9||2 |- |2001||10||7 |- |2002||11||7 |- |2003||12||8 |- |2004||14||9 |- |2005||12||7 |- |2006||9||4 |- ! colspan=1|Вкупно||88||47 |} ==Титули== {{Col-begin}} {{col-2}} ===Клупски=== ===={{flagsport|ESP}} Депортиво Ла Коруња==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисон]]''' : 1 : 1999-2000. *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2000 ===={{flagsport|FRA}} Бордо==== *'''{{Трофеј-Лига куп на Франција}} [[Лига куп на Франција]]''' : 5 : 2001-2002 ===={{flagsport|FRA}} Париз Сен Жермен==== *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 2 : 2003–2004, 2005–2006 {{col-2}} ===Поединечни=== *Најдобар стрелец во [[ЛигаПро|Сегунда Дивисао]] : 1 :1995–1996 <small>(18 гола)</small> *Најдобар стрелец во [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]] : 1 :1996–1997 <small>(19 гола)</small> *Најдобар стрелец во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 3 :2001–2002 <small>(22 гола; изедначен со [[Џибрил Сисе]])</small>, 2005–2006 <small>(21 гол)</small>, 2006–2007 <small>(15 гола)</small> *[[Фудбалер на годината во Франција според НСПФ]] :Најдобар фудбалер на годината во Дивисион 1/Лига 1 : 2001–2002, 2002–2003 :Тим на годината во Лига 1 : 2002–2003, 2005–2006 {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Португалија |image3=Flag of Portugal.svg }} {{commons category}} * [https://int.soccerway.com/players/-pauleta/432047/ Паулета на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/pauleta/profil/spieler/3623 Паулета на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/110360/pedro-pauleta Паулета на espn] * [https://1xbet.whoscored.com/Players/104595/Show/Pauleta Паулета на whoscored] * [https://www.zerozero.pt/player.php?id=3096 Паулета на zerozero] {{Состав на Португалија на ЕП фудбал 2000}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паулета}} [[Категорија:Португалски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Депортиво Ла Коруња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1973 година]] 4pkoyuxfv113o9qshqttklt6saasm0v 0 1250735 5610200 5371452 2026-08-16T13:46:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610200 wikitext text/x-wiki '''Отворената влада''' е владејачка доктрина според која граѓаните имаат право да пристапат до документите и постапките на владата за да се овозможи ефикасен јавен надзор.<ref name="ruma">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/opengovernmentco00lath_0|title=Open Government: Transparency, Collaboration and Participation in Practice|date=February 2010|publisher=O'Reilly Media|isbn=978-0-596-80435-0|editor-last=Lathrop|editor-first=Daniel|ol=24435672M|editor-last2=Ruma|editor-first2=Laurel}}</ref> Во својата најширока конструкција, тој се спротивставува на националниот интерес и другите размислувања, кои имаат тенденција да ја легитимизираат обемната државна тајна. Потеклото на аргументите со отворена влада датира од времето на европското [[Просветителство|време на просветителството]], за време на кое филозофите дебатирале за правилната конструкција на тогаш новото[[Демократија|демократско општество]]. Исто така, сè повеќе се поврзува со концептот на демократска реформа.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=G2X-CgAAQBAJ&pg=PT30&dq=%22open+government%22+european+enlightenment|title=Smart Cities as Democratic Ecologies|last=Araya|first=Daniel|date=2015-11-17|publisher=Springer|isbn=9781137377203|language=en}}</ref> == Компоненти == Концептот на отворена влада е широк опсег, но најчесто е поврзан со идеи за владина транспарентност и отчетност. Една дефиниција, објавена од Институтот за квалитет на владата на Универзитетот во [[Гетеборг]] во [[Шведска]], ја ограничува отвореноста на владата за информации објавени од владата, или степенот до кој граѓаните можат да бараат и да добиваат информации што не се веќе објавени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://qog.pol.gu.se/digitalAssets/1418/1418047_2012_16_bauhr_grimes.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2020-09-21 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013121442/http://www.qog.pol.gu.se/digitalAssets/1418/1418047_2012_16_bauhr_grimes.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Харлан Ју]] и [[Дејвид Г. Робинсон]] ја специфицираат разликата помеѓу отворените податоци и отворената влада во нивниот труд „Новата двосмисленост на „отворена влада“. Тие ја дефинираат отворената влада во смисла на испорака на услуги и јавна одговорност. Тие тврдат дека технологијата може да се користи за да се олесни откривањето на информации, но дека употребата на технологии за отворени податоци не мора да ја изедначува одговорноста.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Yu|first=Harlan|last2=Robinson|first2=David G.|date=February 28, 2012|title=The New Ambiguity of 'Open Government'|journal=UCLA L. Rev.|volume=59|pages=|ssrn=2012489|via=}}</ref> [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД) пристапува кон отворена влада преку следниве категории: цела владина координација, граѓански ангажман и пристап до информации, транспарентност на буџетот, интегритет и борба против корупцијата, употреба на технологија и локален развој.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oecd.org/gov/open-government.htm|title=Open Government|last=|first=|date=|work=|accessdate=}}</ref> == Историја == Терминот „отворена влада“ потекнува од [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. [[Валас Паркс]], кој служеше во поткомитет за владини информации создаден од Конгресот на САД, го воведе терминот во својот напис во 1957 година „Принцип на отворена влада: Примена на правото на знаење според Уставот“. По ова и по усвојувањето на законот за Акт за слобода на информации (АСИ) во 1966 година, федералните судови започнаа да го користат терминот како синоним за транспарентност на владата.<ref name=":0"/> Иако ова беше првпат „отворена влада“ да се воведе концептот на транспарентност и отчетност во владата може да се најде во [[Стара Грција]] во V век пр.н.е. во [[Атина]], каде што различни правни институции го регулираа однесувањето на службените лица и им понудија пат на граѓаните нивните поплаки кон нив. Една таква институција, [[еутината]], ги држеше службениците според стандардот на „исправност“ и принудуваше да дадат отчет пред Собранието на граѓани за сè што направија таа година.<ref>{{Наведено списание|last=von Dornum|first=Deirdre Dionysia|date=June 1997|title=The Straight and the Crooked: Legal Accountability in Ancient Greece|journal=Columbia Law Review|volume=97|issue=5|pages=1483–1518|doi=10.2307/1123441|jstor=1123441}}</ref> Во поновата историја, идејата дека владата треба да биде отворена за јавен увид и подложна на јавното мислење датира од времето на [[Просветителство]]то, кога многу ''филозофи'' извршија напад врз [[Апсолутна монархија|апсолутистичките]] доктрини на државната тајна.<ref>Jurgen Habermas, ''The Structural Transformation of the Public Sphere'' (1962, trans., Cambridge Massachusetts, 1989)</ref><ref>Reinhart Koselleck, ''Critique and Crisis'' (1965, trans., Cambridge Massachusetts, 1988)</ref> Донесувањето на формалното законодавно тело исто така може да се проследи до ова време со [[Шведска]], (која тогаш ја вклучи [[Финска]] како територија управувана од Шведска) каде што беше донесено законодавство за слободен печат како дел од нејзиниот устав ([[Слобода на печатот|Закон за слобода на печатот]], 1766).<ref>{{Наведена книга|url=http://members.optusnet.com.au/~slamble/freedom_of_information.html|title=Freedom of Information, a Finnish clergyman's gift to democracy|last=Lamble|first=Stephen|date=February 2002|publisher=Freedom of Information Review|volume=97|pages=2–8|archive-url=https://web.archive.org/web/20101001204513/http://members.optusnet.com.au/~slamble/freedom_of_information.html|archive-date=2010-10-01}}</ref> Под влијание на просветителската мисла, револуциите во Соединетите Држави (1776) и Франција (1789), запишаа одредби и барања за сметководство на јавниот буџет и [[слобода на печатот]] во уставните членови. Во XIX век, голем број еминентни либерални политичари и писатели, енергично се спротивставија на обидите на државниците на [[Метернихејан]] да се спротивстават на овие мерки, вклучувајќи ги [[Џереми Бентам]], [[Џон Стјуарт Мил]] и [[Џон Далберг-Актон]], [[1-ви Барон Актон]]. Отворената влада нашироко се смета за клучен белег на современата [[Демократија|демократска]] практика и честопати е поврзана со донесувањето на законодавството за [[слобода на информации]]. Скандинавските земји тврдат дека го усвоиле првото законодавство за слобода на информации, датирајќи го потеклото на нејзините современи одредби од XVIII век, а Финска продолжува со претпоставката за отвореност по стекнувањето независност во 1917 година, донесувајќи го својот Закон за јавност на официјалните документи во 1951 година (заменет со ново законодавство во 1999 година). Итен развој, исто така, вклучува зголемена интеграција на софтвер и механизми што им овозможуваат на граѓаните да станат подиректно вклучени во управувањето, особено во областа на законодавството.<ref>{{Наведена книга|title=Developing E-Government Projects: Frameworks and Methodologies: Frameworks and Methodologies|last=Zaigham|first=Mahmood|date=2013|publisher=IGI Global|isbn=9781466642454|location=Hershey, PA}}</ref> Некои го нарекуваат овој феномен како е-учество, што е опишано како „употреба на информатички и комуникациски технологии за проширување и продлабочување на политичкото учество, овозможувајќи им на граѓаните да се поврзат едни со други и со нивните избрани претставници“.<ref>{{Наведена книга|title=New Approaches, Methods, and Tools in Urban E-Planning|last=Carlos|first=Nunes Silva|publisher=IGI Global|year=2017|isbn=9781522559993|location=Hershey, PA|pages=169}}</ref> == Тековни политики == === Африка === Новиот устав на [[Мароко]] од 2011 година, истакна неколку цели што владата сака да ги постигне со цел да им се гарантира на граѓаните право на информации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011.pdf|title=Morocco's Constitution of 2011|last=|first=|date=|work=|accessdate=}}</ref> Светот и нуди поддршка на владата со цел да ги донесе овие реформи преку заемот за развој на политиката за транспарентност и отчетност (РПТО). Овој заем е дел од заедничката поголема програма помеѓу [[Европска Унија|Европската унија]] и Африканската банка за развој за да се понуди финансиска и техничка поддршка на владите кои се обидуваат да спроведат реформи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/10/22/renewed-support-for-morocco-s-goal-to-make-government-more-accountable-to-citizens|title=Renewed Support for Morocco's Goal to Make Government more Accountable to Citizens|last=|first=|date=October 22, 2015|work=worldbank.org|accessdate=}}</ref> Од 2010 година, делот 35 од уставот на [[Кенија]] ги обезбедува правата на граѓаните на владините информации. Во написот се вели „35.(1) Секој граѓанин има право на пристап до - (а) информации што ги чува државата и (б) информации што ги поседува друго лице и се потребни за остварување или заштита на какво било право или основна слобода.(3) Државата ги објавува и објавува сите важни информации што влијаат на нацијата“. Важните владини податоци сега се слободно достапни преку иницијативата за отворени податоци во Кенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kenyaembassydc.org/pdfs/The%20Constitution%20of%20Kenya.pdf|title=The Constitution of Kenya|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304054002/http://www.kenyaembassydc.org/pdfs/The%20Constitution%20of%20Kenya.pdf|archive-date=2018-03-04}}</ref> === Азија === [[Република Кина|Тајван ја]] започна својата програма за е-влада во 1998 година и оттогаш има низа закони и извршни наредби за спроведување на отворени владини политики. Законот за информации за слобода на владата од 2005 година, наведува дека сите информации од владата мора да бидат објавени во јавноста. Таквите информации вклучуваат буџети, административни планови, комуникација на владини агенции, [[Субвенционирање|субвенции]]. Оттогаш ја објави својата платформа за отворени податоци, [https://data.gov.tw/ data.gov.tw.] Движењето Сончоглед од 2014 година, ја истакна вредноста што граѓаните на Тајван ја ставаат на отвореноста и транспарентноста. Бела книга објавена од Националниот совет за развој со цели на политиката за 2020 година истражува начини за зголемување на учеството на граѓаните и употреба на отворени податоци за понатамошна владина транспарентност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://opengovreport.ocf.tw/#tab-0|title=Taiwan Open Government Report|last=Tseng|first=Po-yu|last2=Lee|first2=Mei-chun|date=|work=|accessdate=}}</ref> [[Филипини|Филипините го]] усвоија Редот за слобода на информации во 2016 година, наведувајќи ги упатствата за практикување на владина транспарентност и целосно јавно објавување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.foi.gov.ph/downloads/EO-2-s-2016-signed-copy.pdf|title=Executive Order No. 02|last=|first=|date=|work=|accessdate=|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729131052/https://www.foi.gov.ph/downloads/EO-2-s-2016-signed-copy.pdf|url-status=dead}}</ref> Во согласност со својот Закон за општи наменски средства од 2012 година, филипинската влада бара од владините агенции да покажат „печат на транспарентност“ на своите мрежни места, кој содржи информации за функциите на агенцијата, годишни извештаи, службени лица, буџети и проекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dbm.gov.ph/index.php/about-us/philippine-transparency-seal|title=Philippine Transparency Seal|date=May 15, 2019|work=Republic of the Philippines Department of Budget and Management|accessdate=May 22, 2019}}</ref> Движењето Право на информација (ПИ) во [[Индија]], го создаде законот ПИ во 2005 година, откако движењата во животната средина побараа објавување на информации во врска со влошувањето на животната средина поради индустријализацијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kalpavriksh.org/aboutus/our-history/|title=Kalpavriksh}}</ref> Друг катализатор на законот за ПИ и други слични закони во југоисточна Азија, можеби се должи на мултилатералните агенции кои нудат помош и заеми во замена за поголема транспарентност или „демократска“ политика.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.iipa.org.in/www/iipalibrary/RTI-PDF/Chap--4.pdf|title=The Genesis and Evolution of the Right to Information Regime in India|last=Singh|first=Shekhar|year=2010|isbn=|location=New Delhi|pages=|access-date=2020-09-21|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819014418/http://www.iipa.org.in/www/iipalibrary/RTI-PDF/Chap--4.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Madhavan|first=Esha|date=|title=Revisiting the making of India's Right to Information Act: The Continuing Relevance of a Consultative and Collaborative Process of Lawmaking Analyzed from a Multi-Stakeholder Governance Perspective|url=https://cyber.harvard.edu/sites/cyber.harvard.edu/files/Publish_Sen%20Madhavan.pdf|journal=Berkman Center for Internet & Society at Harvard University|volume=|pages=|via=}}</ref> === Европа === Во [[Холандија]], големите социјални немири и растечкото влијание на телевизиите во 60-тите години на минатиот век доведоа до притисок за поголема отвореност на владата. Законодавството за пристап до информации беше усвоено во 1980 година и оттогаш се става дополнителен акцент на мерење на перформансите на владините агенции.<ref>{{Наведено списание|last=Meijer|first=Albert|date=January 7, 2015|title=Government Transparency in Historical Perspective: From the Ancient Regime to Open Data in The Netherlands|journal=International Journal of Public Administration|volume=38|issue=3|pages=189–199|doi=10.1080/01900692.2014.934837}}</ref> Особено, владата на Холандија го усвои планот Отворена влада во акција (''Отворено надгласување во однос на акциите'') за 2016-2017 година, во кој се наведени девет конкретни заложби за отворените владини стандарди утврдени од ОЕКР.<ref>{{Наведена книга|title=OECD Public Governance Reviews Towards an Open Government in Kazakhstan|last=OECD|publisher=OECD Publishing|year=2017|isbn=9789264279377|location=Paris|pages=57}}</ref> === Северна Америка === Во 2009 година, претседателот Обама објави меморандум за транспарентност и отворена влада и ја започна иницијативата за отворена влада. Во неговиот меморандум ја истакна целта на неговата администрација да ја зајакне демократијата преку транспарентна, партиципативна и колаборативна влада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2015/11/16/memorandum-transparency-and-open-government|title=Memorandum -- Transparency and Open Government|last=Obama|first=Barack|date=January 21, 2009|work=obamawhitehouse.archives.gov|accessdate=May 2, 2018}}</ref> Иницијативата има цели на транспарентна и соработка влада, во која ќе се стави крај на тајноста во Вашингтон, истовремено подобрувајќи ја делотворноста преку зголемена комуникација меѓу граѓаните и владините службеници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maxwell.syr.edu/uploadedFiles/conferences/pmrc/Files/Pyrozhenko_Implementing_Open_Government.pdf|title=Implementing Open Government: Exploring the Ideological Links between Open Government and the Free and Open Source Software Movement|last=Pyrozhenko|first=Vadym|date=June 2–4, 2011|publisher=Syracuse University|accessdate=October 24, 2016|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220222516/https://www.maxwell.syr.edu/uploadedFiles/conferences/pmrc/Files/Pyrozhenko_Implementing_Open_Government.pdf|url-status=dead}}</ref> Движењата за транспарентност на владата во поновата историја на [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] започнаа во 1950-тите години по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] затоа што федералните оддели и агенции започнаа да ја ограничуваат достапноста на информациите како реакција на глобалните непријателства за време на војната и поради страв од шпиони на [[Студена војна|Студената војна]]. Агенциите добија право да го забранат пристапот до информации „за добра причина“ или „од јавен интерес“. Овие политики им отежнуваа на конгресните комитети да добијат пристап до записи и документи, што потоа доведе до истражување на можни законски решенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a470219.pdf|title=Access to Government Information in the United States|last=Relyea|first=Harold C.|last2=Kolakowski|first2=Michael W.|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301001844/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a470219.pdf|archive-date=2017-03-01}}</ref> === Јужна Америка === Од раните 2000-ти, транспарентноста е важен дел од агендата за борба против корупција и веројатност во [[Чиле]] и агендата за модернизација на државата. Во 2008 година, Чиле го донесе законот за транспарентност што доведе до натамошни отворени реформи во владата.<ref>{{Наведено списание|last=Guillán|first=Aránzazu|date=2015|title=Open government and transparency reform in Chile: Balancing leadership, ambition and implementation capacity|url=https://www.cmi.no/publications/5728-open-government-and-transparency-reform-in-chile|journal=U4 Report; CHR. Michelsen Institute|volume=2015:2|pages=|via=}}</ref> Чиле го објави својот отворен план за акција на владата за 2016-18 година, како дел од своето членство во Партнерството за отворена влада (ПОВ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ogp.gob.cl/wp-content/uploads/2016/12/Resumen-ingles.pdf|title=Chile Open Government Action Plan 2016-2018|last=|first=|date=|work=www.ogp.com|accessdate=May 3, 2018|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504010532/http://www.ogp.gob.cl/wp-content/uploads/2016/12/Resumen-ingles.pdf|url-status=dead}}</ref> == Аргументи за и против == === За транспарентност === Транспарентноста во владата често е заслужна за генерирање на одговорност од страна на владата, што според приврзаниците води кон намалување на владината корупција, [[мито]] и други малверзации.<ref name="Schauer2011">{{Наведување|title=Transparency in Three Dimensions|url=https://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2011/4/Schauer.pdf|year=2011|last=Schauer, Frederick|journal=University of Illinois Law Review|volume=2011|number=4|pages=1339–1358|access-date=2011-10-16}}</ref> Некои коментатори тврдат дека отворена, транспарентна влада дозволува дисеминација на информации, што пак помага да се создадат поголеми знаења и општествен напредок. Јавното мислење исто така може да се префрли кога луѓето имаат пристап да го видат резултатот од одредена политика. Владата на [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] на моменти им забрануваше на новинарите да објавуваат фотографии од ковчези на војници,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/02/27/world/americas/27iht-photos.1.20479953.html|title=U.S. lifts photo ban on military coffins|last=Bumiller|first=Elisabeth|date=2009-12-07|work=The New York Times|access-date=2019-11-29|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> очигледен обид за управување со емотивни реакции што може да ги зголемат критиките на јавноста за тековните војни; и покрај тоа, многумина веруваат дека емоционално наполнетите слики можат да бидат вредни информации. Слично на тоа, некои противници на смртната казна тврдат дека погубувањата треба да се пренесат на телевизија за да може јавноста „да види што се прави на нивно име и со нивните даночни долари“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2011/07/31/opinion/sunday/executions-should-be-televised.html|title=Opinion {{!}} Why Executions Should Be Televised|last=Shemtob|first=Zachary B.|date=2011-07-29|work=The New York Times|access-date=2019-11-29|last2=Lat|first2=David|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Транспарентноста на владата е корисна за ефикасна [[демократија]], бидејќи информациите им помагаат на граѓаните да формираат значајни заклучоци за претстојното законодавство и да гласаат за нив на следните избори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.whitehouse.gov/the_press_office/TransparencyandOpenGovernment|title=Transparency and Open Government|work=The White House|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215181923/https://www.whitehouse.gov/the_press_office/TransparencyandOpenGovernment|archive-date=2016-12-15|accessdate=2016-12-16}}</ref> Според [[Фондација Карнеги за меѓународен мир|фондацијата Карнеги за меѓународен мир]], поголемото учество на граѓаните во владата е поврзано со владината транспарентност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/20/accountability-transparency-participation-and-inclusion-new-development-consensus-pub-56968|title=Accountability, Transparency, Participation, and Inclusion: A New Development Consensus?|last=Carothers|first=Thomas|work=Carnegie Endowment for International Peace|accessdate=2016-12-16}}</ref> Застапниците на отворена влада честопати тврдат дека граѓанското општество, наместо владиното законодавство, го нуди најдобриот пат кон потранспарентна администрација. Тие укажуваат на улогата на [[Свиркач|укажувачите кои]] известуваат од внатрешната владина бирократија (поединци како [[Даниел Елсберг]] или [[Пол ван Бујтенен]]). Тие тврдат дека независен и испитувачки печат, печатен или електронски, е често посилен гарант за транспарентност отколку законодавните контроли и баланси.<ref>J. Michael, ''The Politics of Secrecy: Confidential Government and the Public's Right to Know'' (London, 1990)</ref><ref>A.G. Theoharis, ed., ''A Culture of Secrecy: the Government Versus the People's Right to Know'' (Kansas, 1998)</ref> Современата доктрина за отворена влада ги наоѓа своите најсилни застапници во невладините организации кои сакаат да се спротивстават на она што го сметаат за својствена тенденција на владата да замине во тајност. Познати меѓу овие невладини организации се тела како Транспаренси Интернешнл или Институтот [[Фондации Отворено општество|отворено општество]]. Тие тврдат дека стандардите на отвореност се од витално значење за тековниот просперитет и развој на демократските општества. === Против транспарентноста === Неодлучноста на Владата, слабите перформанси и блокадата се меѓу ризиците на владината транспарентност, според некои критичари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brookings.edu/research/why-critics-of-transparency-are-wrong/|title=Why Critics of Transparency are Wrong|last=Bass|first=Gary|last2=Brian|first2=Danielle|date=November 2014|work=www.brookings.edu|accessdate=|last3=Eisen|first3=Norman}}</ref> Политичкиот коментатор [[Дејвид Фрум]] во 2014 година напиша дека „наместо да дадат поголема отчетност, овие реформи [реформи на транспарентност] дадоа поголемо лобирање, повеќе трошоци, поголемо одложување и поголема неодлучност“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/09/the-transparency-trap/375074/|title=The Transparency Trap|last=Frum|first=David|date=September 2014|work=theatlantic.com|accessdate=May 2, 2018}}</ref> [[Џејсон Грумет]] тврди дека владините службеници не можат правилно да размислуваат, да соработуваат и да прават компромиси кога се гледа сè што прават.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/laws-aimed-at-transparency-have-hindered-serious-debate/2014/10/02/7c5eb022-48dd-11e4-b72e-d60a9229cc10_story.html|title=When sunshine doesn't always disinfect the government|last=Grumet|first=Jason|date=October 2, 2014|work=washingtonpost.com|accessdate=May 2, 2018}}</ref> Приватноста е друга грижа. Граѓаните можат да претрпат „неповолни последици, одмазда или негативни последици“<ref name="ruma"/> од информациите дадени од владите. [[Тереза Скаса]], професор по право на Универзитетот во [[Отава]], во една статија од 2014 година наведе три главни можни предизвици за приватност. Прво е тешкотијата да се балансира понатамошната транспарентност на владата, истовремено заштитувајќи ја приватноста на личните информации или информациите за идентификувани лица кои се во рацете на владата. Второ, се занимава со разлики помеѓу прописите за заштита на податоците помеѓу приватните и јавните сектори, бидејќи владите можат да пристапат до информациите собрани од приватни компании, кои не се контролирани од строгите закони. Третото е објавување на „Големите податоци“, што може да изгледа анонимизирано, може повторно да се поврзе со специфични поединци користејќи софистицирани алгоритми.<ref>{{Наведено списание|last=Scassa|first=Teresa|date=June 18, 2014|title=Privacy and Open Government|url=https://www.researchgate.net/publication/263423589|journal=Future Internet|volume=6|issue=2|pages=397–413|doi=10.3390/fi6020397|issn=1999-5903|via=|doi-access=free}}</ref> Собирањето разузнавачки информации, особено за идентификување на насилни закани (без разлика дали се домашни или странски), честопати мора да се прави тајно. Фрум во 2014 година напиша дека „истите императиви што ги поттикнуваат државите да собираат информации, исто така, бараат од нив да негираат дека го сторија тоа. Овие негирања се важни дури и кога не им се верува.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/05/we-need-more-secrecy/359820/|title=We Need More Secrecy|last=Frum|first=David|date=2014-04-16|work=The Atlantic|language=en-US|accessdate=2019-11-28}}</ref> Моралната потврда претрпува многу застапување за транспарентност, но голем број научници се прашуваат дали е можно да ја имаме таа увереност. Тие исто така потенцираа како транспарентноста може да поддржи одредени неолиберални императиви.<ref>{{Наведување|last=Garsten|first=C.|title=Transparency in a New Global Order:Unveiling Organizational Visions|year=2008|publisher=Edward Elger}}</ref> == Технологија и отворена влада == Владите и организациите користат нови технологии како алатка за зголемена транспарентност. Примерите вклучуваат употреба на платформи со отворени податоци за објавување информации на Интернет и теорија за управување со отворен извор. Отворени владини податоци (ОВП), термин кој се однесува конкретно на јавното објавување на владини збирки на податоци,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oecd.org/gov/digital-government/open-government-data.htm|title=Open Government Data|last=|first=|date=|work=oecd.org|accessdate=May 2, 2018}}</ref> често се става на располагање преку онлајн платформи како data.gov.uk или www.data.gov. Застапниците на ОВП тврдат дека лесно достапните податоци што се однесуваат на владините институции овозможуваат понатамошно ангажирање на граѓаните во рамките на политичките институции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mdpi.com/1999-5903/6/2/397/pdf|title=Privacy and Open Government|last=Scassa|first=Teresa|date=June 18, 2014|work=Future Internet|publisher=Future Internet|accessdate=October 25, 2016}}</ref> Принципите на ОВП бараат податоците да бидат целосни, примарни, навремени, достапни, машински обработени, недискриминаторски, не-сопственички и без лиценци.<ref>{{Наведена книга|title=Open government data initiatives in Europe: northern versus southern countries analysis|last=Gomes|first=Alvaro|last2=Soares|first2=Delfina|date=October 2014|work=ICEGOV '14 Proceedings of the 8th International Conference on Theory and Practice of Electronic Governance|isbn=9781605586113|volume=|pages=342–350|doi=10.1145/2691195.2691246}}</ref> Платформите од јавниот и приватниот сектор обезбедуваат авенија за вклучување на граѓаните, нудејќи пристап до транспарентни информации што граѓаните ги очекуваат. Бројни организации работеа на консолидирање на ресурсите за граѓаните за пристап до владините (локални, државни и федерални) буџетски трошоци, стимулативни трошоци, лобистички трошоци, законодавно следење и многу повеќе.<ref>Giordano Koch & Maximilian Rapp: Open Government Platforms in Municipality Areas: Identifying elemental design principles, In: Public Management im Paradigmenwechsel, Trauner Verlag, 2012.</ref> == Организации == * Партнерството за отворено управување (ПОУ) беше организација започната во 2011 година за да им овозможи на домашните реформатори да ги направат своите сопствени влади низ целиот свет поотворени, отчетни и одговорни кон граѓаните. Од 2011 година, ПОУ порасна на 75 земји учеснички денес чија влада и граѓанските општества работат заедно за да развијат и спроведат отворени владини реформи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opengovpartnership.org/|title=Open Government Partnership|work=Open Government Partnership|accessdate=2016-12-16}}</ref> * Кодекс за сите е непартиска, непрофитна меѓународна мрежа на организации кои веруваат дека технологијата доведува до нови можности за граѓаните да водат позабележителна улога во политичката сфера и да имаат позитивно влијание врз нивните заедници. Организациите се потпираат на технологијата за подобрување на владината транспарентност и ангажирање на граѓаните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://codeforall.org/|title=Code for All|work=Code for All|language=en-US|accessdate=2016-12-17}}</ref> * Фондацијата „Сончева светлина“ е непрофитна, непартиска организација основана во 2006 година, која користи граѓанска технологија, отворени податоци и анализа на политиките за да ги направи информациите од владата и политиката потранспарентни за секого. Нивната крајна визија е да го зголемат демократското учество и да постигнат промени во протокот на политички пари и кој може да влијае на владата. Додека нивната работа започна со намера да се фокусира само на [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот]] на [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|САД]], нивната работа сега влијае на локално, државно, федерално и меѓународно ниво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sunlightfoundation.com/|title=Sunlight Foundation|work=Sunlight Foundation|language=en-US|accessdate=2016-12-17}}</ref> * Пионерите за отворена влада [[Обединето Кралство|Велика Британија]] е пример за иницијатива предводена од граѓанското општество со употреба на пристапи со отворен извор за поддршка на граѓаните, а граѓанските организации ја користат отворената влада како начин да обезбедат напредок кон [[Цели за одржлив развој|целите]] на [[Цели за одржлив развој|одржливиот развој]]. Користела Отворена Вики за да планира развој на отворено владино движење на граѓанското општество низ матичните нации во Велика Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://opengovpioneers.miraheze.org|title=Open Government Pioneers UK|work=Opengovpioneers|language=en-US|accessdate=2017-05-21}}{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Користена литература == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Политички науки]] a81wfts65u23xspxzgma5jd6dd9jip9 0 1250814 5610198 5595994 2026-08-16T13:39:58Z Andrew012p 85224 5610198 wikitext text/x-wiki '''Трговија со оружје''' е недозволената трговија на шверцувано [[Огнено оружје|мало оружје]] и [[муниција]], што претставува дел од широк спектар на нелегални активности, често поврзани со транснационални [[криминални организации]]. Илегалната трговија со мало оружје, за разлика од другaта роба на [[Организиран криминал|организираниот криминал]], е потесно поврзана со остварувањето на моќ во заедниците, наместо со остварувањето на економска корист. Научниците проценуваат дека нелегалните трансакции со оружје изнесуваат над 1$ милијарда годишно.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/report/global-regime-transnational-crime|title=The Global Regime for Transnational Crime|work=Council on Foreign Relations|language=en|accessdate=2019-03-29}}</ref> [[Податотека:US_Navy_Fire_Controlman_3rd_Class_Matthew_Burger_returns_to_the_USS_Dewey_during_a_visit,_board,_search,_and_seizure_(VBSS)_operation.jpg|алт=|мини|260x260пкс| Метју Бургер, контролор за противпожарна заштита од трета класа на САД, се враќа во УСС ''Дјуи за'' време на операцијата за посета, пребарување и конфискување.]] За да водат сметка за увозот и извозот на неколкуте најопаснит категории на [[Оружје|вооружувања]], [[Обединети нации|Обединетите нации]], во 1991 година, создадоа Регистар за конвенционално вооружување, но учеството не е задолжително и немаат сеопфатни податоци во региони надвор од Европа.<ref name=":1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.un-register.org/SmallArms/Index.aspx|title=UN-Register|work=www.un-register.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329211513/http://www.un-register.org/SmallArms/Index.aspx|archive-date=2019-03-29|accessdate=2019-03-29}}</ref> [[Африка]], поради распространетоста на корумпирани службеници и слабо спроведените трговски регулативи, е регион со широка незаконска активност на оружје. Во резолуцијата за надополнување на Регистарот со законски обврзувачки обврски, протокол за огнено оружје беше вграден во Конвенцијата на [[ООН]] за транснационален организиран криминал, кој од државите бара да ги подобрат системите што контролираат трговија со муниција и огнено оружје. Извештајот на Панелот на владини експерти за мало оружје во ООН од 1999 година дава порафинирана и попрецизна дефиниција, која стана меѓународно прифатена. Со тоа се прави разлика помеѓу [[Огнено оружје|мало оружје]] ([[револвер]]и и [[полуавтоматски пиштол|самополнети пиштоли]], [[Пушка|пушки]] и [[карабин]]и, [[Автомат (оружје)|автомати]], [[Автоматска пушка|нападни пушки]] и [[Лесен митралез|лесни митралези]]), што се оружја дизајнирани за лична употреба и лесно оружје([[Тежок митралез|тешки митралези]], монтирани [[Фрлач на гранати|фрлачи на гранати]], преносни [[противвоздушна одбрана|противавионски пушки]], преносни противтенковски пиштоли, [[бесповлечно оружје|пушки што не можат да се повратат]], преносни лансери на [[Ракета земја-воздух|противвоздушни ракетни]] системи и [[Малтер (оружје)|минофрлачи]] калибри помалку од 100мм), кои се дизајнирани за употреба од повеќе лица кои служат како единица. [[Муниција]]та и [[експлозив]]ите исто така претставуваат составен дел од малото и лесното оружје што се користат во конфликти. == Влијание == === Области === Иако трговијата со оружје е широко распространета во регионите на политички превирања, таа не е ограничена на такви области, и на пример, во [[Јужна Азија]], околу 63 милиони пиштоли биле шверцувани во [[Индија]] и [[Пакистан]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thedailystar.net/2006/05/30/d6053001107.htm|title=Bangladesh turned into arms smuggling route; Experts critical of govt's indifference|last=Staff Correspondent|date=May 30, 2006|work=The Daily Star}}</ref> Сузбивањето на нападот со оружје е една од областите на зголемен интерес во контекст на [[Меѓународно право|меѓународното право]]. Примери за минато и сегашно напаѓање со оружје вклучуваат: * [[Афера Иран – Контра]] * [[Ларн трчајќи со пиштол|Ларн трчање со пиштол]] * [[Привремена увоз на оружје на ирската републиканска армија|Привремен увоз на оружје на ирската републиканска армија]] Во Соединетите држави, терминот „ [[Ironелезен гасовод|Железен гасовод]]“ понекогаш се користи за да се опишат [[Меѓудржавен автопат 95|Меѓудржавниот автопат 95]] и неговите придружни магистрали како коридор за трговија со оружје во [[Њујорк]].<ref name="Enos">{{Наведена книга|title=Guns in American Society: An Encyclopedia of History, Politics, Culture, and the Law|last=Enos|first=Sandra L.|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9780313386701|editor-last=Gregg Lee Carter|pages=440–44|chapter=Iron Pipeline|access-date=7 May 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oD46JBOhMU0C&pg=PA440}}</ref> === Мексико === За време на [[Мексиканска револуција|мексиканската револуција]], нападите со пиштоли во [[Мексико]] достигнаа огромно ниво со најголем дел од оружјето шверцувано од [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]].<ref name="Knight1">{{Наведена книга|title=The Mexican Revolution: Porfirians, Liberals, and Peasants|url=https://archive.org/details/mexicanrevolutio0000knig|last=Knight|first=Alan|date=1986|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0803277709|location=Lincoln}}</ref> Бидејќи Мексико не произведуваше свое оружје, стекнувањето оружје и куршуми беше една од главните грижи на многуте бунтовнички банди кои се вооружуваа против диктаторот на Мексико, генерал [[Порфирио Диаз]], во 1910 година.{{Rp|198–199}} Според тогашните американски закони, шверцерите на оружје во Мексико може да бидат гонети само ако некој биде фатен ''во стабилна деликатерија'' како ја преминува границата, затоа што самото купување оружје со намера да пука во Мексико не е кривично дело.{{Rp|186}} Со оглед на должината и честопати грубиот терен на американско-мексиканската граница, американската погранична служба, која е слабо екипирана, не можеше да го запре масовното шверцување на мало оружје во Мексико.{{Rp|186}} Во февруари 1913 година - февруари 1914 година, американскиот претседател [[Вудро Вилсон|Вудроу Вилсон]] воведе ембарго за оружје на обете страни на [[Мексиканска граѓанска војна|мексиканската граѓанска војна]], а дури во февруари 1914 година беше укинато ембаргото за продажба на оружје на бунтовниците.<ref name="Knight2">{{Наведена книга|title=The Mexican Revolution: Counter-revolution and reconstruction|last=Knight|first=Alan|date=1990|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0803277709|location=Lincoln}}</ref> И покрај ембаргото за вооружување, во Мексико имаше многу напади, бидејќи еден американски официјален претставник се пожали во 1913 година: „нашите погранични градови се практично нивни складишта за комесари и четврти администратори“.{{Rp|31}} Пиштоли биле шверцувани во Мексико преку буриња, ковчези и изменети автомобили. Генералот Хуерта го избегна американското ембарго за оружје купувајќи оружје од [[Германија]]. === Африка === ==== Конфликти во Либерија и Сиера Леоне ==== [[Граѓанска војна во Сиера Леоне|Граѓанската војна во Сиера Леоне]] траеше од 1991 до 2002 година и загинаа 75.000 луѓе. Шверцувањето играше значајна улога во овој конфликт. И [[Огнено оружје|малото]] и големото оружје беа испорачани на сите страни и во [[Сиера Леоне]] и во [[Либерија]] од странство. Мало оружје е секој пиштол ([[пиштол]], [[автоматска пушка]], [[ловечка пушка]]) и други предмети, како што се [[Граната|гранати]],[[меч]]еви, [[нож]]еви, [[Мачета|мачети]], итн. [[Големо оружје|Големото оружје]] означува големи количини на [[експлозив]], [[Ракета|ракети]], [[лесни митралези]], [[минофрлач]]и, [[противтенковски ракети]], [[тенк]]ови, [[авион]]и итн. За тоа време, во близина на Либерија се случуваше граѓанска војна. [[Граѓанска војна во Либерија (појаснување)|Граѓанските војни во Либерија]] се случија од 1989 до 1997 година. Војната се водеше меѓу постојната влада и [[Национален патриотски фронт на Либерија|Националниот патриотски фронт]]. Водачот на Националниот патриотски фронт на Либерија, [[Чарлс Тејлор (либериски политичар)|Чарлс Тејлор]], помогна да се создаде [[Револуционерен обединет фронт]] (РОФ) во Сиера Леоне. Тејлор беше примател на илјадници илегално шверцувани оружја од источна Европа (претежно од [[Украина]]). Тогаш Тејлор продаде дел од ова оружје на РОФ во замена за дијаманти. Претседателот на Буркина Фасо, [[Блез Компаоре]], „директно ја олесни трговијата на оружје за дијаманти во Либерија“ со Либерија и Сиера Леоне. Компаоре му дал пиштоли на Тејлор, кој потоа ги продал на РОФ во замена за дијаманти. Овие [[Дијамантски крв|крвни дијаманти]] потоа би биле продадени назад во Компаоре за повеќе пиштоли. Цикличната размена му овозможи на Компаоре можност да негира директно испраќање оружје до Сиера Леоне. [[Податотека:Gun_pyre_in_Uhuru_Gardens,_Nairobi.jpg|десно|мини|375x375пкс| Кула од конфискувано шверцувано оружје што требаше да биде запалена во [[Најроби]], [[Кенија]] ]] Либериската влада доби оружје преку разработена фронтовска (воена) компанија во [[Гвинеја]]. Оружјето беше наменето да се испрати (легално) од [[Уганда]] во [[Словачка]]. Сепак, рацете беа пренасочени кон Гвинеја како дел од „bait-and-switch“. Покрај тоа, британската влада „ја охрабри [[Sandline International|Сандлајн Интернешнл]], приватна фирма за безбедност и не-државен субјект, да им доставува оружје и муниција на лојалните сили на прогонетата влада на претседателот Кабах“. Сандлајн пренесе 35 тони оружје од [[Бугарија]], кон силите на Кабах. ==== Граѓанска војна во Јужен Судан ==== Уште од почетокот на [[Граѓанска војна во Јужен Судан|граѓанската војна]] во [[Граѓанска војна во Јужен Судан|граѓанската војна]][[Јужен Судан]] во декември 2013 година, нападот со оружје во таа нација достигна огромно ниво.<ref name="Martell">{{Наведена книга|title=First Raise a Flag: How South Sudan Won the Longest War But Lost the Peace|last=Martell|first=Peter|date=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190052706|location=Oxford|page=235}}</ref> Бидејќи [[Јужен Судан]] речиси и да нема електрична енергија и нема производство, обете страни беа целосно зависни од купување оружје од странство за да се борат против нивната војна. Претседателот [[Салва Кир Мајардит]] користеше засенчени мрежи на дилери на оружје од [[Кина]], [[Уганда]], [[Израел]], [[Египет]] и [[Украина]] за вооружување на неговите сили. Бидејќи нафтените компании плаќаа кирија за своите концесии во Јужен Судан, владата беше во можност да си дозволи да купи оружје од раскошна скала. Во јуни 2014 година, владината Служба за национална безбедност потпиша договор вреден 264 милиони американски долари со компанија за гранатирање со седиште во [[Сејшели]] за купување 30 тенкови, 50,000 нападни пушки АК-47 и 20 милиони куршуми. Кој ја контролира компанијата останува мистерија. Во јули 2014 година, кинескиот производител на оружје [[Норинко]] испорача пратка во Јужен Судан со 95,000 пушки и 20 милиони куршуми муниција, снабдувајќи доволно куршуми за да го убие секој човек во Јужен Судан двапати. Американскиот дилер на оружје и приватен воен изведувач [[Ерик Принс]] и продаде на владата за 43 милиони долари три напаѓачки хеликоптери Ми-24 и два авиони Л-39 заедно со услугите на унгарските платеници-пилоти за управување со авионот. Поголемиот дел од оружјето испорачано на Јужен Судан од Уганда потекнуваше од [[Романија]], [[Бугарија]] и [[Словачка]], сите членки на [[Европската унија]] (ЕУ) и требаше да го почитуваат ембаргото за вооружување на ЕУ поставено на Јужен Судан во 2011 година.<ref name="Tut Pur">{{Наведени вести|url=https://www.hrw.org/news/2019/05/08/south-sudans-arms-embargo-flouted|title=South Sudan's Arms Embargo Flouted|last=Tut Pur|first=Nyagoah|date=8 May 2019|access-date=22 April 2020|publisher=Human Rights Watch}}</ref> Помалку е познато за многуте таинствени дилери на оружје што го снабдуваат бунтовничкото [[Движење за ослободување на Судан во опозиција|движење Судан за ослободување на народот во опозиција]] (ДСОН-О), предводено од [[Риек Мачар]], а мнозинството убијци се чини дека се европски.<ref name="Martell"/> Редок исклучок беше со француско-полскиот дилер на оружје [[Пјер Дадак]], кој беше уапсен на 14 јули 2016 година во неговата вила на [[Ибица]] под обвинение за напад со пиштол во Јужен Судан. Во неговата вила, шпанскиот [[национален полициски корпус]] тврди дека пронашле документи кои покажуваат дека тој преговарал да продаде 40,000 пушки АК-47, 30,000 митралези ПКМ и 200,000 кутии муниција. Панелот на експерти на [[Обединетите нации]] за Јужен Судан во извештајот од 2017 година објави: „Извештаите од независни извори укажуваат дека пограничните области меѓу Јужен Судан и Судан и [[Уганда]] остануваат клучни влезни точки за оружје, со некои неиздржани извештаи за помал број на оружје исто така преминување во Јужен Судан од [[Демократска Република Конго]]. Исто така, постојат упорни извештаи и јавни обвинувања за испораки на силите поврзани со раководството во [[Џуба]] од подалеку, поточно од Египет“.<ref name="Allimadi">{{Наведени вести|url=https://www.blackstarnews.com/global-politics/africa/un-panel-wants-arms-embargo-on-south-sudan-calls-president|title=UN Panel Wants Arms Embargo on South Sudan|last=Allimadi|first=Milton|date=24 April 2017|publisher=Black Star News}}</ref> Во истиот извештај се наведува дека украинскиот авион на транспортниот авион ИЛ-76 летал со два авиони Л-39 кон Уганда на 27 јануари 2017 година, со целосно знаење дека авионите Л-39 имале цел да одат во Јужен Судан, со што го крши ембаргото за оружје, Украина се пласираше на продажба на оружје во Јужен Судан. Во 2018 година, Советот за безбедност на Обединетите нации воведе светско ембарго за оружје за Јужен Судан, но ембаргото е широко игнорирано, каде што и покрај примирјето потпишано истата година, обете страни продолжија да масовно да увезуваат оружје, што сугерира дека тие се подготвуваат за уште еден период од граѓанската војна.<ref name="Tut Pur"/> ==== Зошто шверцерите ја избираат Африка ==== [[Кимберли Тачук]] и [[Карен Саундерс]] тврдат дека трговијата со оружје не се разликува од која било друга илегална деловна активност во нивната работа ''Под Радар: Операции за трговија со оружје во [[Африка]]''. На шверцерите најпрво им треба седиште или некаде за да ги извршуваат своите активности. На штабот му требаат неколку аспекти за да го направи идеалното место за сообраќај на оружје. Прво, седиштето треба да има соодветна инфраструктура. За трговија со оружје, ова би вклучувало лента за слетување и за увоз и за извоз. Дополнително, потребни се магацини за „складирање на производот што чека испорака“. Откако производот ќе пристигне и ќе се складира, треба да му се достави на клиентот, па затоа седиштето треба да биде на некоја централна локација во близина на секој клиент. Иако не е примарниот избор на шверцерите, тие ја избираат Африка бидејќи има големи површини неокупирана земја, што може да ја користат, како што тврдат Тачук и Саундерс. Физичкиот простор е важен, но правилата и прописите на споменатиот простор се исто така релевантни. Шверцерите бараат места со корумпирани странки кои ќе ги снабдуваат, службени лица што можат да бидат подмитени или уценети. Ова му овозможува на шверцерот „да ги заобиколи регулаторните и надзорните системи“ воспоставени од владата. Понатаму, „слаб финансиски систем“ е клучен, така што големите суми пари пренесени од шверцерот не се сметаат за сомнителни. Тачук и Саундерс го завршуваат својот аргумент, важна е стабилна и високо централизирана влада. Тие потоа посочуваат дека 10 различни африкански земји имаат водачи кои се на власт повеќе од 20 години, за кои тврдат дека ги исполнува критериумите за високо централизирана и стабилна влада. === Европа === Од 1996 година, земјите низ цела [[Европа]] забележаа трговија со оружје. Европа е севкупен голем извозник на недозволено оружје со [[Велика Британија]], [[Германија]] и [[Франција]] во националното водство за најголем извоз. Увозот во Европа во периодот од 2004-2013 година е намален за 25%, со тоа што Обединетото Кралство увезува најмногу во Европа.<ref name=":12">Arsovska, Jana. "Introduction: Illicit Firearms Market in Europe and Beyond."''European Journal on Criminal Policy and Research'', vol. 20, no. 3, 2014, pp. 295-305''. ProQuest'', doi:10.1007/s10610-014-9254-6.</ref> Огненото оружје што се увезува и се пренесува е обично [[Огнено оружје|мало оружје]] и полесно оружје (МОПО) во споредба со големата машинерија, како што се [[тенк]]ови и [[Воздухоплов|авиони]]. МОПО купено во Европа има тенденција да биде половно оружје што е евтино и редовно достапно. „Култура“ на оружје, како на пример во Германија, каде што „земената здраво за готово културна практика на носење пиштол“ зголемува недозволеното МОПО затоа што на оружјето се гледа како начин за подобрување на мажественоста и статусот. Во 2000 година, [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ)]] започна со регионални решенија и безбедносни мерки за решавање на проблемот со трговија со огнено оружје. == Глобална пазарна вредност == Вкупната вредност на глобалниот пазар на оружје се проценува на околу 60 милијарди долари годишно, при што околу 8 милијарди долари се припишуваат на [[пиштол]]и, [[Пушка|пушки]], [[митралез]]и и куршуми. Поради недостаток на правна транспарентност, проценката на [[пазарната вредност]] на индустријата за трговија со оружје е понекогаш тешка. Само во 2001 година, вредноста на легалниот извоз на [[Мало оружје и лесно оружје|мало и лесно оружје]] (МОПО) беше 2,4$ милијарди. Откако ќе бидат обработени на [[царина]], тој број се зголемува на некаде помеѓу 5-7$ милијарди, според „[[Мало оружје и лесно оружје |Мало оружје и лесно оружје“]] (1994-2001). Дополнителни 10-20% (1$ милијарда) се сомневаат дека ќе се додадат на тој број од трансакциите на [[Црн пазар|црниот пазар]]. [[АК-47|Калашников АК-47]] е најпривлечното оружје за нелегалната трговија со оружје поради неговата ниска цена. Со вишок на [[АК-47|АК-47 кои го]] преплавија пазарот од војните по постудената војна, цените на ова огнено оружје потонаа дури 15$ во 2000 година. Трендовите покажаа дека цената на [[АК-47]] остана постојана во земјите со тековни [[Граѓанска војна|граѓански војни]], додека цените на стабилните земји за [[АК-47]] се во пораст. Дури и моторџиски банди започнаа со профитабилна трговија со оружје. Американските [[законоспроведувачки орган|агенции за спроведување на законот]] започнаа истрага за [[Вонбрачен клуб за мотори|моторџиските банди]] кон крајот на 90-тите и започнаа да ги класифицираат како организирани криминални организации. Ова главно се должеше на фактот дека тие беа во можност да добијат контрола врз пазарот на проституција и шверц на украдена стока како што се оружје, мотоцикли и делови за автомобили. === Познати дилери на оружје === * Али Фајад * Монцер ал Касар * [[Пјер Огистен Карон де Бомарше|Пјер Бомарше]] * Виктор Бут * Семјуел Камингс * Пјер Дадак * Аркади Гајдамак * Аднан Хашоги * Леонид Минин * Саркис Соганалиан * Дејл Стофел * Герхард Мертинс * Џон Нарди * Василиј Захароф * Ефраим Дивероли * Патрик Ни * Џек Руби == Поврзани теории == Во меѓународната криминалистичка научна заедница, [[Теорија на рационален избор (криминологија)|теоријата за рационален избор]] најчесто се повикува на објаснувањата зошто поединците се занимаваат и оправдуваат криминална активност.<ref>{{Наведено списание|last=Masucci|first=David J.|date=2013|title=Mexican Drug Activity, Economic Development, and Unemployment in a Rational Choice Framework|url=http://www.inquiriesjournal.com/articles/755/mexican-drug-activity-economic-development-and-unemployment-in-a-rational-choice-framework|journal=Inquiries Journal|language=en|volume=5|issue=9}}</ref> Според Јана Арсовска и Панос Костакос, водечки научници за [[организиран криминал]], причините за трговија со оружје не се засноваат единствено на теоријата на рационален избор, туку се поблиску поврзани со интимноста на нечии лични социјални мрежи, како и со „перцепцијата на ризиците, напор и награди во кршењето на кривичните закони“. == Во популарната култура == === Филм === * [[Господар на војната|''Господар'' ''на Војната'' (2005)]], измислен криминален [[воен филм]] во кој [[Николас Кејџ]] игра илегален дилер на оружје сличен на постсоветскиот дилер на оружје [[Виктор Бут]]; филмот беше одобрен од [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] за истакнување на трговијата со оружје од меѓународната индустрија за оружје * ''Извршување убиство: внатре во меѓународната трговија со оружје'' (2006), 15-минутен документарец вклучен во ДВД со специјални изданија на ''[[Господар на војната]]'' со два дискови (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt0778772/|title=Making a Killing: Inside the International Arms Trade|work=IMDb}}</ref> Бројни други документарни филмови за трговија со оружје се поврзани на страницата на овој филм на [[YouTube|ЈуТјуб]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=r0sC3CSp24E|title=Making a Killing: Inside the International Arms Trade|publisher=YouTube}}</ref> * ''[[Железен човек|Железниот човек]]'' (2008), филм за суперхерој во кој се заснова на [[Marvel Comics|истоимениот]] лик на [[Marvel Comics|Марвел Стрипс]], во центарот на пронаоѓачот Тони Старк ([[Роберт Дауни Јуниор|Роберт Дауни Џуниор]]) открива дека неговата компанија тргувала со оружје со негови дизајни, на криминалци ширум светот и пробува да ги запре неговите корумпирани директори и други вработени со тоа што стана технолошки напредниот [[суперхерој]] Железниот човек или ''Ајрон Мен''. * ''[[Воени кучиња (филм од 2016 година)|Воени кучиња]]'' (2016), црна комедија-драма, [[биографски филм]] заснован на вистинската приказна за двајца млади момци, [[Дејвид Пакуз]] и [[Ефраим Дивероли]], кои добија договор од 300 милиони американски долари од Пентагон за вооружување на сојузниците на Америка во Авганистан, кои подоцна се вклучија во оружје трговија со луѓе. * ''[[Застрелениот повикувач]]'' (2017), крими-трилер во кој неодамна беше ослободен од кривично дело Џејкоб „Пари“ Харлон, од страна на застреланиот повикувач на неговата затворска банда е принуден да организира голема зделка за оружје со сојузничката банда [[Сурено]] . * ''[[Избраниот (филм од 1981 година)|Избраниот]]'' (1981), во една сцена, Ревен, православен [[Евреин]] во [[Њујорк]] во 40-тите години на минатиот век, и некои соученици се гледаат како шверцуваат на пристаништата во пристаништето во Њујорк и ставаат гајби полни пушки со назнака „Опрема за земјоделски производи“ на бродот за [[Хаифа]] за израелските борци за слобода во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелската војна]] . Оваа сцена се појавува и во книгата на која се темели филмот. * ''Лондон падна'' (2016), === Телевизија === * ''[[Синови на анархијата]]'', ТВ серија на ФХ (Fox Extended Network) за измислен забранет клуб со мотори, чиј главен извор на приход е трговија со оружје за разни криминални претпријатија на домашно и меѓународно ниво. * Серијата ''[[Смрт во рајот (ТВ серија)|Смрт во рајот]]'', сезона 3, епизода 5, го толкува [[Симон Пастир|Симон Шефард]] како Џејкоб Доран, министер за трговија на Сент Мари, за кого [[Хамфри Гудман]] подоцна открива дека е ловец. * ''[[Јормунганд (манга)|Јормунганд]]'', [[аниме]]-серија заснована на серијата [[манга]] од Китар Такахаши, во производство на White Fox, која се осврнува на прашањето за трговија со оружје на [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и на целиот европски континент. * ''[[Ноќен менаџер (минисерија)|Ноќниот менаџер]]'', мини серија на БиБиСи (BBC) каде поранешен британски војник, кој во моментот на дејствието е ноќен менаџер во хотели, се инфилтрира во внатрешниот круг на дилер на оружје. * ''[[Мајани МЦ|Мајанс М.Ц.]]'', спиноф на „''Синови на анархијата''“, исто така, има подгрупа што се врти околу нелегалната трговија со оружје. === Видео игри === * [[Grand Theft Auto (серијал)|Grand Theft Auto]] претставува трговија со оружје низ целата франшиза. * Мултиплеер платформата на ''[[Grand Theft Auto V]]'', ''[[GTA Online]]'', има пакет со содржини за преземање, кој се врти околу производство и дистрибуција на нелегално оружје преку шверцерски операции и мисии вклучени во „Gunrunning“. * ''[[Мафија III]]'', една од подофицерите на Линколн Клеј, лондонскиот криминал Хаити, Касандра, управува со рекети. * ''[[Кралот на борците '94|Кралот на борците 94]]'', се одликуваше со дилер на оружје на црниот пазар познат како [[Ругал Бернштајн]], кој ги поразува и заробува борците и ги вклучува во неговата колекција на претходни поразени борци. == Поврзано == * [[Контрола на оружје]] * [[Здружение за контрола на оружје]] * [[Индустрија за оружје]] * [[Политика за оружје]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Контрола на оружјето]] owhiuuu2f089q6vri0necy30je8vv34 5610199 5610198 2026-08-16T13:40:14Z Andrew012p 85224 /* Телевизија */ 5610199 wikitext text/x-wiki '''Трговија со оружје''' е недозволената трговија на шверцувано [[Огнено оружје|мало оружје]] и [[муниција]], што претставува дел од широк спектар на нелегални активности, често поврзани со транснационални [[криминални организации]]. Илегалната трговија со мало оружје, за разлика од другaта роба на [[Организиран криминал|организираниот криминал]], е потесно поврзана со остварувањето на моќ во заедниците, наместо со остварувањето на економска корист. Научниците проценуваат дека нелегалните трансакции со оружје изнесуваат над 1$ милијарда годишно.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/report/global-regime-transnational-crime|title=The Global Regime for Transnational Crime|work=Council on Foreign Relations|language=en|accessdate=2019-03-29}}</ref> [[Податотека:US_Navy_Fire_Controlman_3rd_Class_Matthew_Burger_returns_to_the_USS_Dewey_during_a_visit,_board,_search,_and_seizure_(VBSS)_operation.jpg|алт=|мини|260x260пкс| Метју Бургер, контролор за противпожарна заштита од трета класа на САД, се враќа во УСС ''Дјуи за'' време на операцијата за посета, пребарување и конфискување.]] За да водат сметка за увозот и извозот на неколкуте најопаснит категории на [[Оружје|вооружувања]], [[Обединети нации|Обединетите нации]], во 1991 година, создадоа Регистар за конвенционално вооружување, но учеството не е задолжително и немаат сеопфатни податоци во региони надвор од Европа.<ref name=":1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.un-register.org/SmallArms/Index.aspx|title=UN-Register|work=www.un-register.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329211513/http://www.un-register.org/SmallArms/Index.aspx|archive-date=2019-03-29|accessdate=2019-03-29}}</ref> [[Африка]], поради распространетоста на корумпирани службеници и слабо спроведените трговски регулативи, е регион со широка незаконска активност на оружје. Во резолуцијата за надополнување на Регистарот со законски обврзувачки обврски, протокол за огнено оружје беше вграден во Конвенцијата на [[ООН]] за транснационален организиран криминал, кој од државите бара да ги подобрат системите што контролираат трговија со муниција и огнено оружје. Извештајот на Панелот на владини експерти за мало оружје во ООН од 1999 година дава порафинирана и попрецизна дефиниција, која стана меѓународно прифатена. Со тоа се прави разлика помеѓу [[Огнено оружје|мало оружје]] ([[револвер]]и и [[полуавтоматски пиштол|самополнети пиштоли]], [[Пушка|пушки]] и [[карабин]]и, [[Автомат (оружје)|автомати]], [[Автоматска пушка|нападни пушки]] и [[Лесен митралез|лесни митралези]]), што се оружја дизајнирани за лична употреба и лесно оружје([[Тежок митралез|тешки митралези]], монтирани [[Фрлач на гранати|фрлачи на гранати]], преносни [[противвоздушна одбрана|противавионски пушки]], преносни противтенковски пиштоли, [[бесповлечно оружје|пушки што не можат да се повратат]], преносни лансери на [[Ракета земја-воздух|противвоздушни ракетни]] системи и [[Малтер (оружје)|минофрлачи]] калибри помалку од 100мм), кои се дизајнирани за употреба од повеќе лица кои служат како единица. [[Муниција]]та и [[експлозив]]ите исто така претставуваат составен дел од малото и лесното оружје што се користат во конфликти. == Влијание == === Области === Иако трговијата со оружје е широко распространета во регионите на политички превирања, таа не е ограничена на такви области, и на пример, во [[Јужна Азија]], околу 63 милиони пиштоли биле шверцувани во [[Индија]] и [[Пакистан]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thedailystar.net/2006/05/30/d6053001107.htm|title=Bangladesh turned into arms smuggling route; Experts critical of govt's indifference|last=Staff Correspondent|date=May 30, 2006|work=The Daily Star}}</ref> Сузбивањето на нападот со оружје е една од областите на зголемен интерес во контекст на [[Меѓународно право|меѓународното право]]. Примери за минато и сегашно напаѓање со оружје вклучуваат: * [[Афера Иран – Контра]] * [[Ларн трчајќи со пиштол|Ларн трчање со пиштол]] * [[Привремена увоз на оружје на ирската републиканска армија|Привремен увоз на оружје на ирската републиканска армија]] Во Соединетите држави, терминот „ [[Ironелезен гасовод|Железен гасовод]]“ понекогаш се користи за да се опишат [[Меѓудржавен автопат 95|Меѓудржавниот автопат 95]] и неговите придружни магистрали како коридор за трговија со оружје во [[Њујорк]].<ref name="Enos">{{Наведена книга|title=Guns in American Society: An Encyclopedia of History, Politics, Culture, and the Law|last=Enos|first=Sandra L.|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9780313386701|editor-last=Gregg Lee Carter|pages=440–44|chapter=Iron Pipeline|access-date=7 May 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oD46JBOhMU0C&pg=PA440}}</ref> === Мексико === За време на [[Мексиканска револуција|мексиканската револуција]], нападите со пиштоли во [[Мексико]] достигнаа огромно ниво со најголем дел од оружјето шверцувано од [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]].<ref name="Knight1">{{Наведена книга|title=The Mexican Revolution: Porfirians, Liberals, and Peasants|url=https://archive.org/details/mexicanrevolutio0000knig|last=Knight|first=Alan|date=1986|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0803277709|location=Lincoln}}</ref> Бидејќи Мексико не произведуваше свое оружје, стекнувањето оружје и куршуми беше една од главните грижи на многуте бунтовнички банди кои се вооружуваа против диктаторот на Мексико, генерал [[Порфирио Диаз]], во 1910 година.{{Rp|198–199}} Според тогашните американски закони, шверцерите на оружје во Мексико може да бидат гонети само ако некој биде фатен ''во стабилна деликатерија'' како ја преминува границата, затоа што самото купување оружје со намера да пука во Мексико не е кривично дело.{{Rp|186}} Со оглед на должината и честопати грубиот терен на американско-мексиканската граница, американската погранична служба, која е слабо екипирана, не можеше да го запре масовното шверцување на мало оружје во Мексико.{{Rp|186}} Во февруари 1913 година - февруари 1914 година, американскиот претседател [[Вудро Вилсон|Вудроу Вилсон]] воведе ембарго за оружје на обете страни на [[Мексиканска граѓанска војна|мексиканската граѓанска војна]], а дури во февруари 1914 година беше укинато ембаргото за продажба на оружје на бунтовниците.<ref name="Knight2">{{Наведена книга|title=The Mexican Revolution: Counter-revolution and reconstruction|last=Knight|first=Alan|date=1990|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0803277709|location=Lincoln}}</ref> И покрај ембаргото за вооружување, во Мексико имаше многу напади, бидејќи еден американски официјален претставник се пожали во 1913 година: „нашите погранични градови се практично нивни складишта за комесари и четврти администратори“.{{Rp|31}} Пиштоли биле шверцувани во Мексико преку буриња, ковчези и изменети автомобили. Генералот Хуерта го избегна американското ембарго за оружје купувајќи оружје од [[Германија]]. === Африка === ==== Конфликти во Либерија и Сиера Леоне ==== [[Граѓанска војна во Сиера Леоне|Граѓанската војна во Сиера Леоне]] траеше од 1991 до 2002 година и загинаа 75.000 луѓе. Шверцувањето играше значајна улога во овој конфликт. И [[Огнено оружје|малото]] и големото оружје беа испорачани на сите страни и во [[Сиера Леоне]] и во [[Либерија]] од странство. Мало оружје е секој пиштол ([[пиштол]], [[автоматска пушка]], [[ловечка пушка]]) и други предмети, како што се [[Граната|гранати]],[[меч]]еви, [[нож]]еви, [[Мачета|мачети]], итн. [[Големо оружје|Големото оружје]] означува големи количини на [[експлозив]], [[Ракета|ракети]], [[лесни митралези]], [[минофрлач]]и, [[противтенковски ракети]], [[тенк]]ови, [[авион]]и итн. За тоа време, во близина на Либерија се случуваше граѓанска војна. [[Граѓанска војна во Либерија (појаснување)|Граѓанските војни во Либерија]] се случија од 1989 до 1997 година. Војната се водеше меѓу постојната влада и [[Национален патриотски фронт на Либерија|Националниот патриотски фронт]]. Водачот на Националниот патриотски фронт на Либерија, [[Чарлс Тејлор (либериски политичар)|Чарлс Тејлор]], помогна да се создаде [[Револуционерен обединет фронт]] (РОФ) во Сиера Леоне. Тејлор беше примател на илјадници илегално шверцувани оружја од источна Европа (претежно од [[Украина]]). Тогаш Тејлор продаде дел од ова оружје на РОФ во замена за дијаманти. Претседателот на Буркина Фасо, [[Блез Компаоре]], „директно ја олесни трговијата на оружје за дијаманти во Либерија“ со Либерија и Сиера Леоне. Компаоре му дал пиштоли на Тејлор, кој потоа ги продал на РОФ во замена за дијаманти. Овие [[Дијамантски крв|крвни дијаманти]] потоа би биле продадени назад во Компаоре за повеќе пиштоли. Цикличната размена му овозможи на Компаоре можност да негира директно испраќање оружје до Сиера Леоне. [[Податотека:Gun_pyre_in_Uhuru_Gardens,_Nairobi.jpg|десно|мини|375x375пкс| Кула од конфискувано шверцувано оружје што требаше да биде запалена во [[Најроби]], [[Кенија]] ]] Либериската влада доби оружје преку разработена фронтовска (воена) компанија во [[Гвинеја]]. Оружјето беше наменето да се испрати (легално) од [[Уганда]] во [[Словачка]]. Сепак, рацете беа пренасочени кон Гвинеја како дел од „bait-and-switch“. Покрај тоа, британската влада „ја охрабри [[Sandline International|Сандлајн Интернешнл]], приватна фирма за безбедност и не-државен субјект, да им доставува оружје и муниција на лојалните сили на прогонетата влада на претседателот Кабах“. Сандлајн пренесе 35 тони оружје од [[Бугарија]], кон силите на Кабах. ==== Граѓанска војна во Јужен Судан ==== Уште од почетокот на [[Граѓанска војна во Јужен Судан|граѓанската војна]] во [[Граѓанска војна во Јужен Судан|граѓанската војна]][[Јужен Судан]] во декември 2013 година, нападот со оружје во таа нација достигна огромно ниво.<ref name="Martell">{{Наведена книга|title=First Raise a Flag: How South Sudan Won the Longest War But Lost the Peace|last=Martell|first=Peter|date=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190052706|location=Oxford|page=235}}</ref> Бидејќи [[Јужен Судан]] речиси и да нема електрична енергија и нема производство, обете страни беа целосно зависни од купување оружје од странство за да се борат против нивната војна. Претседателот [[Салва Кир Мајардит]] користеше засенчени мрежи на дилери на оружје од [[Кина]], [[Уганда]], [[Израел]], [[Египет]] и [[Украина]] за вооружување на неговите сили. Бидејќи нафтените компании плаќаа кирија за своите концесии во Јужен Судан, владата беше во можност да си дозволи да купи оружје од раскошна скала. Во јуни 2014 година, владината Служба за национална безбедност потпиша договор вреден 264 милиони американски долари со компанија за гранатирање со седиште во [[Сејшели]] за купување 30 тенкови, 50,000 нападни пушки АК-47 и 20 милиони куршуми. Кој ја контролира компанијата останува мистерија. Во јули 2014 година, кинескиот производител на оружје [[Норинко]] испорача пратка во Јужен Судан со 95,000 пушки и 20 милиони куршуми муниција, снабдувајќи доволно куршуми за да го убие секој човек во Јужен Судан двапати. Американскиот дилер на оружје и приватен воен изведувач [[Ерик Принс]] и продаде на владата за 43 милиони долари три напаѓачки хеликоптери Ми-24 и два авиони Л-39 заедно со услугите на унгарските платеници-пилоти за управување со авионот. Поголемиот дел од оружјето испорачано на Јужен Судан од Уганда потекнуваше од [[Романија]], [[Бугарија]] и [[Словачка]], сите членки на [[Европската унија]] (ЕУ) и требаше да го почитуваат ембаргото за вооружување на ЕУ поставено на Јужен Судан во 2011 година.<ref name="Tut Pur">{{Наведени вести|url=https://www.hrw.org/news/2019/05/08/south-sudans-arms-embargo-flouted|title=South Sudan's Arms Embargo Flouted|last=Tut Pur|first=Nyagoah|date=8 May 2019|access-date=22 April 2020|publisher=Human Rights Watch}}</ref> Помалку е познато за многуте таинствени дилери на оружје што го снабдуваат бунтовничкото [[Движење за ослободување на Судан во опозиција|движење Судан за ослободување на народот во опозиција]] (ДСОН-О), предводено од [[Риек Мачар]], а мнозинството убијци се чини дека се европски.<ref name="Martell"/> Редок исклучок беше со француско-полскиот дилер на оружје [[Пјер Дадак]], кој беше уапсен на 14 јули 2016 година во неговата вила на [[Ибица]] под обвинение за напад со пиштол во Јужен Судан. Во неговата вила, шпанскиот [[национален полициски корпус]] тврди дека пронашле документи кои покажуваат дека тој преговарал да продаде 40,000 пушки АК-47, 30,000 митралези ПКМ и 200,000 кутии муниција. Панелот на експерти на [[Обединетите нации]] за Јужен Судан во извештајот од 2017 година објави: „Извештаите од независни извори укажуваат дека пограничните области меѓу Јужен Судан и Судан и [[Уганда]] остануваат клучни влезни точки за оружје, со некои неиздржани извештаи за помал број на оружје исто така преминување во Јужен Судан од [[Демократска Република Конго]]. Исто така, постојат упорни извештаи и јавни обвинувања за испораки на силите поврзани со раководството во [[Џуба]] од подалеку, поточно од Египет“.<ref name="Allimadi">{{Наведени вести|url=https://www.blackstarnews.com/global-politics/africa/un-panel-wants-arms-embargo-on-south-sudan-calls-president|title=UN Panel Wants Arms Embargo on South Sudan|last=Allimadi|first=Milton|date=24 April 2017|publisher=Black Star News}}</ref> Во истиот извештај се наведува дека украинскиот авион на транспортниот авион ИЛ-76 летал со два авиони Л-39 кон Уганда на 27 јануари 2017 година, со целосно знаење дека авионите Л-39 имале цел да одат во Јужен Судан, со што го крши ембаргото за оружје, Украина се пласираше на продажба на оружје во Јужен Судан. Во 2018 година, Советот за безбедност на Обединетите нации воведе светско ембарго за оружје за Јужен Судан, но ембаргото е широко игнорирано, каде што и покрај примирјето потпишано истата година, обете страни продолжија да масовно да увезуваат оружје, што сугерира дека тие се подготвуваат за уште еден период од граѓанската војна.<ref name="Tut Pur"/> ==== Зошто шверцерите ја избираат Африка ==== [[Кимберли Тачук]] и [[Карен Саундерс]] тврдат дека трговијата со оружје не се разликува од која било друга илегална деловна активност во нивната работа ''Под Радар: Операции за трговија со оружје во [[Африка]]''. На шверцерите најпрво им треба седиште или некаде за да ги извршуваат своите активности. На штабот му требаат неколку аспекти за да го направи идеалното место за сообраќај на оружје. Прво, седиштето треба да има соодветна инфраструктура. За трговија со оружје, ова би вклучувало лента за слетување и за увоз и за извоз. Дополнително, потребни се магацини за „складирање на производот што чека испорака“. Откако производот ќе пристигне и ќе се складира, треба да му се достави на клиентот, па затоа седиштето треба да биде на некоја централна локација во близина на секој клиент. Иако не е примарниот избор на шверцерите, тие ја избираат Африка бидејќи има големи површини неокупирана земја, што може да ја користат, како што тврдат Тачук и Саундерс. Физичкиот простор е важен, но правилата и прописите на споменатиот простор се исто така релевантни. Шверцерите бараат места со корумпирани странки кои ќе ги снабдуваат, службени лица што можат да бидат подмитени или уценети. Ова му овозможува на шверцерот „да ги заобиколи регулаторните и надзорните системи“ воспоставени од владата. Понатаму, „слаб финансиски систем“ е клучен, така што големите суми пари пренесени од шверцерот не се сметаат за сомнителни. Тачук и Саундерс го завршуваат својот аргумент, важна е стабилна и високо централизирана влада. Тие потоа посочуваат дека 10 различни африкански земји имаат водачи кои се на власт повеќе од 20 години, за кои тврдат дека ги исполнува критериумите за високо централизирана и стабилна влада. === Европа === Од 1996 година, земјите низ цела [[Европа]] забележаа трговија со оружје. Европа е севкупен голем извозник на недозволено оружје со [[Велика Британија]], [[Германија]] и [[Франција]] во националното водство за најголем извоз. Увозот во Европа во периодот од 2004-2013 година е намален за 25%, со тоа што Обединетото Кралство увезува најмногу во Европа.<ref name=":12">Arsovska, Jana. "Introduction: Illicit Firearms Market in Europe and Beyond."''European Journal on Criminal Policy and Research'', vol. 20, no. 3, 2014, pp. 295-305''. ProQuest'', doi:10.1007/s10610-014-9254-6.</ref> Огненото оружје што се увезува и се пренесува е обично [[Огнено оружје|мало оружје]] и полесно оружје (МОПО) во споредба со големата машинерија, како што се [[тенк]]ови и [[Воздухоплов|авиони]]. МОПО купено во Европа има тенденција да биде половно оружје што е евтино и редовно достапно. „Култура“ на оружје, како на пример во Германија, каде што „земената здраво за готово културна практика на носење пиштол“ зголемува недозволеното МОПО затоа што на оружјето се гледа како начин за подобрување на мажественоста и статусот. Во 2000 година, [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ)]] започна со регионални решенија и безбедносни мерки за решавање на проблемот со трговија со огнено оружје. == Глобална пазарна вредност == Вкупната вредност на глобалниот пазар на оружје се проценува на околу 60 милијарди долари годишно, при што околу 8 милијарди долари се припишуваат на [[пиштол]]и, [[Пушка|пушки]], [[митралез]]и и куршуми. Поради недостаток на правна транспарентност, проценката на [[пазарната вредност]] на индустријата за трговија со оружје е понекогаш тешка. Само во 2001 година, вредноста на легалниот извоз на [[Мало оружје и лесно оружје|мало и лесно оружје]] (МОПО) беше 2,4$ милијарди. Откако ќе бидат обработени на [[царина]], тој број се зголемува на некаде помеѓу 5-7$ милијарди, според „[[Мало оружје и лесно оружје |Мало оружје и лесно оружје“]] (1994-2001). Дополнителни 10-20% (1$ милијарда) се сомневаат дека ќе се додадат на тој број од трансакциите на [[Црн пазар|црниот пазар]]. [[АК-47|Калашников АК-47]] е најпривлечното оружје за нелегалната трговија со оружје поради неговата ниска цена. Со вишок на [[АК-47|АК-47 кои го]] преплавија пазарот од војните по постудената војна, цените на ова огнено оружје потонаа дури 15$ во 2000 година. Трендовите покажаа дека цената на [[АК-47]] остана постојана во земјите со тековни [[Граѓанска војна|граѓански војни]], додека цените на стабилните земји за [[АК-47]] се во пораст. Дури и моторџиски банди започнаа со профитабилна трговија со оружје. Американските [[законоспроведувачки орган|агенции за спроведување на законот]] започнаа истрага за [[Вонбрачен клуб за мотори|моторџиските банди]] кон крајот на 90-тите и започнаа да ги класифицираат како организирани криминални организации. Ова главно се должеше на фактот дека тие беа во можност да добијат контрола врз пазарот на проституција и шверц на украдена стока како што се оружје, мотоцикли и делови за автомобили. === Познати дилери на оружје === * Али Фајад * Монцер ал Касар * [[Пјер Огистен Карон де Бомарше|Пјер Бомарше]] * Виктор Бут * Семјуел Камингс * Пјер Дадак * Аркади Гајдамак * Аднан Хашоги * Леонид Минин * Саркис Соганалиан * Дејл Стофел * Герхард Мертинс * Џон Нарди * Василиј Захароф * Ефраим Дивероли * Патрик Ни * Џек Руби == Поврзани теории == Во меѓународната криминалистичка научна заедница, [[Теорија на рационален избор (криминологија)|теоријата за рационален избор]] најчесто се повикува на објаснувањата зошто поединците се занимаваат и оправдуваат криминална активност.<ref>{{Наведено списание|last=Masucci|first=David J.|date=2013|title=Mexican Drug Activity, Economic Development, and Unemployment in a Rational Choice Framework|url=http://www.inquiriesjournal.com/articles/755/mexican-drug-activity-economic-development-and-unemployment-in-a-rational-choice-framework|journal=Inquiries Journal|language=en|volume=5|issue=9}}</ref> Според Јана Арсовска и Панос Костакос, водечки научници за [[организиран криминал]], причините за трговија со оружје не се засноваат единствено на теоријата на рационален избор, туку се поблиску поврзани со интимноста на нечии лични социјални мрежи, како и со „перцепцијата на ризиците, напор и награди во кршењето на кривичните закони“. == Во популарната култура == === Филм === * [[Господар на војната|''Господар'' ''на Војната'' (2005)]], измислен криминален [[воен филм]] во кој [[Николас Кејџ]] игра илегален дилер на оружје сличен на постсоветскиот дилер на оружје [[Виктор Бут]]; филмот беше одобрен од [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] за истакнување на трговијата со оружје од меѓународната индустрија за оружје * ''Извршување убиство: внатре во меѓународната трговија со оружје'' (2006), 15-минутен документарец вклучен во ДВД со специјални изданија на ''[[Господар на војната]]'' со два дискови (2005)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt0778772/|title=Making a Killing: Inside the International Arms Trade|work=IMDb}}</ref> Бројни други документарни филмови за трговија со оружје се поврзани на страницата на овој филм на [[YouTube|ЈуТјуб]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=r0sC3CSp24E|title=Making a Killing: Inside the International Arms Trade|publisher=YouTube}}</ref> * ''[[Железен човек|Железниот човек]]'' (2008), филм за суперхерој во кој се заснова на [[Marvel Comics|истоимениот]] лик на [[Marvel Comics|Марвел Стрипс]], во центарот на пронаоѓачот Тони Старк ([[Роберт Дауни Јуниор|Роберт Дауни Џуниор]]) открива дека неговата компанија тргувала со оружје со негови дизајни, на криминалци ширум светот и пробува да ги запре неговите корумпирани директори и други вработени со тоа што стана технолошки напредниот [[суперхерој]] Железниот човек или ''Ајрон Мен''. * ''[[Воени кучиња (филм од 2016 година)|Воени кучиња]]'' (2016), црна комедија-драма, [[биографски филм]] заснован на вистинската приказна за двајца млади момци, [[Дејвид Пакуз]] и [[Ефраим Дивероли]], кои добија договор од 300 милиони американски долари од Пентагон за вооружување на сојузниците на Америка во Авганистан, кои подоцна се вклучија во оружје трговија со луѓе. * ''[[Застрелениот повикувач]]'' (2017), крими-трилер во кој неодамна беше ослободен од кривично дело Џејкоб „Пари“ Харлон, од страна на застреланиот повикувач на неговата затворска банда е принуден да организира голема зделка за оружје со сојузничката банда [[Сурено]] . * ''[[Избраниот (филм од 1981 година)|Избраниот]]'' (1981), во една сцена, Ревен, православен [[Евреин]] во [[Њујорк]] во 40-тите години на минатиот век, и некои соученици се гледаат како шверцуваат на пристаништата во пристаништето во Њујорк и ставаат гајби полни пушки со назнака „Опрема за земјоделски производи“ на бродот за [[Хаифа]] за израелските борци за слобода во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелската војна]] . Оваа сцена се појавува и во книгата на која се темели филмот. * ''Лондон падна'' (2016), === Телевизија === * ''[[Синови на анархијата]]'', ТВ-серија на FX (Fox Extended Network) за измислен забранет клуб со мотори, чиј главен извор на приход е трговија со оружје за разни криминални претпријатија на домашно и меѓународно ниво. * Серијата ''[[Смрт во рајот (ТВ серија)|Смрт во рајот]]'', сезона 3, епизода 5, го толкува [[Симон Пастир|Симон Шефард]] како Џејкоб Доран, министер за трговија на Сент Мари, за кого [[Хамфри Гудман]] подоцна открива дека е ловец. * ''[[Јормунганд (манга)|Јормунганд]]'', [[аниме]]-серија заснована на серијата [[манга]] од Китар Такахаши, во производство на White Fox, која се осврнува на прашањето за трговија со оружје на [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и на целиот европски континент. * ''[[Ноќен менаџер (минисерија)|Ноќниот менаџер]]'', мини серија на БиБиСи (BBC) каде поранешен британски војник, кој во моментот на дејствието е ноќен менаџер во хотели, се инфилтрира во внатрешниот круг на дилер на оружје. * ''[[Мајани МЦ|Мајанс М.Ц.]]'', спиноф на „''Синови на анархијата''“, исто така, има подгрупа што се врти околу нелегалната трговија со оружје. === Видео игри === * [[Grand Theft Auto (серијал)|Grand Theft Auto]] претставува трговија со оружје низ целата франшиза. * Мултиплеер платформата на ''[[Grand Theft Auto V]]'', ''[[GTA Online]]'', има пакет со содржини за преземање, кој се врти околу производство и дистрибуција на нелегално оружје преку шверцерски операции и мисии вклучени во „Gunrunning“. * ''[[Мафија III]]'', една од подофицерите на Линколн Клеј, лондонскиот криминал Хаити, Касандра, управува со рекети. * ''[[Кралот на борците '94|Кралот на борците 94]]'', се одликуваше со дилер на оружје на црниот пазар познат како [[Ругал Бернштајн]], кој ги поразува и заробува борците и ги вклучува во неговата колекција на претходни поразени борци. == Поврзано == * [[Контрола на оружје]] * [[Здружение за контрола на оружје]] * [[Индустрија за оружје]] * [[Политика за оружје]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Контрола на оружјето]] 01kij2xgp9fr1d5ljnfcmem46kzks84 0 1254327 5610298 5581216 2026-08-16T19:49:54Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610298 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Букајо Сака | image =[[Податотека:Bukayo Saka.jpg|250п]] | caption = Сака во 2020 година | image_size = 300 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|9|5|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/280555/bukayo-saka |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 October 2020}}</ref> | birth_place = [[Илинг]], Англија | height = {{height|m=1.78}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49481/Bukayo-Saka/overview |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]]<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/bukayo-saka/ |title=Bukayo Saka: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=3 November 2020}}</ref> | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2018 | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2018– | caps1 = 42 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2017–2018 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 18 години|Англија 18]] | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018– | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2020– | nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 години|Англија 21]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 22:15, 2 January 2021 (UTC) | nationalteam-update = 22:23, 18 November 2020 (UTC) }} '''Букајо Ајојинка ТМ Сака'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSakaB.html|title=Bukayo Saka|date=5 October 2020|work=England Football Online|accessdate=9 October 2020}}</ref> (роден на 5 септември 2001 година) е [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Сака е роден во [[Илинг]], [[Голем Лондон]] од [[Нигерија|нигериски]] родители,<ref>{{cite web|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|access-date=18 October 2020|website=Goal.com|publisher=Perform Group}}</ref> кои емигрирале во Лондон како економски мигранти од Нигерија.<ref>{{Cite web|date=2020-07-24|title=10 things you may not know about Bukayo Saka – Arsenal's new number 7|url=https://www.givemesport.com/1585380-bukayo-saka-10-things-you-may-not-know-about-arsenals-breakthrough-star|access-date=2021-01-28|website=GiveMeSport}}</ref> == Клупска кариера == Сака е роден во Илинг, Голем Лондон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=18 October 2020}}</ref> и се школувал во основното училиште Едвард Бетам Кофе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|title=Issue 33 - 17th June 2019.pdf|accessdate=2020-11-15|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024618/https://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|url-status=dead}}</ref> пред средното училиште во Гринфорд .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mylondon.news/sport/football/arsenal-fcs-bukayo-saka-young-15549899|title=Arsenal FC's Bukayo Saka: The young Ealing-born player making his senior debut|last=Watts|first=Charles|last2=Clementine|first2=Katherine|date=13 December 2018|work=MyLondon|publisher=Reach|accessdate=21 February 2020}}</ref> Тој ја започнал својата кариера со академијата на [[ФК Арсенал|Арсенал]], Хејл Енд.<ref name="G">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-us/news/meet-bukayo-saka-the-latest-arsenal-academy-star-making-a/1s5io5p2o0qk41kfp30ivme0rh|title=Meet Bukayo Saka: The latest Arsenal academy star making a name for himself|last=Wheatley|first=Chris|date=20 November 2018|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=29 November 2018}}</ref> Откако наполнил 17 години, Сака добил професионален договор од Арсенал и се промовирал во тимот до 23 години. На 29 ноември 2018 година, Сака го направил своето деби за сениорски натпревар во дресот на Арсенал на нивниот [[УЕФА Лига Европа|натпревар во Лигата на Европа]] против [[ФК Ворскла Полтава|Ворскла Полтава]]. Тој го заменил за [[Арон Рамзи]] во 68 минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://us.soccerway.com/matches/2018/11/29/europe/uefa-cup/fc-vorskla-poltava/arsenal-fc/2909571/|title=Vorskla vs Arsenal|work=Soccerway}}</ref> На 13 декември 2018 година, Сака го направи своето прво целосно деби на домашен терен за Арсенал на нивниот натпревар против Карабак во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. На 1 јануари 2019 година, Сака дебитираше во Премиер лигата во победата од 4-1 против [[ФК Фулам|Фулам]] откако влезе во игра за Алекс Ивоби во 83-та минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09|title=Arsenal news: Emery excited by Saka's Arsenal debut|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=14 December 2018}}</ref> Сака го постигна својот прв погодок за сениори на 19 септември, со одличен напор од далечина до аголот на гостувањето кај германскиот [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт Франкфурт]] во Лигата на Европа на УЕФА . Тој го заврши мечот со две асистенции, исто така, на своето име во победата од 3-0.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/49745913</ref> Сака бил награден за неговите перформанси во Германија со својот прв старт во Премиер лигата, во победата над [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] од 3-2. Потоа, тој забележал асистенција за [[Пјер-Емерик Обамејанг]], за израмнувачкиот гол во ремито 1-1 на [[Олд Трафорд]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].  По повредите на [[Сеад Колашинац]] и [[Киеран Тирни]], Сака започнал да се промовира како првотимец во Арсенал на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]]. На 27 јануари 2020 година, тој го постигнал воведниот гол во победата на Арсенал со 2-1 против [[АФК Борнмут|Борнмут]] во четвртото коло од [[ФА Куп|ФА купот]], откако ја завршил акцијата составена од 22 додавања; подоцна во истиот натпревар тој забележал и асистенција за вториот погодок, кој го реализирал [[Еди Нкетија]]. Неговиот погодок подоцна бил избран за гол на рундата од страна на [[Би-би-си|Би-Би-Си]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51272216|title=FA Cup: Arsenal's Bukayo Saka strike voted goal of the fourth round|work=BBC Sport|accessdate=29 January 2020}}</ref> По двонеделна пауза во средината на сезоната, Сака го одбележал своето враќање на терен на гостувањето кај [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] бележијќи асистенција за голот на [[Никола Пепе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/51431286|title=Arsenal 4–0 Newcastle: Gunners beat Magpies to end run of draws|date=16 February 2020|work=BBC Sport}}</ref> Потоа му асистирал и на [[Александар Лаказет]] забележувајќи ја својата деветта асистенција во сезоната во победата со 1-0 над Олимпијакос во Лига Европа. Три дена подоцна, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Everton}}, Сака забележал нова асистенција, во трет натпревар едноподруго, стигајќи до двоцифрен број асистенции за сезоната (10) откако го наместил првиот гол на ''топџиите'' во натпреварот кој го постигнал Нкетија. На 1 јули 2020 година, Сака потпишал нов долгорочен договор со Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-signs-new-long-term-contract|title=Bukayo Saka signs new long-term contract|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Менаџерот [[Микел Артета]] го пофалил Сака и рекол: „Мислам дека тој ја претставува секоја вредност за која се залага овој фудбалски клуб. Тој дојде преку академијата и ја заслужи својата почит со напорна работа и отчетност и можете да ја видите прогресијата што ја има како играч, но и како личност.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/he-represents-every-value-club-stands|title='He represents every value this club stands for'|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во Премиер лигата во својата кариера против [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]], совладувајќи го голманот [[Руи Патрисио]] со еден полуволеј удар, во победата на Арсенал со 2-0.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/52177948</ref> Иако останал неискористена замена во [[Финале на ФА Купот во 2020 година|финалето]] на [[ФА Куп 2019-2020|ФА Купот 2019-2020]], тој го освоил својот прв трофеј во кариерата благодарение на победата на Арсенал над Челси со 2-1.<ref>{{Cite web |title=2020 Heads Up FA Cup Final: Arsenal 2-1 Chelsea|url=http://www.thefa.com/news/2020/aug/01/heads-up-fa-cup-final-arsenal-chelsea-match-report-010820 |publisher=The Football Association |access-date=2021-01-30}}</ref> На крајот на сезоната, Сака завршил на третото место по бројот на гласовите во изборот за наградата [[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]].<ref>{{Cite web|title=Arsenal Player of the Season: In third place...|url=https://www.arsenal.com/news/arsenal-player-season-third-place|access-date=2021-02-15|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> == Репрезентативна кариера == Иако има [[Нигерија|нигериско]] потекло,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|title=Bukayo Saka and Arthur Okonkwo get professional contracts at Arsenal|last=Abayomi|first=Tosin|work=Pulse.ng|accessdate=2020-11-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216073842/https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|url-status=dead}}</ref> Сака ја претставувал земјата во која што е роден - Англија во неколку младински нивоа: под 16 години, под 17 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U17|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> до 18 години,<ref name="U18">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefa.com/news/2018/sep/10/france-england-u18s-report-100918|title=England U18s beat hosts France to seal Limoges title with three wins from three games|date=10 September 2018|publisher=The Football Association|accessdate=30 November 2018}}</ref> под 19 години и [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/season=2019/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U19|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> Во мај 2018 година, Сака бил вклучен во составот на Англија до 17 години, бидејќи тие биле домаќини на Европското првенство до 17 години на УЕФА.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/may/03/england-u17s-squad-named-for-u17-euro-finals-030518|title=England U17s squad revealed for U17 Euro finals on home turf|date=3 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Домаќините беа елиминирани од Холандија во полуфиналната фаза по изведувањето на пенали, иако Сака го постигна својот удар од точка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/matches/round=2000833/match=2024318/index.html|title=England 0–0 Netherlands|date=17 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=UEFA}}</ref> Во септември 2018 година, Сака го постигнал победничкиот гол за селекцијата на Англија до 18 години на гостувањето против Франција.<ref name="U18"/> Во ноември 2018 година, Сака прв пат бил повикан во тимот на Англија до 19 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/nov/09/england-u19s-squad-named-for-euro-qualifiers-091118|title=England U19s squad named as they begin their Euro campaign with qualifiers in Turkey|date=9 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Тој постигнал гол на дебито во квалификацискиот натпревар против Молдавија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-scores-england-under-19-debut|title=Bukayo Saka scores on England Under-19 debut|date=15 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> На 4 септември 2020 година, Сака дебитираше за [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија до 21 година]] при победата од 6-0 на гостувањето кај Косово.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thefa.com/news/2020/sep/04/kosovo-england-mu21s-match-report-040920|title=Young Lions extend winning run thanks to second-half onslaught in Kosovo|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|publisher=The Football Association}}</ref> На 1 октомври 2020 година, Сака за првпат бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Англија|сениорскиот]] состав на [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54372190|title=England squad: Dominic Calvert-Lewin called up but Mason Greenwood and Phil Foden left out|date=1 October 2020|work=BBC Sport|access-date=2 October 2020}}</ref> а своето деби го имал во победата над [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] со 3-0 играјќи како стартер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54366319|title=England 3–0 Wales|last=McNulty|first=Phil|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=10 October 2020}}</ref> Во јуни 2021 година, бил повикан во репрезентацијата меѓу 26-те играчи избрани за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. ===Репрезентативни настапи=== {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|8-10-2020|Лондон|ENG|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-11-2020|Лондон|ENG|3|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2020|Брисел|BEL|2|0|ENG|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|38}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Лондон|ENG|4|0|ISL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|2-6-2021|Мидлсбро|ENG|1|0|AUT|1|Пријателска}} {{Cronopar|22-6-2021|Лондон|CZE|0|1|ENG|-|Евро|2020|Прво фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronofin|6|1}} == Клупска статистика == ''Статистика е ажурирана на 15 април 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2 || 0 || || - || - || 4 || 0 |- || [[ФК Арсенал сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 26 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФА Куп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 4+2 || 1+0 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 6 || 2 || || - || - || 38 || 4 |- | [[ФК Арсенал сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 5 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 2+2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 7 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2020|КШ]] || 1 || 0 || 38 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 53 || 6 || || 11 || 1 || || 15 || 4 || || 1 || 0 || 80 || 11 |} == Титули == ===Клупски=== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2019-2020<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|title=Arsenal 2–1 Chelsea|last=McNulty|first=Phil|date=1 August 2020|work=BBC Sport|access-date=1 August 2020}}</ref> * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : 2020 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53871874|title=Arsenal 1–1 Liverpool|last=Sanders|first=Emma|date=29 August 2020|work=BBC Sport|access-date=30 August 2020}}</ref>, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]] : 1 : 2020-2021 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.arsenal.com/men/players/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на ФК Арсенал * [https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на Фудбалскиот сојуз {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сака, Букајо}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] ia6757lyra9iqay01scau3b9xe7izmh 5610299 5610298 2026-08-16T19:50:12Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610299 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Букајо Сака | image =[[Податотека:Bukayo Saka.jpg|250п]] | caption = Сака во 2020 година | image_size = 300 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|9|5|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/280555/bukayo-saka |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 October 2020}}</ref> | birth_place = [[Илинг]], Англија | height = {{height|m=1.78}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49481/Bukayo-Saka/overview |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]]<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/bukayo-saka/ |title=Bukayo Saka: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=3 November 2020}}</ref> | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2018 | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2018– | caps1 = 42 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2017–2018 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 18 години|Англија 18]] | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018– | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2020– | nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 години|Англија 21]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 22:15, 2 January 2021 (UTC) | nationalteam-update = 22:23, 18 November 2020 (UTC) }} '''Букајо Ајојинка ТМ Сака'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSakaB.html|title=Bukayo Saka|date=5 October 2020|work=England Football Online|accessdate=9 October 2020}}</ref> (роден на 5 септември 2001 година) е [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Сака е роден во [[Илинг]], [[Голем Лондон]] од [[Нигерија|нигериски]] родители,<ref>{{cite web|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|access-date=18 October 2020|website=Goal.com|publisher=Perform Group}}</ref> кои емигрирале во Лондон како економски мигранти од Нигерија.<ref>{{Cite web|date=2020-07-24|title=10 things you may not know about Bukayo Saka – Arsenal's new number 7|url=https://www.givemesport.com/1585380-bukayo-saka-10-things-you-may-not-know-about-arsenals-breakthrough-star|access-date=2021-01-28|website=GiveMeSport}}</ref> == Клупска кариера == Сака е роден во Илинг, Голем Лондон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=18 October 2020}}</ref> и се школувал во основното училиште Едвард Бетам Кофе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|title=Issue 33 - 17th June 2019.pdf|accessdate=2020-11-15|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024618/https://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|url-status=dead}}</ref> пред средното училиште во Гринфорд .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mylondon.news/sport/football/arsenal-fcs-bukayo-saka-young-15549899|title=Arsenal FC's Bukayo Saka: The young Ealing-born player making his senior debut|last=Watts|first=Charles|last2=Clementine|first2=Katherine|date=13 December 2018|work=MyLondon|publisher=Reach|accessdate=21 February 2020}}</ref> Тој ја започнал својата кариера со академијата на [[ФК Арсенал|Арсенал]], Хејл Енд.<ref name="G">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-us/news/meet-bukayo-saka-the-latest-arsenal-academy-star-making-a/1s5io5p2o0qk41kfp30ivme0rh|title=Meet Bukayo Saka: The latest Arsenal academy star making a name for himself|last=Wheatley|first=Chris|date=20 November 2018|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=29 November 2018}}</ref> Откако наполнил 17 години, Сака добил професионален договор од Арсенал и се промовирал во тимот до 23 години. На 29 ноември 2018 година, Сака го направил своето деби за сениорски натпревар во дресот на Арсенал на нивниот [[УЕФА Лига Европа|натпревар во Лигата на Европа]] против [[ФК Ворскла Полтава|Ворскла Полтава]]. Тој го заменил за [[Арон Рамзи]] во 68 минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://us.soccerway.com/matches/2018/11/29/europe/uefa-cup/fc-vorskla-poltava/arsenal-fc/2909571/|title=Vorskla vs Arsenal|work=Soccerway}}</ref> На 13 декември 2018 година, Сака го направи своето прво целосно деби на домашен терен за Арсенал на нивниот натпревар против Карабак во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. На 1 јануари 2019 година, Сака дебитираше во Премиер лигата во победата од 4-1 против [[ФК Фулам|Фулам]] откако влезе во игра за Алекс Ивоби во 83-та минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09|title=Arsenal news: Emery excited by Saka's Arsenal debut|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=14 December 2018}}</ref> Сака го постигна својот прв погодок за сениори на 19 септември, со одличен напор од далечина до аголот на гостувањето кај германскиот [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт Франкфурт]] во Лигата на Европа на УЕФА . Тој го заврши мечот со две асистенции, исто така, на своето име во победата од 3-0.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/49745913</ref> Сака бил награден за неговите перформанси во Германија со својот прв старт во Премиер лигата, во победата над [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] од 3-2. Потоа, тој забележал асистенција за [[Пјер-Емерик Обамејанг]], за израмнувачкиот гол во ремито 1-1 на [[Олд Трафорд]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].  По повредите на [[Сеад Колашинац]] и [[Киеран Тирни]], Сака започнал да се промовира како првотимец во Арсенал на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]]. На 27 јануари 2020 година, тој го постигнал воведниот гол во победата на Арсенал со 2-1 против [[АФК Борнмут|Борнмут]] во четвртото коло од [[ФА Куп|ФА купот]], откако ја завршил акцијата составена од 22 додавања; подоцна во истиот натпревар тој забележал и асистенција за вториот погодок, кој го реализирал [[Еди Нкетија]]. Неговиот погодок подоцна бил избран за гол на рундата од страна на [[Би-би-си|Би-Би-Си]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51272216|title=FA Cup: Arsenal's Bukayo Saka strike voted goal of the fourth round|work=BBC Sport|accessdate=29 January 2020}}</ref> По двонеделна пауза во средината на сезоната, Сака го одбележал своето враќање на терен на гостувањето кај [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] бележијќи асистенција за голот на [[Никола Пепе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/51431286|title=Arsenal 4–0 Newcastle: Gunners beat Magpies to end run of draws|date=16 February 2020|work=BBC Sport}}</ref> Потоа му асистирал и на [[Александар Лаказет]] забележувајќи ја својата деветта асистенција во сезоната во победата со 1-0 над Олимпијакос во Лига Европа. Три дена подоцна, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Everton}}, Сака забележал нова асистенција, во трет натпревар едноподруго, стигајќи до двоцифрен број асистенции за сезоната (10) откако го наместил првиот гол на ''топџиите'' во натпреварот кој го постигнал Нкетија. На 1 јули 2020 година, Сака потпишал нов долгорочен договор со Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-signs-new-long-term-contract|title=Bukayo Saka signs new long-term contract|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Менаџерот [[Микел Артета]] го пофалил Сака и рекол: „Мислам дека тој ја претставува секоја вредност за која се залага овој фудбалски клуб. Тој дојде преку академијата и ја заслужи својата почит со напорна работа и отчетност и можете да ја видите прогресијата што ја има како играч, но и како личност.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/he-represents-every-value-club-stands|title='He represents every value this club stands for'|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во Премиер лигата во својата кариера против [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]], совладувајќи го голманот [[Руи Патрисио]] со еден полуволеј удар, во победата на Арсенал со 2-0.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/52177948</ref> Иако останал неискористена замена во [[Финале на ФА Купот во 2020 година|финалето]] на [[ФА Куп 2019-2020|ФА Купот 2019-2020]], тој го освоил својот прв трофеј во кариерата благодарение на победата на Арсенал над Челси со 2-1.<ref>{{Cite web |title=2020 Heads Up FA Cup Final: Arsenal 2-1 Chelsea|url=http://www.thefa.com/news/2020/aug/01/heads-up-fa-cup-final-arsenal-chelsea-match-report-010820 |publisher=The Football Association |access-date=2021-01-30}}</ref> На крајот на сезоната, Сака завршил на третото место по бројот на гласовите во изборот за наградата [[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]].<ref>{{Cite web|title=Arsenal Player of the Season: In third place...|url=https://www.arsenal.com/news/arsenal-player-season-third-place|access-date=2021-02-15|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> == Репрезентативна кариера == Иако има [[Нигерија|нигериско]] потекло,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|title=Bukayo Saka and Arthur Okonkwo get professional contracts at Arsenal|last=Abayomi|first=Tosin|work=Pulse.ng|accessdate=2020-11-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216073842/https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|url-status=dead}}</ref> Сака ја претставувал земјата во која што е роден - Англија во неколку младински нивоа: под 16 години, под 17 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U17|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> до 18 години,<ref name="U18">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefa.com/news/2018/sep/10/france-england-u18s-report-100918|title=England U18s beat hosts France to seal Limoges title with three wins from three games|date=10 September 2018|publisher=The Football Association|accessdate=30 November 2018}}</ref> под 19 години и [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/season=2019/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U19|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> Во мај 2018 година, Сака бил вклучен во составот на Англија до 17 години, бидејќи тие биле домаќини на Европското првенство до 17 години на УЕФА.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/may/03/england-u17s-squad-named-for-u17-euro-finals-030518|title=England U17s squad revealed for U17 Euro finals on home turf|date=3 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Домаќините беа елиминирани од Холандија во полуфиналната фаза по изведувањето на пенали, иако Сака го постигна својот удар од точка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/matches/round=2000833/match=2024318/index.html|title=England 0–0 Netherlands|date=17 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=UEFA}}</ref> Во септември 2018 година, Сака го постигнал победничкиот гол за селекцијата на Англија до 18 години на гостувањето против Франција.<ref name="U18"/> Во ноември 2018 година, Сака прв пат бил повикан во тимот на Англија до 19 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/nov/09/england-u19s-squad-named-for-euro-qualifiers-091118|title=England U19s squad named as they begin their Euro campaign with qualifiers in Turkey|date=9 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Тој постигнал гол на дебито во квалификацискиот натпревар против Молдавија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-scores-england-under-19-debut|title=Bukayo Saka scores on England Under-19 debut|date=15 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> На 4 септември 2020 година, Сака дебитираше за [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија до 21 година]] при победата од 6-0 на гостувањето кај Косово.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thefa.com/news/2020/sep/04/kosovo-england-mu21s-match-report-040920|title=Young Lions extend winning run thanks to second-half onslaught in Kosovo|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|publisher=The Football Association}}</ref> На 1 октомври 2020 година, Сака за првпат бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Англија|сениорскиот]] состав на [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54372190|title=England squad: Dominic Calvert-Lewin called up but Mason Greenwood and Phil Foden left out|date=1 October 2020|work=BBC Sport|access-date=2 October 2020}}</ref> а своето деби го имал во победата над [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] со 3-0 играјќи како стартер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54366319|title=England 3–0 Wales|last=McNulty|first=Phil|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=10 October 2020}}</ref> Во јуни 2021 година, бил повикан во репрезентацијата меѓу 26-те играчи избрани за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. ===Репрезентативни настапи=== {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|8-10-2020|Лондон|ENG|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-11-2020|Лондон|ENG|3|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2020|Брисел|BEL|2|0|ENG|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|38}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Лондон|ENG|4|0|ISL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|2-6-2021|Мидлсбро|ENG|1|0|AUT|1|Пријателска}} {{Cronopar|22-6-2021|Лондон|CZE|0|1|ENG|-|Евро|2020|Прво фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronofin|6|1}} == Клупска статистика == ''Статистика е ажурирана на 15 април 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2 || 0 || || - || - || 4 || 0 |- || [[ФК Арсенал сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 26 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФА Куп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 4+2 || 1+0 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 6 || 2 || || - || - || 38 || 4 |- | [[ФК Арсенал сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 5 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 2+2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 7 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2020|КШ]] || 1 || 0 || 38 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 53 || 6 || || 11 || 1 || || 15 || 4 || || 1 || 0 || 80 || 11 |} == Титули == ===Клупски=== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2019-2020<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|title=Arsenal 2–1 Chelsea|last=McNulty|first=Phil|date=1 August 2020|work=BBC Sport|access-date=1 August 2020}}</ref> * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : 2020,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53871874|title=Arsenal 1–1 Liverpool|last=Sanders|first=Emma|date=29 August 2020|work=BBC Sport|access-date=30 August 2020}}</ref> [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]] : 1 : 2020-2021 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.arsenal.com/men/players/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на ФК Арсенал * [https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на Фудбалскиот сојуз {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сака, Букајо}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] g4tr2t1rag1lutw22zif89ebe7dxr0j 5610306 5610299 2026-08-16T19:53:26Z Carshalton 30527 /* Клупски */ 5610306 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Букајо Сака | image =[[Податотека:Bukayo Saka.jpg|250п]] | caption = Сака во 2020 година | image_size = 300 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|9|5|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/280555/bukayo-saka |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 October 2020}}</ref> | birth_place = [[Илинг]], Англија | height = {{height|m=1.78}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49481/Bukayo-Saka/overview |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]]<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/bukayo-saka/ |title=Bukayo Saka: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=3 November 2020}}</ref> | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2018 | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2018– | caps1 = 42 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2017–2018 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 18 години|Англија 18]] | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018– | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2020– | nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 години|Англија 21]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 22:15, 2 January 2021 (UTC) | nationalteam-update = 22:23, 18 November 2020 (UTC) }} '''Букајо Ајојинка ТМ Сака'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSakaB.html|title=Bukayo Saka|date=5 October 2020|work=England Football Online|accessdate=9 October 2020}}</ref> (роден на 5 септември 2001 година) е [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Сака е роден во [[Илинг]], [[Голем Лондон]] од [[Нигерија|нигериски]] родители,<ref>{{cite web|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|access-date=18 October 2020|website=Goal.com|publisher=Perform Group}}</ref> кои емигрирале во Лондон како економски мигранти од Нигерија.<ref>{{Cite web|date=2020-07-24|title=10 things you may not know about Bukayo Saka – Arsenal's new number 7|url=https://www.givemesport.com/1585380-bukayo-saka-10-things-you-may-not-know-about-arsenals-breakthrough-star|access-date=2021-01-28|website=GiveMeSport}}</ref> == Клупска кариера == Сака е роден во Илинг, Голем Лондон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=18 October 2020}}</ref> и се школувал во основното училиште Едвард Бетам Кофе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|title=Issue 33 - 17th June 2019.pdf|accessdate=2020-11-15|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024618/https://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|url-status=dead}}</ref> пред средното училиште во Гринфорд .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mylondon.news/sport/football/arsenal-fcs-bukayo-saka-young-15549899|title=Arsenal FC's Bukayo Saka: The young Ealing-born player making his senior debut|last=Watts|first=Charles|last2=Clementine|first2=Katherine|date=13 December 2018|work=MyLondon|publisher=Reach|accessdate=21 February 2020}}</ref> Тој ја започнал својата кариера со академијата на [[ФК Арсенал|Арсенал]], Хејл Енд.<ref name="G">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-us/news/meet-bukayo-saka-the-latest-arsenal-academy-star-making-a/1s5io5p2o0qk41kfp30ivme0rh|title=Meet Bukayo Saka: The latest Arsenal academy star making a name for himself|last=Wheatley|first=Chris|date=20 November 2018|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=29 November 2018}}</ref> Откако наполнил 17 години, Сака добил професионален договор од Арсенал и се промовирал во тимот до 23 години. На 29 ноември 2018 година, Сака го направил своето деби за сениорски натпревар во дресот на Арсенал на нивниот [[УЕФА Лига Европа|натпревар во Лигата на Европа]] против [[ФК Ворскла Полтава|Ворскла Полтава]]. Тој го заменил за [[Арон Рамзи]] во 68 минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://us.soccerway.com/matches/2018/11/29/europe/uefa-cup/fc-vorskla-poltava/arsenal-fc/2909571/|title=Vorskla vs Arsenal|work=Soccerway}}</ref> На 13 декември 2018 година, Сака го направи своето прво целосно деби на домашен терен за Арсенал на нивниот натпревар против Карабак во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. На 1 јануари 2019 година, Сака дебитираше во Премиер лигата во победата од 4-1 против [[ФК Фулам|Фулам]] откако влезе во игра за Алекс Ивоби во 83-та минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09|title=Arsenal news: Emery excited by Saka's Arsenal debut|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=14 December 2018}}</ref> Сака го постигна својот прв погодок за сениори на 19 септември, со одличен напор од далечина до аголот на гостувањето кај германскиот [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт Франкфурт]] во Лигата на Европа на УЕФА . Тој го заврши мечот со две асистенции, исто така, на своето име во победата од 3-0.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/49745913</ref> Сака бил награден за неговите перформанси во Германија со својот прв старт во Премиер лигата, во победата над [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] од 3-2. Потоа, тој забележал асистенција за [[Пјер-Емерик Обамејанг]], за израмнувачкиот гол во ремито 1-1 на [[Олд Трафорд]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].  По повредите на [[Сеад Колашинац]] и [[Киеран Тирни]], Сака започнал да се промовира како првотимец во Арсенал на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]]. На 27 јануари 2020 година, тој го постигнал воведниот гол во победата на Арсенал со 2-1 против [[АФК Борнмут|Борнмут]] во четвртото коло од [[ФА Куп|ФА купот]], откако ја завршил акцијата составена од 22 додавања; подоцна во истиот натпревар тој забележал и асистенција за вториот погодок, кој го реализирал [[Еди Нкетија]]. Неговиот погодок подоцна бил избран за гол на рундата од страна на [[Би-би-си|Би-Би-Си]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51272216|title=FA Cup: Arsenal's Bukayo Saka strike voted goal of the fourth round|work=BBC Sport|accessdate=29 January 2020}}</ref> По двонеделна пауза во средината на сезоната, Сака го одбележал своето враќање на терен на гостувањето кај [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] бележијќи асистенција за голот на [[Никола Пепе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/51431286|title=Arsenal 4–0 Newcastle: Gunners beat Magpies to end run of draws|date=16 February 2020|work=BBC Sport}}</ref> Потоа му асистирал и на [[Александар Лаказет]] забележувајќи ја својата деветта асистенција во сезоната во победата со 1-0 над Олимпијакос во Лига Европа. Три дена подоцна, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Everton}}, Сака забележал нова асистенција, во трет натпревар едноподруго, стигајќи до двоцифрен број асистенции за сезоната (10) откако го наместил првиот гол на ''топџиите'' во натпреварот кој го постигнал Нкетија. На 1 јули 2020 година, Сака потпишал нов долгорочен договор со Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-signs-new-long-term-contract|title=Bukayo Saka signs new long-term contract|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Менаџерот [[Микел Артета]] го пофалил Сака и рекол: „Мислам дека тој ја претставува секоја вредност за која се залага овој фудбалски клуб. Тој дојде преку академијата и ја заслужи својата почит со напорна работа и отчетност и можете да ја видите прогресијата што ја има како играч, но и како личност.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/he-represents-every-value-club-stands|title='He represents every value this club stands for'|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во Премиер лигата во својата кариера против [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]], совладувајќи го голманот [[Руи Патрисио]] со еден полуволеј удар, во победата на Арсенал со 2-0.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/52177948</ref> Иако останал неискористена замена во [[Финале на ФА Купот во 2020 година|финалето]] на [[ФА Куп 2019-2020|ФА Купот 2019-2020]], тој го освоил својот прв трофеј во кариерата благодарение на победата на Арсенал над Челси со 2-1.<ref>{{Cite web |title=2020 Heads Up FA Cup Final: Arsenal 2-1 Chelsea|url=http://www.thefa.com/news/2020/aug/01/heads-up-fa-cup-final-arsenal-chelsea-match-report-010820 |publisher=The Football Association |access-date=2021-01-30}}</ref> На крајот на сезоната, Сака завршил на третото место по бројот на гласовите во изборот за наградата [[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]].<ref>{{Cite web|title=Arsenal Player of the Season: In third place...|url=https://www.arsenal.com/news/arsenal-player-season-third-place|access-date=2021-02-15|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> == Репрезентативна кариера == Иако има [[Нигерија|нигериско]] потекло,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|title=Bukayo Saka and Arthur Okonkwo get professional contracts at Arsenal|last=Abayomi|first=Tosin|work=Pulse.ng|accessdate=2020-11-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216073842/https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|url-status=dead}}</ref> Сака ја претставувал земјата во која што е роден - Англија во неколку младински нивоа: под 16 години, под 17 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U17|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> до 18 години,<ref name="U18">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefa.com/news/2018/sep/10/france-england-u18s-report-100918|title=England U18s beat hosts France to seal Limoges title with three wins from three games|date=10 September 2018|publisher=The Football Association|accessdate=30 November 2018}}</ref> под 19 години и [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/season=2019/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U19|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> Во мај 2018 година, Сака бил вклучен во составот на Англија до 17 години, бидејќи тие биле домаќини на Европското првенство до 17 години на УЕФА.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/may/03/england-u17s-squad-named-for-u17-euro-finals-030518|title=England U17s squad revealed for U17 Euro finals on home turf|date=3 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Домаќините беа елиминирани од Холандија во полуфиналната фаза по изведувањето на пенали, иако Сака го постигна својот удар од точка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/matches/round=2000833/match=2024318/index.html|title=England 0–0 Netherlands|date=17 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=UEFA}}</ref> Во септември 2018 година, Сака го постигнал победничкиот гол за селекцијата на Англија до 18 години на гостувањето против Франција.<ref name="U18"/> Во ноември 2018 година, Сака прв пат бил повикан во тимот на Англија до 19 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/nov/09/england-u19s-squad-named-for-euro-qualifiers-091118|title=England U19s squad named as they begin their Euro campaign with qualifiers in Turkey|date=9 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Тој постигнал гол на дебито во квалификацискиот натпревар против Молдавија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-scores-england-under-19-debut|title=Bukayo Saka scores on England Under-19 debut|date=15 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> На 4 септември 2020 година, Сака дебитираше за [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија до 21 година]] при победата од 6-0 на гостувањето кај Косово.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thefa.com/news/2020/sep/04/kosovo-england-mu21s-match-report-040920|title=Young Lions extend winning run thanks to second-half onslaught in Kosovo|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|publisher=The Football Association}}</ref> На 1 октомври 2020 година, Сака за првпат бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Англија|сениорскиот]] состав на [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54372190|title=England squad: Dominic Calvert-Lewin called up but Mason Greenwood and Phil Foden left out|date=1 October 2020|work=BBC Sport|access-date=2 October 2020}}</ref> а своето деби го имал во победата над [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] со 3-0 играјќи како стартер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54366319|title=England 3–0 Wales|last=McNulty|first=Phil|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=10 October 2020}}</ref> Во јуни 2021 година, бил повикан во репрезентацијата меѓу 26-те играчи избрани за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. ===Репрезентативни настапи=== {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|8-10-2020|Лондон|ENG|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-11-2020|Лондон|ENG|3|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2020|Брисел|BEL|2|0|ENG|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|38}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Лондон|ENG|4|0|ISL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|2-6-2021|Мидлсбро|ENG|1|0|AUT|1|Пријателска}} {{Cronopar|22-6-2021|Лондон|CZE|0|1|ENG|-|Евро|2020|Прво фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronofin|6|1}} == Клупска статистика == ''Статистика е ажурирана на 15 април 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2 || 0 || || - || - || 4 || 0 |- || [[ФК Арсенал сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 26 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФА Куп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 4+2 || 1+0 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 6 || 2 || || - || - || 38 || 4 |- | [[ФК Арсенал сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 5 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 2+2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 7 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2020|КШ]] || 1 || 0 || 38 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 53 || 6 || || 11 || 1 || || 15 || 4 || || 1 || 0 || 80 || 11 |} == Титули == ===Клупски=== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2019-2020<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|title=Arsenal 2–1 Chelsea|last=McNulty|first=Phil|date=1 August 2020|work=BBC Sport|access-date=1 August 2020}}</ref> * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : 2020,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53871874|title=Arsenal 1–1 Liverpool|last=Sanders|first=Emma|date=29 August 2020|work=BBC Sport|access-date=30 August 2020}}</ref> 2023, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]] : 1 : 2020-2021 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.arsenal.com/men/players/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на ФК Арсенал * [https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на Фудбалскиот сојуз {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сака, Букајо}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] afizaik8o7fo9qjux35rlvbqole4tjw 5610314 5610306 2026-08-16T19:56:17Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610314 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Букајо Сака | image =[[Податотека:Bukayo Saka.jpg|250п]] | caption = Сака во 2020 година | image_size = 300 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|9|5|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/280555/bukayo-saka |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 October 2020}}</ref> | birth_place = [[Илинг]], Англија | height = {{height|m=1.78}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49481/Bukayo-Saka/overview |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]]<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/bukayo-saka/ |title=Bukayo Saka: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=3 November 2020}}</ref> | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2018 | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2018– | caps1 = 42 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2017–2018 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 18 години|Англија 18]] | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018– | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2020– | nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 години|Англија 21]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 22:15, 2 January 2021 (UTC) | nationalteam-update = 22:23, 18 November 2020 (UTC) }} '''Букајо Ајојинка ТМ Сака'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSakaB.html|title=Bukayo Saka|date=5 October 2020|work=England Football Online|accessdate=9 October 2020}}</ref> (роден на 5 септември 2001 година) е [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Сака е роден во [[Илинг]], [[Голем Лондон]] од [[Нигерија|нигериски]] родители,<ref>{{cite web|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|access-date=18 October 2020|website=Goal.com|publisher=Perform Group}}</ref> кои емигрирале во Лондон како економски мигранти од Нигерија.<ref>{{Cite web|date=2020-07-24|title=10 things you may not know about Bukayo Saka – Arsenal's new number 7|url=https://www.givemesport.com/1585380-bukayo-saka-10-things-you-may-not-know-about-arsenals-breakthrough-star|access-date=2021-01-28|website=GiveMeSport}}</ref> == Клупска кариера == Сака е роден во Илинг, Голем Лондон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=18 October 2020}}</ref> и се школувал во основното училиште Едвард Бетам Кофе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|title=Issue 33 - 17th June 2019.pdf|accessdate=2020-11-15|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024618/https://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|url-status=dead}}</ref> пред средното училиште во Гринфорд .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mylondon.news/sport/football/arsenal-fcs-bukayo-saka-young-15549899|title=Arsenal FC's Bukayo Saka: The young Ealing-born player making his senior debut|last=Watts|first=Charles|last2=Clementine|first2=Katherine|date=13 December 2018|work=MyLondon|publisher=Reach|accessdate=21 February 2020}}</ref> Тој ја започнал својата кариера со академијата на [[ФК Арсенал|Арсенал]], Хејл Енд.<ref name="G">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-us/news/meet-bukayo-saka-the-latest-arsenal-academy-star-making-a/1s5io5p2o0qk41kfp30ivme0rh|title=Meet Bukayo Saka: The latest Arsenal academy star making a name for himself|last=Wheatley|first=Chris|date=20 November 2018|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=29 November 2018}}</ref> Откако наполнил 17 години, Сака добил професионален договор од Арсенал и се промовирал во тимот до 23 години. На 29 ноември 2018 година, Сака го направил своето деби за сениорски натпревар во дресот на Арсенал на нивниот [[УЕФА Лига Европа|натпревар во Лигата на Европа]] против [[ФК Ворскла Полтава|Ворскла Полтава]]. Тој го заменил за [[Арон Рамзи]] во 68 минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://us.soccerway.com/matches/2018/11/29/europe/uefa-cup/fc-vorskla-poltava/arsenal-fc/2909571/|title=Vorskla vs Arsenal|work=Soccerway}}</ref> На 13 декември 2018 година, Сака го направи своето прво целосно деби на домашен терен за Арсенал на нивниот натпревар против Карабак во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. На 1 јануари 2019 година, Сака дебитираше во Премиер лигата во победата од 4-1 против [[ФК Фулам|Фулам]] откако влезе во игра за Алекс Ивоби во 83-та минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09|title=Arsenal news: Emery excited by Saka's Arsenal debut|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=14 December 2018}}</ref> Сака го постигна својот прв погодок за сениори на 19 септември, со одличен напор од далечина до аголот на гостувањето кај германскиот [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт Франкфурт]] во Лигата на Европа на УЕФА . Тој го заврши мечот со две асистенции, исто така, на своето име во победата од 3-0.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/49745913</ref> Сака бил награден за неговите перформанси во Германија со својот прв старт во Премиер лигата, во победата над [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] од 3-2. Потоа, тој забележал асистенција за [[Пјер-Емерик Обамејанг]], за израмнувачкиот гол во ремито 1-1 на [[Олд Трафорд]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].  По повредите на [[Сеад Колашинац]] и [[Киеран Тирни]], Сака започнал да се промовира како првотимец во Арсенал на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]]. На 27 јануари 2020 година, тој го постигнал воведниот гол во победата на Арсенал со 2-1 против [[АФК Борнмут|Борнмут]] во четвртото коло од [[ФА Куп|ФА купот]], откако ја завршил акцијата составена од 22 додавања; подоцна во истиот натпревар тој забележал и асистенција за вториот погодок, кој го реализирал [[Еди Нкетија]]. Неговиот погодок подоцна бил избран за гол на рундата од страна на [[Би-би-си|Би-Би-Си]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51272216|title=FA Cup: Arsenal's Bukayo Saka strike voted goal of the fourth round|work=BBC Sport|accessdate=29 January 2020}}</ref> По двонеделна пауза во средината на сезоната, Сака го одбележал своето враќање на терен на гостувањето кај [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] бележијќи асистенција за голот на [[Никола Пепе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/51431286|title=Arsenal 4–0 Newcastle: Gunners beat Magpies to end run of draws|date=16 February 2020|work=BBC Sport}}</ref> Потоа му асистирал и на [[Александар Лаказет]] забележувајќи ја својата деветта асистенција во сезоната во победата со 1-0 над Олимпијакос во Лига Европа. Три дена подоцна, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Everton}}, Сака забележал нова асистенција, во трет натпревар едноподруго, стигајќи до двоцифрен број асистенции за сезоната (10) откако го наместил првиот гол на ''топџиите'' во натпреварот кој го постигнал Нкетија. На 1 јули 2020 година, Сака потпишал нов долгорочен договор со Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-signs-new-long-term-contract|title=Bukayo Saka signs new long-term contract|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Менаџерот [[Микел Артета]] го пофалил Сака и рекол: „Мислам дека тој ја претставува секоја вредност за која се залага овој фудбалски клуб. Тој дојде преку академијата и ја заслужи својата почит со напорна работа и отчетност и можете да ја видите прогресијата што ја има како играч, но и како личност.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/he-represents-every-value-club-stands|title='He represents every value this club stands for'|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во Премиер лигата во својата кариера против [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]], совладувајќи го голманот [[Руи Патрисио]] со еден полуволеј удар, во победата на Арсенал со 2-0.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/52177948</ref> Иако останал неискористена замена во [[Финале на ФА Купот во 2020 година|финалето]] на [[ФА Куп 2019-2020|ФА Купот 2019-2020]], тој го освоил својот прв трофеј во кариерата благодарение на победата на Арсенал над Челси со 2-1.<ref>{{Cite web |title=2020 Heads Up FA Cup Final: Arsenal 2-1 Chelsea|url=http://www.thefa.com/news/2020/aug/01/heads-up-fa-cup-final-arsenal-chelsea-match-report-010820 |publisher=The Football Association |access-date=2021-01-30}}</ref> На крајот на сезоната, Сака завршил на третото место по бројот на гласовите во изборот за наградата [[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]].<ref>{{Cite web|title=Arsenal Player of the Season: In third place...|url=https://www.arsenal.com/news/arsenal-player-season-third-place|access-date=2021-02-15|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> == Репрезентативна кариера == Иако има [[Нигерија|нигериско]] потекло,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|title=Bukayo Saka and Arthur Okonkwo get professional contracts at Arsenal|last=Abayomi|first=Tosin|work=Pulse.ng|accessdate=2020-11-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216073842/https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|url-status=dead}}</ref> Сака ја претставувал земјата во која што е роден - Англија во неколку младински нивоа: под 16 години, под 17 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U17|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> до 18 години,<ref name="U18">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefa.com/news/2018/sep/10/france-england-u18s-report-100918|title=England U18s beat hosts France to seal Limoges title with three wins from three games|date=10 September 2018|publisher=The Football Association|accessdate=30 November 2018}}</ref> под 19 години и [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/season=2019/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U19|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> Во мај 2018 година, Сака бил вклучен во составот на Англија до 17 години, бидејќи тие биле домаќини на Европското првенство до 17 години на УЕФА.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/may/03/england-u17s-squad-named-for-u17-euro-finals-030518|title=England U17s squad revealed for U17 Euro finals on home turf|date=3 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Домаќините беа елиминирани од Холандија во полуфиналната фаза по изведувањето на пенали, иако Сака го постигна својот удар од точка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/matches/round=2000833/match=2024318/index.html|title=England 0–0 Netherlands|date=17 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=UEFA}}</ref> Во септември 2018 година, Сака го постигнал победничкиот гол за селекцијата на Англија до 18 години на гостувањето против Франција.<ref name="U18"/> Во ноември 2018 година, Сака прв пат бил повикан во тимот на Англија до 19 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/nov/09/england-u19s-squad-named-for-euro-qualifiers-091118|title=England U19s squad named as they begin their Euro campaign with qualifiers in Turkey|date=9 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Тој постигнал гол на дебито во квалификацискиот натпревар против Молдавија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-scores-england-under-19-debut|title=Bukayo Saka scores on England Under-19 debut|date=15 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> На 4 септември 2020 година, Сака дебитираше за [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија до 21 година]] при победата од 6-0 на гостувањето кај Косово.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thefa.com/news/2020/sep/04/kosovo-england-mu21s-match-report-040920|title=Young Lions extend winning run thanks to second-half onslaught in Kosovo|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|publisher=The Football Association}}</ref> На 1 октомври 2020 година, Сака за првпат бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Англија|сениорскиот]] состав на [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54372190|title=England squad: Dominic Calvert-Lewin called up but Mason Greenwood and Phil Foden left out|date=1 October 2020|work=BBC Sport|access-date=2 October 2020}}</ref> а своето деби го имал во победата над [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] со 3-0 играјќи како стартер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54366319|title=England 3–0 Wales|last=McNulty|first=Phil|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=10 October 2020}}</ref> Во јуни 2021 година, бил повикан во репрезентацијата меѓу 26-те играчи избрани за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. ===Репрезентативни настапи=== {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|8-10-2020|Лондон|ENG|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-11-2020|Лондон|ENG|3|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2020|Брисел|BEL|2|0|ENG|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|38}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Лондон|ENG|4|0|ISL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|2-6-2021|Мидлсбро|ENG|1|0|AUT|1|Пријателска}} {{Cronopar|22-6-2021|Лондон|CZE|0|1|ENG|-|Евро|2020|Прво фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronofin|6|1}} == Клупска статистика == ''Статистика е ажурирана на 15 април 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2 || 0 || || - || - || 4 || 0 |- || [[ФК Арсенал сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 26 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФА Куп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 4+2 || 1+0 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 6 || 2 || || - || - || 38 || 4 |- | [[ФК Арсенал сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 5 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 2+2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 7 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2020|КШ]] || 1 || 0 || 38 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 53 || 6 || || 11 || 1 || || 15 || 4 || || 1 || 0 || 80 || 11 |} == Титули == ===Клупски=== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2019-2020<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|title=Arsenal 2–1 Chelsea|last=McNulty|first=Phil|date=1 August 2020|work=BBC Sport|access-date=1 August 2020}}</ref> * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 3 : 2020,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53871874|title=Arsenal 1–1 Liverpool|last=Sanders|first=Emma|date=29 August 2020|work=BBC Sport|access-date=30 August 2020}}</ref> 2023, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]] : 1 : 2020-2021 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.arsenal.com/men/players/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на ФК Арсенал * [https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на Фудбалскиот сојуз {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сака, Букајо}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] ayeovuyuyn2c0i20ry1sov2ljn4zl0w 5610315 5610314 2026-08-16T19:56:39Z Carshalton 30527 /* Поединечни */ 5610315 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Букајо Сака | image =[[Податотека:Bukayo Saka.jpg|250п]] | caption = Сака во 2020 година | image_size = 300 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|9|5|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/280555/bukayo-saka |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 October 2020}}</ref> | birth_place = [[Илинг]], Англија | height = {{height|m=1.78}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49481/Bukayo-Saka/overview |title=Bukayo Saka: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]], [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]]<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/bukayo-saka/ |title=Bukayo Saka: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=3 November 2020}}</ref> | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2018 | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2018– | caps1 = 42 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2017–2018 | nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 18 години|Англија 18]] | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018– | nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 19 години|Англија 19]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2020– | nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 години|Англија 21]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 22:15, 2 January 2021 (UTC) | nationalteam-update = 22:23, 18 November 2020 (UTC) }} '''Букајо Ајојинка ТМ Сака'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSakaB.html|title=Bukayo Saka|date=5 October 2020|work=England Football Online|accessdate=9 October 2020}}</ref> (роден на 5 септември 2001 година) е [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|бек]] или [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Сака е роден во [[Илинг]], [[Голем Лондон]] од [[Нигерија|нигериски]] родители,<ref>{{cite web|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|access-date=18 October 2020|website=Goal.com|publisher=Perform Group}}</ref> кои емигрирале во Лондон како економски мигранти од Нигерија.<ref>{{Cite web|date=2020-07-24|title=10 things you may not know about Bukayo Saka – Arsenal's new number 7|url=https://www.givemesport.com/1585380-bukayo-saka-10-things-you-may-not-know-about-arsenals-breakthrough-star|access-date=2021-01-28|website=GiveMeSport}}</ref> == Клупска кариера == Сака е роден во Илинг, Голем Лондон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-gb/news/saka-ikpeba-wants-arsenal-star-invited-to-super-eagles/rdqdxsri9z121n2nunolxsg9d|title=Saka: Ikpeba wants Arsenal star invited to Super Eagles|last=Oludare|first=Shina|date=8 July 2020|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=18 October 2020}}</ref> и се школувал во основното училиште Едвард Бетам Кофе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|title=Issue 33 - 17th June 2019.pdf|accessdate=2020-11-15|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024618/https://www.edwardbetham.ealing.sch.uk/pdfs/letters/HT%20letters/2018-19/Issue%2033%20-%2017th%20June%202019.pdf|url-status=dead}}</ref> пред средното училиште во Гринфорд .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mylondon.news/sport/football/arsenal-fcs-bukayo-saka-young-15549899|title=Arsenal FC's Bukayo Saka: The young Ealing-born player making his senior debut|last=Watts|first=Charles|last2=Clementine|first2=Katherine|date=13 December 2018|work=MyLondon|publisher=Reach|accessdate=21 February 2020}}</ref> Тој ја започнал својата кариера со академијата на [[ФК Арсенал|Арсенал]], Хејл Енд.<ref name="G">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en-us/news/meet-bukayo-saka-the-latest-arsenal-academy-star-making-a/1s5io5p2o0qk41kfp30ivme0rh|title=Meet Bukayo Saka: The latest Arsenal academy star making a name for himself|last=Wheatley|first=Chris|date=20 November 2018|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=29 November 2018}}</ref> Откако наполнил 17 години, Сака добил професионален договор од Арсенал и се промовирал во тимот до 23 години. На 29 ноември 2018 година, Сака го направил своето деби за сениорски натпревар во дресот на Арсенал на нивниот [[УЕФА Лига Европа|натпревар во Лигата на Европа]] против [[ФК Ворскла Полтава|Ворскла Полтава]]. Тој го заменил за [[Арон Рамзи]] во 68 минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://us.soccerway.com/matches/2018/11/29/europe/uefa-cup/fc-vorskla-poltava/arsenal-fc/2909571/|title=Vorskla vs Arsenal|work=Soccerway}}</ref> На 13 декември 2018 година, Сака го направи своето прво целосно деби на домашен терен за Арсенал на нивниот натпревар против Карабак во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. На 1 јануари 2019 година, Сака дебитираше во Премиер лигата во победата од 4-1 против [[ФК Фулам|Фулам]] откако влезе во игра за Алекс Ивоби во 83-та минута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09|title=Arsenal news: Emery excited by Saka's Arsenal debut|work=Goal.com|publisher=Perform Group|accessdate=14 December 2018}}</ref> Сака го постигна својот прв погодок за сениори на 19 септември, со одличен напор од далечина до аголот на гостувањето кај германскиот [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт Франкфурт]] во Лигата на Европа на УЕФА . Тој го заврши мечот со две асистенции, исто така, на своето име во победата од 3-0.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/49745913</ref> Сака бил награден за неговите перформанси во Германија со својот прв старт во Премиер лигата, во победата над [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] од 3-2. Потоа, тој забележал асистенција за [[Пјер-Емерик Обамејанг]], за израмнувачкиот гол во ремито 1-1 на [[Олд Трафорд]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].  По повредите на [[Сеад Колашинац]] и [[Киеран Тирни]], Сака започнал да се промовира како првотимец во Арсенал на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]]. На 27 јануари 2020 година, тој го постигнал воведниот гол во победата на Арсенал со 2-1 против [[АФК Борнмут|Борнмут]] во четвртото коло од [[ФА Куп|ФА купот]], откако ја завршил акцијата составена од 22 додавања; подоцна во истиот натпревар тој забележал и асистенција за вториот погодок, кој го реализирал [[Еди Нкетија]]. Неговиот погодок подоцна бил избран за гол на рундата од страна на [[Би-би-си|Би-Би-Си]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51272216|title=FA Cup: Arsenal's Bukayo Saka strike voted goal of the fourth round|work=BBC Sport|accessdate=29 January 2020}}</ref> По двонеделна пауза во средината на сезоната, Сака го одбележал своето враќање на терен на гостувањето кај [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] бележијќи асистенција за голот на [[Никола Пепе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/51431286|title=Arsenal 4–0 Newcastle: Gunners beat Magpies to end run of draws|date=16 February 2020|work=BBC Sport}}</ref> Потоа му асистирал и на [[Александар Лаказет]] забележувајќи ја својата деветта асистенција во сезоната во победата со 1-0 над Олимпијакос во Лига Европа. Три дена подоцна, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Everton}}, Сака забележал нова асистенција, во трет натпревар едноподруго, стигајќи до двоцифрен број асистенции за сезоната (10) откако го наместил првиот гол на ''топџиите'' во натпреварот кој го постигнал Нкетија. На 1 јули 2020 година, Сака потпишал нов долгорочен договор со Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-signs-new-long-term-contract|title=Bukayo Saka signs new long-term contract|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Менаџерот [[Микел Артета]] го пофалил Сака и рекол: „Мислам дека тој ја претставува секоја вредност за која се залага овој фудбалски клуб. Тој дојде преку академијата и ја заслужи својата почит со напорна работа и отчетност и можете да ја видите прогресијата што ја има како играч, но и како личност.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/he-represents-every-value-club-stands|title='He represents every value this club stands for'|date=1 July 2020|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во Премиер лигата во својата кариера против [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]], совладувајќи го голманот [[Руи Патрисио]] со еден полуволеј удар, во победата на Арсенал со 2-0.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/52177948</ref> Иако останал неискористена замена во [[Финале на ФА Купот во 2020 година|финалето]] на [[ФА Куп 2019-2020|ФА Купот 2019-2020]], тој го освоил својот прв трофеј во кариерата благодарение на победата на Арсенал над Челси со 2-1.<ref>{{Cite web |title=2020 Heads Up FA Cup Final: Arsenal 2-1 Chelsea|url=http://www.thefa.com/news/2020/aug/01/heads-up-fa-cup-final-arsenal-chelsea-match-report-010820 |publisher=The Football Association |access-date=2021-01-30}}</ref> На крајот на сезоната, Сака завршил на третото место по бројот на гласовите во изборот за наградата [[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]].<ref>{{Cite web|title=Arsenal Player of the Season: In third place...|url=https://www.arsenal.com/news/arsenal-player-season-third-place|access-date=2021-02-15|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> == Репрезентативна кариера == Иако има [[Нигерија|нигериско]] потекло,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|title=Bukayo Saka and Arthur Okonkwo get professional contracts at Arsenal|last=Abayomi|first=Tosin|work=Pulse.ng|accessdate=2020-11-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216073842/https://www.pulse.ng/sports/football/arsenal-extend-contracts-of-bukayo-saka-arthur-okonkwo-id8857566.html|url-status=dead}}</ref> Сака ја претставувал земјата во која што е роден - Англија во неколку младински нивоа: под 16 години, под 17 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U17|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> до 18 години,<ref name="U18">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefa.com/news/2018/sep/10/france-england-u18s-report-100918|title=England U18s beat hosts France to seal Limoges title with three wins from three games|date=10 September 2018|publisher=The Football Association|accessdate=30 November 2018}}</ref> под 19 години и [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/season=2019/teams/player=250106939/index.html|title=Bukayo Saka at UEFA U19|publisher=UEFA|accessdate=30 November 2018}}</ref> Во мај 2018 година, Сака бил вклучен во составот на Англија до 17 години, бидејќи тие биле домаќини на Европското првенство до 17 години на УЕФА.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/may/03/england-u17s-squad-named-for-u17-euro-finals-030518|title=England U17s squad revealed for U17 Euro finals on home turf|date=3 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Домаќините беа елиминирани од Холандија во полуфиналната фаза по изведувањето на пенали, иако Сака го постигна својот удар од точка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/under17/season=2018/matches/round=2000833/match=2024318/index.html|title=England 0–0 Netherlands|date=17 May 2018|access-date=30 November 2018|publisher=UEFA}}</ref> Во септември 2018 година, Сака го постигнал победничкиот гол за селекцијата на Англија до 18 години на гостувањето против Франција.<ref name="U18"/> Во ноември 2018 година, Сака прв пат бил повикан во тимот на Англија до 19 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thefa.com/news/2018/nov/09/england-u19s-squad-named-for-euro-qualifiers-091118|title=England U19s squad named as they begin their Euro campaign with qualifiers in Turkey|date=9 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=The Football Association}}</ref> Тој постигнал гол на дебито во квалификацискиот натпревар против Молдавија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.arsenal.com/news/bukayo-saka-scores-england-under-19-debut|title=Bukayo Saka scores on England Under-19 debut|date=15 November 2018|access-date=30 November 2018|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> На 4 септември 2020 година, Сака дебитираше за [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија до 21 година]] при победата од 6-0 на гостувањето кај Косово.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thefa.com/news/2020/sep/04/kosovo-england-mu21s-match-report-040920|title=Young Lions extend winning run thanks to second-half onslaught in Kosovo|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|publisher=The Football Association}}</ref> На 1 октомври 2020 година, Сака за првпат бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Англија|сениорскиот]] состав на [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54372190|title=England squad: Dominic Calvert-Lewin called up but Mason Greenwood and Phil Foden left out|date=1 October 2020|work=BBC Sport|access-date=2 October 2020}}</ref> а своето деби го имал во победата над [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] со 3-0 играјќи како стартер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54366319|title=England 3–0 Wales|last=McNulty|first=Phil|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=10 October 2020}}</ref> Во јуни 2021 година, бил повикан во репрезентацијата меѓу 26-те играчи избрани за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. ===Репрезентативни настапи=== {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|8-10-2020|Лондон|ENG|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-11-2020|Лондон|ENG|3|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2020|Брисел|BEL|2|0|ENG|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|38}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Лондон|ENG|4|0|ISL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|2-6-2021|Мидлсбро|ENG|1|0|AUT|1|Пријателска}} {{Cronopar|22-6-2021|Лондон|CZE|0|1|ENG|-|Евро|2020|Прво фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronofin|6|1}} == Клупска статистика == ''Статистика е ажурирана на 15 април 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2 || 0 || || - || - || 4 || 0 |- || [[ФК Арсенал сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 26 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФА Куп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 4+2 || 1+0 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 6 || 2 || || - || - || 38 || 4 |- | [[ФК Арсенал сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 5 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 2+2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 7 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2020|КШ]] || 1 || 0 || 38 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 53 || 6 || || 11 || 1 || || 15 || 4 || || 1 || 0 || 80 || 11 |} == Титули == ===Клупски=== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2019-2020<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|title=Arsenal 2–1 Chelsea|last=McNulty|first=Phil|date=1 August 2020|work=BBC Sport|access-date=1 August 2020}}</ref> * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 3 : 2020,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53871874|title=Arsenal 1–1 Liverpool|last=Sanders|first=Emma|date=29 August 2020|work=BBC Sport|access-date=30 August 2020}}</ref> 2023, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната на ФК Арсенал|Играч на сезоната на Арсенал]] : 2 : 2020-2021, 2021-2022 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.arsenal.com/men/players/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на ФК Арсенал * [https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/bukayo-saka Профил] на мрежната страница на Фудбалскиот сојуз {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сака, Букајо}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] gzaakxmrjtek1a5lyt0qysactr3nywt 0 1254969 5610380 5574040 2026-08-17T00:35:36Z ~2026-45027-32 135989 Внесени наслови на две нови книги издадени во 2026 година 5610380 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Менде Солунчевски | image = Mende Soluncevski 2 (1).jpg | caption = Менде Солучевски во неговата канцеларија, 2024 г. | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1963|12|1}} | | birth_place = {{роден во|Вирово}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | | death_date = | death_place = | occupation = [[професор]], [[писател]] и [[поет]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Менде Солунчевски''' ([[Вирово]], [[Демир Хисар]], 1 декември 1963 година) — [[Македонија|македонски]] [[професор]], [[писател]] и [[поет]]. Тој е вонреден [[професор]] на [[Воена академија на АРМ|Воената академија „Михаило Апостолски“ - Скопје]], на [[Меѓународен славјански универзитет „Гаврило Романович Державин“|Меѓународниот славјански универзитет „Гаврило Р. Державин“]] во [[Свети Николе]] и [[Битола]], како и на Бизнис академија Смилески - БАС Скопје - Битола. == Животопис == Менде Солунчевски е роден во [[демирхисарско]]то село [[Вирово]]. Основно образование завршил во родното место, а [[гимназија]] во [[Демир Хисар]]. Дипломирал во 1988 година, на група Одбрана, [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофски факултет]], [[Скопје]]. Во 2001 година, тој станал магистер по одбрана, а во 2008 година, тој станал доктор по менаџмент на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во Скопје. Член е на Македонското научно друштво - Битола, Организацијата на резервни офицери на РМ (ОРОРМ), Здружението на дипломирани студенти од РМ на Европскиот центар за безбедносни студии - Џорџ Маршал, Црвениот крст на РМ, Сојузот на борците од НОВ и продолжувачи на делото од НОВ, како и на Литературниот клуб „Изгрев“ од Демир Хисар. Основач и претседател е на здружението на граѓани за афирмација на култура, екологија и рурален туризам „Валавица“ - Демир Хисар. Работи во [[Министерство за одбрана на Македонија|Министерството за одбрана]] - Регионален раководител на Одделение за одбрана за регион Битола.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mnd-bitola.mk/д-р-менде-солунчевски/|title=д-р Менде Солунчевски|date=2012-11-14|work=Македонско Научно Друштво - Битола|language=en-US|accessdate=2020-11-24}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Книги == * Цивилна заштита во Република Македонија (Југореклам, Скопје, 2005) * Длабоко од душата (Гутенберг, Битола, 2006) - поезија; * Менаџмент на човечки ресурси во Системот за заштита и спасување (Микена, Битола, 2008) * Организација и менаџмент на подрачните единици за одбрана (ОРОРМ, Скопје, 2010) * Развојот на системот за одбрана и заштита во [[Општина Демир Хисар]] во XX век (ОРОРМ, 2013) * Прекршување (Гутенберг, Битола, 2013) - поезија; * Учеството на демирхисарските воени старешинии војници во војната во 2001 година во РМ (ОРОРМ, 2015) * Стратегиски менаџмент (БАС, 2015) - соавтор; * Современ менаџмент на системот за заштита и спасување (Македонско научно друштво, Битола, 2018) * Ресурси и мерки за заштита и спасување - соавтор со Методија Дојчиновски и Маја Тимовска (КА ЕЛ ЕС ПРИНТ, Скопје, 2018) * Папради (Дата Песнопој, Битола, 2019) - поезија; * Развојот на валавичарството во Вирово како посебен вид на претпримеништво и семеен бизнис (Дом на културата-Илинден, Демир Хисар,2021) * Цивилна заштита, (Македонско научно друштво-Битола, 2022) * Менаџмент-коавтор со Габриела Крстевска, (Министерство за образование и наука,Скопје,2024) * Организациско однесување - соавтор со Габриела Крстевска (Министерство за образование и наука,Скопје,2025) * Демирхисарски гордости, (Дом на културата „Илинден“ - Демир Хисар, 2025) * Основи на менаџмент(универзитетски учебник)-коавтор со Љупчо Вчков (Графо Пром, Битола, 2026) * Учество на воените старешини и војници од Битола и битолско во војната во 2001 година во Република Македонија (Македонско научно друштво-Битола, 2026) == Научни трудови == Менде Солунчевски е автор на повеќе од стотина научни и стручни трудови издадени во домашни и меѓународни зборници и списанија. Има објавено бројни научни трудови од областа на цивилната заштита, улогата на НАТО и слично, а некои од темите на неговите меѓународно објавени научни трудови се однесуваат на визијата и мисијата на светите браќа Кирил и Методиј, културата на Европа и слично. Солунчевски има објавувано трудови во Македонија, во Руската Федерација како и во Бугарија. Во 2025 година, во соавторство со Лидија Стефановска, во [[Кишинев]], [[Молдавија]], тој ја објавил книгата со англиски наслов: „''Innovative approach to the development of small and medium-sized enterprises in the Republic of North Macedonia''“. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Солунчевски, Менде}} [[Категорија:Луѓе од Вирово]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] ndv6ajr1k2oh1ydto5tz0gcrqk6pyit 0 1264384 5610454 5232022 2026-08-17T10:09:16Z Makenzis 67668 5610454 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија фудбалска лига | име = WWin лига на Босна и Херцеговина | лого = Mtel Premijer Liga.png | pixels = 120px | земја = {{flagsport|BIH}} [[Босна и Херцеговина]] | конфед = [[УЕФА]] | основана = 2002 | слава = | мото = | клубови = 10 | испаѓање = [[Прва фудбалска лига на Федерација Босна и Херцеговина|Прва лига на Федерација БиХ]]<br />[[Прва лига на Република Српска|Прва лига РС]] | нивоа = [[Првенство во фудбал на Босна и Херцеговина|1]] | домашен_куп = [[Фудбалски куп на Босна и Херцеговина|Куп на Босна и Херцеговина]] | шампиони = {{Fb team Sarajevo}}<br />(5. титулa) | сезона = [[Премиер лига на Босна и Херцеговина 2019-2020|2019-2020]] | нај_титули = {{Fb team Zeljeznicar}},<br> {{Fb team Zrinjski Mostar}}<br />(6 титули) | ТВ = | мрежно место = [https://www.nfsbih.ba/ Службено мрежно место на ФСБиХ] | трофеј = | основач = [[Фудбалски сојуз на Босна и Херцеговина|ФСБиХ]] | моментална = [[Премиер лига на Босна и Херцеговина 2020-2021]] }} '''Премиер лига на Босна и Херцеговина''', спонзорски позната како '''WWin лига на Босна и Херцеговина''', позната и како '''Лига 12''', - највисока [[фудбал]]ска лига во [[Босна и Херцеговина]] и е управувана од [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|Фудбалскиот сојуз на Босна и Херцеговина]]. Како најпрестижно ниво на фудбалско натпреварување во земјата, лигата го сменила форматот во сезоната 2016/17 и се натпреварува со 12 клуба со испаѓање од последните два тима на крајот на секоја сезона. Лигата, од сезоната 2020–21, е претставена од четири клуба во европско натпреварување. Победникот во Премиер лигата започнува од првата квалификациска рунда во [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на Прваките на УЕФА.]] Освојувачот на Фудбалскиот куп во Босна и Херцеговина, како и второпласираниот и третопласираниот тим на табелата започнува од првото квалификациско коло во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа на УЕФА]]. Од сезоната 2021–22, вицепрвакот и третопласираната екипа на табелата ќе започнат од првото квалификациско коло на нововоспоставената Конференциската европска лига на УЕФА. На крајот на сезоната, двата најдобри тима испаѓаат од титулата, додека победниците од Првата лига на Федерацијата Босна и Херцеговина и Првата лига на Република Српска се унапредуваат во Премиер лигата на Босна и Херцеговина. == Историја == === Воен период 1992–1996 година === По [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] и по прогласувањето на независноста кон крајот на зимата 1992 година, клубовите од [[Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина ја]] напуштиле Првата југословенска лига, која престанала да постои по сезоната 1991/92. Веќе во април истата година [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|ФСБиХ]] се пријавил за членство во [[ФИФА]] и [[УЕФА]].<ref name="N-FSBiH History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nfsbih.ba/en/tekst.php?id=7|title=N/FSBiH History|work=www.nfsbih.ba|publisher=N/FSBiH|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130213742/http://www.nfsbih.ba/en/tekst.php?id=7|archive-date=30 ноември 2016|accessdate=23 март 2021}}</ref> Во меѓувреме, поради избувнувањето на [[Босанска војна|Босанско-херцеговската војна]] во април 1992 година, во сезоната 1992–93 немало одиграно ниту еден натпревар. Кон крајот на 1993 година, некои делови од земјата повторно започнале фудбалски натпреварувања со намален обем. Но, исто како што земјата била поделена по етничка линија, така бил и фудбалот. Во 1993 година, [[Хрвати во Босна и Херцеговина|босанскохерцеговските Хрвати]] го започнале Фудбалскиот сојуз на Херцег-Босна и нејзината Прва лига на Херцег-Босна, во кои само хрватските клубови се натпреварувале во мештански размери во границите на [[Западнохерцеговски кантон|Западна Херцеговина]] и неколку други енклави. Во истата година, босанско-херцеговските Срби исто така организирале своја Прва лига на Република Српска, на територијата што ја имал тогаш режимот на Република Српска. Дошло само фудбал на територија под контрола на тогашните установи на [[Република Босна и Херцеговина]] и покровителство на ФСБиХ, во тоа време, како резултат на тоа со [[Бошњаци|бошњачко]] мнозинство, освен краткото натпреварување за сезоната 1994/95 (го освоил Челик Зеница), дошло до мртва точка. Натпреварувањето под покровителство на ФСБиХ не продолжило сè до сезоната 1995–96 кога била започната Првата лига на Босна и Херцеговина.<ref name="N-FSBiH History" /> === Повоен период 1996–2000 година === Овие три одделни фудбалски лиги работеле во [[Босна и Херцеговина]] до 1998 и 2000 година. Бидејќи ФИФА и УЕФА покажала поддршка само за здружението кое работи под покровителство на официјалните и меѓународно признати државни установи, за време на војната и пред [[Дејтонски мировен договор|Дејтонскиот мировен договор'','']] како и по неговото потпишување, тие го одобриле обединувањето на сите три организации како ФСБиХ. Ова исто така дошло како последица на одлуката на [[ФИФА]] да го признае ФСБиХ веќе во јули 1996 година, додека истата година [[УЕФА]] го примила ФСБиХ како кандидат за членка, сè до 1998 година кога го признала нејзиното полноправно членство. Ова значело дека само клубовите на ФСБиХ и нејзината [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|репрезентација]] можат да се натпреваруваат на меѓународно и официјално ниво.<ref name="N-FSBiH History" /> На конечното обединување му претходеле неколку фази. Отпрвин бил создаден бараж каде клубовите играле за првак под покровителство на ФСБиХ. Идејата била дека баражот под обединето покровителство на ФСБиХ треба да обедини клубови кои се натпреваруваат под три одделни организации за прв пат, но била одбиена од српската асоцијација, оставајќи клубови од хрватската фудбалски сојуз и ФСБиХ да учествуваат во баражот за сезоните 1997/98 и 1999/00, додека баражот од 1998/99 бил откажан поради двоумење на хрватската асоцијација за одлуката за тоа на кои стадиони треба да се игра. Следната сезона баражот бил обновен за последен пат пред целосниот и конечен договор за обединет ФСБиХ и нејзиното натпреварување, Премиер лига на БиХ, во есента 2000 година. === Создавање на Премиер лигата 2000/01 === Целосен и конечен договор за обединет ФСБиХ и нејзиното натпреварување, Премиер лига на БиХ, се случило есента 2000 година. Сепак, во првата сезона 2000.01 имало клубови само од [[Федерација Босна и Херцеговина|Федерацијата БиХ]], додека клубовите од [[Република Српска]] продолжиле да се натпреваруваат во нивната посебна лига, бидејќи нивното здружение на ентитети сè уште одбило да се приклучи на договорениот обединет ФСБиХ и нејзиното ново натпреварување. Сепак, [[УЕФА]] и [[ФИФА]] никогаш немале намера да ја признаат оваа посебна организација ниту нејзиното натпреварување, што значело дека клубовите не можат да се натпреваруваат надвор од територијата на ентитетот и нема да се натпреваруваат на меѓународно ниво. Оваа ситуација ги принудило клубовите да инсистираат нивната организација исто така да се приклучи на ФСБиХ, и две години подоцна тие станале дел од натпреварувањето за сезоната 2002/03 . Уште од 2000 година, Премиер лигата е највисоко ниво во фудбалот во [[Босна и Херцеговина]], со две лиги со седиште во ентитетите, Првата лига на Република Српска и Првата лига на Федерацијата на БиХ, поместени во второто ниво на фудбалската пирамида и служат како пополнувачки лиги во Премиер лигата.<ref name="N-FSBiH History" /> === Премиер лигата како Лига 12 од 2016/17 до 2018/19 === За време на сезоната 2016/17 и сезоната 2017/18, БХ Телеком Премиер лигата го сменила својот формат во целост, намалувајќи голем број клубови од 16 на 12, со што понекогаш се нарекува „Лига 12“, а календарот исто така бил соодветно изменет и воведување на група за првак и група за опстанок. Број на натпревари што ги играл секој клуб во текот на регуларната сезона, по што, според нивната положба, тие влегле во игра за првак или за опстанок. Групата за првак се натпреварувала од најдобрите 6 клуба во регуларниот дел од сезоната, при што секој клуб играл двапати меѓусебно за титулата, што гарантирало [[Лига на шампиони во фудбал|квалификациите во Лигата на шампионите]], второ и трето место, гарантирајќи места за квалификации во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа.]] Шест клуба се натпреварувале во групата за опстанок, со испаѓање од последните две екипи. === Стар формат од 2018/19 === Од сезоната 2018/19, лигата не се игра како последните две сезони претходно. Всушност, многу едноставно, откако сите 12 клуба играле едни со други двапати, еднаш дома и еднаш на гости, тие играат едни со други трипати, исто така играјќи дома или на гости во зависност од тоа како се прави распоредот. Со тоа, сезоната во лигата има 33 целосни кола наместо 22 кола и дополнителни 10 кола во игрите за испаѓање и првак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/premijer-liga-bih-se-igra-u-trokruznom-formatu-broj-stranih-igraca-smanjen-na-cetiri/180619057|title=Premijer liga BiH se igra u trokružnom formatu, broj stranih igrača smanjen na četiri|last=E.B.|date=19 јуни 2018|publisher=Klix.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> == Спонзорство == На 31 јули 2012 година, [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|Фудбалскиот сојуз на Босна и Херцеговина]] потпишал двегодишен договор со БХ Телеком во врска со спонзорирањето на лигата, со што лигата ја преименувале во '''БХ Телеком Премиер лига'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/bh-telecom-sponzor-premijer-lige/85135|title=BH Telecom the first ever sponsor of the Premier League, signing a two year deal!|publisher=SportSport.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> Договорот бил продолжен уште еднаш пред почетокот на сезоната 2014/15. На 24 јули 2020 година, било објавено дека Мтел станал новиот спонзор на лигата за следните три години со проценка вредна [[Босанска конвертибилна марка|23 милиони марки]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sportsport.ba/fudbal/nfsbih-i-zvanicno-dobio-novog-sponzora/369560|title=NFSBiH i zvanično dobio novog sponzora!|last=E. Škorić|date=24 јули 2020|publisher=sportsport.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> преименувајќи ја лигата во '''м:тел Премиер лига'''. == Прваци во Босна и Херцеговина == === Прваци на Првата лига на Босна и Херцеговина === * 1994/95 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1995/96 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1996/97 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1997/98 - Босна Високо - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Прва рунда) * 1997/98 - [[ФК Железничар Сараево|Железничар]] - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Бараж) - '''Официјални прваци''' * 1998/99 - Сараево - „Првак на БиХ“ * 1999/2000 - Јединство Бихаќ - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Прва рунда) * 1999/2000 - Бротњо - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Бараж) - '''Официјални прваци''' === Прваци на Првата лига на Херцег-Босна === * 1993/94 - Широки Бријег<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nk-sirokibrijeg.com/docs/press_zlatne_godine.pdf|title=Zlatne godine|work=Nk-sirokibrijeg.com\accessdate=18 December 2018|page=138|format=PDF|accessdate=23 март 2021}}</ref> - Марио Прскало (10 гола, Широки Бријег) * 1994/95 - Широки Бријег - Анѓелко Марушиќ (15, Широки Бријег) * 1995/96 - Широки Бријег - Марио Марушиќ (15, Груде), Дејан Џепина (15, Нови Травник) * 1996/97 - Широки Бријег - Анѓелко Марушиќ (21, Широки Бријег) * 1997/98 - Широки Бријег - Станко Бубало (31, Широки Бријег) * 1998/99 - Посушје - Слаѓан Филиповиќ (19, Широки Бријег) * 1999/00 - Посушје - Роберт Ристовски (18, Кисељак) === Прваци на Првата лига на Република Српска === {| bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !'''Сезона''' ! '''Првак''' ! '''Второпласиран''' ! '''Најдобар стрелец''' ! '''Клуб''' ! '''Голови''' |- | 1995/96 | '''Боксит''' | Рудар (Приједор) |{{Знамеикона|БиХ}} Синиша Ѓуриќ;<br />{{Знамеикона|БиХ}}Зоран Мајсторовиќ | Козара (Градишка);<br />Боксит | 16 голови |- | 1996/97 | '''Рудар''' (Угљевик) | Слога (Трн) |{{Знамеикона|БиХ}} Младен Згоњанин;<br />Мариќ | Слога (Трн);<br /> Гласинац (Соколац) | 14 голови |- | 1997/98 | '''Рудар''' (Угљевик) | Борац Бања Лука | Никола Бала | Рудар (Угљевик) | 31 гол |- | 1998/99 | '''Радник Бјељина''' | Рудар (Угљевик) |{{Знамеикона|БиХ}} Младен Згоњанин | Слога (Трн) | 23 голови |- | 1999/00 | '''Боксит''' | Рудар (Угљевик) | Недо Ѓелар | Слобода (Нови Град) | 29 голови |- | 2000/01 | '''Борац Бања Лука''' | Слобода (Нови Град) |{{Знамеикона|БиХ}} Миланко Ѓериќ | Боксит | 26 голови |- | 2001/02 | '''Леотар''' | Козара |{{Знамеикона|СРБ}} Павле Делибашиќ;<br />Синиша Јовановиќ | Леотар;<br />Гласинац (Соколац) | 21 гол<br /><br /> |} === Прваци на Босна и Херцеговина === Набројувањето на сезони (настрана од сезоната 1998–99) пред создавањето на Премиер лигата на Босна и Херцеговина, каде првакот бил решен преку бараж игран помеѓу најдобро пласираните клубови кои играле во Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига во Херцег- Босна (без клубови од Првата лига на Република Српска). {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! rowspan="2" width="70" |Сезона ! rowspan="2" width="140" | Победник во баражот ! rowspan="2" width="140" | Второпласиран во баражот ! rowspan="2" width="140" | Победник тренер ! colspan="2" | Најдобар стрелец(и) во баражот |- ! width="210" | Играч(и) <small>(клуб)</small> ! Голови |- | align="center" | 1997/98¹ | [[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(1)</small> | Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Енвер Хаџиабдиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Станко Бубало <small>(Широки Бријег)</small><br />{{Знамеикона|БиХ|1992}} Хадис Зубановиќ <small>(Железничар)</small> |<center> 3</center> |- | align="center" | 1998/99² | colspan="2" |<center> ''Сараево <small>(1)</small>''</center> |{{Знамеикона|БиХ}} Нермин Хаџиахметовиќ (3) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="center" | 1999/00³ | Бротњо <small>(1)</small> | Будуќност |{{Знамеикона|БиХ}} Иво Иштук (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Зикрет Кулјаниновиќ <small>(Будуќност)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Ален Шкоро <small>(Сараево)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Халим Ступак <small>(Јединство)</small> |<center> 5</center> |} <small>¹ Било играно бараж помеѓу најдобро пласираните екипи од Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига на Херцег-Босна; без клубови од Првата лига на Република Српска.</small> <small>Најдобрите два клуба добиле право да играат во Купот на УЕФА 1998/99.<br />² Бараж бил закажан, но подоцна бил откажан поради проблеми со стадионот.</small> <small>Играле три различни лиги, немало спорен бараж, затоа ниту еден клуб немал право да игра во европско натпреварување.<br />³ Бараж меѓу најдобро пласираните екипи на Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига на Херцег-Босна се одиграл без клубови од Првата лига на Република Српска.</small> <small>Три клуба добиле право да играат во европско натпреварување. </small> === Прваци во Премиер лигата === Од сезоната 2000/01, првото ниво на фудбалско натпреварување во Босна и Херцеговина станало Премиер лига на Босна и Херцеговина. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! rowspan="2" width="70" |Сезона ! rowspan="2" width="150" |Првак<br /><small>(прволигашки титули)</small> ! rowspan="2" width="150" |Вицепрвак ! rowspan="2" width="150" |Трето место ! rowspan="2" width="200" |Победник тренер ! colspan="2" |Најдобар стрелец(и) |- ! width="240" |Играч(и) <small>(Клуб)</small> !Голови |- | align="center" |2000/01¹ | bgcolor="FFFACD" |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(2)</small> |Бротњо |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Џелалудин Мухаремовиќ <small>(Железничар)</small> |<center>31</center> |- | align="center" |2001/02¹ |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(3)</small> |Широки Бријег |Бротњо |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Ивица Хуљев <small>(Железничар)</small> |<center>15</center> |- | align="center" |2002/03 |Леотар <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|СРБ}} Милан Јовин (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Емир Обуќа <small>(Сараево)</small> |<center>24</center> |- | align="center" |2003/04 |Широки Бријег <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Иво Иштук (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Ален Шкоро <small>(Сараево)</small> |<center>20</center> |- | align="center" |2004/05 |Зрињски <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Фрањо Џидиќ (1) |{{Знамеикона|SCG}} Зоран Рајовиќ <small>(Зрињски)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2005/06 |Широки Бријег <small>(2)</small> |Сараево |Зрињски |{{Знамеикона|ХРВ}} Ивица Барбариќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Петар Јелиќ <small>(Модрича)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2006/07 |Сараево <small>(2)</small> |Зрињски |Славија |{{Знамеикона|БиХ}} Хусреф Мусемиќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Стево Николиќ <small>(Модрича)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Драган Бениќ <small>(Борац)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2007/08 |Модрича <small>(1)</small> |Широки Бријег |Челик (Зеница) |{{Знамеикона|СРБ}} Славиша Божичиќ (1) |{{Знамеикона|СРБ}} Дарко Спалевиќ <small>(Славија)</small> |<center>18</center> |- | align="center" |2008/09 |Зрињски <small>(2)</small> |Славија |Слобода (Тузла) |{{Знамеикона|БиХ}} Драган Јовиќ (1) |{{Знамеикона|СРБ}} Дарко Спалевиќ <small>(Славија)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2009/10 |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(4)</small> |Широки Бријег |Борац |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (3) |{{Знамеикона|БиХ}} Феѓа Дудиќ <small>(Травник)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2010/11 |Борац <small>(1)</small> |Сараево |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |{{Знамеикона|БиХ}} Владо Јагодиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Иван Лендриќ <small>(Зрињски)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2011/12 | bgcolor="FFFACD" |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(5)</small> |Широки Бријег |Борац Бања Лука |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (4) |{{Знамеикона|БиХ}} Елдин Адиловиќ <small>(Железничар)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2012/13 |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(6)</small> |Сараево |Борац Бања Лука |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (5) |{{Знамеикона|БиХ}} Емир Хаџиќ <small>(Сараево)</small> |<center>20</center> |- | align="center" |2013/14 |Зрињски <small>(3)</small> |Широки Бријег |Сараево |{{Знамеикона|ХРВ}} Бранко Карачиќ (1) |{{Знамеикона|BRA}} Вагнер <small>(Широки Бријег)</small> |<center>18</center> |- | align="center" |2014/15 |Сараево <small>(3)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Зрињски |{{Знамеикона|БиХ}} Џенан Ушчипиќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Риад Бајиќ <small>(Железничар)</small> |<center>15</center> |- | align="center" |2015/16 |Зрињски <small>(4)</small> |Слобода (Тузла) |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Винко Мариновиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Леон Бенко <small>(Сараево)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2016/17 |Зрињски <small>(5)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Блаж Слишковиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Иван Лендриќ <small>(Железничар)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2017/18 |Зрињски <small>(6)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Блаж Слишковиќ (2) |{{Знамеикона|СРБ}} Милош Филиповиќ <small>(Зрињски)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2018/19 | bgcolor="FFFACD" |Сараево <small>(4)</small> |Зрињски |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Хусреф Мусемиќ (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Сулејман Крпиќ <small>(Железничар)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2019/20{{#tag:ref|Премиер лигата 2019/2020 била прекината во март 2020 година поради пандемијата на КОВИД-19 во Босна и Херцеговина]]; сезоната била забранета да продолжи и конечните пласмани (вклучувајќи го ФК Сараево како првак) биле прогласени со сооднос поен спрема натпревар на 1 јуни 2020.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/zvanicno-sarajevo-prvak-bih-drugu-godinu-zaredom-celik-i-zvijezda-ispadaju/200601116|title=Zvanično! Sarajevo prvak BiH drugu godinu zaredom, Čelik i Zvijezda ispadaju|date=1 јуни 2020|access-date=23 март 2021|language=bs|author=F.Z.|publisher=Klix.ba}}</ref>|group="nb"}} |Сараево <small>(5)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Зрињски |{{Знамеикона|БиХ}} Винко Мариновиќ (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Мерсудин Ахметовиќ <small>(Сараево)</small> |<center>16</center> |} {| class="wikitable" |- |style="background-color:#FFFACD"|{{0}}Лигашките прваци исто така го освоиле и [[Фудбалски куп на Босна и Херцеговина|Купот на Босна и Херцеговина]], односно двојната круна.{{0}} |} ¹ Играно без клубови од Република Српска кои учествувале во лигата само од 2002 година. == Поврзано == * [[Куп на фудбалска Босна и Херцеговина|Фудбалски куп на Босна и Херцеговина]] == Белешки == <references group="nb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://plbih.ba/ plbih.ba] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210227190157/https://plbih.ba/ |date=2021-02-27 }} {{bs}} *[https://web.archive.org/web/20170216125117/http://nfsbih.ba/bih/index.php Архивирана страница на ФСБиХ] {{bs}} *[http://www.nfsbih.ba/en/ ФСБиХ] {{en}} *[http://www.uefa.com/memberassociations/association=bih/domesticleague/index.html Лигата] кај [[УЕФА]] *[https://web.archive.org/web/20170501131039/http://www.worldstadiums.com/europe/countries/bosnia_herzegovina.shtml Стадиони] на World Stadiums {{fb start}} {{Лиги на УЕФА}} {{fb end}} [[Категорија:Статии со извори на босански (bs)]] [[Категорија:Фудбал во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Фудбалски лиги]] dajlr06demwqtcvk5djbrfd5tpeu0ys 5610455 5610454 2026-08-17T10:09:29Z Makenzis 67668 5610455 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија фудбалска лига | име = WWin лига на Босна и Херцеговина | лого = Mtel Premijer Liga.png | pixels = 120px | земја = {{flagsport|BIH}} [[Босна и Херцеговина]] | конфед = [[УЕФА]] | основана = 2002 | слава = | мото = | клубови = 10 | испаѓање = [[Прва фудбалска лига на Федерација Босна и Херцеговина|Прва лига на Федерација БиХ]]<br />[[Прва лига на Република Српска|Прва лига РС]] | нивоа = [[Првенство во фудбал на Босна и Херцеговина|1]] | домашен_куп = [[Фудбалски куп на Босна и Херцеговина|Куп на Босна и Херцеговина]] | шампиони = {{Fb team Sarajevo}}<br />(5. титулa) | сезона = [[Премиер лига на Босна и Херцеговина 2019-2020|2019-2020]] | нај_титули = {{Fb team Zeljeznicar}},<br> {{Fb team Zrinjski Mostar}}<br />(6 титули) | ТВ = | мрежно место = [https://www.nfsbih.ba/ Службено мрежно место на ФСБиХ] | трофеј = | основач = [[Фудбалски сојуз на Босна и Херцеговина|ФСБиХ]] | моментална = [[Премиер лига на Босна и Херцеговина 2026-2027]] }} '''Премиер лига на Босна и Херцеговина''', спонзорски позната како '''WWin лига на Босна и Херцеговина''', позната и како '''Лига 12''', - највисока [[фудбал]]ска лига во [[Босна и Херцеговина]] и е управувана од [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|Фудбалскиот сојуз на Босна и Херцеговина]]. Како најпрестижно ниво на фудбалско натпреварување во земјата, лигата го сменила форматот во сезоната 2016/17 и се натпреварува со 12 клуба со испаѓање од последните два тима на крајот на секоја сезона. Лигата, од сезоната 2020–21, е претставена од четири клуба во европско натпреварување. Победникот во Премиер лигата започнува од првата квалификациска рунда во [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на Прваките на УЕФА.]] Освојувачот на Фудбалскиот куп во Босна и Херцеговина, како и второпласираниот и третопласираниот тим на табелата започнува од првото квалификациско коло во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа на УЕФА]]. Од сезоната 2021–22, вицепрвакот и третопласираната екипа на табелата ќе започнат од првото квалификациско коло на нововоспоставената Конференциската европска лига на УЕФА. На крајот на сезоната, двата најдобри тима испаѓаат од титулата, додека победниците од Првата лига на Федерацијата Босна и Херцеговина и Првата лига на Република Српска се унапредуваат во Премиер лигата на Босна и Херцеговина. == Историја == === Воен период 1992–1996 година === По [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] и по прогласувањето на независноста кон крајот на зимата 1992 година, клубовите од [[Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина ја]] напуштиле Првата југословенска лига, која престанала да постои по сезоната 1991/92. Веќе во април истата година [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|ФСБиХ]] се пријавил за членство во [[ФИФА]] и [[УЕФА]].<ref name="N-FSBiH History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nfsbih.ba/en/tekst.php?id=7|title=N/FSBiH History|work=www.nfsbih.ba|publisher=N/FSBiH|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130213742/http://www.nfsbih.ba/en/tekst.php?id=7|archive-date=30 ноември 2016|accessdate=23 март 2021}}</ref> Во меѓувреме, поради избувнувањето на [[Босанска војна|Босанско-херцеговската војна]] во април 1992 година, во сезоната 1992–93 немало одиграно ниту еден натпревар. Кон крајот на 1993 година, некои делови од земјата повторно започнале фудбалски натпреварувања со намален обем. Но, исто како што земјата била поделена по етничка линија, така бил и фудбалот. Во 1993 година, [[Хрвати во Босна и Херцеговина|босанскохерцеговските Хрвати]] го започнале Фудбалскиот сојуз на Херцег-Босна и нејзината Прва лига на Херцег-Босна, во кои само хрватските клубови се натпреварувале во мештански размери во границите на [[Западнохерцеговски кантон|Западна Херцеговина]] и неколку други енклави. Во истата година, босанско-херцеговските Срби исто така организирале своја Прва лига на Република Српска, на територијата што ја имал тогаш режимот на Република Српска. Дошло само фудбал на територија под контрола на тогашните установи на [[Република Босна и Херцеговина]] и покровителство на ФСБиХ, во тоа време, како резултат на тоа со [[Бошњаци|бошњачко]] мнозинство, освен краткото натпреварување за сезоната 1994/95 (го освоил Челик Зеница), дошло до мртва точка. Натпреварувањето под покровителство на ФСБиХ не продолжило сè до сезоната 1995–96 кога била започната Првата лига на Босна и Херцеговина.<ref name="N-FSBiH History" /> === Повоен период 1996–2000 година === Овие три одделни фудбалски лиги работеле во [[Босна и Херцеговина]] до 1998 и 2000 година. Бидејќи ФИФА и УЕФА покажала поддршка само за здружението кое работи под покровителство на официјалните и меѓународно признати државни установи, за време на војната и пред [[Дејтонски мировен договор|Дејтонскиот мировен договор'','']] како и по неговото потпишување, тие го одобриле обединувањето на сите три организации како ФСБиХ. Ова исто така дошло како последица на одлуката на [[ФИФА]] да го признае ФСБиХ веќе во јули 1996 година, додека истата година [[УЕФА]] го примила ФСБиХ како кандидат за членка, сè до 1998 година кога го признала нејзиното полноправно членство. Ова значело дека само клубовите на ФСБиХ и нејзината [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|репрезентација]] можат да се натпреваруваат на меѓународно и официјално ниво.<ref name="N-FSBiH History" /> На конечното обединување му претходеле неколку фази. Отпрвин бил создаден бараж каде клубовите играле за првак под покровителство на ФСБиХ. Идејата била дека баражот под обединето покровителство на ФСБиХ треба да обедини клубови кои се натпреваруваат под три одделни организации за прв пат, но била одбиена од српската асоцијација, оставајќи клубови од хрватската фудбалски сојуз и ФСБиХ да учествуваат во баражот за сезоните 1997/98 и 1999/00, додека баражот од 1998/99 бил откажан поради двоумење на хрватската асоцијација за одлуката за тоа на кои стадиони треба да се игра. Следната сезона баражот бил обновен за последен пат пред целосниот и конечен договор за обединет ФСБиХ и нејзиното натпреварување, Премиер лига на БиХ, во есента 2000 година. === Создавање на Премиер лигата 2000/01 === Целосен и конечен договор за обединет ФСБиХ и нејзиното натпреварување, Премиер лига на БиХ, се случило есента 2000 година. Сепак, во првата сезона 2000.01 имало клубови само од [[Федерација Босна и Херцеговина|Федерацијата БиХ]], додека клубовите од [[Република Српска]] продолжиле да се натпреваруваат во нивната посебна лига, бидејќи нивното здружение на ентитети сè уште одбило да се приклучи на договорениот обединет ФСБиХ и нејзиното ново натпреварување. Сепак, [[УЕФА]] и [[ФИФА]] никогаш немале намера да ја признаат оваа посебна организација ниту нејзиното натпреварување, што значело дека клубовите не можат да се натпреваруваат надвор од територијата на ентитетот и нема да се натпреваруваат на меѓународно ниво. Оваа ситуација ги принудило клубовите да инсистираат нивната организација исто така да се приклучи на ФСБиХ, и две години подоцна тие станале дел од натпреварувањето за сезоната 2002/03 . Уште од 2000 година, Премиер лигата е највисоко ниво во фудбалот во [[Босна и Херцеговина]], со две лиги со седиште во ентитетите, Првата лига на Република Српска и Првата лига на Федерацијата на БиХ, поместени во второто ниво на фудбалската пирамида и служат како пополнувачки лиги во Премиер лигата.<ref name="N-FSBiH History" /> === Премиер лигата како Лига 12 од 2016/17 до 2018/19 === За време на сезоната 2016/17 и сезоната 2017/18, БХ Телеком Премиер лигата го сменила својот формат во целост, намалувајќи голем број клубови од 16 на 12, со што понекогаш се нарекува „Лига 12“, а календарот исто така бил соодветно изменет и воведување на група за првак и група за опстанок. Број на натпревари што ги играл секој клуб во текот на регуларната сезона, по што, според нивната положба, тие влегле во игра за првак или за опстанок. Групата за првак се натпреварувала од најдобрите 6 клуба во регуларниот дел од сезоната, при што секој клуб играл двапати меѓусебно за титулата, што гарантирало [[Лига на шампиони во фудбал|квалификациите во Лигата на шампионите]], второ и трето место, гарантирајќи места за квалификации во [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа.]] Шест клуба се натпреварувале во групата за опстанок, со испаѓање од последните две екипи. === Стар формат од 2018/19 === Од сезоната 2018/19, лигата не се игра како последните две сезони претходно. Всушност, многу едноставно, откако сите 12 клуба играле едни со други двапати, еднаш дома и еднаш на гости, тие играат едни со други трипати, исто така играјќи дома или на гости во зависност од тоа како се прави распоредот. Со тоа, сезоната во лигата има 33 целосни кола наместо 22 кола и дополнителни 10 кола во игрите за испаѓање и првак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/premijer-liga-bih-se-igra-u-trokruznom-formatu-broj-stranih-igraca-smanjen-na-cetiri/180619057|title=Premijer liga BiH se igra u trokružnom formatu, broj stranih igrača smanjen na četiri|last=E.B.|date=19 јуни 2018|publisher=Klix.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> == Спонзорство == На 31 јули 2012 година, [[Фудбалска федерација на Босна и Херцеговина|Фудбалскиот сојуз на Босна и Херцеговина]] потпишал двегодишен договор со БХ Телеком во врска со спонзорирањето на лигата, со што лигата ја преименувале во '''БХ Телеком Премиер лига'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/bh-telecom-sponzor-premijer-lige/85135|title=BH Telecom the first ever sponsor of the Premier League, signing a two year deal!|publisher=SportSport.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> Договорот бил продолжен уште еднаш пред почетокот на сезоната 2014/15. На 24 јули 2020 година, било објавено дека Мтел станал новиот спонзор на лигата за следните три години со проценка вредна [[Босанска конвертибилна марка|23 милиони марки]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sportsport.ba/fudbal/nfsbih-i-zvanicno-dobio-novog-sponzora/369560|title=NFSBiH i zvanično dobio novog sponzora!|last=E. Škorić|date=24 јули 2020|publisher=sportsport.ba|language=bs|accessdate=23 март 2021}}</ref> преименувајќи ја лигата во '''м:тел Премиер лига'''. == Прваци во Босна и Херцеговина == === Прваци на Првата лига на Босна и Херцеговина === * 1994/95 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1995/96 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1996/97 - Челик - „Првак на БиХ“ * 1997/98 - Босна Високо - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Прва рунда) * 1997/98 - [[ФК Железничар Сараево|Железничар]] - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Бараж) - '''Официјални прваци''' * 1998/99 - Сараево - „Првак на БиХ“ * 1999/2000 - Јединство Бихаќ - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Прва рунда) * 1999/2000 - Бротњо - „Првак на Првата лига на Босна и Херцеговина“ (Бараж) - '''Официјални прваци''' === Прваци на Првата лига на Херцег-Босна === * 1993/94 - Широки Бријег<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nk-sirokibrijeg.com/docs/press_zlatne_godine.pdf|title=Zlatne godine|work=Nk-sirokibrijeg.com\accessdate=18 December 2018|page=138|format=PDF|accessdate=23 март 2021}}</ref> - Марио Прскало (10 гола, Широки Бријег) * 1994/95 - Широки Бријег - Анѓелко Марушиќ (15, Широки Бријег) * 1995/96 - Широки Бријег - Марио Марушиќ (15, Груде), Дејан Џепина (15, Нови Травник) * 1996/97 - Широки Бријег - Анѓелко Марушиќ (21, Широки Бријег) * 1997/98 - Широки Бријег - Станко Бубало (31, Широки Бријег) * 1998/99 - Посушје - Слаѓан Филиповиќ (19, Широки Бријег) * 1999/00 - Посушје - Роберт Ристовски (18, Кисељак) === Прваци на Првата лига на Република Српска === {| bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !'''Сезона''' ! '''Првак''' ! '''Второпласиран''' ! '''Најдобар стрелец''' ! '''Клуб''' ! '''Голови''' |- | 1995/96 | '''Боксит''' | Рудар (Приједор) |{{Знамеикона|БиХ}} Синиша Ѓуриќ;<br />{{Знамеикона|БиХ}}Зоран Мајсторовиќ | Козара (Градишка);<br />Боксит | 16 голови |- | 1996/97 | '''Рудар''' (Угљевик) | Слога (Трн) |{{Знамеикона|БиХ}} Младен Згоњанин;<br />Мариќ | Слога (Трн);<br /> Гласинац (Соколац) | 14 голови |- | 1997/98 | '''Рудар''' (Угљевик) | Борац Бања Лука | Никола Бала | Рудар (Угљевик) | 31 гол |- | 1998/99 | '''Радник Бјељина''' | Рудар (Угљевик) |{{Знамеикона|БиХ}} Младен Згоњанин | Слога (Трн) | 23 голови |- | 1999/00 | '''Боксит''' | Рудар (Угљевик) | Недо Ѓелар | Слобода (Нови Град) | 29 голови |- | 2000/01 | '''Борац Бања Лука''' | Слобода (Нови Град) |{{Знамеикона|БиХ}} Миланко Ѓериќ | Боксит | 26 голови |- | 2001/02 | '''Леотар''' | Козара |{{Знамеикона|СРБ}} Павле Делибашиќ;<br />Синиша Јовановиќ | Леотар;<br />Гласинац (Соколац) | 21 гол<br /><br /> |} === Прваци на Босна и Херцеговина === Набројувањето на сезони (настрана од сезоната 1998–99) пред создавањето на Премиер лигата на Босна и Херцеговина, каде првакот бил решен преку бараж игран помеѓу најдобро пласираните клубови кои играле во Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига во Херцег- Босна (без клубови од Првата лига на Република Српска). {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! rowspan="2" width="70" |Сезона ! rowspan="2" width="140" | Победник во баражот ! rowspan="2" width="140" | Второпласиран во баражот ! rowspan="2" width="140" | Победник тренер ! colspan="2" | Најдобар стрелец(и) во баражот |- ! width="210" | Играч(и) <small>(клуб)</small> ! Голови |- | align="center" | 1997/98¹ | [[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(1)</small> | Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Енвер Хаџиабдиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Станко Бубало <small>(Широки Бријег)</small><br />{{Знамеикона|БиХ|1992}} Хадис Зубановиќ <small>(Железничар)</small> |<center> 3</center> |- | align="center" | 1998/99² | colspan="2" |<center> ''Сараево <small>(1)</small>''</center> |{{Знамеикона|БиХ}} Нермин Хаџиахметовиќ (3) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="center" | 1999/00³ | Бротњо <small>(1)</small> | Будуќност |{{Знамеикона|БиХ}} Иво Иштук (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Зикрет Кулјаниновиќ <small>(Будуќност)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Ален Шкоро <small>(Сараево)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Халим Ступак <small>(Јединство)</small> |<center> 5</center> |} <small>¹ Било играно бараж помеѓу најдобро пласираните екипи од Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига на Херцег-Босна; без клубови од Првата лига на Република Српска.</small> <small>Најдобрите два клуба добиле право да играат во Купот на УЕФА 1998/99.<br />² Бараж бил закажан, но подоцна бил откажан поради проблеми со стадионот.</small> <small>Играле три различни лиги, немало спорен бараж, затоа ниту еден клуб немал право да игра во европско натпреварување.<br />³ Бараж меѓу најдобро пласираните екипи на Првата лига на Босна и Херцеговина и Првата лига на Херцег-Босна се одиграл без клубови од Првата лига на Република Српска.</small> <small>Три клуба добиле право да играат во европско натпреварување. </small> === Прваци во Премиер лигата === Од сезоната 2000/01, првото ниво на фудбалско натпреварување во Босна и Херцеговина станало Премиер лига на Босна и Херцеговина. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! rowspan="2" width="70" |Сезона ! rowspan="2" width="150" |Првак<br /><small>(прволигашки титули)</small> ! rowspan="2" width="150" |Вицепрвак ! rowspan="2" width="150" |Трето место ! rowspan="2" width="200" |Победник тренер ! colspan="2" |Најдобар стрелец(и) |- ! width="240" |Играч(и) <small>(Клуб)</small> !Голови |- | align="center" |2000/01¹ | bgcolor="FFFACD" |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(2)</small> |Бротњо |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Џелалудин Мухаремовиќ <small>(Железничар)</small> |<center>31</center> |- | align="center" |2001/02¹ |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(3)</small> |Широки Бријег |Бротњо |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Ивица Хуљев <small>(Железничар)</small> |<center>15</center> |- | align="center" |2002/03 |Леотар <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|СРБ}} Милан Јовин (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Емир Обуќа <small>(Сараево)</small> |<center>24</center> |- | align="center" |2003/04 |Широки Бријег <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Иво Иштук (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Ален Шкоро <small>(Сараево)</small> |<center>20</center> |- | align="center" |2004/05 |Зрињски <small>(1)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Фрањо Џидиќ (1) |{{Знамеикона|SCG}} Зоран Рајовиќ <small>(Зрињски)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2005/06 |Широки Бријег <small>(2)</small> |Сараево |Зрињски |{{Знамеикона|ХРВ}} Ивица Барбариќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Петар Јелиќ <small>(Модрича)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2006/07 |Сараево <small>(2)</small> |Зрињски |Славија |{{Знамеикона|БиХ}} Хусреф Мусемиќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Стево Николиќ <small>(Модрича)</small><br />{{Знамеикона|БиХ}} Драган Бениќ <small>(Борац)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2007/08 |Модрича <small>(1)</small> |Широки Бријег |Челик (Зеница) |{{Знамеикона|СРБ}} Славиша Божичиќ (1) |{{Знамеикона|СРБ}} Дарко Спалевиќ <small>(Славија)</small> |<center>18</center> |- | align="center" |2008/09 |Зрињски <small>(2)</small> |Славија |Слобода (Тузла) |{{Знамеикона|БиХ}} Драган Јовиќ (1) |{{Знамеикона|СРБ}} Дарко Спалевиќ <small>(Славија)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2009/10 |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(4)</small> |Широки Бријег |Борац |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (3) |{{Знамеикона|БиХ}} Феѓа Дудиќ <small>(Травник)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2010/11 |Борац <small>(1)</small> |Сараево |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |{{Знамеикона|БиХ}} Владо Јагодиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Иван Лендриќ <small>(Зрињски)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2011/12 | bgcolor="FFFACD" |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(5)</small> |Широки Бријег |Борац Бања Лука |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (4) |{{Знамеикона|БиХ}} Елдин Адиловиќ <small>(Железничар)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2012/13 |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(6)</small> |Сараево |Борац Бања Лука |{{Знамеикона|БиХ}} Амар Осим (5) |{{Знамеикона|БиХ}} Емир Хаџиќ <small>(Сараево)</small> |<center>20</center> |- | align="center" |2013/14 |Зрињски <small>(3)</small> |Широки Бријег |Сараево |{{Знамеикона|ХРВ}} Бранко Карачиќ (1) |{{Знамеикона|BRA}} Вагнер <small>(Широки Бријег)</small> |<center>18</center> |- | align="center" |2014/15 |Сараево <small>(3)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Зрињски |{{Знамеикона|БиХ}} Џенан Ушчипиќ (1) |{{Знамеикона|БиХ}} Риад Бајиќ <small>(Железничар)</small> |<center>15</center> |- | align="center" |2015/16 |Зрињски <small>(4)</small> |Слобода (Тузла) |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Винко Мариновиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Леон Бенко <small>(Сараево)</small> |<center>17</center> |- | align="center" |2016/17 |Зрињски <small>(5)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Блаж Слишковиќ (1) |{{Знамеикона|ХРВ}} Иван Лендриќ <small>(Железничар)</small> |<center>19</center> |- | align="center" |2017/18 |Зрињски <small>(6)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Сараево |{{Знамеикона|БиХ}} Блаж Слишковиќ (2) |{{Знамеикона|СРБ}} Милош Филиповиќ <small>(Зрињски)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2018/19 | bgcolor="FFFACD" |Сараево <small>(4)</small> |Зрињски |Широки Бријег |{{Знамеикона|БиХ}} Хусреф Мусемиќ (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Сулејман Крпиќ <small>(Железничар)</small> |<center>16</center> |- | align="center" |2019/20{{#tag:ref|Премиер лигата 2019/2020 била прекината во март 2020 година поради пандемијата на КОВИД-19 во Босна и Херцеговина]]; сезоната била забранета да продолжи и конечните пласмани (вклучувајќи го ФК Сараево како првак) биле прогласени со сооднос поен спрема натпревар на 1 јуни 2020.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/zvanicno-sarajevo-prvak-bih-drugu-godinu-zaredom-celik-i-zvijezda-ispadaju/200601116|title=Zvanično! Sarajevo prvak BiH drugu godinu zaredom, Čelik i Zvijezda ispadaju|date=1 јуни 2020|access-date=23 март 2021|language=bs|author=F.Z.|publisher=Klix.ba}}</ref>|group="nb"}} |Сараево <small>(5)</small> |[[ФК Железничар Сараево|Железничар]] |Зрињски |{{Знамеикона|БиХ}} Винко Мариновиќ (2) |{{Знамеикона|БиХ}} Мерсудин Ахметовиќ <small>(Сараево)</small> |<center>16</center> |} {| class="wikitable" |- |style="background-color:#FFFACD"|{{0}}Лигашките прваци исто така го освоиле и [[Фудбалски куп на Босна и Херцеговина|Купот на Босна и Херцеговина]], односно двојната круна.{{0}} |} ¹ Играно без клубови од Република Српска кои учествувале во лигата само од 2002 година. == Поврзано == * [[Куп на фудбалска Босна и Херцеговина|Фудбалски куп на Босна и Херцеговина]] == Белешки == <references group="nb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://plbih.ba/ plbih.ba] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210227190157/https://plbih.ba/ |date=2021-02-27 }} {{bs}} *[https://web.archive.org/web/20170216125117/http://nfsbih.ba/bih/index.php Архивирана страница на ФСБиХ] {{bs}} *[http://www.nfsbih.ba/en/ ФСБиХ] {{en}} *[http://www.uefa.com/memberassociations/association=bih/domesticleague/index.html Лигата] кај [[УЕФА]] *[https://web.archive.org/web/20170501131039/http://www.worldstadiums.com/europe/countries/bosnia_herzegovina.shtml Стадиони] на World Stadiums {{fb start}} {{Лиги на УЕФА}} {{fb end}} [[Категорија:Статии со извори на босански (bs)]] [[Категорија:Фудбал во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Фудбалски лиги]] rxzx0efl3qe9kqtiigoc7xm8m5u88ir 0 1270549 5610307 5581214 2026-08-16T19:53:34Z Carshalton 30527 5610307 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Деклан Рајс | image = [[Податотека:Declan Rice England v Ghana 23 June 2026-150.jpg|220px]] | fullname = Деклан Рајс | birth_date = {{Birth date and age|1999|1|14|df=y}} | birth_place = [[Кингстон апон Темс]], [[Англија]] | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | height = {{height|m=1.82}} | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 41 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chelsea}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team West Ham United}} | years1 = 2015-2023 | caps1 = 204 | goals1 = 10 | clubs1 = {{Fb team West Ham United}} | years2 = 2023- | caps2 = 12 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2015 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 16 години|Ирска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 17 години|Ирска 17]] | nationalyears3 = 2016-2017 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 19 години|Ирска 19]] | nationalyears4 = 2017-2018 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 21 година|Ирска 21]] | nationalyears5 = 2018 | nationalcaps5 = 3 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска|Ирска]] | nationalyears6 = 2019– | nationalcaps6 = 47 | nationalgoals6 = 3 | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] }} '''Деклан Рајс''' (роден на [[14 јануари]] [[1999]] година, во [[Кингстон апон Темс]]) — [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер со [[Ирска|ирско]] потекло, {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) Arsenal}} и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Титули== ====Вест Хем Јунајтед==== *'''[[УЕФА Лига на конференции]]''' : 1 : 2022-2023 ==== Арсенал ==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : 2023, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Англија |image3=Flag of England.svg }} {{Ризница-врска|Eberechi Eze}} *[https://www.soccerway.com/player/rice-declan/zkQ8Cm6n/ Деклан Рајс на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/declan-rice/profil/spieler/357662 Деклан Рајс на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238262/declan-rice Деклан Рајс на espn] *[https://www.whoscored.com/players/332325/show/declan-rice Деклан Рајс на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2026}} [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] jwkg4579b48n6bbgpmcyuymnivnqeb3 5610308 5610307 2026-08-16T19:53:48Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610308 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Деклан Рајс | image = [[Податотека:Declan Rice England v Ghana 23 June 2026-150.jpg|220px]] | fullname = Деклан Рајс | birth_date = {{Birth date and age|1999|1|14|df=y}} | birth_place = [[Кингстон апон Темс]], [[Англија]] | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | height = {{height|m=1.82}} | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 41 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chelsea}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team West Ham United}} | years1 = 2015-2023 | caps1 = 204 | goals1 = 10 | clubs1 = {{Fb team West Ham United}} | years2 = 2023- | caps2 = 12 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2015 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 16 години|Ирска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 17 години|Ирска 17]] | nationalyears3 = 2016-2017 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 19 години|Ирска 19]] | nationalyears4 = 2017-2018 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска под 21 година|Ирска 21]] | nationalyears5 = 2018 | nationalcaps5 = 3 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|IRL}} [[Фудбалска репрезентација на Ирска|Ирска]] | nationalyears6 = 2019– | nationalcaps6 = 47 | nationalgoals6 = 3 | nationalteam6 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] }} '''Деклан Рајс''' (роден на [[14 јануари]] [[1999]] година, во [[Кингстон апон Темс]]) — [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер со [[Ирска|ирско]] потекло, {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) Arsenal}} и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Титули== ====Вест Хем Јунајтед==== *'''[[УЕФА Лига на конференции]]''' : 1 : 2022-2023 ==== Арсенал ==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 2 : 2023, [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Англија |image3=Flag of England.svg }} {{Ризница-врска|Eberechi Eze}} *[https://www.soccerway.com/player/rice-declan/zkQ8Cm6n/ Деклан Рајс на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/declan-rice/profil/spieler/357662 Деклан Рајс на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238262/declan-rice Деклан Рајс на espn] *[https://www.whoscored.com/players/332325/show/declan-rice Деклан Рајс на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2026}} [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] t67289o18yfz4m31rc73l064hbq5tu0 0 1276792 5610324 4858424 2026-08-16T20:10:37Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610324 wikitext text/x-wiki [[Податотека:3 Ages (1923) Poster.jpg|мини|Театарски постер]] '''„Три епохи“''' ([[англиски]]: ''Three Ages'') — американски [[филм]] од 1923 година, во [[режија]] на [[Бастер Китон]] (неговиот прв самостојно продуциран долгометражен филм). Главните улоги ги толкуваат: Бастер Китон, Маргарет Лихи и Волас Бири. ==Синопсис== Во филмот се прикажува еволуцијата на [[љубов]]та во три различни историски епохи: [[Камено време|каменото време]], [[Римско Царство|Римското царство]] и модерното време.<ref>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/18/rts-2/4197003/tri-epohe.html РТС, Три епохе (пристапено на 2.1.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{филм-никулец}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Неми филмови]] [[Категорија:Филмски комедии]] [[Категорија:Филмови од 1927 година]] [[Категорија:Филмови на Бастер Китон]] [[Категорија:Филмови со Бастер Китон]] [[Категорија:Филмови со Маргарет Лихи]] [[Категорија:Филмови со Волас Бири]] [[Категорија:Филмови од 1923 година]] jn7bm68o8fe0irufdi70mi0wawfw4d4 0 1281598 5610331 5419325 2026-08-16T20:20:50Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610331 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coatofarms-Hvide.jpg|мини|Грб на семејството Хвиде]] '''Кристина Хвиде''' (околу 1145 – околу 1200) била кралица на Шведска како сопруга на кралот Карл VII и мајка на шведскиот крал Сверкер II. == Живот == ''Кристина'' ''Стигсдатер'' била ќерка на данскиот благородник Стиг Токесен (починал во 1150 година) од семејството Хвиде од [[Сканија]] (тогашна данска провинција) и данската принцеза Маргарет од Данска, која била ќерка на Кануте Лавард. Таа била во брак со шведскиот крал Карл VII во 1163 година (или 1164 година) и била во Шведска позната како кралица Кристина. Во 1163 година, шведскиот јарл Гуторм ја поздравил во Сканија и отпатувал со неа во Шведска, но се претпоставува дека церемонијата се одржала по инаугурацијата на новиот надбискуп Стефан (архиепископ од Упсала) во 1164 година. Кога нејзиниот сопруг бил сменет во 1167 година, таа побегнала во Данска со својот син. Датумот на нејзиното раѓање и смрт не е познат, но предложено е да бидат в. 1145 и в. 1200 соодветно. '''Деца''' * Сверкер II од Шведска (1164–1210), крал на Шведска 1195–1208. == Литература == * Åke Ohlmarks: ''Alla Sveriges drottningar'' (Сите кралици на Шведска) (шведски) {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хвиде, Кристина}} [[Категорија:Починати во 1200 година]] [[Категорија:Родени во 1140-тите]] [[Категорија:Шведски кралици]] o5kuxmj8t27eoh214yst2ogozdhhy95 0 1281880 5610297 5414559 2026-08-16T19:49:11Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610297 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Margaret Harriman - Paralimpiadi di Roma - La rappresentanza rodesiana (1960).jpg|мини|Маргарет Хариман - Параолимписки игри во Рим - репрезентација на Родезија (1960)]] '''Маргарет Хариман''' била параолимписка спортистка од [[Јужна Африка]]. Таа била родена во [[Велика Британија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://library.la84.org/SportsLibrary/ISOR/isor2008p.pdf|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916133852/http://library.la84.org/SportsLibrary/ISOR/isor2008p.pdf|archive-date=2018-09-16|accessdate=2016-09-16}}</ref> Била единствената жена што се натпреварувала на нетбол-турнирот на вториот Игри на Стоук Мендвил во 1949 година под нејзиното моминско презиме Маргарет Веб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://paralympicanorak.wordpress.com/2012/09/|title=September 2012}}</ref> Од 1960 до 1976 година таа се натпреварувала на Летните параолимписки игри во многу спортови, вклучувајќи стрелаштво, атлетика, стрелање со пикадо, чинии со тревник и пливање. Таа ја претставувала Родезија на нејзините први две параолимписки игри, а потоа и Јужна Африка од 1968 година, освојувајќи единаесет златни медали. Помеѓу 1960 и 1968 година освоила импресивни осум златни медали во стрелаштво. Во 1976 година, станала неподобна да се натпреварува откако на Јужна Африка и било забрането поради апартхејдот. Таа го направила долгоочекуваното враќање во натпреварувањето на Летните параолимписки игри 1996 во Лон Боулс по падот на апартхејдот што довело до укинување на забраната за јужноафриканските натпреварувачи. Во ова издание таа го освоила својот 17-ти и последен медал, бронзен. == Наводи == [[Категорија:Живи луѓе]] gnntvvcqb1macu90gpydvppsbwcvbbr 0 1282010 5610335 5274013 2026-08-16T20:27:14Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610335 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arms of Denmark.svg|мини|Грб на Данска]] '''Марта од Данска''' (1277 &ndash; 2 март или 3 октомври 1341) била кралица на Шведска по брак со кралот Биргер. Таа го добила името Маргарет при раѓањето, но во Шведска се викала Мартa, и во историјата е позната по тоа име. Таа се сметала за политички влијателна кралица и важна фигура во игрите во Хатуна и банкетот во Нишепинг. == Живот == === Ран живот === Марта е родена како ќерка на кралот Ерик V од Данска и Агнес од Бранденбург и сестра на кралот Ерик VI. Во 1282 година биле обновени мирните односи меѓу кралевите на Данска и Шведска и било договорено принцезата Марта да се омажи за принцот Биргер, наследникот на шведскиот престол.<ref name="Unnamed-20230321215435">Märta, urn:sbl:8651, Svenskt biografiskt lexikon (art av Hans Gillingstam), hämtad 2016-09-06.</ref> Во 1284 година, од папата била добиена потребната папска дозвола за брак.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Во 1288 година во Хелсинборг, дополнително, династичкиот брачен сојуз меѓу Данска и Шведска бил зацврстен со брачен договор помеѓу нејзиниот брат, кралот Ерик VI од Данска и нејзината идна снаа Ингеборг Магнусдотер од Шведска; тој брак бил прославен во 1296 година <ref name="Unnamed-20230321215435"/> Според ''Ерикскроникан'', Марта ја напуштила Данска веќе по објавувањето на нејзината свршувачка, а остатокот од своето детство го поминала израсната на шведскиот кралски двор до нејзината венчавка.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Не се знае точно кога ја напуштила Данска, но се смета дека тоа го сторила пред смртта на нејзиниот татко во 1286 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> === Кралица === Свадбата помеѓу Марта и Биргер била прославена во Стокхолм на 25 ноември 1298 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Свадбените прослави се опишани како многу сложени, со поворка од витези, аматерски театар од благородници и кралот што ги именувал своите браќа војводи. Таа била пофалена кога не побарала друга должност освен слободата на Магнус Алготсон, благородник уапсен поради вмешаност во киднапирање на невеста во 1288 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Како и да е, ѝ било дадено земјиште со овластување кое се состоело од (Западен Апланд) и Еншепинг како нејзин личен феуд, кој и бил доделен во 1300 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Таа била крунисана за кралица на Шведска во Седеркепинг на 2 декември 1302 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Марта и Биргер пораснале заедно; нивниот брак е опишан како среќен, а таа е заслужна за големо влијание врз него и врз државните работи и е опишана како политички активна.<ref name="Öhman">Christer Öhman (Swedish): Helgon, bönder och krigare. Berättelser ur den svenska historien (Saints, farmers and warriors. Stories from the history of Sweden)</ref> Во 1304 година, кралицата Марта, како и нејзината снаа, кралицата Ингеборг, присуствувале на граничниот состанок помеѓу кралот Биргер и нејзиниот брат кралот Ерик во Кнеред или Фагердала.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Во оваа прилика, нејзиниот најстар син Магнус бил прогласен за престолонаследник. На 29 септември 1306 година, Марта и Биргер биле поканети на свечености, а потоа заробени од браќата на кралот, војводата Ерик и војводата Валдемар, за време на игрите во Хатуна и биле заробени во замокот Нишепинг, додека војводите ја преземале власта.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Заедно со нив биле затворени два од нејзините синови и една ќерка, додека нејзиниот најстар син и синот наследник успеале да побегнат во Данска.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Во договорот меѓу нејзиниот брат, кралот на Данска и војводите следната година, нејзините девери и гарантирале поседување на нејзиниот мираз, а во 1308 година, Марта и Биргер биле ослободени.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Кралицата Марта, наводно, одиграла значајна улога во познатиот банкет во Нишепинг во 1317 година, кога кралот и кралицата им се одмаздиле на војводите и ги повикале браќата на кралот на свечености, по што тие биле затворени и умреле во занданите, а таа е всушност посочена надвор како креатор на заплетот.<ref name="Unnamed_2-20230321215435">Christer Öhman: ''Helgon, bönder och krigare. Berättelser ur den svenska historien'' [Saints, peasants and warriors. Stories from the Swedish history], 1994</ref> Според ''Ерикскроникан'', кралицата Марта и кралскиот службеник Јохан Брунков го иницирале апсењето на војводите,<ref name="Unnamed-20230321215435"/> додека хрониката на Либек тврди дека таа влијаела на Биргер поддржана од нејзиниот брат, кралот на Данска.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> ''Ерикскроникан'' опишува како кралицата ги примила своите зетови со уверување дека ги сака како да се нејзини браќа по крв.<ref name="Unnamed_2-20230321215435"/> Во хрониката се споменува нејзиното учество на свеченостите: „Сите танцуваа од внатре до надвор, кралицата никогаш порано не изгледала толку среќна“.<ref name="Unnamed_2-20230321215435"/> Нејзиното добро расположение се гледало како суров знак на возбуда што таа и нејзиниот сопружник требало да се одмаздат за игрите во Хатуна, бидејќи била свесна за планот да ги фати војводите среде веселбите.<ref name="Unnamed_2-20230321215435"/> Меѓутоа, убиството на војводите довело до конфликт со силите на вдовиците на двајцата војводи, кои ги поразиле силите на кралот во 1318 година, што ги навело кралот и кралицата да побегнат во Готланд, а оттаму во [[Зеланд (остров)|Зеланд]] во Данска со своите деца, додека синот на еден од војводите бил прогласен за крал на Шведска.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> === Егзил === На 4 септември 1318 година, кралот Ерик од Данска ѝ дал на Марта имотот Хјаруп на Јиланд за нејзиниот приход. Следната година, нејзиниот брат Ерик починал и бил наследен од нејзиниот помлад брат Кристофер II од Данска, со кого, наводно, не била во толку добри односи како со нејзиниот постар брат, веројатно затоа што Кристофер претходно застанал на страната на браќата на Биргер против Ерик.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Кристофер II им дал на Марта и Биргер имотот Спегерборг во Скелскор на Сјаланд со две парохии.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Марта останала вдовица во 1321 година. Очигледно, Марта била принудена да го придружува кралот Кристофер кога бил протеран во Германија во 1326 година, и не можела да се врати три години.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Во 1329 година и било гарантирано враќање на нејзиниот имот. Во 1332 година, Кристофер Втори умрел, а Данска била нарушена од меѓувладеење. Ништо не се знае за неа во текот на овие години, но во одреден момент во текот на нејзините подоцнежни години, таа се повлекла во Сент Педерс Клостер во Нествед во Сјаланд.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Нејзиниот втор син починал во егзил во 1319 година. Во 1320 година, нејзиниот најстар син Магнус се вратил во Шведска, каде што бил погубен.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Затоа, хрониките речиси само ги спомнуваат двете ќерки на кралската двојка, Агнес и Катерина. Ништо не е познато за нејзината најмлада ќерка Катерина, а единственото нешто што се знае за нејзината најстара ќерка Агнес е дека кралот на Данска ѝ подарил земја на опатијата Сланџеруп за нејзино одржување во 1344 година.<ref name="Unnamed-20230321215435"/> Таа била погребана во црквата Сент Бендт во [[Рингстед]]. [[Податотека:Birger_of_Sweden_&_Margaret_of_Sweden_grave_2009_(1).jpg|мини|200x200пкс| Надгробен камен од 1582 година за Маргарет и нејзиниот сопруг Биргер во црквата Сент Бендт во Рингстед (не е поставен на вистинскиот гроб)]] == Проблем == * Магнус (1300–1320), погубен во Шведска * Ерик (р. 1319), архиѓакон во Упсала, умрел во егзил * Агнес (р. по 1344), калуѓерка во опатија Сланџеруп * Катерина (р. по 1320 година) == Наводи == <references /> == Литература == * Svensk Uppslagsbok, 1947 година на почетокот. [Шведски речник, издание од 1947 година] 1947 година (шведски) * Wilhelmina stålberg (шведски): ''[http://runeberg.org/sqvinnor/0306.html Anteqningar om svenska qvinnor]'' [Белешки за Швеѓанките] * Дик Харисон (шведски): ''Jarlens sekel'' [Векот на жарлот] * Кристер Охман: ''Helgon, bönder och krigare.'' ''Berättelser ur den svenska historien'' [Светци, селани и воини. Приказни од шведската историја], 1994 година * [http://runeberg.org/dbl/11/0124.html] {{Почетна кутија}} {{S-hou|||1277||1341|}} {{S-roy|se}} |- {{S-vac}} {{S-ttl|title=[[Кралица придружничка на Шведска]]|years=1298–1318}} {{S-vac}} {{S-end}} [[Категорија:Починати во 1341 година]] [[Категорија:Родени во 1277 година]] [[Категорија:Шведски кралици]] 3fly689qwww0bf2zqk4rzkes9xy7159 0 1282087 5610332 5482082 2026-08-16T20:22:34Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610332 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Alvastra monasty Sweden 3.jpg|мини|Урнатини од манастирот Алвастра, каде што е погребана Улвхилд.]] '''Улвхилд Хакансдотер''' ([[Шведски јазик|шведски]]: ''Ulfhild)'', (околу 1095–околу 1148), двапати била кралица на Шведска (околу 1117–25 и околу 1134–48) и еднаш кралица на Данска (в. 1130–34) преку нејзините последователни бракови со Инге II од Шведска, Нилс од Данска и Сверкер I од Шведска. Улвхилд имала важна улога во нордиските династички врски од нејзиното време, но изворите се недоволни за детални околности. Се споменува како ''фатална жена'' на средновековна [[Скандинавија]], како и добродетел на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]]. == Ран живот == Улвхилд потекнува од Норвешка. Ракописот на нордиската сага Фагрскина ја споменува како ќерка на норвешкиот магнат Хокон Финсон, од семејството Тјота. Името на нејзината мајка не е зачувано во подоцнежните векови. Во денешно време се сугерираlo дека нејзината мајка била поранешната норвешка и данска кралица Маргарет Фредкула, ќерка на Инге I од Шведска .<ref>Adolf Schück, "Drottning Ulvhilds härkomst", ''Personhistorisk tidskrift'', 1953, pp. 29-30. http://personhistoriskasamfundet.org/1950-1970/</ref> Сепак, оваа хипотеза не може да се потврди. == Кралица == Улвхилд првпат билa омажена со шведскиот крал Инге II, околу 1116/17 година. Изгледа дека немале деца. Инге бил помлад од двајца владејачки браќа. Постариот брат, кралот Филип починал во 1118 година под непознати околности, оставајќи го Инге како единствен владетел. Кратката хроника во вестроготскиот закон вели дека кралот Инге умрел ''од злобен пијалак'' во [[Естерјетланд]]. Некои подоцнежни извори го ставаат атентатот во опатијата Врета. Годината не е позната, но не подоцна од в. 1129.<ref>Peter Sawyer. ''När Sverige blev Sverige''. Alingsås: Viktoria, 1991, pp. 38-9.</ref> Писателот Аке Олмаркс шпекулирал дека Улвхилд се запознала со нејзиниот иден сопруг, источногеатскиот магнат Сверкер, и го натерала да го отруе Инге.<ref>Åke Ohlmarks, ''Alla Sveriges kungar''. Stockholm; Gebers, 1972, p. 36.</ref> Некое време по смртта на кралот Инге, Улвхилд се преселила во Данска, наместо да се врати во Норвешка. Можеби го сторила тоа за да побара азил: изгледа дека имала роднини и сојузници во Данска, додека политичките турбуленции ја потресувале Шведска.<ref>Dick Harrison, ''Sveriges historia 600-1350''. Stockholm: Norstedts, 2009, p. 210.</ref> Таа се омажила за кралот Нилс од Данска по смртта на неговата прва кралица, Маргарет Фредкула од Шведска, во в. 1130. Бракот повеќе или помалку се совпаднал со прифаќањето на синот на Нилс, Магнус Силниот за крал во делови на Шведска. Сепак, Улвхилд го нападна нејзиниот посинок Магнус против неговиот братучед и ривал Канут Лавард.<ref>Adolf Schück, "Drottning Ulvhilds härkomst", ''Personhistorisk tidskrift'', 1953, p. 27. http://personhistoriskasamfundet.org/1950-1970/</ref> Канут на крајот бил убиен од Магнус во 1131 година. Граѓанската војна сега избувнала во Данска, каде Нилс и Магнус застанале против барателот Ерик Емун. Покрај тоа, бракот не бил хармоничен, а Нилс бил 20-30 години постар од неговата сопруга. Хроничарот [[Саксо Граматик]] нè информира за драматичното распаѓање: : „Во меѓувреме, Швеѓаните, кога слушнаа дека Магнус е зафатен со војна во Данска, го зеле за свој крал еден сонародник Сверкер, човек со ниско потекло; не затоа што го ценеле толку многу, туку затоа што не сакале да стојат под странец. Бидејќи беа навикнати да имаат некој свој на чело, не можеа да прифатат да имаат странец за шеф. Нилс се оженил со Улвхилд од Норвешка по смртта на Маргарет. Сверкер ѝ испратил налози и ја побарал нејзината љубов. Набргу потоа тој тајно ја донел од нејзиниот сопруг и ја натерал да се омажи за него. Со оваа љубовница, која лажно ја нарече својата венчана сопруга, ја направил мајка на синот Карл кој стана крал по него.“ <ref>Saxo Grammaticus, ''Danmarks krønike''. København; Asschenfeldt's Stjernebøger, 1985, II, pp. 81.</ref> Настанот не е датиран, но мора да се случил помеѓу 1132 и 1134 година. Љубопитната приказна за бегството може да се објасни со позицијата на Улвхилд. Бидејќи била вдовица на Инге II, таа ги претставувала имотите и влијанијата на изумрената куќа на Стенкил. Бракот со Улвхилд го легитимирал [[устоличување]]то на некралското велико Сверкер, сега кога нејзиниот посинок Магнус бил протеран од Шведска. Како што е познато, немало приговори (освен делумниот Саксо) против нејзиниот трет брак или против легитимноста на нејзините деца. Напротив, Улвхилд е пофалена од свештенички извори како добродетелка на црквата. Цистерцијците биле повикани на иницијатива на Улвхилд и ги основале опатите на Алвастра и Нидала во 1143 година <ref>Sven Tunberg, ''Sveriges historia till våra dagar. Andra delen. Äldre medeltiden''. Stockholm: P.A. Norstedt & Söners Förlag, 1926, p. 41; Dick Harrison, ''Sveriges historia 600-1350''. Stockholm: Norstedts, 2009, p. 174.</ref> Алваста дури била основана на земја што била дел од невестинскиот подарок на Сверкер за Улвхилд.<ref>Sven Tunberg, ''Sveriges historia till våra dagar. Andra delen. Äldre medeltiden''. Stockholm: P.A. Norstedt & Söners Förlag, 1926, p. 41.</ref> По најмалку една деценија кралство, Улвхилд умрела, извесно време помеѓу 1143 и 1150 година. Сверкер второ се оженил со Рикиса од Полска, вдовица на Магнус, кралот на Гетеланд, претходниот ривал и противник на Сверкер. Ова, исто така, бил политички мотивиран брак кој можеби имал за цел да ги привлече последните останки од партијата на Магнус кај Сверкер.<ref>Sawyer, Peter. ''När Sverige blev Sverige''. Alingsås: Viktoria, 1991, p. 42.</ref> == Деца и семејство == Улвхилд била во брак трипати; со шведскиот крал Инге II во в. 1117 година, со кралот Нилс од Данска во в. 1130 година, и со шведскиот крал Сверкер I во в. 1134 година. Таа имала најмалку два преживеани сина и две преживеани ќерки, сите родени од нејзиниот трет брак со Сверкер: * Хелена, ( ф. 1157), брачна кралица на Данска, во 1156 година се омажила за данскиот крал Кануте V, синот на Рикиса. Подоцна калуѓерка во опатијата Врета . * Јон Сверкерсон од Шведска, (dc 1152), спомнат како ''Јарл'', но убиен од селаните во последните години на неговиот татко Сверкер. * Карл VII од Шведска, (г. 1167), кој по убиството на неговиот татко држел (делови од) Гетеланд, веројатно бил наречен Јарл и секако се сметал за наследник и династички наследник на неговиот татко, но на крајот успеал на престолот на Шведска по ривалите од нивната династија Ерик IX и Магнус II, како крал Чарлс VII од Шведска. * Ингегерд Сверкерсдотер (р. 1204), игуманија на опатијата Врета Некои генеалогии велат дека Суне Сик како помлад син на кралот Сверкер, како татко на Ингрид Илва ; не се знае дали бил и син на Улвхилд. == Наводи ==  {{reflist}} == Литература == * Свен Тунберг, „Улфхилд“, во ''Нордиск Фамиљебок'', второ издание, [http://runeberg.org/nfcj/0491.html] * {{Наведена книга|title="Sverige och dess regenter under 1.000 år",("Sweden and its rulers during 1000 years").|last=Lars O. Lagerqvist|publisher=Albert Bonniers Förlag AB|year=1982|isbn=91-0-075007-7|language=sv}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLars_O._Lagerqvist1982">[[Специјални: Извори на книги/91-0-075007-7|91-0-075007-7]]</cite></bdi> * Gunnar Hedin, ''Sveriges kungar och drottningar under 1000 år'' (Кралевите и кралиците на Шведска во текот на 1000 години) (на шведски). Borås: Företagsgruppen, 2002 ({{ISBN|91-631-2020-8}} ). {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хокансдотер, Улвхилд}} [[Категорија:Починати во 1148 година]] [[Категорија:Родени во 1090-тите]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Шведски кралици]] pnc8hcz2y6fygrgrd7y76j0k3j9w4sl 0 1282194 5610405 5229180 2026-08-17T04:19:41Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bush-Reinfeldt.jpg]] со [[File:President_George_W._Bush_and_Prime_Minister_Fredrik_Reinfeldt_of_Sweden_meet_with_the_press_in_the_Oval_Office.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed] 5610405 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија ја опишува '''[[Историја на Шведска|историјата на Шведска]]''' од 1991 година до денес.'' По период на брз раст и невиден просперитет во доцните 1980-ти, до 1990 година [[Економијата на Шведска|шведската економија се]] прегреала и откако контроверзниот предлог-закон за замрзнување на платите и за забрана на штрајкови не успеал во [[Риксдаг]], социјалдемократската влада предводена од премиерот Ингвар Карлсон поднесла оставка во февруари 1991. Во тоа време, почитуваниот министер за финансии Кјел-Олоф Фелд ја напуштил владата во знак на протест какопоследица на неодговорните економски политики. Карлсон набрзо формирал нова влада, но до општите избори во септември 1991 година економијата била во слободен пад, а со брзо растечката невработеност, социјалдемократите добиле најмал дел од гласовите во последните шеесет години (37,7%), што резултирало со губење на функцијата од опозицијата, централно-десничарска коалиција предводена од [[Карл Билд|Карл Билт]]. Истовремено, осудениот убиец и ограбувач на банка, познат како Ласерманен („Ласерскиот човек“) застрелал единаесет и усмртил едно лице во обид за [[Сериски убиец|сериско убиство]], што ги исплашило шведските имигранти, кои тој ги напаѓал. Горан Персон од Социјалдемократите станал премиер во 1994 година, функција што ќе ја задржи до по изборите во 2006 година, кои ќе овозможат враќање на партиите од централнодесничарската коалиција во владата како дел од Алијансата. Во 2000-тите и 2010-тите години, Социјалдемократската партија дополнително го загубила влијанието, иако таа ќе се врати во владата во 2014 година под Стефан Лофвен. 2010-тите биле политички турбулентни; [[Европска мигрантска криза|европската миграциска криза го]] увидела брзиот пораст на десничарските популистички шведски демократи, кои на крајот ќе станат балансирачка сила меѓу двата главни блока левица и десница, кои долго време претставувале доминантна динамика во шведската политика. Опозицијата кон шведските демократи од традиционалните политички партии предизвикала долги процеси на формирање влада, особено по општите избори во 2018 година. == Ерата Билд == [[Податотека:Carl_Bildt_2001-05-15.jpg|лево|мини| Карл Билд.]] Како одговор на наводниот неуспех на социјалдемократите да се справат со економијата и во знак на протест поради она што се сметало за застарена социјалистичка политика (државни монополи како на пример телевизија, радио, телефонски услуги и болничка нега), новоформираната реформистичко - [[Популизам|популистичка]] партија Ny demokrati направила успешен изненаден притисок за Риксдаг на изборите во 1991 година, овозможувајќи да се формира нова централно-десничарска влада. Под водство на [[Карл Билд|Карл Билт]], новата влада била решена да се профилира како антисоцијалистичка и космополитска, со цел да иницира многу реформи. Обвинувајќи некои од ексцесите на нордискиот модел за [[Финансиска криза|економската криза]], таа сакала да иницира реформи и да започне со уривање на државните монополи, намалување на даноците, преобликување и интернационализација на високото образование и да ги постави темелите за последователниот влез на Шведска во [[Европска Унија|европскиот Унија]]. Сепак, новата влада ја наследила најсериозната економска криза видена во последните педесет години, што значело дека наместо да се фокусирање на реформите, таа морала да го помине речиси целиот свој период на функција (1991–1994) во режим на управување со кризи. [[Потрошувач]]ките цени се зголемиле, како и [[невработеност]]а додека цените на куќите се намалиле . Кон крајот на 1992 година, под притисок на бранот финансиски шпекулации кои протресле неколку европски [[Девизен курс|валути]] во тоа време, [[Централна банка на Шведска|Риксбанк]] накратко ја зголемил целната стапка на 500% во обид да го одбрани фиксниот девизен курс на [[Шведска круна|шведската круна]], но морал да биде ослободен во однос на другите валути па таа веднаш паднала за околу 15% во однос на американскиот долар. Во текот на 1991 и 1992 година, балонот за домување што се создал во текот на 1980-тите се симна, оставајќи многу банки речиси несолвентни, што довело до спасување на шведското банкарство, каде што владата морала да ги гарантира сите депозити во 114 банки во нацијата, а некои национализирани по цена од 64 милијарди круни. Одливот на државната каса од 1992 година па наваму бил огромен, а дефицитот на тековната сметка и националниот долг се зголемиле. За да се реши ова, наскоро биле постигнати двопартиски договори со социјалдемократите со цел мерки за борба против кризата, но дури и со овие договори, тешките услови и длабоката економска [[рецесија]] продолжиле да траат и во текот на 1990-тите. Поради ова, Кабинетот Билд од многумина се смета за неуспех, не само затоа што рецесијата значела дека тој не бил во можност да ги направи реформите што ги планирал, обесправувајќи ги своите основни гласачи, туку и затоа што не се справувал со кризата ефикасно, правејќи некои очигледни грешки (како што е скапата одбрана на круната) и испраќајќи ги замавните гласачи во прегратките на опозицијата. Иако трајното влијание на политиката било ограничено, со забележителни исклучоци, како што е воведувањето на комерцијални ТВ /радио и училишни ваучери, најдлабокото влијание на ерата на Билт се сметало тоа што повеќето луѓе дошле да ја поврзат земјата која не управувала со социјалдемократите со рецесија и општа мизерија (слика, исто така, вешто насликана на следните три општи избори од страна на социјалдемократите), со што делотворно ги затвора централнодесничарските партии од позициите во кабинетот во следните дванаесет години. Меѓутоа, во последниве години, репутацијата на владата на Билт била вратена до одреден степен, не само преку меѓународните пофалби дадени за моделот на кој таа се справувала со спасувачките пакети на банките. == Ера на личности == Изборите во [[1994 Шведски општи избори|1994 година ја]] вратиле социјалдемократската малцинска влада на Ингвар Карлсон. За време на меѓусебното владеење по изборите, автомобилскиот и патничкиот ферибот М/С Естонија бил изгубен во Балтичкото Море на 28 септември, при што загинале 852 луѓе, повеќето од нив Шведски, во една од најлошите поморски катастрофи во модерната историја. Еден од ретките позитивни настани во тоа време било изненадувањето на Шведска на [[Светско првенство во фудбал 1994|Светското првенство во ФИФА 1994 година]], кое на тимот Шведска и донесе бронзен медал. Горан Персон бил назначен за министер за финансии и бил оптоварен со тешката задача да го балансира буџетот со агресивно кратење на социјалните програми и бенефиции, нешто на што повеќето Швеѓани на почетокот интензивно негодуваа, но достигнување поради кое тој на крајот бил почитуван. По пензионирањето на Карлсон во 1996 година, Персон го заменил неговото место и останал на власт сè додека не загуби на изборите во 2006 година . [[Податотека:Oeresund_Bridge.jpg|мини| [[Ересундски мост|Мостот Оресунд]], завршен во 2000 година.]] Шведска станува членка на [[Европска Унија|Европската унија]] во 1995 година по консултативен референдум година пред тоа. Влезот во ЕУ на некој начин свртел страница во шведската историја и истиот може да се смета како означување на крајот на шведската исклучителност и [[неутралност]]. Шведска во дваесеттиот век честопати заземала островски поглед и ја па ја држела Европа и се она што се случува „на континентот“ на една рака. Членството во ЕУ го оспорувало ова, но мнозинството од електоратот сè уште е [[Евроскептицизам|евроскептично]], и малку е веројатно дека референдумот во кое било друго време, но во врска со многу тешка рецесија, би дал позитивен резултат. [[Ересундски мост|Мостот Оресунд]] помеѓу [[Малме]] и [[Копенхаген]], [[Данска]], отворен во 2000 година, понекогаш се смета за симбол на посилните врски на Шведска со континентална Европа. Во текот на доцните 1990-ти, шведските вооружени сили биле сериозно намалени, при што бројот на млади луѓе се намалил на 20% (од 90% во екот на студената војна), но останале присутни во мировните сили на ОН, не само во војните во Југославија. каде поранешниот премиер Карл Билт бил пратеник за ЕУ, а подоцна и за ОН. [[Податотека:Bush_Persson_Prodi.jpg|мини| Американскиот претседател [[Џорџ В. Буш]] позира со шведскиот премиер Горан Персон и претседателот на Европската комисија [[Романо Проди]] во куќата Гунебо во близина на [[Гетеборг]], на 14 јуни 2001 година.]] Во првата половина на 2001 година, Шведска го имала ротирачкото претседавање со ЕУ била и домаќин на серија состаноци и работилници од висок профил, кулминирајќи во јуни со самитот во [[Гетеборг|Гетеборг на кој присуствувале]] [[Џорџ В. Буш]] и сите главни шефови на влади на ЕУ - ова била прва посета на актуелниот [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американски претседател]] во Шведска. Овој самит бил важен чекор за [[Проширување на Европската Унија|проширувањето на ЕУ кон исток]] три години подоцна, но настанот бил предизвикан од протестирачките левичарски групи предизвикувајќи немири на кои ја напаѓале полицијата во центарот на градот. Референдумот во 2003 година, по долги години мачна дискусија, довел до силно НЕ за предложеното прифаќање на [[евро]]то. Збунувачкиот ефект врз водечките политички слоеви, многу деловни луѓе и медиуми, во сите групи поддршката за усвојувањето на еврото била огромна, од ова гласање таа се зголемила со горчливиот факт што кампањата била нарушена четири дена предвреме со убиството на министерката за надворешни работи [[Ана Линд]], која, доколку живеела, веројатно би го наследила Горан Персон во рок од една или две години (како што потврдил и самиот премиер во подоцнежните интервјуа и нејзината очигледна положба во нејзината партија). Додека атентатот на [[Ана Линд|Ана Линд не]] бил поврзан со кампањата за еврото, или воопшто за прашањата на ЕУ, и додека трендот кон одбивање бил јасен на анкетите неколку недели пред референдумот, и немирите во Гетеборг и НЕ на еврото покажувале дека многу Швеѓани, а особено многу млади Швеѓани, се чувствуваат обесправени од новата ориентација кон ЕУ и помалку самоуверена земја во која живеат. На 26 декември 2004 година за време на [[Божиќ|божиќниот празник]] и прославата на Денот на боксот[[Швеѓани|, илјадници Швеѓани]] во [[Тајланд]] и другиот дел низ регионот на [[Јужна Азија|Јужна]] и [[Југоисточна Азија]] биле меѓу илјадниците луѓе загинати од катастрофалното цунами од подморскиот земјотрес со јачина од 9 степени во близина на [[Индонезија]]. Западниот брег на островот [[Суматра]], и многу илјади настрадале од значителна загуба на [[Скандинавија|скандинавски]] животи. Била оддржана комеморација во Storkyrkan во [[Стокхолм]] во јануари 2005 година. Во име на сите [[Скандинавија|Скандинавци]] . Министерството за надворешни работи било без екипаж поради празниците, а недостигот на владина акција предизвикал политички скандал што ја разнишала довербата на кабинетот на Персон, особено на шведската министерка за надворешни работи [[Лајла Лигита Фрајвалдс|Лајла Фрајвалдс]] . Таа поднела оставка по уште еден скандал, во кој била информирана однапред за затворањето на шведската служба за безбедност на веб-страницата на шведските демократи со озлогласените карикатури на Мухамед . Шведскиот печат забележал дека ова е прв случај на цензура на шведската влада поради странска закана по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Шведска е една од ретките западни земји каде што овие цртани филмови не се објавени во ниту еден мејнстрим масовен медиум, но сепак била погодена поради близината на Данска и Норвешка - норвешко-данско-шведскиот производител на млечни производи Арла страдал од бојкоти на Блискиот Исток, а кога министерот за меѓународна развојна соработка Карин Џемтин отпатувал во [[Судан]] со цел истражување на геноцидот во Дарфур, гувернерот на Дарфур ги искористил карикатурите како изговор да не ја прими. == Ерата на Рајнфелд == [[Податотека:President George W. Bush and Prime Minister Fredrik Reinfeldt of Sweden meet with the press in the Oval Office.jpg|мини| Шведскиот премиер Фредрик Рајнфелд и американскиот претседател [[Џорџ В. Буш]] во Овалната соба во Белата куќа, на 15 мај 2007 година.]] [[Податотека:De_nordiska_statsministrarna_samlade_pa_nordiskt_globaliseringsforum_i_Riksgransen._Fredrik_Reinfeldt_Anders_Fogh_Rasmussen_Matti_Vanhanen_Jens_Stoltenberg_och_Geir_H._Haarde.jpg|мини| Пет нордски премиери: (Мати Ванханен (лево) од [[Финска]], [[Јенс Столтенберг]] (второ лево) од [[Норвешка]], Фредрик Рајнфелд (во средината) од [[Шведска]], [[Андерс Фог Расмусен]] (второ десно) од [[Данска]] и Геир Хаарде (десно) од [[Исланд]]) на Нордискиот форум за глобализација во Риксгрнсен, [[Шведска]], на 08 април 2008 година.]] Неколку нови политички партии - меѓу нив Феминистичката иницијатива предводена од поранешниот левичарски лидер [[Гудрун Шиман]], евроскептичната Јунска листа (која потекнува од изборите за Европскиот парламент во 2004 година) и Пиратската партија против авторските права се кандидирале за изборите во Риксдаг во 2006 година со масовно внимание од медиумите, но со мал успех. На овие избори, конзервативната коалиција „ Сојузот за Шведска “ („Сојуз за Шведска“) се стекнала со мнозинство во риксдагот претставувајќи го Фредрик Рајнфелд од умерените за свој кандидат за премиер. Успехот на шведските демократи, кои добиле места во неколку [[Општини во Шведска|општински совети]] како и 2,9% од гласовите на Риксдаг (иако неисполнувајќи го прагот од 4%), ги заплашил етаблираните партии. Во текот на првата недела се појавиле серија скандали, каде што се покажало дека некои од владините министри од Умерената партија ја избегнале таксата за телевизиска лиценца и платиле слугинки под маса. Министрите Марија Борелиус и Сесилија Стего Чило се повлекле по само неколку дена на функцијата. Кабинетот бил критикуван за недостаток на [[родова еднаквост]] и [[Мултикултурализам|различност]] бидејќи се состоел од само девет жени (од 22 министри). Од друга страна, бранителите на кабинетот истакнале дека Шведска сега го има својот прв министер со африканско потекло (Нјамко Сабуни) и нивниот прв отворен хомосексуален министер (Андреас Карлгрен) досега. Министерот за надворешни работи [[Карл Билд]] бил испрашуван за неговото поранешно директорско место во Восток Нафта и неговата можна пристрасност во прашањето за планираниот гасовод Северен тек. Предметниот гасовод требал да стигне меѓу Русија и Германија на дното на Балтичкото море, преку шведските територијални води. Политиката на Рајнфелд била насочена кон намалување на невработеноста, со намалување на даноците, како и надоместоци за болните и невработените. До почетокот на кризата со субприми, вработеноста растела, иако црвено-зелената опозиција тврдела дека главната причина е сегашниот глобален просперитет. Во текот на втората половина на 2009 година, Шведска го одржала ротирачкото првенство на ЕУ, за време на кое Рајнфелд ја претставувал ЕУ на неколку самити од висок профил со [[Барак Обама]] и други светски лидери,<ref>[http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/12/16/outcomes_of_the_swedish_eu_presidency Presidency - Sweden] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100214151222/http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/12/16/outcomes_of_the_swedish_eu_presidency}} Retrieved 11 February 2015</ref> вклучувајќи ја и [[Конференција на ООН за климатските промени 2009|Конференцијата на Обединетите нации за климатски промени]] во [[Копенхаген|2009 година во Копенхаген]]. Рајнфелд, исто така, претседавал со последните преговори околу спроведувањето на [[Лисабонски договор|Договорот од Лисабон]], кој стапил на сила на 1 декември 2009 година, што резултирал со назначување на Херман Ван Ромпуј за [[Претседател на Европскиот Совет|претседател на Европскиот совет]] и Кетрин Ештон за [[Висок претставник за надворешни работи и безбедносна политика на Европската Унија|висок претставник на Унијата за надворешни работи и Политика за безбедност]]. Како и да е, зголемувањето на перцепираниот државнички способности што Персон ги уживал како домаќин на Претседателството со ЕУ во 2001 година, во голема мера го избегнал Рајнфелд, а според анкетите пред општите избори во 2010 година, поддршката за неговата влада континуирано ја следела онаа на социјалдемократската опозиција. Социјалдемократите ги здужиле силите во декември 2008 година со Зелените за да формираат црвено-зелена коалиција со цел оспорување на владејачката либерална алијанса. Почнувајќи од 2009 година, шведските демократи постојано уживалеподдршка од над 4% во анкетите, а заедно со Пиратската партија, која се здобила со 7,1% на изборите за Парламентот на ЕУ во 2009 година, имале потенцијал да се здобијат со титулата кралеви и да го сменат политичкиот пејзаж на Општи избори 2010 година. Сепак, и покрај резултатот од 5,7 отсто за шведските демократи и резултатот од 49,7 отсто за владата на Рајнфелд, актуелната влада би можела да остане како значително послаба малцинска влада. Надежите на шведските демократи да станат кралеви на крајот биле одбиени кога и двајцата потенцијални премиери јавно објавиле дека никогаш нема да соработуваат со шведските демократи. Наместо тоа, и Социјалдемократите и Партијата на Зелените давале пасивна или понекогаш активна поддршка на либералниот сојуз за да ја осигураат стабилноста на владата. Во декември 2009 година, Сесилија Малстром бил номинирана за нов комесар на ЕУ, за да ја наследи Маргот Валстром, која била назначена за специјален претставник на ОН за сексуално насилство во конфликти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2010/sga1220.doc.htm|title=Secretary-General Appoints Margot Wallström of Sweden as Special|accessdate=11 February 2015}}</ref> Следејќи [[Карл XVI Густаф Шведски|ги стапките на нејзиниот татко,]] венчајќи се за обичен човек, на 24 февруари 2009 година, Кралскиот двор на Шведска официјално ја објавил свршувачката на [[Викторија, престолонаследничка принцеза од Шведска|престолонаследничката принцезата Викторија]] со Даниел Вестлинг. Свадбата се одржала на 19 јуни 2010 година во Стокхолм. На 11 август 2009 година, нејзината сестра, [[Меделин од Шведска|принцезата Медлин]], ја објавила нејзината свршувачка со [[Меделин од Шведска|Јонас Бергстром]]. На 11 декември 2010 година, шведскиот главен град Стокхолм беше нападнат од бомбаш-самоубиец, убивајќи се себеси, а повредени уште двајца. Министерот за надворешни работи [[Карл Билд|Карл Билд го]] опиша настанот како „Најзагрижувачки обид за терористички напад во преполниот дел на центарот на Стокхолм. Не успеа - но можеше да биде навистина катастрофално“. Иако шведски државјани со странско потекло извршија самоубиствени напади во странство, ова беше првпат ваков инцидент да се случи на шведско терен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svtplay.se/v/2266383/rapport/forsta_sjalvmordsbombaren_i_norden|title=Första självmordsbombaren i Norden - Rapport SVT Play|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215115340/http://svtplay.se/v/2266383/rapport/forsta_sjalvmordsbombaren_i_norden|archive-date=December 15, 2010}}</ref> Инцидентот е познат како бомбашки напади во Стокхолм во 2010 година. По изборите во Риксдаг во 2010 година, Алијансата ја формирала новата влада со Рајнфелд кој продолжил како премиер. Неговиот кабинет имал 24 [[Министер|министри]], три повеќе од претходниот. Умерените се здобиле со13 места, што е зголемување за три од нивното претходно пребројување, при што Либералите (4), Центарот (4) и Демохристијаните (3) ниту пак добиле, ниту пак изгубиле министри. Јан Бјорклунд, лидерот на Либералната партија, бил унапреден во вицепремиер на местото на Мод Олофсон. [[Карл Билд|Карл Билт]] останал министер за надворешни работи, а Андерс Борг останал министер за финансии. Нови министри се Стефан Атефал, министер за јавна администрација и домување во Министерството за здравство и социјала ; Улф Кристерсон, на местото на Кристина Хусмарк Персон како министер за социјално осигурување; Ерик Уленхаг, министер за интеграција во Министерството за вработување; Хилеви Енгстром, министерка за вработување; Ана-Карин Хат, министерка за информатичка технологија и регионални прашања во Министерството за претпријатија, енергетика и комуникации ; Питер Норман, на местото на Матс Одел како министер за финансиски пазари ; и Катарина Елмсатер-Свард, на местото на Аса Торстенсон како министер за комуникации . Тобијас Кранц, поранешен министер за високо образование во Министерството за образование и истражување, заминува од функцијата без именуван наследник.<ref name="DN new cabinet">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dn.se/nyheter/valet2010/reinfeldts-nya-regering-1.1183404|title=Reinfeldts nya regering|date=5 October 2010|publisher=DN.se|language=sv|accessdate=5 October 2010|archive-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007054138/http://www.dn.se/nyheter/valet2010/reinfeldts-nya-regering-1.1183404|url-status=dead}}</ref> Рајнфелд издал изјава од 30 страници за владината политика, велејќи дека „ќе бара широко засновани и одговорни решенија (''sic'')“ и дека би било „природно...да се одржуваат редовни дискусии со Зелената партија, во првиот пример, а исто така и Социјалдемократската партија каде што е соодветно“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://english.cri.cn/6966/2010/10/06/1881s597843.htm|title=Swedish PM Announces his New Cabinet, Policies|accessdate=11 February 2015|archive-date=2014-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018061315/http://english.cri.cn/6966/2010/10/06/1881s597843.htm|url-status=dead}}</ref> Во пракса, ова значело крај на подалечните реформи спроведени од владата на Рајнфелд бидејќи сите одлуки требале да бидат одобрени од една од опозициските партии. Тоа значело и дека опозицијата, кога ќе биде поддржана од шведските демократи, може да добие мнозинство во Риксдагот. Ова се случило на пример во чувствителните прашања за субвенциите за невработеноста и здравството. == Ерата на Лофвен ==   Стефан Лофвен издвоил победа на општите избори во Шведска во 2014 година со што формирал нова влада и во првите неколку месеци бил оспорен откако шведските демократи гласале против неговиот буџет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svt.se/nyheter/sverige/regeringens-budget-rostade-ner|title=Regeringens budget nedröstad|work=svt.se|accessdate=11 February 2015}}</ref> Во текот на 2015 година, бројот на барања на азил, главно од [[Сирија]], [[Ирак]] и [[Авганистан]], достигнале највисоко ниво на сите времиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=493&artikel=6276604|title=Rekordmånga flyktingar har kommit till Sverige|work=sr.se|accessdate=13 October 2015}}</ref> Во 2019 година, Лофвен бил реизбран за втор четиригодишен мандат со што формирал коалициска влада заедно со Зелените;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.se/20190118/stefan-lofven-voted-back-in-as-swedish-prime-minister|title=Stefan Löfven voted back in as Swedish prime minister|date=January 18, 2019}}</ref> Овој пат со помалку пратенички места отколку во претходниот мандат, како таква, владата се потпирала на поддршката на Зелените, Партијата на Центар и либералите. Сојузот меѓу четирите централно-десничарски партии, Умерените, Централната партија, Либералите и Демохристијаните - практично престанал да постои за време на обидите за формирање влада. Разликите во врска со потенцијалното вклучување на десничарските шведски демократи во предложената централно-десничарска владина коалиција ја поделила Алијансата, како исход на тоа што Партијата на центарот и либералите потпишале договор со Социјалдемократите и Зелените во јануари 2019 година, на големо незадоволство на поконзервативните умерени и демохристијани, при што лидерот на последната партија Еба Буш Тор ја именувал Алијансата како „затворено поглавје“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.svd.se/kristersson-kommenterar-uppgorelsen|title=Busch Thor: Alliansen är ett avslutat kapitel|last=Kudo|first=Per|date=2019-01-11|work=Svenska Dagbladet|access-date=2019-10-02|language=sv|issn=1101-2412}}</ref> Јануарскиот договор бил документот што ја задржал малцинската влада на Лофвен на власт. Партијата на центарот и либералите би го толерирале изборот на Стефан Лофвен за премиер сè додека политиките на двете партии од десниот центар играат улога во владата. Договорот содржел бројни либерални економски реформи - од кои најзначајните вклучуваат укинување на некои даноци (како што е ''värnskatt'') и гаранција дека владата нема да се обиде да ја ограничи или спречи способноста на приватните компании да генерираат профит од нивната работа во системот на јавна благосостојба. Договорот, исто така, потврдил дека социјалистичката лева партија нема да има никакво влијание врз шведската политика во текот на следните неколку години.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/detta-vet-vi-om-s-mp-l-och-c-uppgorelsen|title=Uppgörelsen mellan S, MP, L och C – punkt för punkt|last=Wedin|first=Helena|date=2019-01-11|access-date=2019-10-02|language=sv}}</ref> Настапи владина криза кога со гласање за недоверба, Лофвен бил соборен од парламентот во јуни 2021 година. Партијата на левицата, спротивставувајќи се на предложената реформа која ќе овозможи слободно одредени пазарни закупнини за новоизградените станбени објекти, ветил дека ќе иницира гласање недоверба на владата доколку предлогот не биде повлечен. Шведските демократи го иницирале гласањето и заедно со Левицата и опозициските партии од десницата било формирано мнозинство против премиерот. Откако добил период од една недела да распише предвремени избори или да поднесе оставка, Лофвен го избрал второто на 28 јуни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dn.se/sverige/lofven-extraval-ar-ett-alternativ/|title=Historiskt nederlag för Löfven – ”extraval ett alternativ”|date=2021-06-21|work=DN.SE|language=sv|accessdate=2021-06-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dn.se/sverige/lofven-avgar-talmannen-tar-over-forsoken-att-bilda-regering/|title=Exit Löfven – nu väntar hård kamp om regeringsmakten|date=2021-06-28|work=DN.SE|language=sv|accessdate=2021-06-30}}</ref> Спикерот на Риксдагот Андреас Норлен потоа го задолжил лидерот на Умерената партија и лидер на опозицијата Улф Кристерсон да формира влада, давајќи му рок до 2 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dn.se/sverige/ulf-kristersson-far-talmannens-forsta-sonderingsuppdrag/|title=Ulf Kristersson får talmannens första sonderingsuppdrag|date=2021-06-29|work=DN.SE|language=sv|accessdate=2021-06-30}}</ref> == Култура и масовни медиуми == Во текот на 1990-тите, Шведска станала водечка сила во [[Информатичка технологија|информатичката технологија]]. Шведскиот премиер [[Карл Билд|Карл Билт]] (М) и американскиот претседател [[Бил Клинтон]] биле првите шефови на влади во светот кои размениле [[Електронско писмо|е-пошта]]. Мобилната телефонија брзо се раширила во текот на истата деценија, благодарение на плодната соработка помеѓу производителот Ericsson и државниот мрежен оператор Televerket (кој сега е дел од TeliaSonera). Шведска се претворила во дигитална копнена телевизија и ја проширува [[3G]] мрежата. Од 1990-тите, Шведска е релативно толерантна кон [[хомосексуалност]]а и во 2002 година го забранила [[Говор на омраза|говорот на омраза]] против истата. Првото обвинителство за ова злосторство било во 2004-2005 година против пентекосталистот Аке Грин, случај кој привлекол меѓународно внимание. Сепак, Аке Грин на крајот бил ослободен од обвиненијата. [[Истополов брак|Истополовите бракови]] биле легализирани во 2009 година. Друг криминален случај што привлекол меѓународно внимание било судењето на Pirate Bay во 2009 година, каде што четири лица биле обвинети за промовирање и [[Нарушување на авторски права|кршење на авторските права]] со популарната веб- [[Мрежно место|страница за]] [[The Pirate Bay|следење торенти The Pirate Bay]] .<ref name="kravets">{{Наведена мрежна страница|url=http://blog.wired.com/27bstroke6/2008/01/pirate-bay-futu.html|title=Pirate Bay Future Uncertain After Operators Busted|last=Kravets|first=David|date=2008-01-31|work=Threat Level|publisher=[[Wired News]] Blogs|accessdate=2008-09-28}}</ref><ref name="larsson">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.idg.se/2.1085/1.143146|title=Charges filed against the Pirate Bay four|last=Larsson|first=Linus|date=2008-01-31|work=[[Computer Sweden]]|accessdate=2008-02-01|archive-date=2012-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213002021/http://www.idg.se/2.1085/1.143146|url-status=dead}}</ref> Вооченото неправедно гонење на споделувачите на датотеки и општото ограничување на слободата и приватноста на Интернет ја поттикнала Пиратската партија, која добила многу привлечност пред изборите за Парламентот на ЕУ во 2009 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.se/20090522/19590|title=Pirate Party Sweden's third-largest: poll|date=May 22, 2009|work=www.thelocal.se}}</ref> како последица на спорната Директива за спроведување (ИПРЕД) и законски измени кои го регулираат Националното одбранбено радио естаблишмент (FRA). == Популарна култура == Во 1997 година СВТ ја воведува ''Експедишн Робинсон'', потеклото на ''форматот Преживеан'', кој го лансирал жанрот на реалити телевизија ширум светот. Шоуто претставувало едно од најголемите и најконтроверзните успеси во Скандинавија: последната епизода од четвртата сезона ја изгледале 4.045.000 луѓе од вкупното население од 8,8 милиони. Неколку шведски изведувачи и бендови постигнале меѓународен успех во тој период, како што се [[Ace of Base]], The Cardigans, Dr. Alban, Army of Lovers, Stakka Bo, Rednex и [[Робин|Robyn]]. Во 1993 година, [[Ace of Base|Ace of Base го]] имал најпродаваниот деби албум во светот со 23 милиони продадени албуми за „Happy Nation“. Покрај тоа, шведските текстописци/продуценти Дениз Поп и Макс Мартин напишале светски хитови за поп-уметници како [[Бритни Спирс]], Бекстрит Бојс и [[Селин Дион]]. Хеви метал бендовите како Dismember, [[Entombed (бенд)|Entombed]] и At the Gates во 1990-тите имале огромно влијание врз метал музиката ширум светот, додека бендовите како In Flames, Opeth, Dark Tranquility и Amon Amarth се добро познати ширум светот и помагаат да се ширењето на добар впечаток во Шведска како и ширум целиот . Во последните неколку години, многу шведски инди поп/рок дела кои станаа широко познати надвор од земјата, како на пример Лике Ли, [[The Knife|Ножот]] и Мандо Диао. Шведска победи на [[Евровизија|Изборот за песна на Евровизија]] четири пати, односно во 1991 година со Карола, во 1999 година со [[Шарлот Перели|Шарлот Нилсон]], во 2012 година со [[Лорин (пејачка)|Лорин]] и во 2015 година со пејачот [[Монс Селмерлев|Манс Зелмерлов]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18224279|title=BBC News - Sweden wins Eurovision Song Contest|work=BBC News|accessdate=11 February 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=2089797|title=Sweden Proceeds to Eurovision Final|last=Sveriges Radio|accessdate=11 February 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=winners_of_the_1990s_-_what_happened_to_them|title=Winners of the 1990s - What happened to them?|work=Eurovision.tv|accessdate=11 February 2015}}</ref> == Спорт == Шведска го продолжи својот успех во спортот како што се алпското скијање (Пернила Виберг и [[Ања Персон|Ања Парсон]]), голфот (Аника Соренстам), хокејот на мраз (Матс Сундин, Никлас Лидстром и Питер Форсберг) и [[фудбал]]от ([[Томас Бролин]], [[Хенрик Ларсон]] и [[Златан Ибрахимовиќ]]). Шведска, исто така, се прочу како голема сила во атлетиката со светски шампиони како Каролина Клуфт, Кајса Бергквист, Стефан Холм, Кристијан Олсон и Сузана Калур, и домаќин на Светското првенство во 1995 година и на Европското првенство во 2006 година, двете во [[Гетеборг]]. Националниот [[Пливање (спорт)|пливачки]] прочуен благодарејќи на изврсни шампиони како Андерс Холмерц, Тереза Алшамар и Ема Игелстром. Во 2006 година, тимот за хокеј на мраз освоил злато на [[Зимски олимписки игри 2006|Олимписките игри]] во Торино како и на Светското првенство во [[Рига]], со што се здобива со титулата првиот хокеарски тим што победил и на Зимските олимписки игри и на Светските првенства во истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurosport.com/icehockey/world-championships/2006/sport_sto889732.shtml|title=Sweden complete golden double|date=2006-05-21|publisher=[[Eurosport]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009063047/http://www.eurosport.com/icehockey/world-championships/2006/sport_sto889732.shtml|archive-date=2006-10-09|accessdate=2006-05-21}}</ref> Шведска е осма во бројот на [[Табела на досега освоени медали на Олимписките игри|медали на Олимписките игри]] на сите времиња (деветта за [[Летни олимписки игри|Летните олимписки игри]] и шеста за [[Зимски олимписки игри|Зимските олимписки игри]]). Иако овој успех може делумно да се објасни со жртвите на конкурентските земји во светските војни и бојкотите за време на Студената војна, Шведска останува голема сила во спортот и покрај нејзината мала големина. Во 2001 година, откако успешно ги водела [[ФК Рома|Рома]], [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], [[ФК Бенфика|Бенфика]], [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] и [[СС Лацио|Лацио]], Свен-Горан Ериксон контроверзно станал првиот странски менаџер на англиската репрезентација, раководејќи го тимот на два Светски првенства и Евро 2004 година. Тој стигнач до 97 место на листата ''100 најголеми Швеѓани'' објавена од дневниот весник DN во 2009 година. Елин Нордегрен се омажила за професионалниот играч на голф Тајгер Вудс во 2004 година со то и го привлекла светското внимание за време на нивното јавно разидување кон крајот на 2009 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Шведска]] 9ly745sdsbbxpdmp2ahla4spic7cjlq 0 1293140 5610274 4737625 2026-08-16T18:38:02Z Ehrlich91 24281 5610274 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Археолошко наоѓалиште во Македонија | име = Калдрма | слика = Вија Егнација кај Радожда.jpg | опис = Зачувани остатоци од некогашниот римски пат | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=05 | lat_sec=59.5 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=55.1 | место = Радожда | општина = Струга | тип = пат | период = римско време }} '''Калдрма''' — [[археолошко наоѓалиште]] во [[струшко]]то село [[Радожда]]. Претставува [[пат]] од [[римска Македонија|римско време]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> == Местоположба == Се наоѓа на 300 метри западно од селото [[Радожда]], на падините на [[Јабланица]] и води кон преминот [[Ќафасан]].<ref name="АрхеоКарта"/> == Опис == Трасата е поплочена со камени блокови и грижливо изведени рабови, а ширината изнесува 2,5-3 метри. Патот е сочуван и видлив во должина од 100 метри со прекини (31; 4; 19; 19; 21 метар), а потоа се губи во густото зеленило на планината.<ref name="АрхеоКарта"/> == Поврзано == * [[Св. Арангел (Радожда)|Св. Арангел]] — пештерна црква од доцниот среден век; * [[Радожда]]; и * [[Список на археолошки наоѓалишта во Струшко]]. == Наводи == {{наводи}} {{Архео-Струга}} [[Категорија:Радожда]] bl6wsxhkfrdlp9t4zdpd54nnmqijx40 0 1293144 5610275 4737627 2026-08-16T18:42:10Z Ehrlich91 24281 5610275 wikitext text/x-wiki {{Разликување|Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда}} {{Инфокутија Археолошко наоѓалиште во Македонија | име = Св. Арангел<br/>Пештерна Црква | слика = Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg | опис = Поглед на пештерната црква | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=06 | lat_sec=24 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=56 | место = Радожда | општина = Струга | тип = црква | период = доцен среден век }} '''Св. Арангел''' (позната и како '''Пештерна Црква''') — [[археолошко наоѓалиште]] во [[струшко]]то село [[Радожда]]. Претставува [[пештерна црква]] од [[Доцен среден век|доцниот среден век]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на околу 300 метри западно од селото [[Радожда]], на тешко пристапен терен, сместена во карпите.<ref name="АрхеоКарта"/> == Опис == Во црквата [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда|„Св. Арангел“]] се зачувани два слоја на фрескоживопис од XVII-XVIII век.<ref name="АрхеоКарта"/> == Поврзано == * [[Калдрма (Радожда)|Калдрма]] — пат од римското време; * [[Радожда]]; и * [[Список на археолошки наоѓалишта во Струшко]]. == Наводи == {{наводи}} {{Архео-Струга}} [[Категорија:Радожда]] tm6o4y5tku0kcqz03cgm5791vi2hgrg 0 1297736 5610471 5557726 2026-08-17T11:05:36Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5610471 wikitext text/x-wiki Ова e '''список на природни реткости во [[Македонија]]'''. Природни реткостите се дел од [[Список на заштитени природни подрачја во Македонија|заштитените подрачја]] на Македонија, кои како делови на живата и неживата природа кои како предмети на природата, поради своите научни, естетски, здравствени и други значења, културна, воспитно-образовни и туристичко-рекреативна функција се под посебна заштита на државата.<ref name="брегалницанцп">{{Наведена мрежна страница |last= |first= |date=30 март 2020 |title=Значењето на природните реткости |url=http://www.bregalnica-ncp.mk/2020/03/30/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |publisher=Програма за зачувување на природата |page= |access-date=7 април 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422143918/http://www.bregalnica-ncp.mk/2020/03/30/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |archive-date=2020-04-22 |url-status=live }}</ref> == Список == {| class="wikitable sortable" |- ! Име на природна реткост ! Површина<br><small>(хектари)</small> ! Прогласен ! Место и општина ! Координати ! Опис |- |[[Белски Даб]] |align=center|― |25.09.2019<ref name="205/19стр2-5">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=7 октомври 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Даб благун - с. Бели за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=205 |pages=2-5 |id= |url=https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110085347/http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-date=2020-01-10 |accessdate=7 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> |[[Бели]], [[Општина Кочани|Кочани]] |<small>{{coord|41|56|14|N|22|22|21.3|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] во 1983 година.<ref name="ЦеПроСАРД6">{{нмс|url=http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|title=Прилог 7: Список на Природни заштитени зони и преглед на постојните акти со кои се уредуваат заштитените области и предмети|last=|first=|date=|page=6|work=ЦеПроСАРД|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711024234/http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|archive-date=11 јули 2021|dead-url=|accessdate=7 април 2022}}</ref> |- |[[Ѕвегор (геолошко наоѓалиште)|Ѕвегор]] |align=center|7,8<ref name="205/19стр6-9">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=7 октомври 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Карактеристичен геолошки профил - Звегор за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=205 |pages=6-9 |id= |url=https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110085347/http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-date=2020-01-10 |accessdate=7 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> |25.09.2019<ref name="205/19стр6-9"/> |[[Ѕвегор]], [[Општина Делчево|Делчево]] |<small>{{coord|41|58|20.5|N|22|48|45.8|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 21 февруари 1986 година.<ref name="ЦеПроСАРД5">{{нмс|url=http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|title=Прилог 7: Список на Природни заштитени зони и преглед на постојните акти со кои се уредуваат заштитените области и предмети|last=|first=|date=|page=5|work=ЦеПроСАРД|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711024234/http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|archive-date=11 јули 2021|dead-url=|accessdate=7 април 2022}}</ref> Се наоѓа кај месноста Илин Камен. Претставува особенит [[Геологија|геолошки]] профил каде се регистрира навлекување на [[тријас]]ки [[Варовник|варовници]] преку седименти на [[палеоген]]от - флиш и присуство на млади [[вулкан]]ски пробои. |- |[[Црна дудинка - Лесново|Црна дудинка во Лесновски манастир]] |align=center|― |25.09.2019<ref name="205/19стр5">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=7 октомври 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Црна Дудинка - Лесново за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=205 |pages=5 |id= |url=https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110085347/http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-date=2020-01-10 |accessdate=7 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> |[[Лесново]], [[Општина Злетово|Злетово]] |<small>{{coord|42|00|48.1|N|22|13|41.7|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Стеблото од [[црна дудинка]] (''Morus nigra'') се наоѓа во дворното место на Лесновскиот манастир. Сметано е за најстаро стебло од [[дудинка]] во Македонија. Порано бил прогласен како споменик на природата во 1962 година.<ref name="годишник2020стр21">{{Наведена мрежна страница |last=|first=|date=2020|title=Статистички годишник на република Македонија 2020 - Животна средина и географија|url=https://www.stat.gov.mk/Publikacii/SG2021/SG2021pdf/02-ZivotnaSr-Environment.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330000637/https://www.stat.gov.mk/Publikacii/SG2021/SG2021pdf/02-ZivotnaSr-Environment.pdf |archive-date=30 март 2022|publisher=Државен завод за статистика|pages=21 |accessdate=7 април 2022}}</ref> |- |[[Охридски чинар]] (Плоштад „Крушевска Република“) |align=center|― |25.09.2019<ref name="205/19стр2">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=7 октомври 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар - Охрид за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=205 |pages=2 |id= |url=https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110085347/http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/10/Sluzben-vesnik-br.205.pdf |archive-date=2020-01-10 |accessdate=7 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|6|57.6|N|20|48|0.72|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Чинарското стебло (''Platanus orientalis'') се наоѓа на ул. „Гоце Делчев“. Високо е преку 24 м, обемот е преку 6,20 м, а проекцијата на крошната е преку 20 м. Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година.<ref name="годишник2020стр21"/> |- |[[Киселичка Пештера]] |align=center|41<ref name="174/19стр3-7">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=22 август 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Киселичка Пештера за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=174 |pages=3-7 |id= |url=https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/09/SLU@BEN-174.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407095452/https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2019/09/SLU@BEN-174.pdf |archive-date=7 април 2022 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |08.08.2019<ref name="174/19стр3-7"/> |[[Киселица (Делчевско)|Киселица]], [[Општина Делчево|Делчево]] |<small>{{coord|42|01|31.9|N|22|44|33.4|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | |- |[[Охридски чинар (Зграда на пензионерско здружение)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="141/21стр19-21">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=24 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар-Пензионерско за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=141 |pages=19-21 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/49784b519fad4cf2ad2c8c5c4fa1142f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407102810/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/49784b519fad4cf2ad2c8c5c4fa1142f.pdf |archive-date=7 април 2022 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|06|44.1|N|20|48|26.2|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во состав со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3"/> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Охридски чинар (Воска)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="141/21стр21-22">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=24 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар - Воска за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=141 |pages=21-22 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/49784b519fad4cf2ad2c8c5c4fa1142f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407102810/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/49784b519fad4cf2ad2c8c5c4fa1142f.pdf |archive-date=7 април 2022 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|07|12.9|N|20|47|17.6|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во група со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3"/> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Дона Дука]] |align=center|― |09.12.2011<ref name="182/11стр71-72">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 декември 2011 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Пештерата Дона Дука за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=182 |pages=71-72 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/D2F1FF71B5416B42BB7ACE171E84FDCA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131102825/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/D2F1FF71B5416B42BB7ACE171E84FDCA.pdf |archive-date=31 јануари 2012 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |[[Рашче]], [[Општина Сарај|Сарај]] |<small>{{coord|42|01|36.1|N|21|14|18.9|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | |- |[[Мородвишки платани]] |align=center|0,5 |17.03.2016<ref name="65/16стр64-65">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=5 април 2016 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Платанови стебла (Platanus orientalis)-Мородвис за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=65 |pages=64-65 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/8bb9824cbc5c4c6daa1db0ea3588839f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316120324/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/8bb9824cbc5c4c6daa1db0ea3588839f.pdf |archive-date=16 март 2022 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |[[Мородвис]], [[Општина Зрновци|Зрновци]] | | Група [[чинар]]ски стебла (9), што се наоѓаат во средиштето на Мородвис. Оваа група на стебла е од најзачуваните од овој вид во источниот дел на Републиката. Порано бил прогласен како споменик на природата на 28 јуни 1984 година.<ref name="ЦеПроСАРД5"/> |- |[[Палеонтолошко наоѓалиште „Стамер“]] |align=center|25,6<ref name="217/19стр63-65">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=21 октомври 2019 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Палеонтолошки локалитет - Стамер за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=217 |pages=63-65 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/97ddc2068ad2435698d4eed9ddd5bde2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327154902/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/97ddc2068ad2435698d4eed9ddd5bde2.pdf |archive-date=27 март 2020 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |25.09.2019<ref name="217/19стр63-65"/> |[[Стамер]], [[Општина Делчево|Делчево]] |<small>{{coord|41|57|23.8|N|22|48|26.5|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | |- |[[Охридски кочеџик|Кочеџик во дворот на црвата „Пресвета Богородица Перивлепта“]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="143/21стр2-3">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Единечно дрво Коџеџик во дворот на црквата Св. Богородица Перивлепта за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=143 |pages=2-3 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420071741/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-date=20 април 2022 |accessdate=20 април 2022 |quote= }}</ref><ref name="општинаохрид"/> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|06|50.7|N|20|47|43.4|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | |- |[[Охридски чинар (Зграда на Црвен крст)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="143/21стр3-4">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар пред зградата на Црвен крст за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=143 |pages=3-4 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420071741/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-date=20 април 2022 |accessdate=20 април 2022 |quote= }}</ref><ref name="општинаохрид"/> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|06|44.6|N|20|48|25.9|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во група со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3"/> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Охридски чинар (Горна Влашка Маала)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="143/21стр5-6">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар - Влашка Маала за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=143 |pages=5-6 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420071741/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-date=20 април 2022 |accessdate=20 април 2022 |quote= }}</ref><ref name="општинаохрид"/> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|07|13.1|N|20|48|48.2|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во група со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3"/> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Охридски чинар (Кошишта)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="143/21стр6-7">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар - Кошишта за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=143 |pages=6-7 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420071741/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-date=20 април 2022 |accessdate=20 април 2022 |quote= }}</ref><ref name="општинаохрид"/> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|07|01.2|N|20|47|52.8|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во група со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3"/> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Охридски чинар (Централно градско подрачје)]] |align=center|― |16.06.2021<ref name="143/21стр4-5">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=28 јуни 2021 |year= |month= |title=Решение за прогласување на Чинар во Централното градско подрачје на Општина за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=143 |pages=4-5 |id= |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420071741/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/3e97c1b824464d6b927f167ab9cf21da.pdf |archive-date=20 април 2022 |accessdate=20 април 2022 |quote= }}</ref><ref name="општинаохрид">{{Наведена мрежна страница |last= |first= |authorurl= |author= |date=30 септември 2021 |title=Седумте чинари прогласени за природна реткост |publisher=[[Општина Охрид]] |url=https://ohrid.gov.mk/%D1%81%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BC%D1%82%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%BE%D0%B4-%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B8%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B7%D0%B0/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407134833/https://ohrid.gov.mk/%D1%81%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BC%D1%82%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%BE%D0%B4-%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B8%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B7%D0%B0/ |archive-date=7 април 2022 |accessdate=7 април 2022 |quote= }}</ref> |[[Охрид]], [[Општина Охрид|Охрид]] |<small>{{coord|41|06|45.3|N|20|48|32.5|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Порано бил прогласен како споменик на природата во 1967 година, во група со останатите шест чинари под називот Платанови стебла,<ref name="ЦеПроСАРД3">{{нмс|url=http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|title=Прилог 7: Список на Природни заштитени зони и преглед на постојните акти со кои се уредуваат заштитените области и предмети|last=|first=|date=|page=3|work=ЦеПроСАРД|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711024234/http://www.ceprosard.org.mk/Ipard/PDF/302/Prilog_7_Lista_na_Prirodni_zastiteni_zoni_i_pregled_na_postojnite_akti_so_koi_se_ureduvaat_zastitenite_oblasti_i_predmeti.pdf|archive-date=11 јули 2021|dead-url=|accessdate=7 април 2022}}</ref> невклучувајќи го [[Охридски чинар|Охридскиот чинар]]. |- |[[Блатен даб (Кривогаштани)]] |align=center|― |16.05.2023<ref name=PRK>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ СТЕБЛО НА БЛАТЕН ДАБ ВО С. КРИВОГАШТАНИ, ОПШТИНА КРИВОГАШТАНИ ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ | url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=15 јануари 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 март 2026}}</ref> |[[Кривогаштани]], [[Општина Кривогаштани|Кривогаштани]] |<small>{{coord|41|20|14.94|N|21|19|43.26|E|scale:10000_region:MK|name=}}</small> | Се наоѓа во средиштето на Кривогаштани, во непосредна близина на црквата [[Црква „Св. Димитриј“ - Кривогаштани|„Св. Димитриј“]]<ref name=PRK/> |} == Поврзано == *[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.moepp.gov.mk/ Службена страница на Министерството за животна средина и просторно планирање] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] plpv7xleoujrujo6raigal2ws8hhx48 0 1298682 5610201 5549877 2026-08-16T14:04:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610201 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Subdivision | native_name = Кипарски Пашалак<br />1571–1660 <br />1745–1748 <br /> Кипарски санџак<br />1670–1703 <br />1784–1878<br> {{langx|ota|ایالت قبرص}} | common_name = Кипар | subdivision = [[Пашалак]] и [[Санџак]] | nation = [[Отоманско Царство]] | year_start = 1571 | year_end = 1878 | life_span = | date_start = | date_end = | event_start = | event_end = | p1 = Венецијански Кипар | flag_p1 = Flag of Most Serene Republic of Venice.svg | s1 = Британски Кипар | flag_s1 = Flag of Cyprus (1881–1922).svg | image_flag = Flag of the Ottoman Empire.svg | flag = | flag_type = Знаме (по 1844) | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map = Cyprus Eyalet, Ottoman Empire (1609).png | image_map_caption = Отомански Кипар во 1609 година во црвено. Остатокот од Отоманското Царство во светло-жолта боја | capital = [[Никозија]] | today = [[Кипар]] <br>''[[Северен Кипар]]''<br>{{nowrap|[[Акротири и Декелија]]}} <!--- Area and population of a given year --->| stat_year1 = | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | footnotes = | demonym = }} {{Историја на Кипар}} '''Кипарски Пашалак''' ({{Langx|ota|ایالت قبرص}}, ''Eyālet-i Ḳıbrıṣ'' ) <ref name="someprov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html|title=Some Provinces of the Ottoman Empire|publisher=Geonames.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234605/http://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html|archive-date=3 March 2016|accessdate=25 February 2013}}</ref> — [[пашалак]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] составен од островот [[Кипар]], кој бил припоен кон царството во [[1571]] година.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+cy0017) Library of the US Congress]</ref> Османлиите повеќепати го менувале начинот на кој управувале со [[Кипар]]. Кипар бил [[санџак]] (под-провинција) на Архипелашкиот пашалак од 1670 до 1703 година, и повторно од 1784 година; феудален имот на [[Список на големи везири на Отоманското Царство|Големиот везир]] (1703–1745 и 1748–1784); и повторно пашалак за краткиот период од 1745 до 1748 година <ref name="hist-geo">{{Google books|8gs4AAAAIAAJ|An Historical Geography of the Ottoman Empire}}</ref> == Османлиски напади и освојувања == За време на [[Венецијанска Република|венецијанското]] владеење, Османлиите на моменти го напаѓале [[Кипар]]. Во 1489 година, првата година од венецијанската контрола, Османлиите го нападнале полуостровот Карпас, ограбувајќи и земајќи заробеници за да бидат продадени во ропство.<ref name="Library of Congress">[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+cy0017) Library of Congress]</ref> Во 1539 година османлиската флота го нападнала и го уништи [[Лимасол]].<ref name="Library of Congress" /> Плашејќи се од постојаното проширување на [[Отоманско Царство|Отоманското ЦарствоОтоманското Царство]], Венецијанците ги зацврстиле [[Фамагуста]], [[Никозија]] и [[Киренија]], но повеќето други градови биле лесен плен. Во летото 1570 година, Османлиите повторно нападнале, но овој пат со целосна инвазија наместо со рација. Околу 60.000 војници, вклучително и коњаница и артилерија, под команда на [[Лала Мустафа-паша]] слетале непротивставено во близина на [[Лимасол]] на 2 јули 1570 година и ја опсадиле [[Никозија]]. Градот паднал на 9 септември 1570 година; 20.000 Никозијци биле масакрирани и секоја [[Црква (градба)|црква]], јавна зграда и палата биле ограбени. Единствено жените и момчињата кои биле заробени за да бидат продадени како робови биле поштедени.<ref>Turnbull, Stephen (2003). ''The Ottoman Empire 1326–1699 (Essential Histories Series #62)''. Osprey Publishing. p. 58</ref><ref>Hopkins, T. C. F. (2007). ''Confrontation at Lepanto: Christendom Vs. Islam''. Macmillan p.82</ref> Веста за масакрот се проширила, а неколку дена подоцна Мустафа ја освоил Киренија без никаков отпор. Граѓаните на [[Фамагуста]], од друга страна, предводени од венецијанскиот командант Марко Антонио Брагадин, пружиле херојски отпор што довело до опсада на градот околу една година, од септември 1570 година до август 1571 година. Кога Османлиите на крајот ги пробиле утврдувањата, следел масакр на повеќето преостанати христијани во градот, и покрај тоа што отоманскиот командант претходно се согласил дека во замена за предавањето на градот, на христијаните ќе им се гарантира безбедно преминување на [[Крит]]. На Брагадин му биле отсечени ушите и носот и, откако претходно бил две недели во затвор, а потоа бил врзан гол на еден столб на плоштадот во градот и погубен.<ref>Foglietta, U. (1903) The Sieges of Nicosia and Famagusta. London: Waterlow.</ref><ref>Alvise Zorzi (1988) La République du Lion, Histoire de Venise.</ref><ref>Monello, G. (2006) Accadde a Famagosta, l'assedio turco ad una fortezza veneziana ed il suo sconvolgente finale", Cagliari, Scepsi e Mattana.</ref><ref>Madden, Thomas F (2012) Venice : A New History (Hardback). New York: Viking. ISBN 978-0-670-02542-8</ref> Падот на Фамагуста го означил крајот на венецијанското владеење и почетокот на отоманскиот период на Кипар, при што [[Лала Мустафа-паша]] станал првиот турски гувернер на островот. На 25 мај 1571 година, [[Папа Пиј V|папата Пиј V]] ја формирал [[Света лига (1571)|Светата лига]], коалиција меѓу [[Папска Држава|Папските држави]], Малта, [[Хабсбуршка Шпанија]], [[Венецијанска Република|Република Венеција]], [[Република Џенова]] и некои други италијански држави. Четири месеци подоцна, на [[7 октомври]], поморските сили на Лигата, составени главно од венецијански, шпански и папски бродови под команда на Хуан Австриски (синот на Карло V), ја поразиле турската флота во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] во една од одлучувачките битки во општите - и особено поморските битки - на светската историја. Меѓутоа, победата над Османлиите дошла предоцна за да му помогне на Кипар, а островот останал под османлиска власт во следните три века. Во 1573 година, Венецијанците го напуштиле Кипар, отстранувајќи го влијанието на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. == Административна историја == [[Податотека:(1878)_MAP_OF_CYPRUS.jpg|мини|Административна карта на Кипар, нацртана од Британците во 1878 година, на која е прикажана отоманската административна поделба на островот во времето на предавањето]] [[Податотека:Ammoxostos.jpg|мини| [[Бакрорез]] кој ја прикажува [[Фамагуста]] во 1703 година]] Штом Никозија била освоена, Кипар бил прогласен за [[пашалак]] под управа на [[Беглербег|бејлербег]], а на таа функција бил назначен [[Лала Мустафа-паша]], поранешниот бејлербег на [[Валона]]. Кипар бил поделен на три [[Санџак|санџаци]] : Фамагуста, Киренија и Пафос. Дополнително, санџаците на [[Аланија]], [[Тарс]], [[Мерсин|Ичел]], Сис, Зулкадрије и Триполи (Траблушам) на копното биле ставени под управа на Кипарскиот Пашалак. Кипар исто така бил поделен на неколку ''[[Каза|кази]]'': Тузла, [[Лимасол]], Епископија, Китреја, [[Пафос]], Кукла, Лефка, Морфу, Хирсофу, [[Фамагуста]], Киренија и Месарије. Секој од овие ''кази'' имал свој ''кади'' или ''наиб''. Меѓутоа, санџакот на Триполи бил отстранет од јурисдикцијата на Кипар во 1573 година поради неговата оддалеченост и даден на Дамаскиот Пашалак. Санџаците на Ичел, Алаје и Тарс исто така биле отстранети во 1610 година и биле дадени на новосоздадениот Адански Пашалак.<ref>{{Наведување|last=Gökdemir|first=Rahim|year=2012|title=MALİYEDEN MÜDEVVER (MAD.d) 03618 NUMARALI KIBRIS CİZYE DEFTERİ (TRANSKRİPSİYON VE DEĞERLENDİRME)|url=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/jspui/bitstream/11607/1072/3/Rah%C4%B1m_GOKDEMIR_tez.pdf.pdf|access-date=26 April 2016|publisher=[[Adnan Menderes University]]|language=tr|archive-date=2021-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218223543/http://adudspace.adu.edu.tr:8080/jspui/bitstream/11607/1072/3/Rah%C4%B1m_GOKDEMIR_tez.pdf.pdf|url-status=dead}}</ref> Меѓутоа, по [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|османлиското освојување на Крит]], Кипарската православна црква тврдела дека Кипар ја изгубил важноста, дека обемот на трговијата е намален и дека луѓето емигрираат. Така, таа побарала промена на административниот статус бидејќи Кипар не може да си дозволи да остане пашалак. Така, во 1670 година, Кипар станал санџак под Архипелашкиот Пашалак, под директна контрола на Капудан-паша, началникот на Отоманската морнарица. Оваа контрола се вршела преку назначен ''[[мутеселим]]''. Меѓутоа, според овој систем, даночниците биле локални [[Ага|аги]]. Ова ја зголемило нивната моќ и резултирало со незадоволство, при што ривалството меѓу нив предизвикало двегодишен бунт во 1680-тите, предводен од Бојаџиоглу Мехмед-ага.<ref>Gazioğlu, p. 97.</ref> Ова докажало дека постојниот систем предизвикал вакуум на моќта и бил неефикасен, па во 1703 година Кипар бил ставен директно под контрола на [[Голем везир|Големиот везир]], управуван во негово име од ''мухасил''. За да се намалат овластувањата на агаите, ''мухасилот'' добил овластување да собира даноци, како и зголемена политичка и воена власт. Помеѓу 1745 и 1748 година, Кипар накратко станал повторно пашалак. Овие три години, особено во време на владеењето на гувернерот Ебубекир-паша (1746–48), биле период на развој и релативен просперитет. По завршувањето на мандатот на Ебубекир-паша, Кипар се вратил на својот поранешен статус.<ref name=islamans>{{cite encyclopedia |url=http://www.islamansiklopedisi.info/ |title=Kıbrıs (Osmanlı Dönemi) |encyclopedia=[[İslam Ansiklopedisi]] |publisher=Türk Diyanet Vakfı |pages=374–380 |year=2002 |volume=25 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2015-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151228182743/http://www.islamansiklopedisi.info/ |url-status=dead }}</ref> Кипарските Грци имале две многу важни административни позиции: архиепископот, кој раководел со Православната црква, бил признат како единствен претставник на кипарското грчко население од 1670-тите па наваму, и [[Драгоман]], избран од кандидатите што ги определил архиепископот. Администрацијата на ''мухасил''от полека станувала сè понефункционална. Во 1764 година, ''мухасил'' Чил Осман-ага бил убиен во хаотична средина предизвикана од неговото владеење. Во меѓувреме, тековната војна со Русија значело влошување на благосостојбата на народот. Така, на барање на Архиепископот и Драгоманот, Кипар бил директно ставен под управа на [[Диван (Отоманско Царство)|Царскиот совет]] во 1785 година, при што ''мухасилот'' бил директно назначен. На овие нови ''мухасили'' им недостигало некои од нивните стари овластувања, што во голема мера го зголемило влијанието на православното свештенство кога тие станале даночници.<ref name="gaz98">Gazioğlu, p. 98.</ref> Во 1839 година, со реформите на [[Абдул Меџид I|Абдулмеџид I]], островот повторно станал санџак на Архипелашкиот Пашалак, но добил значителна автономија. Островот бил управуван од ''мутасариф'', ''казите'' биле консолидирани во шест поголеми ''кази'' со свои административни и судски совети. Формиран е санџачки управен совет, во кој пропорционално биле застапени [[Турци]]те, [[Грци]]те и другите малцинства.<ref name="islamans" /> Во 1861 година, Кипар станал независен, а мутасарифат бил под директна контрола на [[Висока порта|возвишената порта]]. Меѓутоа, ова повторно се променило во 1868 година, кога Кипар станал санџак под Архипелашкиот вилает под нововоспоставениот вилаетски систем. Ова не траело долго, бидејќи вилаетот бил управуван од [[Чанаккале]], а големата оддалеченост ја направила управата непрактична. Со напорите на архиепископот Софрониос III Кипарски, како и со оглед на сушата и пустошот на скакулци, Кипар уште еднаш бил прогласен за независен мутасарифат во 1870 година. Овој аранжман траел до 1878 година, кога Британците го презеле островот.<ref name="Hill2010p378">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h9e2PEGP3yUC&pg=PA378|title=A History of Cyprus|last=George Hill|date=2010-09-23|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02065-7|page=378|access-date=2013-05-28}}</ref><ref>Gazioğlu, p. 99.</ref> == Социјална историја == [[Податотека:Cyprus_19th_cent_costumes.png|мини| Традиционална облека на (од десно кон лево) христијански жител на [[Амохостос]] (Фамагуста, Кипар), христијанка од Магоса и грчки монах од манастирот Чико (Киккос), во близина на Лефка, 1873 година]] Отоманската окупација донела две радикални промени во историјата на островот: нов етнички елемент се појавил на островот, [[Кипарски Турци|Турците]], додека Кипарците имале и нов владетел, Османлиите. [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] им давало ''тимари'' — земјишни грантови — на војниците под услов тие и нивните семејства трајно да останат таму. Ова било од голема важност бидејќи однапред дефинираните војници станале јадро на турската заедница на островот. Во текот на 17 век турското население брзо се зголемило, делумно поради грчкото преобратување (вклучувајќи ги и конвертитите кои задржале некои предисламски практики) што им се придружило. Поголемиот дел од Турците кои се населиле на островот во текот на тривековното отоманско владеење останале кога контролата на Кипар - иако не и суверенитет  — ѝ бил отстапен на Британија во 1878 година. Разликата меѓу двете групи била и по [[религија]] и по [[јазик]]. Османлиите го примениле [[Милет (Отоманско Царство)|милетскиот систем]] на Кипар, кој им дозволувал на верските власти да управуваат со своите немуслимански малцинства. Овој систем ја зацврстил позицијата на [[Кипарска православна црква|Православната црква]] како [[Рум-милет|етно-верска институција]] на етничкото грчко население. Постепено, архиепископот на Кипар станал не само верски, туку и етнички водач, нешто што го промовирале Турците Османлии, сакајќи да имаат некој одговорен за лојалноста на грчкото население. На овој начин, Црквата ја презела задачата на чувар на грчкото културно наследство сè додека островот не и бил отстапен на Британија. [[Податотека:Larnaca_01-2017_img30_Salt_Lake.jpg|лево|мини| Теќето Хала султан, изградено во 1817 година, било едно од многуте знаменитости изградени од Турците на Кипар.]] [[Податотека:Cyprus_-_Limassol_castle_10.JPG|мини| Средновековниот замок [[Лимасол]] бил повторно изграден во 1590 година од страна на Османлиите.]] == Грчко движење за независност == === 1821–1829 === Многу кипарски Грци ги поддржале напорите за [[Грчка војна за независност|независност на Грција]] чии борби започнале во 1821 година, што довело до тешки репресалии од страна на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На 15 октомври 1821 година, голема [[Турци|турска]] толпа запленила и обесила архиепископ, пет епископи, триесет и шест црковни лица и ги обесила повеќето кипарски Грци во Ларнака и другите градови. До септември 1822 година, шеесет и две кипарски села и села биле целосно уништени.<ref>Claude Delaval Cobham, ''[http://www.cyprusexplorer.globalfolio.net/eng/history/cobham-exerpta-cypria/ Exerpta Cypria] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518081848/http://www.cyprusexplorer.globalfolio.net/eng/history/cobham-exerpta-cypria/|date=2015-05-18}}'', Cambridge University Press (1908) p. 454-455</ref><ref>Sir Harry Luke [https://archive.org/stream/cyprusunderturk00unkngoog Cyprus under the Turks, 1571–1878 ] C. Hurst & Co Publishers Ltd (September 30, 1989) {{ISBN|1-85065-072-1}}</ref> === 1849–1878 === Во 1869 година се отворил [[Суецки Канал|Суецкиот канал]], а Обединетото Кралство покажало зголемен интерес за островот како многу погодно место. Кога Османлиите биле поразени од Русите во [[1877]] година и [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] се одржал следната година со цел да се ревидира [[Санстефански договор|Договорот од Сан Стефано]] кој бил потпишан од [[Руска Империја|Русија]] и [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Британците и султанот тајно ја потпишале Цариградската конвенција, врз основа на која владеењето и управата на Кипар и биле доделени на [[Велика Британија]]. Како размена за контрола на Кипар, Британците се согласиле да го поддржат [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Овој договор бил формализиран како Кипарска конвенција. == Архитектура и јавни работи == === Архитектура === [[Податотека:Nicosia_Buyuk_Han_02.jpg|десно|мини| Бујук Хан]] За време на отоманскиот период, на Кипар биле изградени бројни [[Џамија|џамии]], цркви, јавни бањи, чаршии, [[Карвансарај|каравансараи]], [[Медреса|медреси]], училишта и библиотеки.<ref>Bağışkan, p. 6.</ref> Отоманската архитектура на Кипар е тесно поврзана со главната [[Османлиска архитектура|отоманска архитектура]], меѓутоа, постојат некои одлики што ја прават јасно кипарска. Ова произлегува од фактот што, додека грчките православни цркви останале недопрени, многу згради користени од католиците, изградени во [[готска архитектура]], биле претворени во џамии или палати, како што се џамијата Лала Мустафа-паша во Фамагуста и џамијата Селимије во [[Никозија]]. Овие градби подоцна биле модифицирани за употреба и на тој начин синтетизирани со изразито отомански елементи. Готската архитектура исто така влијаела на османлиската архитектура на островот бидејќи готските елементи биле користени од страна на Османлиите, како на пример во минарето на Ками Кебир во Ларнака.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9A-EAgAAQBAJ&pg=58|title=Dictionary of Islamic Architecture|last=Petersen|first=Andrew|date=2002|publisher=Routledge|isbn=9781134613656|page=58}}</ref> Двата преживеани каравансараи се монументалните [[Бујук Хан]] и [[Кумарчилар Хан]] во Никозија, кои се сметаат за едни од најдобрите примери на отоманската архитектура на островот. Најпозната од многуте библиотеки е Библиотеката на Махмуд II.<ref>Bağışkan, p. 12.</ref> Чаршиите биле многу важни делови од отоманскиот трговски живот и во 1872 година само во Никозија биле присутни 23 чаршии, секоја со свој специјалитет.<ref name="b13">Bağışkan, p. 13.</ref> Во 1883 година, [[вакаф]]ските извештаи објавени од британските власти на Кипар наведуваат 81 џамии што и припаѓале на управата Евкаф на Кипар. Се верува дека оваа бројка е големо потценување од археологот Тунчер Багишкан.<ref>Bağışkan, p. 7.</ref> Две од најистакнатите муслимански верски места изградени во отоманскиот период се Хала Султан Теќе во Ларнака и Арапската Ахмет џамија во Никозија. === Инфраструктура === [[Податотека:Larnaca_01-2017_img24_Kamares_Aqueduct.jpg|десно|мини| Бекир-пашиниот аквадукт]] Османлиската администрација донела значително подобрување на Кипар во однос на снабдувањето со вода. Најзабележителен пример за ова е Аквадуктот Бекир-паша, изграден под покровителство на Ебубекир-паша помеѓу 1746 и 1748 година. Овој аквадукт ја снабдувал Ларнака со свежа вода и пред неговата изградба, локалните жители морале два часа да носат вода на грб.<ref>Gazioğlu, p. 138-9</ref> Аквадуктот Силихтар, изграден помеѓу 1801 и 1803 година, и арапскиот аквадукт Ахмет ја снабдувале Никозија со вода.<ref>Keshishian, Kevork K. (1978). ''Nicosia: Capital of Cyprus Then and Now''. The Mouflon Book and Art Centre. p. 94-98</ref> Властите, исто така, поттикнале изградба и подобрување на вештачки канали за водоснабдување и наводнување, што значително го зголемил приносот на културите и овозможило големо производство на овошје. Меѓу селата опишани како просперитетни поради вештачкото наводнување по британското преземање на островот се Морфу, Лапитос, Полис, Лефка, Авдиму и Колоси. Семјуел Бејкер, кој го посетил Кипар во 1879 година, забележал „''мелници превртени од вода''“ и „''тесни ленти полни со вода''“ во Лефка. Тој, исто така, напишал дека „''секоја градина и фарма се наводнувале со вода спроведена од планините во вештачки канали''“ на северните падини на планините Киренија кои се протегаат до полуостровот Карпас. Во Караваш, потоци биле пренасочени во вештачки канали за снабдување со вода на селото.<ref>Gazioğlu, p. 143-7</ref> Во 19 век, серија османлиски гувернери презеле голем напор за да се исправи и регулира текот на Педиеос. Едхем-паша, кој служел како гувернер во 1840-тите, ја завршил изградбата на патот Ларнака-Никозија и неколку мостови. Гувернерот Мехмет Халет во 1850-тите дополнително ја подобрил патната мрежа и пристаништето во Ларнака и основал продавница и пазар за жито во Никозија за да го поттикне сточарството.<ref>Gazioğlu, p. 142</ref> ==Извори== * [http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/7164EC79564ABEF4C2256B6B003B1395?OpenDocument&languageNo=1 Кипар под Отоманската Империја од страна на официјалната веб-страница на Република Кипар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060508182103/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/7164EC79564ABEF4C2256B6B003B1395?OpenDocument&languageNo=1 |date=2006-05-08 }}. * Foglietta, U. Опсадите на Никозија и Фамагуста. Лондон: Вотерлоу, 1903 година. * Газиоглу, Ахмет Ц. Турците на Кипар: провинција на Отоманската Империја (1571–1878). Лондон: Рустем и Бро., 1990 година. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHill1952">[[Special:BookSources/9780511751738|9780511751738]]</cite></bdi> * Џенингс, Роналд Ц. Христијаните и муслиманите во османлискиот Кипар и средоземниот свет, 1571–1640. Њујорк: Њујорк Универзитетот Прес, 1993 година. * Катсијаунис, Роландос. Труд, општество и политика на Кипар во втората половина на 19 век. Никозија: Кипарски истражувачки центар, 1996 година. * Кумулидес, Џон. Кипар и војната за независност на Грција, 1821–1829 година. Лондон: Зенон, 1974 година. * Кирис, Костас, П. Документите Канакарија, 1666–1850. Никозија: Кипарски истражувачки центар, 1978 година. * Лук, Хари. Кипар под Турците, 1571-1878 година. Лондон: Херст, 1969 година. (Повторно издание од 1921 година. ) * Марити, Џовани. Патувања на островот Кипар. (ЦД Кобам преведувач). Лондон: Зенон, 1971 година. (Повторно издание од 1909 година.) * Мајкл, Михалис Н.; Каплер, Матијас; Гавриел, Ефтихиос (ед. ). Османлиски Кипар. Збирка на студии за историја и култура. Висбаден: Harrassowitz Verlag, 2009 година. * Papadopoullos, T. Социјални и историски податоци за населението:1570–1881. Никозија: Завалис прес, 1965 година. * Proxenika egrafa tou 19o aionos. (Конзуларни документи од 19 век. ) Никозија: Кипарски истражувачки центар, 1980 година. * Рос, Л. Патување во Кипар. (февруари и март 1845 година). (Преведувач на ЦДКобам). Никозија: Владина печатница, 1910 г. * Салватор, Луис. Левкосија: Главниот град на Кипар. Лондонски триграф, 1983 година. (Повторно издание од 1881 година. ) * Сант Касија, Пол. Религијата, политиката и етничката припадност на Кипар за време на Туркократија (1571–1878). Archives Europeennes de Sociologie, Томе XXVII, бр. 1, 1986 г. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Отомански Кипар| ]] 9tvp7eadlzxrzenjsvjlncgusma20tk 0 1314292 5610304 5388308 2026-08-16T19:52:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610304 wikitext text/x-wiki {{Infobox ice hockey player|image=Vrana 031111.jpeg|image_size=260px|caption=Врана во 2011 г.|birth_date={{Birth date and age|1985|3|29|mf=y}}|birth_place=[[Штернберк]], [[Чехословачка]]|height_ft=5|height_in=10|weight_lb=184|position=[[Центар]]|shoots=Лево|league=[[Чешка Екстралига]]|team=[[ХК Оцелари Тринец]]|draft=42nd overall|draft_year=2003|draft_team=[[Њу Џерси Девилс]]|career_start=2005|career_end=}} '''Петр Врана''' (роден на 29 март 1985 година) е чешки професионален центар [[Хокеј на мраз|во хокеј на мраз]] кој моментално игра за РК Оцелари Тринец од чешката Екстралига. Избран од Њу Џерси Девилс во драфтот за влез во НХЛ во 2003 година, тој одиграл 16 натпревари во [[Национална хокеарска лига|Националната хокеарска лига]] со Девилс во текот на сезоната 2008-09. Врана исто така поминал четири сезони во Континенталната хокеарска лига. На меѓународно ниво, Врана играл за чешката репрезентација на јуниорско и сениорско ниво, вклучително и на две светски првенства. == Кариера == Врана е роден во Штернберк и ги запишал своите први минути во Чешката Екстралига со ХК Хавиров за време на сезоната 2001-02. Се преселил во Канада следната година, приклучувајќи им се на Халифакс Мусхедс во Големата јуниорска хокеарска лига во Квебек. Бил драфтуван во второто коло, вкупно 42-то, од Њу Џерси Девилс на драфтот за влез во НХЛ во 2003 година и потпишал со Девилс во мај 2004 година. Тој останал во Мусхедс до крајот на кампањата 2004-05, а потоа стекнал тригодишно искуство во АХЛ со Албани Ривер Ратс и Ловел Девилс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://theahl.com/stats/player.php?lang_code=en&id=456|title=TheAHL.com {{!}} The American Hockey League|work=theahl.com|accessdate=2016-05-04|archive-date=2016-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601080222/http://theahl.com/stats/player.php?lang_code=en&id=456|url-status=dead}}</ref> Своето деби во НХЛ го имал со Њу Џерси Девилс на 18 октомври 2008 година против Вашингтон Капиталс, со што станал 13-ти играч во историјата на Девилс кој постигнал гол во неговиот прв натпревар во НХЛ: Тој постигнал гол против Брент Џонсон со асистенции на Патрик Елијаш и Џони Одуја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nj.com/devils/index.ssf/2008/10/vrana_scores_first_nhl_goal_in_1.html|title=Vrana scores first NHL goal in New Jersey Devils' shootout victory|date=19 October 2008|work=NJ.com|accessdate=2016-05-04}}</ref> Врана се вратил во Чешка во 2009 година, потпишувајќи со ХК Витковице каде што ќе играл се до 2011 година, кога се согласил со Амур Хабаровск од Континенталната хокеарска лига (KHL). Откако ја поминал сезоната 2011-12 со Амур, тој се преселил со колегата од КХЛ, Лев Праха во 2012 година. На 2 јули 2014 година, Врана го напуштил HC Лев, откако тој прогласил банкрот и се распаднал, како слободен агент сакал да потпише со колегата од КХЛ, Атлант Московска област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.levpraha.com/clanek.asp?id=Nemec-Vrana-Engren-move-to-Atlant-886|title=Nemen, Vrana and Engren move to Atlant|date=2014-07-02|work=[[HC Lev Praha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714162423/http://www.levpraha.com/clanek.asp?id=Nemec-Vrana-Engren-move-to-Atlant-886|archive-date=2014-07-14|accessdate=2014-07-02}}</ref> Подоцна во текот на сезоната 2014-15, се префрлил во друг тим на КХЛ, Ак Барс Казан.{{МедалТабелаНајгоре|}} {{МедалЗемја|{{flagicon|Czech Republic}} Чешка република}} {{МедалСпорт|Машки [[хокеј на мраз]]}} {{МедалНатпревар|[[IIHF Светско првенство U20|Светско јуниорско првенство]]}} {{МедалБронза|[[2005 Светско јуниорско првенство во хокеј на мраз|2005 САД]]|}} {{МедалНајдолу}}Врана потпишал со [[ХК Бринес]] од Шведската хокеарска лига (SHL) за кампањата 2015-16 и потоа ја напуштил Шведска по сезоната за да се приклучи на ХК Спарта Праха од чешката Екстралига за 2016-17. == Личен живот == Во 2021 година, сопругата на Врана се удавила откако паднала низ мразот на езеро обидувајќи се да го спаси нивното куче.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thechronicleherald.ca/sports/local-sports/wife-of-ex-mooseheads-captain-petr-vrana-drowns-in-czech-republic-while-trying-to-save-puppy-559042/|title=Wife of ex-Mooseheads captain Petr Vrana drowns in Czech Republic while trying to save puppy|work=thechronicleherald.ca.com|accessdate=2021-03-10}}</ref> == Навод == {{Наводи}} * {{Почетна кутија}} {{succession box|before=[[Беноит Монду]]|title=Добитник на [[Трофеј Мишел Бержерон]]|years=[[2002–03 QMJHL сезона|2003]]|after=[[Сидни Крозби]]}} {{succession box|before=[[Беноит Монду]]|title=Победник на [[РДС куп]]|years=[[2002–03 QMJHL сезона|2003]]|after=[[Сидни Крозби]]}} {{s-end}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Врана, Петр}} [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Хокеари од Чешка]] kr5r9n88mo74lqr0d7dom0mvssosu6b 0 1317328 5610270 5595344 2026-08-16T17:44:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610270 wikitext text/x-wiki '''Патрик Амори''' (роден 1965 година) е американски историчар и извршен директор во музичката индустрија. == Ран живот == Патрик Амори бил роден во Њујорк на 10 јули 1965 година. Неговиот татко, покојниот Хју Амори, бил забележан како „најригорозниот“ и „методолошки најсофистициран“ историчар во раната Америка.<ref>(2005), ''[https://web.archive.org/web/20060328071545/http://www.oakknoll.com/detail.php?d_booknr=90368&d_currency= Bibliography and the Book Trades (quoted from front flap)]''. (by Hugh Amory)</ref> Учел во Комонвелтското училиште во [[Бостон]], [[Масачусетс]]. == Академија == Патрик Амори дипломирал на Комонвелтското училиште во Бостон, дипломирал историја на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] каде што ја основал програмата Рекорд Хоспитал на радио станицата WHRB. Амори последователно станал магистер по филозофија и доктор по филозофија на [[Кембрички универзитет|Универзитетот во Кембриџ]] во доцноантичката и раната средновековна историја. Го објавил делото ''Луѓето и идентитетот во остроготичка Италија, 489-554'', што се сметало за „илустрација на неодамнешниот интерес на историчарите за етногенезата“<ref>(March 1998), ''[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_hb141/is_199803/ai_hibm1G120815881 History: Review of New Books] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070311000014/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_hb141/is_199803/ai_hibm1G120815881 |date=2007-03-11 }}''. (by Sivan, Hagith)</ref> и било опишано како „брилијантно и безмилосно“<ref>(Fall 2002), ''[http://muse.jhu.edu/cgi-bin/access.cgi?uri=/journals/arethusa/v033/33.3brown.html The Study of Elites in Late Antiquity]''. (Arethusa - Volume 33, Number 3, Fall 2000, pp. 321-346)</ref> од Питер Браун. Книгата се обидела да ја унапреди теоријата за варварските инвазии и падот на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]], преку студија на случај на поединечни реакции во провинцијата Италија, суштински регион на медитеранската култура-провинција, за време на периодот на интензивни политички промени. Главните идеи на книгата наишле на мешан одговор, при што историчарите како Питер Хедер се спротивставиле на некои од нејзините порадикални тези.<ref>The Ostrogoths From the Migration Period to the Sixth Century: An Ethnographic Perspective. 2007. Passim. Also reviewed [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=24006 here].</ref> == Музичката индустрија == Во средината на доцните 1980-ти, Амори ја водел малата независна издавачка куќа „Амори армс“ која објавила неколку плочи. Амори бил активен во независниот рок од 1980-тите, вклучително и како директор на рок и програма во WHRB-FM (радио станица на Харвард). Во 1994 година тој ја напуштил академијата за да работи како генерален директор на Матадор рекордс, една од врвните независни рок издавачки куќи од 1990-тите. Амори заедно со Џерард Кослој и Крис Ломбарди во Матадор рекордс биле заслужни за зачувување на уметничката слобода додека зачувуваат остварлив бизнис модел преку „реален успех“.<ref>(December 27, 2005), ''[https://www.nytimes.com/2005/12/27/arts/music/27musi.html?ei=5088&en=7d783101017430f0&ex=1293339600&partner=rssnyt&emc=rss&pagewanted=all The Net Is a Boon for Indie Labels]''. (New York Times)</ref> Амори живее и работи во Њујорк од 1994 година. == Дела == * {{Наведена книга|title=People and Identity in Ostrogotic Italy, 489-554|url=https://archive.org/details/peopleidentityin0000amor|last=Амори|first=Патрик|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=0 521 57151 0|series=Cambridge Studies in Medieval Life and Thought}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:А}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1965 година]] [[Категорија:Американски историчари]] 3y1d1cikox7vnhe3332d17jhuqjsq0k 0 1320738 5610309 5583111 2026-08-16T19:54:30Z Carshalton 30527 /* {{flagsport|ENG}} Арсенал */ 5610309 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Виктор Ѓекереш | image = [[Податотека:1 Viktor Gyökeres 2026.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.87}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|4}} | cityofbirth = {{роден во|Стокхолм|}} | countryofbirth = [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 14 | position = [[Напад (фудбал)|напад]] |youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | years1 = 2015-2017 | caps1 = 56 | goals1 = 20 | clubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | years2 = 2018-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Brighton}} | years3 = 2019-2020 | caps3 = 26 | goals3 = 7 | clubs3 = →{{Fb team St. Pauli}} | years4 = 2020-2021 | caps4 = 11 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Swansea City}} | years5 = 2021-2023 | caps5 = 110 | goals5 = 41 | clubs5 = {{Fb team Coventry City}} | years6 = 2023-2025 | caps6 = 66 | goals6 = 68 | clubs6 = {{Fb team Sporting Lisboa}} | years6 = 2025- | caps6 = 5 | goals6 = 3 | clubs6 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2015-2018 | nationalcaps1 = 18 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2019-2020 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 4 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2019- | nationalcaps3 = 26 | nationalgoals3 = 15 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Виктор Еинар Ѓекереш''' (роден на [[4 јуни]] [[1998]] година, во [[Стокхолм]]) — [[Шведска|шведски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на {{Fb team (N) Arsenal}} и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Биографија== Ѓекереш е роден и израснал во [[Стокхолм]],<ref>{{Cite web |date=1 July 2023 |title=Gyökeres para recuperar tendência dos avançados goleadores |url=https://www.dn.pt/desporto/gyokeres-para-recuperar-tendencia-dos-avancados-goleadores-16612418.html |access-date=24 October 2023 |website=www.dn.pt |language=pt-PT}}</ref> но има [[Унгарија|унгарско]] потекло преку неговиот дедо.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/hu/h%C3%ADrek/viktor-gyoekeres-a-pl-ben-folytatja/19lesi2r5x81s1h3gza5m3epen|title=Viktor Gyökeres a PL-ben folytatja &#124; Goal.com|website=www.goal.com}}</ref> Тој бил во врска со шведската фудбалерка, [[Аманда Нилден]] во 2018 година. ==Технички карактеристики== Тој е централен напаѓач, но може да се адаптира и во улогата на лево крило, благодарение на способноста за втручување во празен простор и добрата физичка подготвеност. ==Клупска кариера== ===Бромапојкарна=== Ѓекереш потпишал за [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]] од ИФК Аспуден-Телус во 2013 година и се приклучил на тимот под 17 години. Тој напредувал низ младинските категории и се изборил за своето деби за првиот тим две години подоцна.<ref name=IFB>{{cite web|url=http://ifbp.se/forening/viktor-gyokeres-klar-for-brighton-hove-albion-fc/|title=Viktor Gyökeres klar för Brighton & Hove Albion FC|trans-title=Viktor Gykeres ready for Brighton & Hove Albion FC|website=IF Brommapojkarna|last=Appelquist|first=Peter|date=6 September 2017|access-date=5 January 2018|language=sv}}</ref> Тој ги постигнал своите први голови за клубот на 20 август 2015 година, тресејќи ја мрежата на [[ИФ Силвија]] два пати во победата со 3–0 во [[Фудбалски куп на Шведска|Купот на Шведска]].<ref name=IFB/> Првата професионална сезона во кариерата, Ѓекереш ја завршил со вкупно 12 настапи, 8 во [[Суперетан]] (втората лига на Шведска) и 4 во Купот на Шведска, постигнувајќи три гола - сите во купот. Откако клубот претрпел испаѓање во 2015 година, следната сезона Ѓекереш постигнал седум гола со кои и помогнал на Бромапојкарна да обезбеди промоција назад во Суперетан.<ref name=AB>{{cite web|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/a/dVJg1/stor-chans-att-vi-lyckas-med-det-ocksa|title="Stor chans att vi lyckas med det också..."|trans-title="Great chance we'll succeed too ..."Gyúkers make a success in BP - he will do the same for Sweden in the U19-EM|website=Afonbladet|last=Strandman|first=Pelle|date=2 July 2017|access-date=7 January 2018|language=sv}}</ref> Во текот на истата сезона, тој помогнал Бромапојкарна да стигне до полуфиналето на [[Фудбалски куп на Шведска 2016-2017|Купот на Шведска]], откако го постигнал победничкиот гол во четвртфиналето против тимот од највисоката дивизија, [[ИФ Елфсборг|Елфсборг]], за сензационалната победа со 2-1.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbollskanalen.se/svenska-cupen-1/tv-18-aringen-skot-bp-till-stor-cupskrall-med-solomal/|title=TV: 18-åringen sköt BP till stor cupskräll med solomål|trans-title=TV: 18-year-old shot BP to big cupboard with solstice|website=fotbollskanalen|last=Forsberg|first=Aron|date=12 March 2017|access-date=7 January 2018|language=sv}}</ref> Сепак, Бромапојкарна не можела да мине понатаму во натпреварувањето, откако биле поразени со 4-0 од [[ИФК Норшепинг|Норшепинг]] во полуфиналето.<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/cuper-och-serier/svenska-cupen-herrar/slutspel/?scr=result&fmid=3617935|title=Svenska Cupen, Slutspel Matchinformation IFK Norrköping FK mot IF Brommapojkarna|trans-title=Svenska Cupen Match Information IFK Norrköping FK v IF Brommapojkarna|date=19 March 2017|access-date=7 January 2018|language=sv}}</ref> Сезоната 2017, била таа во која Ѓекереш ја покажал својата класа: тој постигнал 13 гола во [[Суперетан 2017|Суперетан]] и како најдобар стрелец на Бромапојкарна во првенството му помогнал на клубот да избори втора промоција по ред и да се квалификува за [[Алсвенскан]] (најсилната фудбалска дивизија во Шведска), како шампион. Добрите игри му донеле интерес кон него од многу европски екипи, пред конечно да потпише две ипол годишен договор со англискиот клуб член на [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]], {{Fb team (N) Brighton}}, на 6 септември 2017 година.<ref>{{cite web|url=https://www.brightonandhovealbion.com/news/2017/september/albion-agree-deal-for-swedish-youngster/|title=Albion Agree Deal for Swedish Youngster|website=Brighton & Hove Albion|date=6 September 2017|access-date=5 January 2018|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907165714/https://www.brightonandhovealbion.com/news/2017/september/albion-agree-deal-for-swedish-youngster/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kwese.espn.com/football/soccer-transfers/story/3197938/brighton-agree-viktor-gyokeres-transfer-from-brommapojkarna-on-jan-1|title=Brighton agree Viktor Gyokeres transfer from Brommapojkarna|website=ESPN|date=6 September 2017|access-date=5 January 2018}}</ref> На 4 ноември, во последното коло од првенството што ќе се испостави и како последниот натпревар на Ѓекереш за Бромапојкарна, тој постигнал [[хет-трик]] во победата со 4-1 на домашен терен над [[ИФ Гефле|Гефле]].<ref name=TF>{{cite web|url=http://www.tribalfootball.com/articles/viktor-gyokeres-excited-joining-brighton-i-ll-start-with-u23s-4214348|title=Viktor Gyokeres excited joining Brighton: I'll start with U23s|website=Tribal Football|last=Vegas|first=Paul|date=3 January 2018|access-date=5 January 2018|archive-date=2023-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709120013/https://www.tribalfootball.com/articles/viktor-gyokeres-excited-joining-brighton-i-ll-start-with-u23s-4214348|url-status=dead}}</ref><ref name=AL>{{cite web|url=http://ifbp.se/forening/seriesegern-sakrad-efter-gyokeres-avskedsshow/|title=Seriesegern säkrad efter Gyökeres avskedsshow|trans-title=Series victory secured after Gykeres farewell show|website=IF Brommapojkarna|date=4 November 2017|access-date=5 January 2018|last=Appelquist|first=Peter|language=sv}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fotbollskanalen.se/superettan/tv-hattrick-av-gyokeres-i-avskedet---bp-klara-seriesegrare/|title=TV: Hattrick av Gyökeres i avskedet - BP klara seriesegrare|trans-title=TV: Hattrick of Gyøgeres in dismissal - BP clear series lover|website=fotbollskanalen|last=Ternstedt|first=Louis|date=4 November 2017|access-date=7 January 2018|language=sv}}</ref> ===Брајтон=== Ѓекереш официјално му се приклучил на Брајтон на 1 јануари 2018 година, започнувајќи да тренира со [[Академија на ФК Брајтон енд Хоув Албион|тимот под 23 години]].<ref name=TF/> Тој го направи своето деби за првиот тим на 28 август, започнувајќи во поразот со 1–0 од [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] во [[Лига куп на Англија 2018-2019|Лига купот]].<ref>{{cite news|url=https://www.sussexexpress.co.uk/sport/football/albion/brighton-knocked-out-of-carabao-cup-by-late-southampton-goal-1-8617070|title=Brighton knocked out of Carabao Cup by late Southampton goal|publisher=Sussex Express|last=Bailey|first=Steve|date=28 August 2018|access-date=29 August 2018|archive-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727190224/https://www.sussexexpress.co.uk/sport/football/albion/brighton-knocked-out-of-carabao-cup-by-late-southampton-goal-1-8617070|url-status=dead}}</ref> На 26 јануари 2019, Ѓекереш го направил своето деби во [[ФА Куп 2018-2019|ФА Купот]] играјќи во ремито 0–0 на домашен терен против [[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич Албион]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/46928651|title=Brighton 0–0 West Brom in FA Cup fourth round|publisher=BBC Sport |date=26 January 2019|access-date=26 January 2019}}</ref> Во јули 2019, тој заминал на позајмица во германскиот второлигаш [[ФК Санкт Паули 1910|Санкт Паули]] до крајот на сезоната 2019-2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.fcstpauli.com/en/news/published/gyoekeres-joins-on-loan/|title=Gyökeres joins on loan|website=FC St. Pauli|access-date=26 July 2019|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121222035/https://www.fcstpauli.com/en/news/published/gyoekeres-joins-on-loan/|url-status=dead}}</ref> На отворањето од [[Втора Бундеслига 2019-2020|сезоната]], тој го имал своето деби влегувајќи како замена во ремито 1–1 на гостувањето кај [[ФК Арминија Билефелд|Арминија]].<ref>{{cite web|title=DSC ARMINIA BIELEFELD VS. FC ST. PAULI|url=https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-1-dsc-arminia-bielefeld-vs-fc-st-pauli/|access-date=31 August 2019|date=31 August 2019|archive-date=2023-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124224346/https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-1-dsc-arminia-bielefeld-vs-fc-st-pauli/|url-status=dead}}</ref> Ѓекереш го постигнал својот прв гол за Санкт Паули на 29 септември, вториот на тимот во победата со 2–0 на домашен терен над [[ФК Сандхаузен|Сандхаузен]].<ref>{{cite web|title=2019/2020 - 8. – FC St Pauli vs. SV Sandhausen – FC St Pauli|url=https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-8-fc-st-pauli-vs-sv-sandhausen/|access-date=30 September 2019|date=29 September 2019|archive-date=2023-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124224341/https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-8-fc-st-pauli-vs-sv-sandhausen/|url-status=dead}}</ref> На 14 декември, тој постигнал два гола и асистирал за третиот во победата со 3-1 над [[ФК Веен Висбаден|Веен Висбаден]].<ref>{{cite web|url=https://svww.de/en/news/spaeter-doppelschlag-sorgt-fuer-niederlage|title=Two late goals condemn SVWW to defeat|language=de|date=12/14/2019|access-date=1 јануари 2023|archive-date=2024-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101143202/https://svww.de/en/news/spaeter-doppelschlag-sorgt-fuer-niederlage|url-status=dead}}</ref> После 26 настапи и 7 гола за Санкт Паули во Втората Бундеслига, Ѓекереш се вратил во Брајтон. На 17 септември 2020 година, Ѓeкереш го постигнал својот прв гол за Брајтон во победата со 4–0 против [[ФК Портсмут|Портсмут]] во [[Лига куп на Англија 2020–2021|Лига купот]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54097200| publisher=BBC Sport |title= Brighton fringe players impress in win| access-date=18 September 2020}}</ref> Откако не успеал да се избори за позначајна улога во ротацијата на тимот за натпреварите од Премиер лигата, тој бил пратен на нова позајмица на почетокот на октомври 2020. На 2 октомври 2020 година, Ѓекереш му се приклучил на {{Fb team (N) Swansea City}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2020-2021|Чемпионшип]] до крајот на сезоната.<ref>{{cite web|url=https://www.brightonandhovealbion.com/news/1850663/viktor-gyokeres-heads-to-swansea-on-loan|title=Viktor Gyokeres heads to Swansea on loan|publisher=Brighton & Hove Albion F.C.|date=2 October 2020|accessdate=2024-01-01|archive-date=2021-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020083224/https://www.brightonandhovealbion.com/news/1850663/viktor-gyokeres-heads-to-swansea-on-loan|url-status=dead}}</ref> Тој го направил своето деби еден ден подоцна, влегувајќи како замена во победата на домашен терен од 2–1 над [[ФК Милвол|Милвол]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54305594| publisher=BBC Sport |title= Swansea City 2–1: Millwall: Swans remain unbeaten after hard–fought win| access-date=3 October 2020}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 9 јануари 2021 година, во победата со 2-0 на гостински терен над [[ФК Стивениџ|Стивениџ]] во [[ФА Куп 2020-2021|ФА Купот]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55574474| publisher=BBC Sport |title= FA Cup: Stevenage 0–2 Swansea City – Wayne Routledge and Viktor Gyökeres send Swans through| access-date=9 January 2020}}</ref> Пет дена подоцна, тој бил отповикан од Брајтон и се вратил во матичниот клуб.<ref>{{Cite web|url=https://www.swanseacity.com/news/viktor-gyokeres-recalled-swansea-city-loan-spell|title=Viktor Gyokeres recalled from Swansea City loan spell &#124; Swansea|website=www.swanseacity.com}}</ref> ===Ковентри Сити=== Еден ден подоцна, откако неговата позајмица во Свонзи била прекината, Ѓекереш бил испратен на нова во истата лига, овојпат во {{Fb team (N) Coventry City}}, со надеж дека ќе има повеќе простор за игра.<ref>{{cite web|url= https://www.ccfc.co.uk/news/2021/january/transfer-viktor-gyokeres-joins-coventry-city-on-loan/|title=TRANSFER: Viktor Gyökeres joins Coventry City on loan!|publisher=Coventry City F.C.|date=15 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55677126|title=Coventry sign striker Gyokeres on loan|via=www.bbc.co.uk}}</ref> Дебитирал на 19 јануари 2021, играјќи од почетокот до 59-тата минута во поразот со 3–0 на гости кај [[ФК Рединг|Рединг]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theargus.co.uk/sport/19023723.viktor-gyokeres-makes-debut-coventry/|title=On-loan Albion striker makes his debut for Coventry|date=20 January 2021|website=The Argus}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55627723| publisher=BBC Sport |title=Reading 3–0 Coventry City: Lucas Joao & John Swift lead Royals to victory| access-date=9 January 2020}}</ref> Тој постигнал гол во својот прв настап на [[Сент Ендрјус (стадион)|Сент Ендрјус]] за Ковентри во победата со 2-0 над [[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд Венздеј]] на 27 јануари; тоа бил неговиот прв првенствен гол во Англија, бидејќи сите претходно за Брајтон и Свонзи биле во некој од куповите.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55598374| publisher=BBC Sport |title=Coventry City 2–0 Sheffield Wednesday: Viktor Gyokeres & Jamie Allen gets goals| access-date=27 January 2020}}</ref> До крајот на неговата позајмица во Ковентри, Ѓекереш постигнал уште два гола. На 9 јули 2021 година, Ковентри го купил Ѓекереш од Брајтон за нешто повеќе од 1 милион евра, потпишувајќи тригодишен договор со напаѓачот.<ref>{{Cite web|url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/transfer-news/coventry-city-transfers-viktor-gyokeres-20985651|title=Sky Blues sign Brighton striker Viktor Gyokeres|first=Andy|last=Turner|date=9 July 2021|website=CoventryLive}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57785110|title=Coventry sign Gyokeres on three-year deal|via=www.bbc.co.uk}}</ref> На 8 август, тој постигнал гол во натпреварот Ковентри-[[ФК Нотингем Форест|Нотингем Форест]] 2-1, што бил првиот натпревар за Ковентри на својот стадион од април 2019, време за кое тие привремено играле во Бирмингем.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58044188|title=Coventry City 2-1 Nottingham Forest: Late Kyle Mcfadzean makes magical Sky Blues home return|date=8 August 2021|access-date=8 August 2021}}</ref> Сезоната 2021-2022, Ѓекереш ја завршил како најдобар стрелец на Ковентри со 17 голови во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2021-2022|Чемпионшип]]. За време на сезоната 2022-2023, Ѓекереш со 21 гол повторно бил најдобар стрелец на Ковентри во првенството, дури подобрувајќи го својот прошлосезонски учинок. Неговите голови му помагаат на Ковентри да се одржува високо на табелата речиси во текот на целиот тек на сезоната и да се надева на промоција во Премиер лигата која би значела враќање во елитата за првпат од [[Премиер лига на Англија 2000-2001|сезоната 2000-2001]]. Сепак, на крајот клубот завршил на петтото место и се квалификувал за плејоф доигрувањето за промоција. Во реванш натпреварот од полуфиналето на плејофот против [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], Ѓекереш му асистирал на [[Густаво Хамер]] за победа од 1-0 на гости, гол кој Ковентри го одвел во финалето на [[Стадион Вембли|Вембли]]. Во финалето против [[ФК Лутон Таун|Лутон Таун]], тој одново му асистирал за гол на Хамер, овојпат за израмнување на 1-1. Сепак, на крајот Ковентри го загубиле натпреварот по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], иако Ѓекереш бил еден од прецизните изведувачи за својот тим. ===Спортинг Лисабон=== На 13 јули 2023, Ѓекереш потпишал петгодишен договор со [[Португалија|португалскиот]] [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]].<ref>{{cite web|url=https://www.sporting.pt/pt/noticias/futebol/equipa-principal/2023-07-13/viktor-gyokeres-e-leao|title=Viktor Gyökeres é Leão|publisher=Sporting CP|language=pt|date=13 јули 2023|access-date=2 јануари 2024}}</ref> Вредноста на трансферот го чинела Спортинг 20 милиони евра (плус 4 милиони евра во бонуси).<ref>{{Cite web |last= |date=13 July 2023 |title=Gyokeres no Sporting: a cláusula de rescisão e todos os valores do negócio |trans-title=Gyokeres to Sporting: the release clause and all the values of the deal |url=https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/sporting/noticias/gyokeres-no-sporting-a-clausula-de-rescisao-e-todos-os-valores-do-negocio-16687236.html |access-date=13 July 2023 |publisher=[[O Jogo]] |language=pt-PT |archive-date=2023-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714134123/https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/sporting/noticias/gyokeres-no-sporting-a-clausula-de-rescisao-e-todos-os-valores-do-negocio-16687236.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/66139935|title=Coventry striker Gyokeres joins Sporting Lisbon|via=www.bbc.co.uk}}</ref> Ковентри исто така го задржал правото на 10 до 15% од сумата што Спортинг ќе ја добие од идниот трансфер на Ѓекереш, а во договорот била вметната и ослободителна клаузула поставена на 100 милиони евра.<ref>{{Cite web |last= |date=15 November 2023 |title=Sporting divulga números do mercado de transferências |trans-title=Sporting discloses transfer market numbers |url=https://www.abola.pt/futebol/noticias/sporting-divulga-numeros-do-mercado-de-transferencias-2023111515540109816 |access-date=15 November 2023 |website= |publisher=A Bola |language=pt-pt}}</ref> На 12 август, тој го направил своето деби за ''лавовите'', започнувајќи и постигнувајќи два гола во победата со 3–2 на домашен терен над [[ФК Визела|Визела]] во првото коло од [[Примеира лига 2023-2024|португалското првенство 2023-2024]].<ref>{{Cite web|url=https://onefootball.com/es/noticias/sporting-salvage-three-late-points-after-gyoekeres-stars-in-glowing-debut-38025479|title=Sporting salvage three late points after Gyökeres stars in glowing debut|date=13 August 2023|website=OneFootball}}</ref> На 21 септември, на своето деби во [[УЕФА|Европските натпреварувања]], Ѓекереш постигнал гол во победата со 2–1 на гостувањето кај [[СК Штурм Грац|Штурм Грац]], во групната фаза на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]].<ref>{{Cite web |date=21 September 2023 |title=Sporting vence Sturm Graz e quebra maldição austríaca |trans-title=Sporting beats Sturm Graz and breaks Austrian curse |url=https://desporto.sapo.pt/futebol/liga-europa/artigos/sporting-vence-sturm-graz-e-quebra-maldicao-austriaca |access-date=24 September 2023 |website=SAPO Desporto |language=pt-pt}}</ref> Во истото натпреварување, на 26 октомври, тој го добил првиот црвен картон во неговата клупска кариера, за време на гостувањето на Спортинг кај [[Полска|полската]] екипа [[ФК Ракув Ченстохова|Ракув Ченстохова]].<ref>{{Cite web |date=26 October 2023 |title=Gyokeres protagoniza expulsão inédita na visita do Sporting à Polónia |url=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/2428133/gyokeres-protagoniza-expulsao-inedita-na-visita-do-sporting-a-polonia |access-date=26 October 2023 |website=Notícias ao Minuto |language=pt}}</ref> На 2 ноември, на своето деби во [[Лига куп на Португалија|Лига купот на Португалија]], Ѓекереш постигнал [[хет-трик]] во победата на домашен терен со 4–2 над [[ФК Фаренсе|Фаренсе]].<ref>{{Cite web |date=2 November 2023 |title=Sporting bate Farense com hat-trick de Gyökeres |trans-title=Sporting beats Farense with Gyökeres hat-trick |url=https://www.rtp.pt/noticias/futebol-nacional/sporting-bate-farense-com-hat-trick-de-gyokeres_d1526553 |access-date=2 November 2023 |publisher=RTP |language=pt-pt}}</ref> Десет дена подоцна, тој постигнал гол во поразот со 2–1 во [[Лисабонско дерби|лисабонското дерби]] во првенството на гостувањето кај [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{Cite web |last=Vaza |first=Marco |date=12 November 2023 |title=Afinal, ainda há vida neste Benfica |trans-title=Turns out there is life in this Benfica |url=https://www.publico.pt/2023/11/12/desporto/cronica_de_jogo/golpe-teatro-triunfo-benfica-sporting-2069941 |access-date=13 November 2023 |publisher=Público |language=pt-pt}}</ref> На 26 ноември, дебитирал во [[Фудбалски куп на Португалија|Купот на Португалија]], влегувајќи како замена во второто полувреме и го постигнал последниот гол на Спортинг во убедливата победа од 8–0 на домашен терен над [[Кампеонато де Португалија (фудбалска лига)|четвртолигашот]] Думиенсе.<ref>{{Cite web |date=26 November 2023 |title=Sporting goleia (8–0) o Dumiense e passa sem problemas aos 'oitavos' da Taça. Paulinho fez hat-trick |trans-title=Sporting thrashes (8–0) Dumiense and advances with no issue to the Cup's round-of-16. Paulinho scored a hat-trick |url=https://desporto.sapo.pt/futebol/taca-de-portugal/artigos/sporting-goleia-8-0-o-dumiense-e-passa-sem-problemas-aos-oitavos-da-taca-paulinho-fez-hat-trick |access-date=26 November 2023 |website=SAPO Desporto |language=pt-pt}}</ref> На 19 декември, тој постигнал гол и забележал асистенција за важната победата со 2–0 во дербито против [[ФК Порто|Порто]] во првенството.<ref>{{Cite web |date=18 December 2023 |title=Sporting vence FC Porto e passa o Natal na frente. Gyokeres brilhou, Pepe foi expulso |trans-title=Sporting beats FC Porto and spends Christmas ahead. Gyokeres shined, Pepe was sent off |url=https://desporto.sapo.pt/futebol/primeira-liga/artigos/sporting-vence-fc-porto-e-passa-natal-na-frente-gyokeres-brilhou-pepe-foi-expulso |access-date=19 December 2023 |website=SAPO Desporto |language=pt-pt}}</ref> На 5 јануари 2024 година, Ѓекереш направил четири асистенции во првенствената победа од 5–1 на домашен терен против [[ФК Ешторил|Ешторил]].<ref>{{Cite news |date=5 January 2024 |title=Sporting 5–1 Estoril: Mão cheia para começar bem o ano |trans-title=Sporting 5–1 Estoril: Handful to start the year well |url=https://www.abola.pt/futebol/noticias/sporting-5-1-estoril-mao-cheia-para-comecar-bem-o-ano-2024010516272758150 |access-date=6 January 2024 |work=[[A Bola]] |language=pt-pt}}</ref> На 17 март, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во Примеира, втор општо како играч на Спортинг, во победата со 6–1 над [[ФК Боавишта|Боавишта]].<ref>{{cite web |url=https://www.jn.pt/1056270411/sporting-goleia-o-boavista-com-hat-trick-de-gyokeres-veja-os-golos/ |title=Sporting goleia o Boavista com hat-trick de Gyokeres: veja os golos |publisher=Jornal de Notícias |language=pt |date=17 March 2024 }}</ref> На 29 април, Спортинг бил во негатива од 2-0 на гостувањето кај Порто, кога тој постигнал два брзи гола во 87-мата и 88-мата минута за да израмни на 2–2, резултат кој бил конечен на овој натпревар и со кој Спортинг осигурал да остане на врвот на првенствената табела, со пет бода пред Бенфика.<ref>{{Cite web|url=https://www.abola.pt/futebol/noticias/martim-fernandes-o-miudo-veloz-de-valongo-que-conquistou-o-dragao-2024042914411075070|title=Martim Fernandes, o miúdo veloz de Valongo que conquistou o Dragão &#124; Abola.pt|date=30 April 2024|website=Abola.pt}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://portugoal.net/club-news/3850-porto-2-2-sporting-cp-at-estadio-do-dragao|title=Sporting CP earn a 2–2 draw against Porto in a thriller at Estádio do Dragão|access-date=2 June 2024}}</ref> На 5 мај, Спортинг математички ја обезбедил својата 20-та титула во Примеира, по поразот на Бенфика од [[ФК Фамаликао|Фамаликао]],<ref name=PL2>{{cite web |date=5 May 2024 |title=Sporting sagra-se campeão nacional após derrota do Benfica em Famalicão |trans-title=Sporting become national champions after Benfica's defeat in Famalicão |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/sporting/detalhe/sporting-sagra-se-campeao-nacional-apos-derrota-do-benfica-em-famalicao |access-date=5 May 2024 |website=Record |language=pt}}</ref> за која Ѓекереш придонел со 29 гола (вклучително и двата во последното коло против [[ГД Шавеш|Шавеш]]) кои нему му ја донеле наградата [[Бола де Прата (Португалија)|Бола де Прата]] за најдобар стрелец во првенството.<ref>{{cite web |last=Azevedo |first=Rogério |url=https://www.abola.pt/futebol/noticias/noventa-minutos-iguais-a-tres-mil-do-campeonato-cronica-2024051820410700436 |title=Sporting-Chaves, 3–0 Noventa minutos iguais a três mil do campeonato (crónica) |publisher=A Bola |language=pt |date=18 May 2024 }}</ref> Со тоа, тој станал само вториот швеѓанец најдобар стрелец во португалското првенство по [[Матс Магнусон]] во сезоната 1989-1990.<ref>{{cite web |last=Roseiro |first=Bruno |url=https://observador.pt/2024/05/18/mais-pontos-mais-vitorias-mais-golos-100-de-eficacia-e-um-sueco-goleador-os-10-recordes-para-a-historia-do-20-o-titulo/ |title=Mais pontos, mais vitórias, mais golos, 100% de eficácia e um sueco goleador: os 10 recordes para a história do 20.º título |publisher=Observador |language=pt |date=18 May 2024 }}</ref> Тој, исто така, бил прогласен за [[Играч на годината во Примеира лига|најдобар играч во првенството]] и бил вклучен во [[Примеира лига 2023-2024#Годишни награди|најдобрите XI за сезоната]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ojogo.pt/futebol/noticias/kick-off-202122-os-premios-oficiais-e-o-sorteio-dos-campeonatos-ao-minuto-13918176.html|title=Kick-Off 2021/22: os premiados, as declarações e o sorteio dos calendários|website=O Jogo|access-date=8 July 2021|archive-date=2024-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220051805/https://www.ojogo.pt/futebol/noticias/kick-off-202122-os-premios-oficiais-e-o-sorteio-dos-campeonatos-ao-minuto-13918176.html/|url-status=dead}}</ref> На 28 мај, два дена по неговиот настап во [[Фудбалски куп на Португалија 2023-2024#Финале|финалето]] на Купот на Португалија, Ѓекереш бил опериран на левото колено во Лисабон.<ref>{{Cite web |last=Roseiro |first=Bruno |title=Uma má notícia que pode ser boa? Viktor Gyökeres falha seleção da Suécia e é operado ao joelho esquerdo |url=https://observador.pt/2024/05/29/uma-ma-noticia-que-pode-ser-boa-viktor-gyokeres-falha-selecao-da-suecia-e-e-operado-ao-joelho-esquerdo/ |access-date=30 May 2024 |website=[[Observador]] |language=pt-PT}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Ѓекереш ја претставувал [[Шведска]] во младите репрезентации [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|под 19]] и [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|под 21 година]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сенироската репрезентација]] го направил на 8 јануари 2019, во поразот со 0-1 од [[Фудбалска репрезентација на Финска|Финска]] во пријателски натпревар одигран во [[Доха]], [[Катар]].<ref>{{cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/KvJryy|title="Vi har inte många som honom i svensk fotboll"|website=Aftonbladet}}</ref> Три дена подоцна, во друг пријателски натпревар одигран во истиот град, Ѓекереш го постигнал својот прв гол за својата репрезентација во ремито 2-2 против [[Фудбалска репрезентација на Исланд|Исланд]].<ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.co.uk/football/international-friendlies/2019/live-sweden-iceland_mtc1088377/live.shtml|title=LIVE Sweden - Iceland - International friendlies - 11 January 2019|date=11 January 2019|website=Eurosport UK|access-date=12 January 2019}}</ref> По повеќе од две ипол години, во октомври 2021 година, тој повторно бил повикан во репрезентацијата за [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2022|квалификациските натпревари]] за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] против [[Фудбалска репрезентација на Косово|Косово]] и [[Фудбалска репрезентација на Грција|Грција]],<ref>{{Cite web|url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/coventry-city-gyokeres-ibrahimovic-sweden-21745673|title=Sky Blues' Viktor Gyokeres to replace Ibrahimovic for Sweden|first=Andy|last=Turner|date=2 October 2021|website=CoventryLive}}</ref> појавувајќи се замена и во двата натпревари. На 12 јуни 2022, Ѓекереш влегувајќи повторно од клупата за резерви постигнал гол во [[УЕФА Лига на нации 2022-2023|Лигата на нации]], во поразот на Шведска во [[Осло]] од [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] со 3-2.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/soccer-uefanations-nor-swe-report-idUKKBN2NU03D/|title=Norway's Haaland haunts Sweden again in 3-2 Nations League win|publisher=Reuters|language=en|date=13 јуни 2022|access-date=2 јануари 2024}}</ref> Во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство 2024]], тој постигнал 3 гола во 8 настапи, вклучително и погодокот на 16 октомври 2023 година, со кој и донел водство на Шведска во 15-тата минута на гостувањето против [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]] пред [[Ромелу Лукаку]] да израмни, а потоа натпреварот бил прекинат на полувремето по [[Пукање во Брисел 2023|смртоносното пукање во Брисел поврзано со исламистите]], кое предизвикало убиство на двајца Швеѓани пред стадионот.<ref>{{Cite web |date=16 October 2023 |title=Soccer match between Belgium and Sweden suspended after a gunman kills 2 Swedes in Brussels |url=https://apnews.com/article/belgium-sweden-match-abandoned-brussels-shooting-05041c1e11d896285ab329b15428d6b4 |access-date=24 October 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Неговите голови во квалификациите, сепак не биле доволни да и помогнат на Шведска да се квалификува на првенството. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|SWE}} {{Cronopar|8-1-2019|Доха|SWE|0|1|FIN|-|Пријателска|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|11-1-2019|Доха|SWE|2|2|ISL|1|Пријателска}} {{Cronopar|9-10-2021|Стокхолм|SWE|3|0|KOS|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|90}}}} {{Cronopar|12-10-2021|Стокхолм|SWE|2|0|GRE|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|87}}}} {{Cronopar|5-6-2022|Стокхолм|SWE|1|2|NOR|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|9-6-2022|Стокхолм|SWE|0|1|SRB|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|12-6-2022|Осло|NOR|3|2|SWE|1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|58}}}} {{Cronopar|24-9-2022|Белград|SRB|4|1|SWE|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|27-9-2022|Стокхолм|SWE|1|1|SVN|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|16-11-2022|Жирона|MEX|1|2|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|19-11-2022|Малме|SWE|2|0|ALG|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|24-3-2023|Гетеборг|SWE|0|3|BEL|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|27-3-2023|Гетеборг|SWE|5|0|AZE|1|Квал. за ЕП|2024|13={{yel|24}} {{suboff|87}}}} {{Cronopar|20-6-2023|Виена|AUT|2|0|SWE|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|9-9-2023|Талин|EST|0|5|SWE|1|Квал. за ЕП|2024|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Солна|SWE|1|3|AUT|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|16-10-2023|Брисел|BEL|1|1|SWE|1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|16-11-2023|Баку|AZE|3|0|SWE|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|19-11-2023|Солна|SWE|2|0|EST|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|21-3-2024|Гимараеш|POR|5|2|SWE|1|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|5-9-2024|Баку|AZE|1|3|SWE|1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|8-9-2024|Солна|SWE|3|0|EST|2|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|11-10-2024|Братислава|SVK|2|2|SWE|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|14-10-2024|Талин|EST|0|3|SWE|1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|16-11-2024|Солна|SWE|2|1|SVK|1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|19-11-2024|Солна|SWE|6|0|AZE|4|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{suboff|89}}}} {{Cronofin|26|15}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2015 || rowspan="3"|{{flagsport|SWE}} [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]] || [[Суперетан 2015|С]] || 8 || 0 || [[Фудбалски куп на Шведска 2015-2016|КШ]] || 4 || 3 || - || - || - || - || - || - || 12 || 3 |- | 2016 || [[Дивизија 1 (Шведска) 2016|Д1]] || 19 || 7 || [[Фудбалски куп на Шведска 2016-2017|КШ]] || 6 || 2 || - || - || - || - || - || - || 25 || 9 |- | 2017 || [[Суперетан 2017|С]] || 29 || 13 || [[Фудбалски куп на Шведска 2017-2018|КШ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 30 || 13 |- !colspan="3"|Вкупно Бромапојкарна || 56 || 20 || || 11 || 5 || || - || - || || - || - || 67 || 25 |- | [[ФК Брајтон енд Хоув Албион сезона 2017-2018|јан.-јун. 2018]] || rowspan="2"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Brighton}} || [[Премиер лига на Англија 2017-2018|ПЛ]] || 0 || 0 || [[ФА Куп 2017-2018|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2017-2018|ЛК]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- | [[ФК Брајтон енд Хоув Албион сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 0 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 4+1 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 5 || 0 |- | [[ФК Санкт Паули 1910 сезона 2019-2020|2019-2020]] || {{flagsport|GER}} [[ФК Санкт Паули 1910|Ст. Паули]] || [[Втора Бундеслига 2019-2020|2БЛ]] || 26 || 7 || [[Фудбалски куп на Германија 2019-2020|КГ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 28 || 7 |- | [[ФК Брајтон енд Хоув Албион сезона 2020-2021|јул.-окт. 2020]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Brighton}} || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 0 || 0 || [[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 0+3 || 0+1 || - || - || - || - || - || - || 3 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Брајтон || 0 || 0 || || 8 || 1 || || - || - || || - || - || 8 || 1 |- | окт. 2020-јан. 2021 || {{flagsport|WAL}} {{Fb team (N) Swansea City}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2020-2021|ФЛЧ]] || 11 || 0 || [[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 1+0 || 1+0 || - || - || - || - || - || - || 12 || 1 |- | [[ФК Ковентри Сити сезона 2020-2021|јан.-јун. 2021]] || rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Coventry City}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2020-2021|ФЛЧ]] || 19 || 3 || [[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 19 || 3 |- | [[ФК Ковентри Сити сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2021-2022|ФЛЧ]] || 45 || 17 || [[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 2+0 || 1+0 || - || - || - || - || - || - || 47 || 18 |- | [[ФК Ковентри Сити сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|ФЛЧ]] || 46+3<ref>Плејоф</ref> || 21 || [[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+0 || 1+0 || - || - || - || - || - || - || 50 || 22 |- !colspan="3"|Вкупно Ковентри Сити || 110+3 || 41 || || 3 || 2 || || - || - || || - || - || 116 || 43 |- | [[ФК Спортинг Лисабон сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan="2"| {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Sporting Lisboa}} || [[Примеира лига 2023-2024|ПЛ]] || 33 || 29 || [[Фудбалски куп на Португалија 2023-2024|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2023-2024|ЛКП]] || 6+2 || 6+3 || [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|ЛЕ]] || 9 || 5 || - || - || - || 50 || 43 |- | [[ФК Спортинг Лисабон сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Примеира лига 2024-2025|ПЛ]] || 30 || 38 || [[Фудбалски куп на Португалија 2024-2025|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2024-2025|ЛКП]] || 6+3 || 4+4 || [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 8 || 6 || [[Суперкуп на Португалија 2024|СП]] || 1 || 0 || 48 || 52 |- ! colspan="3" |Вкупно Спортинг || 63 || 67 || || 17 || 17 || || 17 || 11 || || 1 || 0 || 98 || 95 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 269 || 135 || || 42 || 26 || || 17 || 11 || || 4 || 0 || 331 || 172 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="6"|{{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] |2019||2||1 |- |2020||0||0 |- |2021||2||0 |- |2022||7||1 |- |2023||8||3 |- |2024||7||10 |- !colspan="2"|Вкупно!!26!!15 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 04/11/2017 || align=left|{{flagsport|SWE}} [[Стадион Гримста|Гримста]], [[Стокхолм]] || align=left|{{Fb team Brommapojkarna}} || align=left|{{Fb team Gefle}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{flagsport|SWE}} [[Суперетан 2017-2018]] || [https://www.transfermarkt.com/if-brommapojkarna_gefle-if/index/spielbericht/2831476 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 02/11/2023 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Жозе Алваладе“|Жозе Алваладе]], [[Лисабон]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Farense}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 2 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Лига куп на Португалија 2023-2024]] || [https://www.transfermarkt.com/sporting-cp_sc-farense/index/spielbericht/4195833 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 17/03/2024 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Жозе Алваладе“|Жозе Алваладе]], [[Лисабон]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Boavista}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 1 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2023-2024]] || [https://www.transfermarkt.com/sporting-cp_boavista-fc/index/spielbericht/4109442 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 23/08/2024 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион де Саун Луиш]], [[Фаро]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Farense}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 0 - '''5''' || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/sc-farense_sporting-cp/index/spielbericht/4396761 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''5''' || 01/11/2024 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Жозе Алваладе“|Жозе Алваладе]], [[Лисабон]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Estrela Amadora (2020)}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 1 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/sporting-cp_cf-estrela-amadora/index/spielbericht/4396735 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''6''' || 05/11/2024 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Жозе Алваладе“|Жозе Алваладе]], [[Лисабон]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Manchester City}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{симбол2|UEFA Champions League logo 2.svg}} [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/sporting-cp_manchester-city/index/spielbericht/4445108 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''7''' || 19/11/2024 || align=left|{{flagsport|SWE}} [[Стробери Арена]], [[Стокхолм]] || align=left|{{Naz|FUrep|SWE}} || align=left|{{Naz|FUrep|AZE}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 0 || align=left|{{симбол2|UEFA Nations League.png}} [[УЕФА Лига на нации 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/sweden_azerbaijan/index/spielbericht/4284325 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''8''' || 03/01/2025 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Дон Афонсо Енрикеш“|Дон Афонсо Енрикеш]], [[Гимараеш]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Vitoria Guimaraes}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 4 - '''4''' || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/vitoria-guimaraes-sc_sporting-cp/index/spielbericht/4396891 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''9''' || 18/04/2025 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион „Жозе Алваладе“|Жозе Алваладе]], [[Лисабон]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Moreirense}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''3''' - 1 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/sporting-cp_moreirense-fc/index/spielbericht/4396915 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''10''' || 27/04/2025 || align=left|{{flagsport|POR}} [[Стадион Беса|Беса]], [[Порто]] || align=left|{{Fb team Sporting Lisboa}} || align=left|{{Fb team Boavista}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 0 - '''5''' || align=left|{{flagsport|POR}} [[Примеира лига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/boavista-fc_sporting-cp/index/spielbericht/4396879 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ===={{flagsport|SWE}} Бромапојкарна==== *'''[[Дивизија 1 (Шведска)|Дивизија 1]]''' : 1 :2016 *'''[[Суперетан]]''' : 1 :2017 ===={{flagsport|POR}} Спортинг Лисабон==== *'''{{Трофеј-Португалија (Примеира лига)}} [[Примеира лига]]''' : 2 : 2023-2024, 2024-2025 *'''[[Податотека:Icon Trophy Taça de Portugal (Cup of Portugal).svg|10px]] [[Фудбалски куп на Португалија|Куп на Португалија]]''' : 1 : 2024-2025 ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== * [[Награди на Фудбалската лига на Англија|Чемпионшип - Тим на сезоната]]: [[Чемпионшип 2022–2023#Годишни|2022–23]]<ref>{{Cite web |date=23 April 2023 |title=EFL Team of the Season line-ups revealed |url=https://www.efl.com/news/2023/april/efl-team-of-the-season-line-ups-revealed/ |access-date=24 April 2023 |website=English Football League}}</ref> * [[ПФА Тим на годината]]: [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022–2023|Чемпионшип 2022–2023]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/66650723 |title=Erling Haaland: Manchester City forward wins PFA men's Player of the Year award |publisher=BBC Sport |date=29 August 2023 |access-date=29 August 2023}}</ref> * Најдобар стрелец во [[Примеира лига|португалското првенство]]: 2 :[[Примеира лига 2023-2024#Најдобри стрелци|2023-2024]] <small>(29 гола)</small>, [[Примеира лига 2024-2025#Најдобри стрелци|2024-2025]] <small>(39 гола)</small> * [[Шведски фудбалер на годината]]: 2024 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3= Flag of Sweden.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/viktor-gyokeres/413136/ Виктор Ѓекереш на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/viktor-gyokeres/profil/spieler/325443 Виктор Ѓекереш на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/258906/viktor-gyokeres Виктор Ѓекереш на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/362815/Show/Viktor-Gy%C3%B6keres Виктор Ѓекереш на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Шведска на СП фудбал 2026}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Шведски фудбалер на годината}} {{Играч на сезоната на ФК Спортинг Лисабон}} {{Трофеј „Герд Милер“}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓекереш, Виктор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Лисабон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ковентри Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Брајтон енд Хоув Албион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Санкт Паули]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Свонзи Сити]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] foc80nkd5b92hj9lpkpqv961z16x2ve 0 1321180 5610263 5409456 2026-08-16T17:12:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610263 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населба во Нов Зеланд|name=Парнел|image=|caption1=|city1=[[Окленд]]|ward=[[Оракеи округ]]|established=1841|coordinates={{Coord|-36.8572|174.7816|display=it|region:NZ_type:city}}|area=287|arearef=<ref name="Area"/>|population={{Decimals|{{formatnum:{{NZ population data 2018 SA2|Parnell West|y}}|R}}+{{formatnum:{{NZ population data 2018 SA2|Parnell East|y}}|R}}|0}}|popdate={{NZ population data 2018 SA2|||y}}|popref={{NZ population data 2018 SA2||||y}}|trainstations=[[Парнел железничка станица]]|ferryterminals=|airports=|hospitals=|north=[[Меканикс Беј]]|northeast=[[Џаџес Беј]]|east=Хобстон|southeast=Ремуера|south=Њумаркет|southwest=Графтон|west=Окленд|northwest=Окленд|map={{Infobox mapframe|coord={{Coord|-36.8572|174.7816}}|zoom=13}}|caption2=}} [[Податотека:Parnell.JPG|мини|300x300пкс| Гледајќи север-север-запад по патот Парнел, пристаништата во Окленд и пристаништето Ваитемата се видливи во далечината]] '''Парнел''' ( {{Langx|mi|Panēra}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maoridictionary.co.nz/word/14296|title=Panēra - te Aka Māori Dictionary}}</ref> е предградие на [[Окленд]], Нов Зеланд. Тоа е едно од најбогатите предградија на Нов Зеланд,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hometopia.co.nz/find-me-a-home/suburb-sleuth-selection/suburbs/agenttype/view/suburbid/18/parnell-newmarket--where-to-live-in-auckland|title=HomeTopia > Find Me A Home > Suburb Sleuth – Selection > Suburbs|last=HomeTopia|work=hometopia.co.nz|accessdate=22 September 2016|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407123046/http://www.hometopia.co.nz/find-me-a-home/suburb-sleuth-selection/suburbs/agenttype/view/suburbid/18/parnell-newmarket--where-to-live-in-auckland|url-status=dead}}</ref> постојано рангирано во првите три најбогати,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=10749449|title=Auckland's rich-list suburbs revealed|last=Johnston|first=Martin|date=5 September 2011|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=4 January 2017|issn=1170-0777|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925044526/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=10749449|url-status=dead}}</ref> и често се смета за „најстарото предградие“ на Окленд бидејќи датира од најраните денови на европската населба Окленд во 1841 година. Се одликува со мешавина на улици обложени со дрвја со големи имоти; обновени индустриски зони со градски куќи во Едвардски стил и вили во заливот од 1920-тите; и неговата ридска топографија што овозможува поглед на пристаништето Вајтемата, островот Рангито и доменот Окланд. На запад се наоѓа доменот Окленд, на југ Њумаркет и на север пристаништата во Окленд. Парнел Рајс и Парнел патот го сочинуваат главниот пат низ Парнел. Парнел Рајс води до централната деловна област на запад; Парнел патот тече од Парнел Рајс нагорно до врвот на предградието, а потоа се наведнува скоро 90 степени и продолжува кон Њумаркет на југоисток. Парнел патот завршува на раскрсницата на улиците Џорџ и Саравија, каде што станува Бродвеј. Раните европски доселеници го знаеле патот Парнел како „Патот Манукау“ сè до формирањето на Патот на Хајбер во 1845 година. == Историја == Областа Парнел има долга историја на населување од Тамаки Маори. Точка Резолуција била локацијата на Таураруа па, окупирана од конфедерацијата Вајохуа.<ref>{{Наведена книга|title=Point Resolution Taurarua Development Plan|publisher=Auckland City Council|year=2015|isbn=978-0-908320-59-2|location=Auckland|pages=12}}</ref> Името Таураруа („досадно пеење“) се однесува на битка помеѓу Вајохуа и Нгати Ватуа каде што воините на Вајохуа го натерале Нгати Ватуа да нападне користејќи потсмевни пеење.<ref name="Blair">{{Наведена мрежна страница|url=https://ngatiwhatuaorakei.com/wp-content/uploads/2021/05/Ngarimu-Blair-Brief-of-Evidence.pdf|title=Statement of evidence of Ngarimu Alan Huiroa Blair on behalf of the plaintiff|last=Blair|first=Ngarimu|date=2 June 2021|publisher=[[Ngāti Whātua-o-Ōrākei]]|accessdate=24 September 2021|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802034058/https://ngatiwhatuaorakei.com/wp-content/uploads/2021/05/Ngarimu-Blair-Brief-of-Evidence.pdf|url-status=dead}}</ref> Ова било едно од последните упоришта на ова иви пред да биде преземено од Нгати Ватуа во 1740-тите, кога браќата близнаци поглавари Хуматаитаи и Хупипи биле поразени од Нгати Ватуа.<ref name="Blair" /> Пред европското населување, Парнел бил окупиран од Нгати Ватуа-о-Шракеи. Доменот бил познат како Пукакава, што во превод значи „рид од горчливи спомени“. Ова е во врска со битките што се случиле помеѓу Нгапухи и Нгати Ватуа за време на војните на Мускетот. Владата ја купила областа од Нгати Ватуа како дел од 3000 хектари (12 километри квадратни) договор за земјиште во 1840 година. Роберт Тод купил 3 хектари од Владата на 1 септември 1841 г. Тој брзо го поделил на 36 делови, кои ги огласил за продажба на 4 септември 1841 година како „Селото Парнел“. Во раните 1830-ти Тод доставил копии од Библијата на мисијата на браќата Плимут во Багдад, еден од чии членови бил Џон Веси Парнел. Улиците во селото Парнел ги добиле имињата Гроувс, Кронин и Калман по другите мисионери во Багдад, Ентони Норис Гроувс, Едвард Кронин и Еразмус Скот Калман. Тие подоцна биле преименувани во улиците Еглон, Фокс и Марстон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://timespanner.blogspot.co.nz/2013_05_01_archive.html|title=Tod's box in Parnell|last=Truttman|first=Lisa|date=29 May 2013|work=Timespanner|accessdate=4 May 2016}}</ref> Округот Парнел, основан во 1877 година, бил споен во областа на Градскиот совет на Окленд во 1913 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZH19130204.2.123|title=Out of office|date=4 February 1913|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=2 February 2022|issue=15218|volume=50|page=8}}</ref> Одборот за патишта на Парнел управувал со областа пред да се формира околијата.<ref>[http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Cyc02Cycl-t1-body1-d1-d64-d1.html Parnell], ''[[The Cyclopedia of New Zealand]] [Auckland Provincial District]'', pp. 509–515. The Cyclopedia Company, Ltd, 1902, Christchurch. Retrieved 11 October 2010.</ref> Следниве служеа како градоначалници на округот Парнел до неговото инкорпорирање во Окленд Сити:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aucklandcitylibraries.com/populartopics/resourcepages/localhistory/Auckland-mayors.aspx|title=Auckland mayors|archive-url=https://archive.today/20120728160838/http://www.aucklandcitylibraries.com/populartopics/resourcepages/localhistory/Auckland-mayors.aspx|archive-date=28 July 2012|accessdate=2 February 2022}}</ref> {| class="wikitable" ! ! Име ! Термин |- | align="center" | 1 | Хенри Метју нација | 1877–1877 година |- | align="center" | 2 | ЏВ Мелтон | 1877–1878 година |- | align="center" | 3 | Вилијам Колман | 1878–1879 година |- | align="center" | 4 | ЏВ Робинсон | 1879–1880 година |- | align="center" | 5 | Џ. фраер Кларк | 1880–1881 година |- | align="center" | 6 | Роберт Вокер | 1881–1883 година |- | align="center" | 7 | ДХ Мекензи | 1883–1885 година |- | align="center" | 8 | Џонатан Винкс | 1885–1887 година |- | align="center" | 9 | Сејмур Торн Џорџ | 1887–1888 година |- | align="center" | 10 | ХБ Сили | 1888–1891 година |- | align="center" | (9) | Сејмур Торн Џорџ | 1891–1892 година |- | align="center" | 11 | Џон Мекејб | 1892–1894 година |- | align="center" | 12 | Џорџ С. Кислинг | 1894–1895 година |- | align="center" | 13 | Спенсер фон Штурмер | 1895–1896 година |- | align="center" | 14 | Џозеф Торнс | 1896–1897 година |- | align="center" | 15 | СЗ Полард | 1897–1898 година |- | align="center" | 16 | Хју Кембел | 1898–1903 година |- | align="center" | 17 | Џон Фит | 1903–1906 година |- | align="center" | 18 | Џорџ В. Басли | 1906–1909 година |- | align="center" | 19 | Ричард Стивенсон Бригс | 1909–1913 година |} == Демографија == Парнел покрива 2.87 километри квадратни<ref name="Area">{{Наведена мрежна страница|url=https://statsnz.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=6f49867abe464f86ac7526552fe19787|title=ArcGIS Web Application|work=statsnz.maps.arcgis.com|accessdate=13 July 2022}}</ref> и имало проценето население од 7,280 заклучно во јуни2022, со густина на населеност од 2,537км ² по човек.{{Население низ историјата|2006|6,519|2013|7,092|2018|7,563}}Парнел имал население од 7.563 на пописот на Нов Зеланд во 2018 година, што претставувало зголемување од 471 лице (6,6%) од пописот во 2013 година и зголемување од 1.044 луѓе (16,0%) од пописот во 2006 година. Имало 3.021 домаќинства, со 3.627 мажи и 3.933 жени, со однос на полот од 0,92 мажи по жена, со 756 луѓе (10,0%) на возраст под 15 години, 2.145 (28,4%) на возраст од 15 до 29, 3,59 годишна возраст (3,56%) 30 до 64 години и 1.065 (14,1%) на возраст од 65 или повеќе години. Етникутите биле 77,2% Европски/ Пакеха, 4,8% [[Маори]], 2,1% Тихоокеански народи, 19,3% Азиски и 4,4% други етникуми. Луѓето може да се идентификуваат со повеќе од една етничка припадност. Процентот на луѓе родени во странство е 39,7 во споредба со 27,1% на национално ниво. Иако некои луѓе избрале да не одговорат на прашањето на пописот за верската припадност, 52,1% немале религија, 35,6% биле христијани, 0,1% имале религиозни верувања на Маори, 1,3% биле хинду, 0,6% биле муслимани, 2,0% биле будисти и 2,7% други религии. Од оние на возраст од најмалку 15 години, 3.384 (49,7%) луѓе имале диплома или повисока диплома, а 267 (3,9%) луѓе немале формални квалификации. 2.478 луѓе (36,4%) заработиле над 70.000 долари во споредба со 17,2% на национално ниво. Статусот на вработување на оние најмалку 15 е дека 3.702 (54,4%) лица биле вработени со полно работно време, 1.014 (14,9%) со скратено работно време и 219 (3,2%) се невработени. {| class="wikitable" |+Поединечни статистички области ! Име ! Површина (км ² ) ! Популација ! Густина (на km ² ) ! Домаќинства ! Просечна возраст ! Просечен приход |- | Парнел Вест | style="text-align:right;" | 1,65 | style="text-align:right;" | 4.158 | style="text-align:right;" | 2.520 | style="text-align:right;" | 1.626 | 33,4 години | 46.000 $ |- | Парнел Исток | style="text-align:right;" | 1.22 | style="text-align:right;" | 3.405 | style="text-align:right;" | 2.791 | style="text-align:right;" | 1.395 | 43,2 години | $58.800 |- ! Нов Зеланд ! ! ! ! ! 37,4 години ! style="text-align:left;" | 31.800 долари |} == Политичко претставување == === Парламентот === Парнел е дел од електоратот Епсом за [[Парламент на Нов Зеланд|парламентарно]] претставување. Парнел претставува приближно 20% од населението во електоратот. Членот на парламентот за Eпсом, Дејвид Сејмур, го претставува ACT Нов Зеланд . === Локална влада === Парнел е дел од Одделението Ōrākei во Советот на Окленд . == Значајни згради и знаменитости == [[Податотека:Anglican_Cathedral,_Parnell.JPG|мини|300x300пкс| Англиканската катедрала, со старата црква Света Марија зад неа]] [[Податотека:Neligan_House_In_Parnell_Auckland.jpg|мини|300x300пкс| Нелиган куќа, изградена за владиката Нелиган во 1908 година]] [[Податотека:Parnell_Rose_Festival.jpg|мини|300x300пкс| Парнел Роуз Гарденс за време на Фестивалот на розите во 2006 година]] [[Податотека:St_John_the_Baptist's_Church,_Parnell.JPG|мини|300x300пкс| Црквата Свети Јован Крстител, Парнел]] === Долниот пат Парнел === * Хотелот Лебед, 31–35 Парнел рајс - изграден пред 1856 година и е една од најраните дрвени јавни згради што преживеале во Окленд. Додатоците на зградата датираат од 1880-тите и се дизајнирани од Едвард Бартли. Оваа зграда првично стоела директно на брегот. Историски овој залив (сега целосно рекултивиран) бил користен од Маори за плажа на нивната ''Вака'' ; оваа употреба продолжила и по европското населување и дел од брегот бил обележан како маорски хостел (во моментов се користи од полицискиот тим за безбедност на комерцијални возила [CVST] како вага за тешки возила и контролен пункт за усогласеност).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtanz.co.nz/weigh-right-system-heavy-vehicles|title=Weigh Right system for heavy vehicles|date=2018-10-30|work=Road Transport Association NZ|language=en|accessdate=2020-03-01|archive-date=2020-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301075554/https://www.rtanz.co.nz/weigh-right-system-heavy-vehicles|url-status=dead}}</ref> * Железничкиот мост Парнел - метален железнички мост од 19 век на масивни столбови од вулкански базалтни карпи. Оваа структура овозможува железничката линија да премине преку Парнел патот без да го попречува сообраќајот. * Мејфер апартмани – неогрузиски висококатници од тули од 1930-тите. * Хотел Виндзор замокот, 144 Парнел патот - [[хотел]] кој датира од 1850-тите. Хотелот бил реконструиран во 1880-тите откако архитектот Р. Мекеј Фрип бил нарачан да го претвори постоечкиот хотел во поголем [[паб]]; при оваа пренамена е изградена постоечката фасада. * Поранешна фабрика Херд – трикатна индустриска зграда во арт-деко стил, изградена за производител на слатки. * Парк Херд - оваа земја му била донирана на градот во 1953 година од семејството Херд, сопствениците на Хердс Кенди, соседната голема зграда Арт-Деко Хердс. * Црква на Свети Јован Крстител (католичка), 204 Парнел пат - оваа црква е дизајнирана од Едвард Махони и формално воспоставена од бискупот Помпалиер во 1861 година; таа е единствената католичка црква во Парнел и најстарата католичка црква во градот. Сестрите на милосрдието имале манастир овде, а католичкото основно училиште работело цел век, додека не се затворрело поради паѓање на ролни во 1950-тите. === Парнел патот === * Витби Ложа, 330 Парнел патот - подигнат во раните 1870-ти, Витби Ложа е едно од ретките преживеани колонијални живеалишта во Окленд изградени од локалниот вулкански камен [[базалт]]. Можно е подигнато уште во 1848 или 1852 година. Има можности Фрејзер да ја подигнал зградата на местото во времето на неговото купување во 1864 година, или да ја подобрил постоечката структура. Кровните греди не се потпираат на ѕидарските ѕидови, што укажува на тоа дека станува збор за претходна дрвена конструкција која потоа била обложена со камен. Зградата била окупирана од Генералниот конзулат на островите Кук како амбасада од 1978 до 1 декември 1994 година. * Судот на Хулм, 350 Парнел патот-каменоизградена куќа во стилот на Регенси, опкружена со чардаци, изградена во 1843 година за Сер Фредрик Витакер ; тоа е втората најстара преживеана куќа во Окленд и најстарото документирано живеалиште што сè уште стои на неговата оригинална локација. Во раните години, куќата била окупирана од низа значајни луѓе, вклучувајќи ги Џорџ Селвин, гувернерот Гор Браун, кој ја користел како привремена владина куќа во 1850-тите, и Сер Френсис Дилон Бел, кој бил министер за мајчини прашања и советник на гувернерот Греј и полковникот Хулм, кој дејствувал како командант на трупите на британската армија во [[Нов Зеланд]], и по кого е именувана куќата. * Поранешна јавна библиотека Парнел - агол на патот Парнел и патот Сент Џорџ Беј. Нео-класична зграда од 1920-тите. === Катчето Свети Стефан === * Англиканската катедрала, која стои на врвот на ридот, е најкарактеристичната одлика на Парнел. Катедралата служи како замена за оригиналната катедрала Света Марија, која била урната во 1888 година, откако стоела само 28 години. Зградата има два дела: хорот од тули и телото на црквата датираат од околу 1960 година и претставуваат „модерна“ поедноставена верзија на [[Неоготика|готиката]]. Ова многу наликува на катедралата Гилдфорд, од Едвард Мауфе, завршена во 1961 година. Масирањето на облиците, детализирањето на ѕидањето и мазните пространства од обична тула се јавуваат и во двете згради. Над влезот на трансептот стои бронзена скулптура на Архангел [[Архангел Михаил|Михаил]] кој го победил ѓаволот, многу слична на скулптурата на Епштајн од истата тема на катедралата во Ковентри (завршена 1962 година). Предниот дел од црквата, изграден во 1990-тите по дизајн на професорот Ричард Тој и Џон Синклер, потсетува на новата катедрала во Ковентри изградена по Втората светска војна. Се одликува со големи витражи, осветлени од сончевата светлина во одредени периоди од денот. Мотивите и симболите [[Маори|на Маорите]] се појавуваат во поновиот дел од зградата, кој чекале голем шпиц за да ја заврши композицијата. * Катедралната црква Света Марија - До оваа зграда се наоѓа помалата Св. Дизајниран од BW Mаунтфорт, стоело од другата страна на патот Парнел до 1980-тите. * Бишопскорт – авенија Свети Стефан. Исто така позната како Селвин суд, ова е резиденција на англиканскиот бискуп од Окленд. Оваа дрвена готска куќа, дизајнирана од Фредерик Тачер, има капела и октагонална бедем. Бискупот Селвин и неговата сопруга се преселиле овде во мај 1865 година. * Нелиган куќа - авенија Свети Стефан. Резиденција од тули за Ликовни уметности и занаети изградена за епископот Нелиган во 1908 година од Ноел Бамфорд и Хектор Пирс. * Куќа на Свети Стефан - авенија Свети Стефан. Дрвена едвардијанска палата, која сега се користи за англикански социјални услуги. * Стариот декан – авенија Свети Стефан – Нео-Тудорска куќа дизајнирана од Фредерик Тачер изградена од вулканска карпа скорија, веројатно од Бенџамин Стрејнџ. Ова е веројатно родното место на романописецот Хју Волпол, чиј татко во тоа време бил декан на катедралата. === Северна област на Парнел === [[Податотека:St_Stephen's_Chapel,_Auckland,_New_Zealand.jpg|мини|300x300пкс| Капелата Свети Стефан]] * Куќа на кулата, авенија Свети Стефан 33 - значајна палата од тули од 1904 година со карактеристична купола. Резиденцијата на АЕТ Деворе, градоначалник на Окленд 1886–1889 година. * Градините со рози Парнел, 85-87 Гледстон пат, Парнел - овој парк е создаден во 1913 година како Парнел Парк - (Парнел се спои со Окленд таа година) главно како резултат на активностите на градоначалникот на Окленд Кристофер Пар (подоцна Сер Џејмс Пар). Бил преименуван во 1970-тите во чест на популарниот и најдолготрајниот градоначалник на Окленд, Сер Дов Мајер Робинсон. Паркот е создаден од градините на неколку големи имоти кои ја окупирале точката кон крајот на 19 век; првенствено онаа на Сер Џон Логан Кембел и Џастис Гилис; ужива широк поглед на пристаништето Ваитемата. Оваа област се состои од голем број различни области; Спомен-градината на Ненси Стин популарен за свадбени церемонии во колиба; движејќи се до заливот Џаџес Беј и солената вода Парнел Батс. Градината на розите Парнел е главна градска атракција, која содржи прекрасно одржувани кревети од рози и води до проширени отворени простори и области со примероци на дрвја. Паркот е дом на некои извонредни домашни дрвја - најстарата манука и најголемата похутукава во Окленд. Има паркиралишта и уметнички дела во изгледот на Фред Амблер, отворен простор што гледа кон контејнерскиот терминал. * Џаџес Беј– таканаречен затоа што во 1841 година судијата Вилијам Мартин и јавниот обвинител Вилијам Свејнсон пристигнале во Окленд со куќи во монтажни делови. Свејнсон изградил на западната страна, а Мартинците на исток од овој залив. Познато како Таураруа „двете јажиња“ се смета дека ова име се однесувало на двајцата управители на британската правда. Оттука, Мартин и неговиот сосед Свејнсон ќе патуваат на работа во Окленд со чамец со весла; тие вработувале бродари на Маори кои биле снабдени со униформи. Лејди Мартин им предавал англиски на локалните Маори и доцна во животот пишувал за нејзините искуства во раниот колонијален Нов Зеланд. * Парнел бањи, најголемите базени со солена вода во Нов Зеланд. Првично отворен во 1914 година, а реновиран во 1950 година во модернистички дизајн од канцеларијата на градскиот архитект Тибор Донер. Многу му должи на архитектот обучен за АА, Ралф Вилкинсон, кој тогаш работел во канцеларијата на Донер. Евен Вејнскот бил архитект на локацијата, познат по муралите на Џејмс Туркингтон Комплексот го освоил златниот медал на НЗИА во 1957 година. * Црквата и гробиштата Свети Стефан - важна рана англиканска капела и гробишта.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/596619|title=The Selwyn churches of Auckland|last=Knight, Cyril Roy.|date=1972|publisher=A.H. & A.W. Reed|isbn=0-589-00705-X|location=Wellington [N.Z.]|pages=43–45|oclc=596619}}</ref> === Јужна област на Парнел === * Киндер куќа - резиденција на скорија изградена за свештеникот Џон Киндер (1819–1903) во 1857 година, од вулканска карпа од скорија од Бенџамин Стрејнџ. Сега музеј, Киндер куќата е отворена за јавноста во работните денови од 11&nbsp;од часот до 3&nbsp;попладне. Има скромна наплата за влез. Се продаваат разни книшки и разгледници. * Колибата Евелме - Колибата Евелме изградена од каури има врска со англиканската заедница во Окленд, живеалиштето дизајнирано и изградено од пречесниот Вицесимус Луш (1817-1882) и неговата сопруга Бланш во 1863-64 година. Евелме Колибата, била продолжена 18 години откако првично била изградена; таа останала во рацете на семејството до 1968 година кога станала дел од Нов Зеланд Доверба за историски места. * Јубилејна зграда - Новозеландскиот јубилеен институт за слепи е основан во 1890 година од Џон Абот, трговец, кој дошол во Нов Зеланд во 1864 година. Училиштето на Институтот првично било основано во стар пансион во Парнел во 1889 година. Постојаното училиште било изградено во 1891 година со пари од градоначалничкиот фонд формиран за да го прослави јубилејот на [[Кралица Викторија|кралицата Викторија]], што резултирало со името „Јубилеен институт“. Оваа зграда изгорела во 1897 година. Помеѓу 1907 и 1909 година, за институтот биле изградени прекрасни нови згради од тули, дизајнирани од познатиот архитект Едвард Бартли и изградени од В.Филкокс и синовите. Додатоците во 1926 година дизајнирани од Гумер и Форд предвидувале сместување за возрасни, продавница, работилници каде слепите работеле на различни производствени проекти и женски студентски дом во 1927 година. Главната зграда сега е центар на заедницата и библиотека на Окленд Сити, а помошните згради сега се користат за различни намени. Во текот на раните 1970-ти, предградието станало прилично дотраено. Лес Харви, локален стопанственик, купил неколку имоти евтино и го создал селото Парнел, охрабрувајќи ги другите да го следат неговото водство. Ова ја ревитализирало областа како викенд туристичка шопинг дестинација. наречена ''Ји Олд Ворлд Шопс''. Како што многу други викторијански згради биле подложени на уривање во Окленд во тоа време, материјалите од периодот станале достапни евтино, а зградите на селото Парнел се појавиле изменети, проширени и загрозени во малку фантастичен, но забавен ерсатц [[Викторијанска архитектура|викторијански стил]]. Голем дел од ова рестилирање останува доказ во селото Парнел и околу шопинг зоната Парнел Роуд, делумно поради тековната сопственост на компанијата на семејството Харви, Сити Констракшн. По должината на горниот дел на патот Парнел стојат голем број куќи од 19 век, повеќето од нив сега се користат од адвокатски канцеларии, сметководствени фирми, продавници и неколку ресторани. Во долниот дел на Парнел има поголема концентрација на едвардиски малопродажни згради, вклучувајќи голем број модерни бутици, ноќни клубови и барови. Улиците од секоја страна на Парнел Роуд остануваат главно станбени по карактер, со некои градски куќи и апартмани, особено кон патот Сент Џорџ Беј. На дното на Парнел Рајс се протега патот кон плажата, т.н. затоа што се протегало околу плажата на сега обновениот залив Механикс и Официјалниот залив. Заливот Свети Џорџ исчезнал во исто време. Овде стои поранешната железничка станица Окленд, импресивна структура од тули од 1930 година, дизајнирана од Гамер и Форд. Градските татковци го преместиле железничкиот терминал во Окленд овде од дното на улицата Квин во 1930 година. Зградата престанала да работи како станица во 2003 година кога Бритомарт Транспортниот центар станал новиот терминал во Оукленд на поранешната локација на улицата Квин. == Паркови == Парнел има неколку паркови и резервати. * Парк Дав Мајер Робинсон, попознат како Парнел Градина на Ружи - овој парк е создаден во 1913 година како Парнел Парк. Парнел Парк е создаден со комбинирање на земјиште кое припаѓало на неколку големи куќи, од кои едната (домот на семејството Гили) која била задржана како чајџилница. Еден од другите имоти му припаѓал на сер Џон Логан Кембел чија куќа Килбрид била урната во 1924 година. Паркот се одликува со многу зрели дрвја кои биле засадени од претходните приватни сопственици. Паркот бил преименуван за Сер Дов-Мајер Робинсон, градоначалник со најдолг стаж на Окленд, кој работел 18 години. Градините на розите се популарни за свадби и секоја година во ноември, паркот е домаќин на Фестивалот на рози Парнел, кој прикажува занаетчиски тезги во Нов Зеланд, уметнички изложби, музика, шетачки изведувачи и илјадници рози. Еден дел од градината е збирка на наследство рози собрани од покојната Ненси Стин, градината Ненси Стин. Влезот во паркот е воен споменик изграден во 1920-тите од вулкански базалт составен од три масивни сводови. Паркот ужива во поглед на пристаништето Ваитемата; неговите терени се спојуваат со оние на соседната историска англиканска капела и гробиштата Свети Стефан, резерватот Џаџес Беј и Поинт Резолуција Парк со бањите за пливање Парнел. * Парк за резолуција на точки - сместен над бањите за пливање Парнел и вклучува пешачка патека преку железничката линија и Тамаки Драјв за поврзување со пристаништето Ваитемата . * Резерватот Џаџес Беј и соседните пливачки бањи Парнел обезбедуваат капење со солена вода. * Дворот на црквата Свети Стефан - еден од најстарите гробишта во Окленд и локацијата на црквата Селвин. * Резерватот Ејр - област со главно автохтони грмушки достапно од улицата Аир, Лори, Авенијата, Лејн Кендердин и Катедралата. * Резерватот Алберон - област со родна грмушка достапна од улицата Алберон, улицата Стафа и патот за заливот Сент Џорџ. * Резерватот Скарборо - област со домородни грмушки достапни од терасата Скарборо. * Парк Херд - сместен во центарот на селото Парнел. Оваа земја била донирана на градот во 1953 година од семејството Херд, сопствениците на Хердс Кенди. Големата зграда [[Ар деко|на Арт-Деко]] Хердс е во непосредна близина на паркот, сега веќе не работи фабрика за слатки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://parnell.net.nz/visiting-parnell/heard-park.html|title=Parks & Recreation – Parnell Inc|work=Parnell.net.nz|accessdate=12 March 2016|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714225454/http://parnell.net.nz/visiting-parnell/heard-park.html|url-status=dead}}</ref> * Парк Фрејзер - сместен на западниот крај на патот Парнел. Ова триаголно парче земја претходно било локацијата на училиштето Парнел; нејзините дрвени училишни згради биле урнати во 1950-тите. * Карло Парк - сместен во Парнел, бил дом на фудбалската лига во рагби во Окленд од 1921 до 2002 година. * Оклендскиот домен - веројатно дел од Графтон, го формира најзападниот раб на Парнел и се сместени во голема шума, Меморијалниот музеј на војната во Окленд и Зимските градини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gardens.org.nz/auckland-gardens/auckland-domain-wintergardens/|title=NZ Gardens Trust – Auckland|work=gardens.org.nz|accessdate=22 September 2016|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407081315/https://www.gardens.org.nz/auckland-gardens/auckland-domain-wintergardens/|url-status=dead}}</ref> * Резерватот Аватеа - достапен од улицата Ваитоа и патот Аватеа, област со трева со дрвја и поглед југоисточно од стрмните блефови над заливот Хобсон. == Инфраструктура == До 2017 година Парнел никогаш немал посветена железничка станица. Железничката станица Парнел била отворена за јавноста во март 2017 година. Ги опслужува западните и јужните линии. Изградена е во близина на главното складиште за пареа на запад од трговската област Парнел и северно од тунелот Парнел, кој се наоѓа под предградието од 1873 година.<ref name="PRESSES">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10677055|title=ARC presses for Parnell train station|date=30 September 2010|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=12 January 2011}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://at.govt.nz/about-us/news-events/a-new-transport-link-for-parnell/|title=A new transport link for Parnell|date=13 March 2017|access-date=11 March 2017|publisher=[[Auckland Transport]]|archive-date=2019-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125024434/https://at.govt.nz/about-us/news-events/a-new-transport-link-for-parnell/|url-status=dead}}</ref> == Образование == Парнел е на дофат на два универзитета ([[Оклендски универзитет|Универзитет во Окленд]] и Технолошки универзитет во Окленд) и некои значајни државни средни училишта: Граматика во Окленд, Граматика за девојки Епсом, Колеџот Свети Петар и Бараден Колеџот на Светото срце. Колеџот AЦГ Парнел е приватно сложено училиште (години 1-13) со листа од 1659 од февруари 2023. Окружното училиште Парнел е државно целосно основно училиште (од 1 до 8 години) со 422 броја од февруари 2023. Двете овие училишта се соедукативни. Ролните се од февруари 2023. == Значајни жители == * Вилијам Мартин (1807-1880), првиот главен судија на Нов Зеланд - живеел во Џаџес Беј - оттука е и името * Вилијам Свејнсон 1809–1884 година - државен правобранител, член на Извршниот и законодавниот совет и писател - другиот судија кој живеел во Џаџес Беј. * Англикански бискуп од Окленд. Секој епископ од Џорџ Селвин престојувал во палатата; Епископскиот суд во улицата Свети Стефан или куќата Нелиган во соседството * Пречесниот Џон Киндер англикански свештеник, акварел и ран фотограф. Киндер куќа, улица Аир * Пречесниот Вицесимус Луш (1817–1882) и неговата сопруга Бланш во 1863–64 година. Улица Евелме Котиџ Аир * Сер Фредерик Витакер - адвокат и премиер на Нов Зеланд - ја изградил куќата сега позната како Судот Хулм * Потполковник Вилијам Хулм (1788–1855) – командант на британските трупи во Нов Зеланд – живеел во судот Хулм, Парнел Роуд * Гувернер, полковник Сер Томас Гор Браун KCMG CB (1807–1887), гувернер на Нов Зеланд (1855–1861); го користел судот Хулме како привремена владина куќа * Сер Френсис Дилон Бел – министер за мајчин прашања и советник на гувернерот Греј – престојувал во судот Хулм * Капетан Томас Спароу Кармајкл (1825–1900) – 66 Патот на заливот Свети Џорџ * Џастис Гилис - куќа на Гледстон патот - сега чајџилници за градините со рози Парнел * Сер Џон Логан Кембел и Лејди Кембел - живееле на патот Гледстон, куќата [[Killbryde|Килбрид]] била урната во 1924 година, а земјата била вградена во градините Парнел Роуз * Хју Волпол – романописец – Волпол е роден во Парнел, веројатно во англиканскиот Деканат на авенијата Свети Стефан * Сер [[Џон Ки]], премиер (2008–2016) живее на авенијата Свети Стефан<ref name="NZ_Herald_10543277">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/politics/news/article.cfm?c_id=280&objectid=10543277|title=And now John Key won't live here either|last=Lewis, Rebecca|date=16 November 2008|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=1 November 2011}}</ref> * АЕТ Деворе, градоначалник на Окленд 1886–1889 година * Хари Дидамс (1864–1929), градоначалник на Бризбејн (1911, 1921–1924) * Патрик Стил - моден дизајнер - млад дизајнер на годината на наградите за моден дизајн Бенсон и Хеџис во 1974 година * Сер Харкорт Кохи КБЕ ЦСТЈ (1911–1993), главен извршен директор * Пеги Спајсер (1908–1984), сликарка * Питер Хадсон (1930-1992) и Дејвид Холс (1938-1993), телевизиски забавувачи и готвачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thespinoff.co.nz/books/25-03-2019/hudson-and-halls-in-parnell|title=Hudson and Halls in Parnell|last=Drayton|first=Joanne|date=2019-03-25|work=The Spinoff|accessdate=2022-08-03}}</ref> == Дополнителна литература == * ''Срцето на колонијалниот Окленд, 1865-1910 година''. Теренс Хоџсон. Random Century NZ Ltd 1992 година.{{ISBN|1-86941-148-X}} * ''Колонијална архитектура во Нов Зеланд''. Џон Стејпул. AH &amp;amp; AW Reed 1976 година. * ''Пристојно и по ред, Стогодишната историја на градскиот совет на Окленд'' . GWA Буш. Колинс 1971 година. * ''Окленд низ викторијански објектив''. Вилијам Мејн. Милвуд прес, 1977 година. * ''Оригиналниот брег на Окленд'' . Д-р Нерид Кембел. Срцето на градот 2005 година. * ''Живиот главен град, Окленд 1840-1865 година'' . Уна Платс. Avon Fine Prints Limited Нов Зеланд 1971 година. == Надворешни врски == * [http://www.parnell.net.nz Парнел деловни асоцијации Водич за Парнел] * [http://parnell.net.nz/discover/heritage-walks/ Парнел наследство прошетки] * [http://parnell.net.nz/event-directory/ Што се случува во Парнел] * [http://parnell.net.nz/discover/history-of-parnell/ Историја на Парнел] * [http://www.parnell.school.nz Окружно училиште Парнел] * [http://www.aucklandcity.govt.nz/dbtw-wpd/exec/dbtwpub.dll?AC=SEE_ALSO&QF0=Subjects&QI0==%22Parnell%22&XC=/dbtw-wpd/exec/dbtwpub.dll&BU=http%3A%2F%2Fwww.aucklandcity.govt.nz%2Fdbtw-wpd%2Fheritageimages%2Findex.htm&TN=heritageimages&SN=AUTO14049&SE=26&RN=0&MR=20&TR=0&TX=1000&ES=0&CS=1&XP=&RF=HIOReport&EF=&DF=HIORecord&RL=0&EL=0&DL=0&NP=2&ID=&MF=WPEngMsg.ini&MQ=&TI=0&DT=&ST=0&IR=354&NR=1&NB=0&SV=0&SS=1&BG=&FG=&QS=index&OEX=ISO-8859-1&OEH=ISO-8859-1 Фотографиите на Парнел] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160207132926/http://www.aucklandcity.govt.nz/dbtw-wpd/exec/dbtwpub.dll?AC=SEE_ALSO&QF0=Subjects&QI0==%22Parnell%22&XC=/dbtw-wpd/exec/dbtwpub.dll&BU=http%3A%2F%2Fwww.aucklandcity.govt.nz%2Fdbtw-wpd%2Fheritageimages%2Findex.htm&TN=heritageimages&SN=AUTO14049&SE=26&RN=0&MR=20&TR=0&TX=1000&ES=0&CS=1&XP=&RF=HIOReport&EF=&DF=HIORecord&RL=0&EL=0&DL=0&NP=2&ID=&MF=WPEngMsg.ini&MQ=&TI=0&DT=&ST=0&IR=354&NR=1&NB=0&SV=0&SS=1&BG=&FG=&QS=index&OEX=ISO-8859-1&OEH=ISO-8859-1 |date=2016-02-07 }} се чуваат во збирките на наследството на библиотеките во Окленд. == Наводи == [[Категорија:Населби во Окленд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] fj2wbnsr9hjym65843mllj3a9evr000 2 1325089 5610223 5601957 2026-08-16T14:38:10Z Gurther 105215 5610223 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Следење == {| class="wikitable" |+Статии без извори ![[:Категорија:Статии без извори од октомври 2009|октомври 2009]] |[[Бастер]] | | |- ! | | | |- ! | | | |- ! | | | |} == Наводи == {{Наводи}} tw0ehyib191ephdys1ex9ekqamh43eb 5610225 5610223 2026-08-16T14:38:29Z Gurther 105215 5610225 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Следење == {| class="wikitable" |+Статии без извори ![[:Категорија:Статии без извори од октомври 2009|октомври 2009]] |[[Бастер]] |- ! | |- ! | |- ! | |} == Наводи == {{Наводи}} 98rel9fzp5brlwnwqwocf7f1wiugy43 5610226 5610225 2026-08-16T14:40:46Z Gurther 105215 5610226 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Следење == {| class="wikitable" |+Статии без извори ![[:Категорија:Статии без извори од октомври 2009|октомври 2009]] |[[Бастер]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од ноември 2009|ноември 2009]] |[[Дину Вангел]] |- ! | |- ! | |} == Наводи == {{Наводи}} 76x6wf2dkrpdfbx84snxi20iey9blsd 5610239 5610226 2026-08-16T14:57:36Z Gurther 105215 5610239 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Следење == {| class="wikitable" |+Статии без извори ![[:Категорија:Статии без извори од октомври 2009|октомври 2009]] |[[Бастер]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од ноември 2009|ноември 2009]] |[[Дину Вангел]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од март 2026|март 2026]] |[[Галин (пејач)]], [[Ристо Вешков]] |- ! | |} == Наводи == {{Наводи}} gd5zv8s0ryylrh2susx04w2k36pwjvj 5610243 5610239 2026-08-16T15:04:26Z Gurther 105215 5610243 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Следење == {| class="wikitable" |+Статии без извори ![[:Категорија:Статии без извори од октомври 2009|октомври 2009]] |[[Бастер]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од ноември 2009|ноември 2009]] |[[Дину Вангел]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од март 2026|март 2026]] |[[Галин (пејач)]], [[Ристо Вешков]] |- ![[:Категорија:Статии без извори од август 2026|август 2026]] |[[Лино Червар]] |} == Наводи == {{Наводи}} scdbvnx9ng486v293l64j6o8fdds5tz 5610245 5610243 2026-08-16T15:06:39Z Gurther 105215 5610245 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Статија !Категорија !Основа !Резултат |- |[[Народен билтен]] |[[Народноослободителната борба]] |[[:bg:Народен_билтен|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Речани]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/mislenja/pisma/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%BC/ <nowiki>[1]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Буковиќ]] |[[Народноослободителната борба]] |[https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/samozhrtvata-na-makedonskite-partizani-kako-simbol-na-nacionalnata-sloboda/ <nowiki>[2]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Кленоец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0">{{МКЕ|194}}</ref> |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Лисец]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":0" /> |{{По средина|🟥}} |- |[[Бела книга за јазичниот спор меѓу Бугарија и Македонија]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Бяла_книга|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Андреја Карпузов]] |[[Велес|Велешани]] |[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%2C-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 <nowiki>[3]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Апел кон македонското население и кон емиграцијата во Бугарија]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Апел_към_македонското_население_и_към_емиграцията_в_България|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Браќа Алексови]] |[[Отоманска Македонија]] |[[:bg:Братя_Алексови|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Бугарска матица]] |[[Бугарска пропаганда]] |[[:bg:Българска_матица|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Галичко-Реканско благотворително братство]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Галичко-Реканско_благотворително_братство|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Друштво „Св. Јован Крстител“]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Дружество_„Св._Йоан_Кръстител“|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Костурски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Костурски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟩}} |- |[[Крушевски револуционерен реон]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Крушевски_революционен_район|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Ќустендилска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Кюстендилска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Неврокопска акција на ВМРО]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Неврокопска_акция_на_ВМРО|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Разоружување на МРО од Младотурците]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Обезоръжителна_акция_на_младотурците|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Споменик на непознатиот македонски четник]] |[[Македонска емиграција во Бугарија]] |[[:bg:Паметник_на_незнайния_македонски_четник|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Скопски студентски процес]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Скопски_студентски_процес|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Српска колонизација во Вардарска Македонија]] |[[Српска пропаганда]] |[[:bg:Сръбска_колонизация_във_Вардарска_Македония|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Крушево]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/11/ <nowiki>[4]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Луково]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[http://pinmapshop.com/webbooks/%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%bd-1903-1953/18/ <nowiki>[5]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Битка кај Апоскеп]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Сражение_при_Апоскеп|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Христо Низамов]] |[[Македонско револуционерно движење]] |[[:bg:Христо_Низамов|bg]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Никола Бацарија]] |[[Власи во Македонија]] |[[:en:Nicolae_Constantin_Batzaria|en]] |{{По средина|🟥}} |- |[[Библиотека на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] |[[Велес|Велешани]] |[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ02.1%281949%29/GZ02.1.02.%20%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%83.%20-%20%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%E2%80%93%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf <nowiki>[6]</nowiki>] |{{По средина|🟥}} |- |[[Велес и Велешко во Народноослободителната борба]] |[[Народноослободителната борба]] |<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=}}</ref> |{{По средина|🟥}} |} == Наводи == {{Наводи}} s6n2srfwf3celubig11w6ws64w5coox 0 1326530 5610334 5032725 2026-08-16T20:24:32Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610334 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} [[Податотека:Soon Sheet Music.jpg|мини|Нотни нотипреработка од 1927 година]] '''„''Soon''“''' ― [[песна]] од 1927 година компонирана од [[Џорџ Гершвин]], со текст на Ајра Гершвин. Била претставена од Маргарет Шилинг и Џери Гоф во ревизијата на мјузиклот ''„Strike Up the Band“'' од 1930 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ibdb.com/broadway-production/strike-up-the-band-11031#Songs|title=Internet Broadway Database|work=ibdb.com|accessdate=25 јули 2023}}</ref> == Забележителни снимки == * Сара Вон - ''In the Land of Hi-Fi'' (1955) * [[Ела Фицџералд]] - ''Ella Sings Gershwin'' (1950), ''Ella Fitzgerald Sings the George and Ira Gershwin Songbook'' (1959) * Кертис Фулер - ''The Opener'' (1957) * Мици Гејнор - ''Mitzi Gaynor Sings the Lyrics of Ira Gershwin'' (1959)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.discogs.com/Mitzi-Gaynor-Sings-The-Lyrics-Of-Ira-Gershwin/release/9469229|title=Discogs.com|work=Discogs.com|accessdate=25 јули 2023}}</ref> * Оскар Питерсон - ''The Trio'' (1961) * Семи Дејвис Помладиот - ''The Wham of Sam'' (1961) * Модерн џез квартет - ''Gershwin Ballad Medley'' (1958) * Кири Те Канава - ''Kiri Sings Gershwin'' (1987) == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Песни со текст од Арја Гершвин]] [[Категорија:Песни со музика од Џорџ Гершвин]] [[Категорија:Песни од мјузикли]] [[Категорија:Песни од 1927 година]] mikmdydp84oihs96y3111vahur2ks73 0 1334958 5610375 5091385 2026-08-16T23:52:05Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Фудбалска асоцијација на Англија]] 5610375 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фудбалска асоцијација на Англија]] efd0yq1akmxiysdnca7ms4prtl65apj 0 1334959 5610376 5091423 2026-08-16T23:52:10Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Фудбалска асоцијација на Англија]] 5610376 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фудбалска асоцијација на Англија]] efd0yq1akmxiysdnca7ms4prtl65apj 0 1334993 5610458 5538653 2026-08-17T10:21:08Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5610458 wikitext text/x-wiki {{Закосеннаслов}} {{Инфокутија за книга | name = Терминологија од областа на теологијата | title_orig = | image = File:ТЕОЛОГИЈА.pdf | image_caption = Терминологија од областа на теологијата <small>(стиснете на сликата за да отворите и читате во целост)</small> | author = [[Јован Таковски]] | translator = | country = [[Македонија]] | language = [[македонски]] | genre = | publisher = [[МАНУ]] | release_date = 1999 | pages = 158 | isbn = }} '''Терминологија од областа на теологијата''' — [[речник]] од [[протојереј]] [[Јован Таковски]], издаден во 1999 година од [[МАНУ]].<ref>{{ТерминТеологија|страница=1}}</ref> Речникот е изработен во рамките на Проектот на МАНУ за изработка на терминолошки речници од разни науки. За овој речник бил задолжен Наставничкиот совет при [[Православен богословски факултет „Св. Климент Охридски“ – Скопје|Богословскиот факултет „Св. Климент Охридски“]] во Скопје кој основал комисија за изработка на истиот. Со текот на времето, од оправдани причини, се откажале сите членови освен Јован Таковски.<ref name=TT/> ==Содржина== Речникот опфаќа 482 поими подредени по [[азбука|азбучен]] ред. За сите поими се дадени соодветните преводи на [[српски јазик|српски]], [[руски јазик|руски]], [[англиски јазик|англиски]], [[француски јазик|француски]], [[германски јазик|германски]], [[грчки јазик|грчки]], [[црковнословенски јазик|црковнословенски]] и [[латински јазик]].<ref name=TT>{{ТерминТеологија|страница=2}}</ref> По последниот наведен поим на македонски јазик дадени се „Регистри на еквивалентите на другите јазици“ (од страна 110), така што речникот е двонасочен. ==Осврт врз речникот== Во својот труд „''Термините и нивните француски еквиваленти во зборникот „Терминологија од областа на теологијата“ од Јован Таковски''“<ref name=SJ>[https://eprints.ugd.edu.mk/17883/ Јакимовска, Светлана (2017) Термините и нивните француски еквиваленти во зборникот „Терминологија од областа на теологијата“ од Јован Таковски. Зборник на трудови од Меѓународната научна конференција „Климентовото дело“, 1 (1). pp. 273-285. ISSN 978-608-244-404-8]</ref> се осврнува на структурата на зборникот, односно на начинот на претставување на поимите. Трудот, исто така, разгледува и одредени недоследности во однос на терминолошкото претставување, особено на полисемичните поими. Конечно, предмет на анализа се и француските еквиваленти, кај кои постои можност за исправка на одредени правописни грешки, но и за надополнување со попрецизни преводни еквиваленти. Авторката заклучува дека со своето излегување од печат во 1999 година, овој зборник надополнува една огромна празнина во македонската терминологија, особено ако се има предвид значењето на [[православие]]то за македонскиот народ низ историјата, а воедно и значењето на православието денес, кога православни теми стануваат сè поактуелни во рамките на современата [[македонска книжевност]]. Зборникот, значи, им овозможува, не само на стручните лица од областа, туку и преведувачите и на љубопитните, да откријат нови називи, да го откријат значењето на поими со чии називи се соочиле, но им биле непознати, и конечно да ги откријат значењата кои одредени поими ги добиваат во одредени контексти на православната вера. Во таа смисла, Зборникот претставува на некој начин и „призма“ која ни овозможува да разбереме како православието го поима светот.<ref name=SJ/> ==Поврзано== *[[Јован Таковски]] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Речници на македонскиот јазик]] [[Категорија:Речници]] [[Категорија:Дела од 1999 година]] [[Категорија:Изданија на МАНУ]] dp0kujmjckkzawmlshujhtjudmnckne 0 1335884 5610219 5412473 2026-08-16T14:32:39Z SpectralWiz 106165 SpectralWiz ја премести страницата [[Скит „Св. Јован Претеча“ — Света Гора]] на [[Скит „Св. Јован Претеча“ - Света Гора]] 5412473 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква|icon=|icon_width=|icon_alt=|name=Свети Јован Претеча|fullname=|other name=|native_name=Τιμίου Προδρόμου|native_name_lang=el|image=Prodromos-1.jpg|image_size=|alt=|caption=|pushpin map=|pushpin label position=|pushpin map alt=|pushpin mapsize=|relief=|map caption=|coordinates=<!--{{coord|40|8|37|N|24|23|3|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}}-->|osgraw=<!-- TEXT -->|osgridref=<!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} -->|location=[[Света Гора]]|country=[[Егејска Македонија]], [[Грција]]|denomination=[[Цариградска патријаршија]]|previous denomination=|tradition=|religious institute=<!-- Can be substituted with 'religious order'-->|churchmanship=|membership=|attendance=|website=<!-- {{URL| example.com}} -->|former name=|bull date=|founded date=<!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below -->|founder=|dedication=|dedicated date=|consecrated date=|cult=|relics=|events=|past bishop=|people=|status=|functional status=|heritage designation=|designated date=|architect=|architectural type=|style=|years built=XIX век|groundbreaking=|completed date=|construction cost=|closed date=|demolished date=|capacity=|length=<!-- {{convert| }} -->|width=<!-- {{convert| }} -->|width nave=<!-- {{convert| }} -->|height=<!-- {{convert| }} -->|diameter=<!-- {{convert| }} -->|other dimensions=|floor count=|floor area=<!-- {{convert| }} -->|dome quantity=|dome height outer=<!-- {{convert| }} -->|dome height inner=<!-- {{convert| }} -->|dome dia outer=<!-- {{convert| }} -->|dome dia inner=<!-- {{convert| }} -->|spire quantity=|spire height=<!-- {{convert| }} -->|materials=|bells=|bells hung=|bell weight=<!-- {{long ton|0| }} -->|parish=|benefice=|deanery=|archdeaconry=|episcopalarea=|archdiocese=|metropolis=|diocese=|province=|presbytery=|synod=|circuit=|district=|division=|subdivision=|archbishop=|bishop=|auxiliary bishop=|cardinal protector=|abbot=|prior=|subprior=|exarch=|provost-rector=|provost=|viceprovost=|rector=|vicar=|dean=|subdean=|archpriest=|precentor=|succentor=|chancellor=|canonchancellor=|canon=|canonpastor=|canonmissioner=|canontreasurer=|prebendary=|priestincharge=|priest=|asstpriest=|honpriest=|curate=|asstcurate=|nonstipendiaryminister=|minister=|assistant=|seniorpastor=|pastor=|chaplain=|archdeacon=|deacon=|deaconess=|reader=|student intern=|organistdom=|director=|organist=|organscholar=|chapterclerk=|laychapter=|warden=|verger=|businessmgr=|liturgycoord=|reledu=|rcia=|youthmin=|flowerguild=|musicgroup=|parishadmin=|serversguild=|sacristan=|logo=|logosize=|logolink=|logoalt=|embedded=|img capt=Поглед на камбанаријата со планината Света Гора во позадина}}'''Свети Јован Претеча''' или '''Продром''' ({{Langx|ro|Schitul Prodromu}}; {{Langx|el|Τιμίου Προδρόμου}}) — [[Романска православна црква|романски православен]] [[скит]] на манастирот [[Велика Лавра]], сместен во крајниот јужен дел на полуостровот [[Света Гора]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. == Историја == Скитот бил основан од [[Молдавија (регион)|молдавски]] монаси на почетокот на [[19 век|XIX век]]. Во [[1851]] година, монасите Нифонт и Нектариј купиле ќелии посветени на [[Јован Крстител|Св. Јован Крстител]] сместени на истото место на денешниот скит, во кои претходно живееле грчки монаси од островот [[Хиос]]. Главната црква на скитот е изградена во [[1857]] и осветена во [[1866]]. Храмот е долг 30 м и широк 8,5 м, со три [[Купола|куполи]]. Фреските биле живописани од романски зографи во 1862 - 1863 г. Во црквата се чуваат делови од свети мошти на [[Јован Крстител|Св. Јован Крстител]], [[Јован Златоуст|Св. Јован Златоуст]], апостол [[Апостол Матеј (Евангелист)|Матеј]], [[Свети Стефан|Св. Стефан]], [[Света Варвара|Св. Варвара]], [[Григориј Богослов|Св. Григориј Богослов]], [[Свети Модест Ерусалимски|Св. Модест Ерусалимски]], [[Свети Кузман и Дамјан|Св. Кузмам и Дамјан]], [[Свети Трифун|Св. Трифун]], [[Свети Харалампиј|Св. Харалампиј]], Св. Климентија, Св. маченици [[Света Мина|Мина]] и Виктор, крвта на [[Свети Димитрија Солунски|Св. Димитрија]], дел од надгробната плоча на светиот гроб, како и многу стари икони, од кои најпознатата е чудотворна икона на [[Богородица]], донесена од градот [[Јаш]]. [[Податотека:Prodromos-2.jpg|мини|250x250пкс|Поглед на главната црква]] Со текот на годините, изградена е водоводна мрежа, музеј и болница. Зградите на скитот биле сериозно оштетени од земјотрес во [[1905]] г. По [[1944]] година, [[Социјалистичка Република Романија|комунистичката влада на Романија]] ги конфискува имотите на скитот, оставајќи го без средства за поддршка и без нови монаси. Во [[1963]] година, по празнувањето на илјада години од создавањето на [[Света Гора]], скитот повторно почнал да добива поддршка од државата откако во [[1976]] пристигнале нови монаси. Неговата обнова започнала во [[1984]] г. На 11 април [[2007]], [[Парламент на Романија|романскиот парламент]] донесол закон со кој се обезбедуваат 250.000 евра годишно за финансирање на скитот од државниот буџет преку [[Министерство за култура и верски прашања на Романија|Министерството за култура и верски прашања]].<ref>"Deputaţii „generoşi“ de 250.000 euro cu schitul Prodromu", во Cronica Română, 12.04.2007 г.</ref> == Игумени == * Нифонт (1866 - 1870) * [[Јеромонах]] Дамјан (1870 - 1890) * Јеромонах Гедеон * Јеромонах Антипа Динеску * Јеромонах Хрисостом * [[Архимандрит]] Петрониу Танасе (1985 - 2011) * Јеромонах Атанасије Флороиу (од 2011)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.basilica.ro/stiri/schitul_prodromu_din_athos_are_un_nou_egumen_7745.html|title=Schitul Prodromu din Athos are un nou egumen|work=Basilica|language=романски|archive-url=https://archive.today/20130416142839/http://www.basilica.ro/stiri/schitul_prodromu_din_athos_are_un_nou_egumen_7745.html|archive-date=2013-04-16}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Prodromos-3.jpg|Припратата Податотека:Prodromos-8.jpg|Камбанаријата Податотека:Prodromos-7.jpg|Балкони Податотека:Prodromos-5.jpg|Ѕвонот Податотека:Prodromos-4.jpg|Дворот </gallery> == Поврзано == * [[Света Гора]] * [[Велика Лавра]] * [[Скит „Св. Димитрија Лак“|Св. Димитрија Лак]] == Наводи == <references /> == Литература == * „Scurt îndrumător pentru pelerinii români“ (''Short Guide for Romanian Pilgrims''), by Romanian Skete Prodromos, C.N.I. Coresi S.A. Ed., Bucharest, 2006. * „Sfântul Munte Athos – Grădina Maicii Domnului“ (''Holy Mountain Athos – The Garden of Theotokos''), 2nd edition, by monk Pimen Vlad, St. Martyr Artemios cell, Lakkoskete, Holy Mount Athos. == Надворешни врски == {{Рвр|Prodromos (Mount Athos)}} [[Категорија:Света Гора]] [[Категорија:Света Гора]] [[Категорија:Света Гора]] {{DEFAULTSORT:Јован Претеча - Света Гора}} ka101vnc33er33gvmuaturvnx7jwceo 0 1339469 5610264 5556574 2026-08-16T17:25:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610264 wikitext text/x-wiki [[Податотека:FranjaPartizanskaBolnisnica.jpg|десно|мини|250x250пкс| Партизанската болница „Фрања“ на 15 септември 2007 година, три дена пред болницата речиси да се уништи во поплава]] '''Партизанска болница „Фрања“''' ( {{Langx|sl|Partizanska bolnica Franja}}) ― тајна [[болница]] од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во [[Долењи Новаки]] во близина на [[Церкно]] во западна [[Словенија]]. Ја воделе словенечките партизани од декември 1943 година до крајот на војната како дел од широко организираното движење на отпорот против фашистичките италијански и нацистички германски сили. Ранетите што биле лекувани таму биле војници и од [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничките сили]] и од [[Сили на Оската|силите на Оската]]. Иако силите на [[Вермахт]]от, кои ја окупирале територијата што била анектирана од Италија, извршиле неколку обиди да ја најдат болницата, таа никогаш не била откриена. Денес реконструираната локација постои како [[музеј]]. Заштитен е како споменик на културата од национално значење. == Историја и преглед == === Втора светска војна === [[Податотека:Franja--map.png|десно|мини|551x551пкс| Нумерички план на болнички згради пред скоро уништување:<br />1. Колиба за ранетите; бункер<br />2. Одделение за изолација<br />3. Оперативна колиба<br />4. Лекарски бараки<br />5. Единица за рендген<br />6. Место за носила<br />7. Кујна<br />8. Колиба за ранетите; Трпезарија<br />9. Колиба за ранети, продавници и столарска работилница<br />10. Соби за персонал<br />11. Бања; соба за перење<br />12. Амбуланта<br />13. Резервоарот за вода<br />14. Електрична постројка<br />15. Зграда за закопување на екстремитетите<br />16. Бункер над клисурата Пашица]] Изградена на тежок и нерамен терен во оддалечената клисура Пашица во западна [[Словенија]] од страна на словенечките партизани, болницата била отворена во декември 1943 година и забележала континуирани подобрувања до мај 1945 година. Болницата се наоѓала длабоко во [[Европа]] окупирана од Германија, само неколку часа од [[Австрија]] и централните делови на [[Трет Рајх|Третиот Рајх]]. Германската воена активност била честа во општиот регион за време на работата на болницата. Влезот на болницата бил скриен во шумата, а до болницата се стигнувало само со мостови. Мостовите можеле да се повлечат доколку непријателот бил во близина. Со цел да се зачува тајноста неопходна за да функционира тајна болница, на пациентите им ги врзувале очите при транспортот до установата. Болницата била заштитена и со мински полиња и гнезда на митралези. Бидејќи болницата е во клисура, многуте дрвја и камуфлирани згради обезбедиле заштита од воздушно извидување. Основачот и првиот градител на болницата бил Виктор Волчјак, но болницата го добила името по нејзиниот раководител и лекар, Фрања Бојц Бидовец,<ref>[http://www.250kb.de/u/060419/j/6232277c.jpg Photo of Franja Bojc Bidovec]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=December 2019}}</ref> кој започнал да работи таму во февруари 1944 година. Меѓу лекарите кои работеле во болницата имало и Италијанец, Антонио Чикарели.<ref>[http://www.anpi.it/media/uploads/patria/2011/B_INSERTO_Friuli_p_III-VIII.pdf "L'ANPI di Cividade del Friuli in visita al Museo della Bolnica Franja in Slovenia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140812204655/http://www.anpi.it/media/uploads/patria/2011/B_INSERTO_Friuli_p_III-VIII.pdf |date=2014-08-12 }}, in ''Patria Indipendente'', 24 July 2011, pg. 3.</ref> Исклучително добро опремена за тајна партизанска операција, болницата останала недопрена до крајот на војната. Таа била дизајнирана да обезбеди третман на дури 120 пациенти во исто време, но забележала речиси десет пати повеќе за време на неговото работење. Повеќето од неговите пациенти биле ранети борци на антинацистичкиот отпор, кои не можеле да одат во редовните болници бидејќи ќе биле уапсени. Меѓу неговите пациенти имало многу националности, вклучително и еден ранет германски непријателски војник кој, откако бил лекуван, останал во болница како член на болничкиот персонал. Болницата работела до 5 мај 1945 година. === Повоен период === Партизанската болница „Фрања“ станала дел од Музејот „Церкно“ во 1963 година. Во 1997 година, американското Здружение на ветерани на воздухопловните сили издало награда на болницата „Фрања“ за спасување и лекување на соборениот американски пилот Харолд Адамс.{{Се бара извор|date=July 2015}} Од 2000 година е на списокот на кандидати за да стане [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]]<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1433/ Franja Partisan Hospital - UNESCO World Heritage Centre]; accessed 16 July 2015.</ref> Во 2003 година, Поштата на Словенија издала [[поштенска марка]] за одбележување на 60-годишнината од болницата „Фрања“ и станала поштенска марка на годината во Словенија.<ref>[http://www.posta.si/Namizje.aspx?tabid=223&artikelid=7782 Posta Slovenije d.o.o.: Dežela znamk: Filatelija: Poštne znamke: Znamke leta 2003] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080219042639/http://www.posta.si/Namizje.aspx?tabid=223 |date=2008-02-19 }}, posta.si; accessed 16 July 2015.</ref> На 18 септември 2007 година, местото било тешко оштетено во поплава по поројните дождови.<ref>Boštjan Burger, [http://www.burger.si/QTVR/Dogodki/2007_BolnicaFranja/seznam.html Slovenia Landmarks - Events] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130830010727/http://www.burger.si/QTVR/Dogodki/2007_BolnicaFranja/seznam.html |date=2013-08-30 }}. Virtual Reality Panoramas of the consequences of destruction on 18 September 2007; accessed 30 March 2008.</ref> Таа била реконструирана и целосно обновена до 2010 година, а потоа била повторно отворен за посетители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/sirca-duh-solidarnosti-veje-iz-bolnice-franja/230727|title=Širca: Duh solidarnosti veje iz bolnice Franja|date=22 May 2010|publisher=MMC RTV Slovenia|language=sl|trans-title=The spirit of solidarity blows from Franja Hospital}}</ref> На 13 јули 2023 година, обилните врнежи повторно го оштетиле местото, целосно уништувајќи три згради. Во настанот, оштетени биле уште три згради, уништени биле електричните инсталации, а пристапот до влезната зграда бил прекинат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://siol.net/novice/slovenija/v-partizanski-bolnici-franja-odneslo-vsaj-tri-barake-611274|title=Znani prvi podatki: v neurjih vsaj 1.777 dogodkov #foto|work=siol.net|language=sl|accessdate=2023-07-14}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Franja Partisan Hospital}} * [https://www.geopedia.world/#T12_L362_F3226:15155_x1561692.1898221704_y5805013.920788315_s15_b2345 Franja Partisan Hospital on Geopedia] * [https://www.pb-franja.si/en/ Franja Partisan Hospital Museum official website] * [http://www.burger.si/Cerkno/Franja/seznam.html WW2 Landmark: Franja Partisan Hospital] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201027210553/http://www.burger.si/Cerkno/Franja/seznam.html |date=2020-10-27 }} - 3D visualisation by Boštjan Burger. * [http://www.pef.uni-lj.si/~markor/Javor/bfranja/index.html Franja Partisan Hospital pictorial website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303171250/http://www.pef.uni-lj.si/~markor/Javor/bfranja/index.html |date=2016-03-03 }} * {{Наведено видео|date=23 September 2020}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општина Церкно]] [[Категорија:Знаменитости во Словенија]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Музеи во Словенија]] [[Категорија:Словенија во Втората светска војна]] [[Категорија:Културни споменици во Словенија]] [[Категорија:Болници во Приморска]] [[Категорија:Историја на Приморска]] [[Категорија:Болнички музеи]] [[Категорија:Музеи за Втората светска војна]] [[Категорија:Поранешни болници во Словенија]] [[Категорија:Болници основани во 1943 година]] [[Категорија:Болници на југословенските партизани]] [[Категорија:Престаноци во 1945 година во Југославија]] 3i8s0ys5avhlz7newrv5csi3cw88lz7 0 1346723 5610224 5499983 2026-08-16T14:38:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610224 wikitext text/x-wiki '''Ојме''' е руски народен музички бенд, кој свират традиционална музика на Ерзја и Мокша и други [[Угрофински јазици|угрофински народи]] (и, од крајот на 2010-тите, и музиката на народите од [[Дагестан]]). Звукот на Ојме првенствено се заснова на полифоното женско пеење (најчесто на [[Ерзјански јазик|ерзјанскиот јазик]], но се користат и други [[Угрофински јазици|угрофински]] и [[Североисточнокавкаски јазици|североисточникавкаски јазици]]). Членовите на бендот се етномузиколози и музичари специјализирани за традиционални техники на пеење и традиционални музички инструменти. На некои песни се користи и помодерен, електронски вид на звук. Врз основа на нивните сопствени екскурзии во селата со етничко население, тие реконструираат народни прослави и ритуали, традиционални музички инструменти и народни носии. Нивните настапи во живо обично еволуираат во интерактивен ритуал кој ја вклучува публиката, што е карактеристична карактеристика на Ојме.<ref>[https://www.gigmit.com/oyme gigmit - die Booking Plattform: Oyme], Gigmit.com (press "Read More" at the bottom of the page)</ref> Ојме има настапувано на многу фестивали во различни земји ширум светот, особено на светскиот музички фестивал Прашума во 2018 година и на ВОМЕКС во 2019 година. Нивната музика се користи и за објавување на борбени влезови на ММА борачот Владимир Минев. == Дискографија == * ''Ихтатол'' (2016) * ''Масторава кн.'' ''1'' (2023) === Видео снимка === * ''Песна на Ојме'' (2015, feat. Deep Forest) * ''Ваја'' (2017) * ''Хорол Ебел'' (2019) * ''Песната на Тјуштија'' (2020) === Исто така се појави на === * ''Нешто старо, нешто ново...'' (2016) од Вил Џонс (изложен на песната „Солзи на пеперутка“) * Ево Дево(2016) од Длабока шума (настапено на нумерите „Едноставно готово“ и „Песната на Ојме“) == Награди == [[Податотека:OYME_Ivan_Kupala_fest.jpg|мини|200x200пкс| Ојме настапува во живо на фестивалот Иван Купала]] * Музичкото видео за „Ваја“: ** Клип ФЕСТ 2017: најдобро уметничко решение (победник), најдобра женска улога (победник), најдобро музичко видео (лауреат)<ref> {{Мртва врска|date=September 2023}}</ref> ** Најдобро руско музичко видео за 2017 година според Здружението на музички критичари на Русија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://formusical.ru/news/soyuz-muzykalnykh-kritikov-podvel-itogi-2017-muzykalnogo-goda/|title=Союз музыкальных критиков России подвел итоги 2017 музыкального года.|work=Formusical.ru|accessdate=22 September 2023}}</ref> ** Победник на музичкиот натпревар Само непотпишано во 2019 и 2020 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unsignedonly.com/previouswinners|title=Unsigned Only &#124; Music Competition|work=Unsignedonly.com|accessdate=22 September 2023}}</ref> * Номиниран за 18-ти независни музички награди (IMAs) („Yehy Vaya“ feat. Серж Булат)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://independentmusicawards.com/the-18th-independent-music-awards-nominees/|title=The 18th Independent Music Awards Nominees|work=Independentmusicawards.com|accessdate=22 September 2023|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611102935/https://independentmusicawards.com/the-18th-independent-music-awards-nominees/|url-status=dead}}</ref> == Галерија == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://oyme.ru/ Официјален сајт] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240416080538/http://oyme.ru/ |date=2024-04-16 }} * [https://youtube.com/channel/UCRoIo7iEcngIPiplJdd6DBg Официјален канал на YouTube] [[Категорија:Мордвинска музика]] [[Категорија:Музички групи основани во 2011 година]] q811vu3b1c16qz6lm9cebccs6g97k3i 0 1347693 5610440 5398875 2026-08-17T08:46:25Z Carshalton 30527 5610440 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Марек Родак | image = [[Податотека:SVK vs. SMR 2024 Slovakia Nr. 12 Rodak.jpg|200px]] | fullname = Марек Родак<ref>{{cite web |url=https://www.efl.com/siteassets/efl-documents/efl-professional-retain-list--free-transfers---2017-18.pdf |title=Club list of registered players: As at 19th May 2018: Fulham |publisher=English Football League |page=16 |access-date=17 June 2018}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|1996|12|13|df=y}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/10727/Marek-Rod%C3%A1k/overview |title=Marek Rodák: Overview |publisher=Premier League |access-date=9 May 2022 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502230211/https://www.premierleague.com/players/10727/Marek-Rod%C3%A1k/overview |url-status=dead }}</ref> | cityofbirth = [[Кошице]] | countryofbirth = [[Словачка]] | height = {{height|m=1.94}}<ref name="PremProfile"/> | nationality = {{flagsport|SVK}} [[Словачка]] | position = {{Football/GK}} | currentclub = {{Fb team Al-Ettifaq}} | clubnumber = 1 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Kosice}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Fulham}} | years1 = 2014-2024 |caps1 = 70 |goals1 = 0 |clubs1 = {{Fb team Fulham}} | years2 = 2014-2015 |caps2 = 5 |goals2 = 0 |clubs2 = →{{Fb team Farnborough}} | years3 = 2015-2016 |caps3 = 17 |goals3 = 0 |clubs3 = →{{Fb team Welling United}} | years4 = 2017 |caps4 = 20 |goals4 = 0 |clubs4 = →{{Fb team Accrington Stanley}} | years5 = 2017-2019 |caps5 = 80 |goals5 = 0 |clubs5 = →{{Fb team Rotherham United}} | years6 = 2024- |caps6 = 68 |goals6 = 0 |clubs6 = {{Fb team Al-Ettifaq}} | nationalyears1 = 2013 |nationalcaps1 = 0 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|SVK}} [[Фудбалска репрезентација на Словачка под 17 години|Словачка 18]] | nationalyears2 = 2013-2014 |nationalcaps2 = 8 |nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|SVK}} [[Фудбалска репрезентација на Словачка под 19 години|Словачка 19]] | nationalyears3 = 2014-2016 |nationalcaps3 = 14 |nationalgoals3 = 1 |nationalteam3 = {{flagsport|SVK}} [[Фудбалска репрезентација на Словачка под 21 година|Словачка 21]] | nationalyears4 = 2020- |nationalcaps4 = 26 |nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|SVK}} [[Фудбалска репрезентација на Словачка|Словачка]] }} '''Марек Родак''' (роден на [[13 декември]] [[1996]] година, во [[Кошице]]) — [[Словачка|словачки]] [[фудбал]]ер, {{Football/GK/player}} на [[ФК Ал-Итифак|Ал-Итифак]] и на [[Фудбалска репрезентација на Словачка|словачката репрезентација]]. ==Клупска кариера== Родак ја започнал кариерата во својата татковина, во екипата на [[ФК Кошице|Кошице]], пред да му биде понудено да дојде на проби во [[ФК Фулам|Фулам]]. Откако ги задоволил одговорните лица на клубот, во јули 2013 година, на 16-годишна возраст, тој потпишал договор со англискиот клуб и бил приклучен во академијата на Фулам. Во следните години, тој бил испратен на неколку позајмици во [[ФК Фарнборо|Фарнборо]], [[ФК Велинг Јунајтед|Велинг Јунајтед]], [[ФК Акрингтон Стенли|Акрингтон Стенли]] и [[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам Јунајтед]] со цел да добие повеќе можност за игра. Своето деби за Фулам го направил на 8 август 2017, во натпревар од [[Лига куп на Англија|Лига купот на Англија]] против [[ФК Викомб Вондерерс|Викомб Вондерерс]]. Своето деби во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за Фулам, го направил на 12 септември 2020, во поразот со 0-3 од {{Fb team (N) Arsenal}} на [[Крејвен Котиџ]],<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/match/58898 |title=Fulham v Arsenal, 2020–21 Premier League|website=premierlague.com|date=12 September 2020|accessdate=1 June 2021}}</ref> но остатокот од сезоната 2020-2021 го поминал како резерва за [[Алфонс Ареола]], правејќи само уште еден настап во последното коло од првенството.<ref>{{cite web|title=Fulham v Newcastle, 2020–21 Premier League|url=https://www.premierleague.com/match/59268|website=Premier League|date=23 May 2021|access-date=1 June 2021}}</ref> На 25 јули 2024 година, Родак потпишал тригодишен договор со клубот од [[Сауди Про лига|Саудиската Про лига]], [[ФК Ал-Итифак|Ал-Итифак]].<ref>{{cite web |title=3 مواسم.. روداك يحمي مرمى الاتفاق |url=https://arriyadiyah.com/845270}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Словачка|сениорската репрезентација]] го направил на 7 септември 2020 година, во натпреварот од [[УЕФА Лига на нации|Лигата на нации]] против {{NazNB|FUrep|ISR}}, кој завршил нерешено 1–1.<ref>{{Cite news|title=Futbal-LN: Hapalovci bojovali v Izraeli aj s počasím: "Dochádzali nám sily"|url=https://www.tasr.sk/tasr-clanok/TASR:20200908TBB00001|website=TASR|agency=[[News Agency of the Slovak Republic]]|date=8 September 2020|language=sk}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|SVK}} {{Cronopar|7-9-2020|Нетанја|ISR|1|1|SVK|-1|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|8-10-2020|Братислава|SVK|0|0|IRL||Квал. за ЕП|2020|dcr|4 - 2}} {{Cronopar|12-11-2020|Белфаст|NIR|1|2|SVK|-1|Квал. за ЕП|2020|13={{yel|117}}}} {{Cronopar|15-11-2020|Трнава|SVK|1|0|SCO||УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|18-11-2020|Плзењ|CZE|2|0|SVK|-2|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|1-6-2021|Рид во Инкрајс|SVK|1|1|BUL||Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|1-9-2021|Љубљана|SVN|1|1|SVK|-1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|4-9-2021|Братсиалава|SVK|0|1|HRV|-1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|7-9-2021|Братслава|SVK|2|0|CYP||Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-10-2021|Казањ|RUS|1|0|SVK|-1|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2021|Загреб|HRV|2|2|SVK|-2|Квал. за СП|2022|13={{yel|70}}}} {{Cronopar|11-11-2021|Трнава|SVK|2|2|SVN|-2|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|25-3-2022|Осло|NOR|2|0|SVK|-2|Пријателска}} {{Cronopar|3-6-2022|Нови Сад|BLR|0|1|SVK||УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|7-6-2022|Трнава|SVK|0|1|KAZ|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|10-6-2022|Баку|AZE|0|1|SVK||УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|13-6-2022|Нур-Султан|KAZ|2|1|SVK|-2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|22-9-2022|Трнава|SVK|1|2|AZE|-2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|25-9-2022|Бачка Топола|SVK|1|1|BLR|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|1º turno}} {{Cronopar|19-11-2023|Зеница|BIH|1|2|SVK|-1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|26-3-2024|Осло|NOR|1|1|SVK|-1|Пријателска}} {{Cronofin|21|-21}} ==Титули== ===={{flagsport|ENG}} Фулам==== *'''[[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]''' : 1 : [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2021-2022|2021-2022]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Словачка |image3=Flag of Slovakia.svg }} * [https://int.soccerway.com/players/-/319003/ Марек Родак на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/marek-rodak/profil/spieler/186901 Марек Родак на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/194970/marek-rodak Марек Родак на espn] * [https://www.whoscored.com/Players/256125/Show/Marek-Rod%C3%A1k Марек Родак на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родак, Марек}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1996 година]] [[Категорија:Словачки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фулам]] 38krt3nf58eujo0u8jnz0mdrj7d3bsw 0 1348143 5610300 5581138 2026-08-16T19:50:35Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5610300 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Каи Хаверц | fullname = Каи Лукас Хаверц<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce15/pdf/601-IndividualSquadList-English.pdf |title=Squad List: FIFA Club World Cup UAE 2021: Chelsea FC |publisher=FIFA |page=1 |date=9 February 2022 |access-date=25 April 2022}}</ref> | image = [[Податотека:Kai-Havertz-August-2018.jpg|225px]] | height = {{height|m=1.93}}<ref name="Chelsea profile">{{Cite web |title=Kai Havertz |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/kai-havertz |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902014316/https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/kai-havertz |archive-date=2 September 2022 |access-date=2 September 2022 |publisher=Chelsea FC}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|6|11}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/231182/kai-havertz |title=Kai Havertz: Overview |publisher=ESPN |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022172019/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/231182/kai-havertz |url-status=live }}</ref> | cityofbirth = [[Ахен]] | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{flagsport|GER}} [[Германија]] | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 29 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = 2003–2009 | youthclubs1 = {{симбол2|Flag of None.svg}} Алеманија Маријадорф | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = {{Fb team Alemannia Aachen}} | youthyears3 = 2010–2016 | youthclubs3 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years1 = 2016-2020 | caps1 = 118 | goals1 = 36 | clubs1 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years2 = 2020-2023 | caps2 = 91 | goals2 = 19 | clubs2 = {{Fb team Chelsea}} | years3 = 2023- | caps3 = 36 | goals3 = 12 | clubs3 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2014-2015 |nationalcaps1 = 6 |nationalgoals1 = 2 |nationalteam1 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 16 години|Германија 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 |nationalcaps2 = 16 |nationalgoals2 = 7 |nationalteam2 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 17 години|Германија 17]] | nationalyears3 = 2017-2018 |nationalcaps3 = 8 |nationalgoals3 = 7 |nationalteam3 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 19 години|Германија 19]] | nationalyears4 = 2018- |nationalcaps4 = 44 |nationalgoals4 = 15 |nationalteam4 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] }} '''Каи Хаверц''' (роден на [[11 јуни]] [[1999]] година, во [[Ахен]]) — [[Германија|германски]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] или [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Германија|германската репрезентација]].<ref name="Chelsea profile" /> Откако ја завршил младинската академија на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] во 2016 година, Хаверц го направил своето сениорско деби за клубот истата година. Откако го направил своето деби, Хаверц станал најмладиот дебитант за клубот во [[Прва Бундеслига|Бундеслигата]], а потоа станал и најмладиот стрелец во историјата на Бајер Леверкузен кога го постигнал својот прв гол следната година. Во летото 2020 година, тој потпишал за Челси 84&nbsp;милиони евра, со што станал вториот најскапо платен играч во историјата на ''Сините''. Со Челси, Хаверц ги освоил [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|Лигата на шампионите]], [[Суперкуп на УЕФА 2021|Суперкупот на УЕФА]] и [[Светско клупско првенство 2021|Светското клупско првенство]], постигнувајќи ги победничките голови во финалето на Лигата на шампионите и Светското клупско првенство, додека асистирал за голот на соиграчот [[Хаким Зијеш]] во Суперкупот на УЕФА. Во летото 2023 година, тој потпишал за Арсенал. Откако ја претставувал Германија во различни младински нивоа, Хаверц го имал своето деби за сениорската репрезентација во септември 2018 година, станувајќи првиот играч роден во 1999 година што ја претставувал репрезентацијата. Тој ја претставувал Германија на [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]] и на [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]]. ==Биографија== Хаверц е роден во [[Ахен]], [[Северна Рајна-Вестфалија]].<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/kai-havertz/ |title=Kai Havertz: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022172737/https://www.worldfootball.net/player_summary/kai-havertz/ |url-status=live }}</ref> Тој пораснал во Маријадорф, област во [[Алсдорф]],<ref>{{cite web|url= http://www.alemannia-mariadorf.de/jugend/|title= Ein Mariadorfer Junge erhält Fritz-Walter-Medaille des DFB|website= alemannia-mariadorf.de|language=de}}</ref> пред со семејството подоцна да се пресели во Ахен.<ref name="goldenesbuch">{{cite web|url= https://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/bayer-leverkusens-juengster-profi-traegt-sich-ins-goldene-buch-ein_aid-24805263|title= Bayer Leverkusens jüngster Profi trägt sich ins Goldene Buch ein|website= aachener-zeitung.de|date= 29 June 2017|access-date= 20 October 2021|language=de}}</ref> Каи е третото и најмалото дете на семејството Хаверц; неговиот татко е [[Полиција|полицаец]], додека неговата мајка [[адвокат]]. Тој има постар брат и сестра кои се викаат Јан и Леа.<ref>{{Cite web|url=https://www.zeit.de/2019/05/kai-havertz-fussballspieler-leverkusen-nationalspieler-erfolg/komplettansicht|title=Die Ruhe selbst|first=Jörg|last=Kramer|work=Die Zeit|publisher=|date=23 January 2019|accessdate=27 April 2022|language=de}}</ref> Хаверц е во врска со германската манекенка и инфлуенсерка Софија Вебер од 2017 година.<ref>{{Cite web |title=Who is Sophia Weber? Know about Kai Havertz Girlfriend @Sportskeeda |url=https://www.sportskeeda.com/football/kai-havertz-girlfriend |access-date=27 October 2022 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> ==Технички карактеристики== Се смета за еден од најперспективните млади играчи во германскиот и меѓународниот фудбал,<ref>{{Cite news|language=en|url=https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-best-teenagers-world-2017-no6-kai-havertz|title=FourFourTwo’s 100 Best Teenagers in the World 2017: No.6, Kai Havertz|publisher=FourFourTwo|date=9 ноември 2017|access-date=5 јануари 2018}}</ref> поради што често го споредуваат со многу успешните сонародници како [[Месут Езил]] и [[Михаел Балак]],<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp|title=Bayer Leverkusen's Kai Havertz: 50 percent Ballack, 50 percent Özil, 100 percent talented|language=en|access-date=5 јануари 2018|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp|url-status=dead}}</ref> бидејќи уште од неговите рани години, тој се покажал како одличен толкувач во улогата на [[Среден ред (фудбал)|централен играч за врска]], но претпочитајќи повеќе да напаѓа најчесто бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]].<ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.it/2017/10/06/calciomercato-kai-havertz-ragazzino-tedesco-stregato-klopp-liverpool/|title=Kai Havertz, il ragazzino tedesco che ha stregato Klopp|author=Andrea Pettinello|date=6 октомври 2017|urlarchive=https://web.archive.org/web/20180106071405/https://www.foxsports.it/2017/10/06/calciomercato-kai-havertz-ragazzino-tedesco-stregato-klopp-liverpool/|dead-link=yes|access-date=5 јануари 2018|archivedate=6 јануари 2018}}</ref> Опремен со одлична поединечна техника,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/22-11-2018/plea-hermoso-havertz-sancho-ecco-nuovi-talenti-europei-310644971956.shtml|title=Pléa, Hermoso, Havertz, Sancho e...: ecco i nuovi talenti europei|access-date=26 декември 2019}}</ref> добар дриблинг<ref name=":0" /> а исклучителната визија за играта му помага да може да се користи и како „лажна деветка“.<ref name=":0" /> Неговата физика му овозможува да биде добар во издржувањето на стартови на противничките играчи и во задржувањето на топката.<ref name=":0" /> Тој открил дека бил инспириран од неговиот сонародник Месут Езил.<ref>{{Cite news|language=de|author=Lars Wallrodt|url=https://www.welt.de/sport/fussball/bundesliga/bayer-leverkusen/article162224749/Dieser-17-Jaehrige-gilt-als-Deutschlands-neuer-Oezil.html|title=Kai Havertz (17) gilt als Deutschlands neuer Mesut Özil|publisher=Die Welt|date=21 февруари 2017|access-date=5 јануари 2018}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Првото искуство со фудбалот Хаверц го имал на четиригодишна возраст кога се приклучил на аматерскиот клуб Алеманија Маријадорф, каде што неговиот дедо Ричард бил претседател на клубот.<ref name=journey>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-roots-bayer-leverkusen-from-grandad-guidance-to-germany-s-next-star-10910 |title=Kai Havertz's journey: From Grandad's guidance to becoming Germany's next great star |publisher=Bundesliga |date=27 April 2020 |access-date=27 April 2020 |archive-date=27 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727115034/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-roots-bayer-leverkusen-from-grandad-guidance-to-germany-s-next-star-10910 |url-status=live }}</ref> Во 2009 година, тој се преселил во [[ФК Алеманија Ахен|Алеманија Ахен]] каде што поминал само една година во академијата на клубот пред да се приклучи на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] на 11-годишна возраст.<ref name=UEFA>{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2435364.html |title=UEFA.com's weekly wonderkid: Kai Havertz |publisher=UEFA |last=Röber |first=Philip |date=4 February 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=15 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515003155/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2435364.html |url-status=live }}</ref> ===Бајер Леверкузен=== Хаверц го направил своето деби за првиот тим на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] на 15 октомври 2016 година, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Чарлс Аранхуис]] во поразот со 2–1 од [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]]. По влегувањето на теренот, тој станал најмладиот дебитант на клубот во Бундеслигата, на возраст од 17 години и 126 дена, иако неговиот рекорд бил соборен (за 111 дена) од [[Флоријан Вирц]] во 2020 година.<ref name=UEFA/><ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/10/15/germany/bundesliga/sv-werder-bremen/bayer-04-leverkusen/2254966/ |title=Werder Bremen v Bayer Leverkusen |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=4 April 2017 |archive-date=30 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130174136/https://int.soccerway.com/matches/2016/10/15/germany/bundesliga/sv-werder-bremen/bayer-04-leverkusen/2254966/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/florian-wirtz-replaces-kai-havertz-bayer-leverkusen-s-youngest-ever-player-11142 |title=Florian Wirtz replaces Kai Havertz as Bayer Leverkusen's youngest ever player |publisher=Bundesliga |date=18 May 2020 |access-date=19 May 2020 |archive-date=30 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730113852/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/florian-wirtz-replaces-kai-havertz-bayer-leverkusen-s-youngest-ever-player-11142 |url-status=live }}</ref> По суспензијата на [[Турци|турчинот]] [[Хакан Чалханоглу]], почетниот офанзивен играч за врска на Бајер, Хаверц добил многу простор за игра: на 2 ноември 2016, тој дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во натпревар против [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]], додека на 2 април 2017 година го постигнал својот прв професионален гол во кариерата, во ремито 3-3 против [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]] во [[Прва Бундеслига 2016-2017|Бундеслигата]].<ref>{{cite news |url=http://www.njherald.com/article/20170402/AP/304029868 |title=Gomez hat trick but Wolfsburg held 3–3 at Leverkusen |newspaper=New Jersey Herald |last=Fahey |first=Ciaran |date=2 April 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404130912/http://www.njherald.com/article/20170402/AP/304029868 |url-status=live }}</ref> Со тоа, Хаверц соборил уште еден клупски рекорд и станал најмладиот стрелец на Леверкузен во Бундеслигата, на 17-годишна возраст.<ref>{{cite web |url=http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd26n-rising-star-bayer-leverkusen-kai-havertz-goalmania-439148.jsp |title=Rising Star: Bayer Leverkusen's Kai Havertz |publisher=Bundesliga |last=Gladwell |first=Ben |date=2 April 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=14 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714002507/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd26n-rising-star-bayer-leverkusen-kai-havertz-goalmania-439148.jsp |url-status=live }}</ref> Во првата професионална сезона, Хаверц забележал 28 настапи во сите натпреварувања и постигнал четири гола, вклучувајќи ги и двата погодока против [[ФК Херта Берлин|Херта]] во последното коло од сезоната, која за Леверкузен била разочарувачка завршувајќи на 12-тата позиција.<ref>{{cite web |url=https://www.dewezet.de/startseite_artikel,-hertha-trotz-26-gegen-bayer-kurz-vor-europa-_arid,2373396.html |title=Hertha trotz 2:6 gegen Bayer kurz vor Europa |website=Dewezet |last1=Mende |last2=Krṻhler |first1=Jens |first2=Andreas |date=20 May 2017 |access-date=20 May 2017 |archive-date=4 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904135730/https://www.dewezet.de/startseite_artikel,-hertha-trotz-26-gegen-bayer-kurz-vor-europa-_arid,2373396.html/ |url-status=dead }}{{in lang|de}}</ref> Основа на тимот, исто така, во сезоната 2017-2018, на 14 април 2018 година, Хаверц станал најмладиот играч во историјата на Бундеслигата кој стигнал до 50 настапи, на возраст од 18 години и 307 дена, соборувајќи го рекордот што претходно го држел [[Тимо Вернер]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp |title=Bayer Leverkusen's Kai Havertz becomes youngest player in history to reach 50 appearances |publisher=Bundesliga |date=14 April 2018 |access-date=14 April 2018 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bayer-leverkusen-record-de-precocite-pour-kai-havertz/892785 |title=Bayer Leverkusen: record de précocité pour Kai Havertz |newspaper=L'Équipe |location=Paris |date=14 April 2018 |access-date=15 April 2018 |language=fr |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bayer-leverkusen-record-de-precocite-pour-kai-havertz/892785 |url-status=live }}</ref> Во сезоната 2018-2019, тој го постигнал својот прв гол во европските натпреварувања, против [[ПФК Лудогорец Разград|Лудогорец]] на 20 септември 2018 година, во натпревар од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] добиен од германците со 3-2. На 26 јануари 2019 година, постигнувајќи гол против Волфсбург во победата од 3-0, тој станал најмладиот стрелец на гол од пенал во Бундеслигата во историјата на Леверкузен, со 19 години, 7 месеци и 16 дена. Сезоната ја затворил со 17 постигнати гола во Бундеслигата, што го направило играч под дваесет години со најмногу постигнати голови во една сезона во Бундеслигата.<ref>{{cite web |title=Kai Havertz, Lucas Alario and Julian Brandt secure Champions League spot for Bayer Leverkusen |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/hertha-berlin-bayer-leverkusen-live-line-ups-stats-brandt-havertz-bailey-kalou-4490 |publisher=Bundesliga |date=18 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002455/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/hertha-berlin-bayer-leverkusen-live-line-ups-stats-brandt-havertz-bailey-kalou-4490 |url-status=live }}</ref> Исто така, тој завршил на второто место, единствено зад [[Марко Ројс]], во рангирањето за наградата [[Германски фудбалер на годината]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/marco-reus-named-footballer-of-the-year-2019-borussia-dortmund-5839 |title=Borussia Dortmund captain Marco Reus named Germany's Footballer of the Year 2019 |publisher=Bundesliga |date=29 July 2019 |access-date=1 August 2019 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421003604/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/marco-reus-named-footballer-of-the-year-2019-borussia-dortmund-5839 |url-status=live }}</ref> Во сезоната 2019-2020 постигнал други важни резултати: на 17 август 2019 година, во првото коло од [[Прва Бундеслига 2019-2020|новото првенство]] со голот против [[ФК Падерборн|Падерборн]] тој станал вториот најмлад играч кој постигнал 25 гола во Бундеслигата, по [[Хорст Кепел]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayer-leverkusen-paderborn-live-line-ups-stats-havertz-bailey-jonathan-tah-6196 |title=Kai Havertz makes history as Bayer Leverkusen overcome new boys Paderborn |publisher=Bundesliga |date=18 August 2019 |access-date=19 August 2019 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619071357/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayer-leverkusen-paderborn-live-line-ups-stats-havertz-bailey-jonathan-tah-6196 |url-status=live }}</ref> Во декември, на возраст од 20 години, шест месеци и четири дена, тој соборил уште еден рекорд и станал најмладиот играч во историјата кој достигнал 100 настапи во Бундеслигата.<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-100-bundesliga-appearances-for-bayer-leverkusen-at-20-8688 |title=Kai Havertz: 100 Bundesliga appearances for Bayer Leverkusen at 20 |publisher=Bundesliga |date=15 December 2019 |access-date=17 December 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612033832/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-100-bundesliga-appearances-for-bayer-leverkusen-at-20-8688 |url-status=live }}</ref> ===Челси=== [[File:Kai Havertz 2020.jpg|thumb|upright|left|Хаверц во дресот на {{Fb team (N) Chelsea}} во 2020.]] На 4 септември 2020 година, Хаверц потпишал петгодишен договор со [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{Cite web |title=Chelsea have Havertz |url=https://www.chelseafc.com/en/news/2020/09/04/chelsea-have-havertz- |publisher=Chelsea F.C. |date=4 September 2020 |access-date=4 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190826/https://www.chelseafc.com/en/news/2020/09/04/chelsea-have-havertz-/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transfer completed: Havertz joins Chelsea |url=https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/transfer-completed-havertz-joins-chelsea |date=4 September 2020 |website=bayer04.de |access-date=4 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924193115/https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/transfer-completed-havertz-joins-chelsea |url-status=live }}</ref> во трансфер вреден 71 милион фунти, што го направило, во тоа време, второто најскапо засилување во историјата на клубот.<ref>{{Cite news |title=Kai Havertz completes move to Chelsea for £62million |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2020/09/04/kai-havertz-completes-move-chelsea-62million/ |date=4 September 2020 |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Matt |last=Law |access-date=6 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190835/https://www.telegraph.co.uk/football/2020/09/04/kai-havertz-completes-move-chelsea-62million// |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Kai Havertz: Chelsea sign Bayer Leverkusen midfielder in £71m deal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54023395 |website=BBC Sport |date=4 September 2020 |access-date=14 February 2022}}</ref> Своето деби за Челси го имал на 14 септември во победата со 3-1 во [[Премиер лига на Англија 2020-2021|Премиер лигата]] против [[ФК Брајтон енд Хоув Албион|Брајтон]],<ref>{{Cite news |url=https://www.goal.com/en/news/havertz-premier-league-much-tougher-bundesliga-chelsea-debut/lnicyg5o451p1oetqutegesnd |title=Havertz admits Premier League is 'much tougher than the Bundesliga' after testing Chelsea debut |date=15 September 2020 |website=Goal.com |publisher=Perform Group |access-date=15 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190857/https://www.goal.com/en/news/havertz-premier-league-much-tougher-bundesliga-chelsea-debut/lnicyg5o451p1oetqutegesnd/ |url-status=live }}</ref> додека неговите први голови за ''сините'' дошле во победата со 6-0 против [[ФК Барнсли|Барнсли]] во третото коло на Лига купот на 23 септември. Во тој натпревар германецот го постигнал првиот [[хет-трик]] во кариерата.<ref>{{Cite news |url=https://www.skysports.com/football/news/11713/12079578/havertz-nets-hat-trick-in-chelsea-rout |title=Chelsea 6–0 Barnsley: Kai Havertz hits hat-trick as Blues romp into round four of Carabao Cup |date=23 September 2020 |website=Sky Sports |access-date=24 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190901/https://www.skysports.com/football/news/11713/12079578/havertz-nets-hat-trick-in-chelsea-rout/ |url-status=live }}</ref> Својот прв гол во Премиер лигата го постигнал против [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] на 17 октомври, во ремито 3–3 на [[Стемфорд Бриџ]].<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54489178 |title=Chelsea 3–3 Southampton |first=Shamoon |last=Hafez |website=BBC Sport |date=17 October 2020 |access-date=14 February 2022}}</ref> На 29 мај 2021 година, тој го постигнал единствениот гол на натпреварот во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2021 година|финалето на Лигата на шампионите]] со кој Челси го совладал [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и го освоил натпреварувањето по втор пат во клупската историја.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12650cedca55-37515f69768e-1000--report-chelsea-claim-second-title/|title=Man. City 0–1 Chelsea: Havertz gives Blues second Champions League triumph|website=[[UEFA]]|date=29 May 2021|accessdate=29 May 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.si.com/soccer/2021/05/29/man-city-chelsea-champions-league-final-video-highlights-pulisic|title=Chelsea Defeats Man City to Win Champions League Final Behind Havertz Goal |date=29 May 2021 |website=Sports Illustrated |access-date=29 May 2021}}</ref> Тоа воедно бил и неговиот прв гол во кариерата во Лигата на шампионите. Последователно, на 11 август 2021 година, Челси го освоил [[Суперкуп на УЕФА 2021|Суперкупот на УЕФА]] против [[ФК Виљареал|Виљареал]] по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], иако Хаверц бил единствениот играч на ''сините'' кој промашил.<ref>{{Cite news |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/uefa-super-cup-chelsea-villarreal-24738737|title=Uefa Super Cup RECAP: Chelsea beat Villarreal on penalties thanks to Kepa heroics |date=11 August 2021 |website=Mirror |access-date=29 August 2021}}</ref> На 12 февруари 2022 година, Хаверц постигнал нов решавачки погодок, овојпат од пенал во 117-тата минута од финалето на [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|Светското клупско првенство]] против [[ФК Палмеирас|Палмеирас]], кој завршил со победа на Челси од 2–1.<ref>{{Cite news|url= https://www.theguardian.com/football/2022/feb/12/chelsea-palmeiras-club-world-cup-final-match-report|title= Chelsea crowned world champions after Kai Havertz penalty sinks Palmeiras|first=Jacob|last=Steinberg|website=The Guardian|date=12 February 2022|access-date=12 March 2022}}</ref> После слабата [[ФК Челси сезона 2022-2023|сезона 2022-2023]], во која Челси го освоиле 12-тото место во [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лигата]] и испаднале рано во сите купови, раководството на клубот се одлучило за радикални промени во текот на летото 2023 година, продавајќи голем број на играчи меѓу кои и дел од скапо платените "ѕвезди" на тимот, како Хаверц;<ref name="LeavingChelsea">{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12906148/kai-havertz-to-arsenal-why-chelsea-are-willing-to-let-him-go-and-why-he-is-attractive-to-the-gunners|title=Kai Havertz to Arsenal: Why Chelsea were willing to let him go and why he is attractive to the Gunners|publisher=skysports|date=29 јуни 2023|access-date=14 мај 2024}}</ref> тој бил продаден на градскиот ривал [[ФК Арсенал|Арсенал]] кон крајот на јуни 2023.<ref name="LeavingChelsea"/> Како причини за неговото заминување од Челси биле наведени разочарувачката последна сезона и доаѓањето на [[Кристофер Нкунку]], играч со слични карактеристики како Хаверц.<ref name="LeavingChelsea"/> Вкупно во дресот на Челси одиграл 139 натпревари и постигнал 32 гола. ===Арсенал=== На 28 јуни 2023 година, Хаверц потпишал петгодишен договор со Арсенал, кој за неговите услуги му платил на Челси 65 милиони фунти.<ref>{{Cite web |date=28 June 2023 |title=Kai Havertz joins on long-term contract |url=https://www.arsenal.com/kai-havertz-transfer-premier-league-chelsea-mikel-arteta-edu |access-date=29 June 2023 |website=Arsenal FC}}</ref> Своето деби за ''топџиите'' го направил на 6 август, во натпреварот од [[ФА Комјунити Шилд 2023|ФА Комјунити Шилд]] против Манчестер Сити, кој Арсенал го добил по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] со 4-1;<ref>{{Cite web |date=6 August 2023 |title=Arsenal 1–1 Man City (4–1 on pens) |url=https://www.skysports.com/football/arsenal-vs-manchester-city/report/482389}}</ref> Хаверц играл од почетокот до 87-мата минута. На 30 септември, Хаверц го постигнал својот прв гол за Арсенал, реализирајќи пенал во победата со 4–0 над {{Fb team (N) AFC Bournemouth}}.<ref>{{Cite web |date=30 September 2023 |title=Kai Havertz scored his first goal for Arsenal with a penalty as they comfortably beat winless Bournemouth in the Premier League at Vitality Stadium.|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/66899190 |access-date=30 September 2023 |website=BBC Sport}}</ref> На 25 ноември, тој го постигнал својот прв гол од игра за Арсенал, победничкиот во успехот со 1–0 над [[ФК Брентфорд|Брентфорд]].<ref>{{Cite news |last=Gibbons |first=Mike |date=2023-11-25 |title=BRENTFORD 0-1 ARSENAL: KAI HAVERTZ HEADER SEES MIKEL ARTETA’S SIDE GO TOP OF PREMIER LEAGUE |url=https://www.eurosport.com/football/premier-league/2023-2024/brentford-v-arsenal-premier-league-live_sto9893953/story.shtml |access-date=2024-03-04 |work=Eurosport}}</ref> Четири дена подоцна, Хаверц го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите за сезоната во победата со 6-0 над [[ФК Ланс|Ланс]].<ref>{{Cite news |last=Victor |first=Tom |date=2023-11-29 |title=Arsenal winners and losers in Lens thrashing as Kai Havertz revival gathers pace |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/arsenal-lens-winners-losers-championsleague-31560155 |access-date=2024-03-04 |work=Daily Mirror}}</ref> На 24 февруари 2024, тој за првпат во дресот на Арсенал постигнал два гола на еден натпревар, во победата со 4-1 над {{Fb team (N) Newcastle United}}.<ref>{{Cite news|date=2024-02-24 |title=Arsenal 4-1 Newcastle United: Hosts record their sixth consecutive Premier League win |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68324371 |access-date=2024-05-21 |work=BBC}}</ref> Својот последен гол за сезоната во Премиер лигата, го постигнал во последното коло против {{Fb team (N) Everton}} одиграно на 19 мај, гол со кој на ''топџиите'' им донел победа од 2-1, но сепак недоволна клубот да го престигне директниот конкурент за титулата Манчестер Сити, кој на крајот го освоил првенството. Првата сезона со Арсенал ја завршил со вкупно 51 одигран натпревар и 14 постигнати гола. ==Репрезентативна кариера== Тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Германија под 19 години|репрезентацијата на Германија под 19 години]] на 31 август 2017 година, против [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 19 години|Швајцарија]]. На 4 октомври 2017 година, тој постигнал четири гола против [[Фудбалска репрезентација на Белорусија под 19 години|Белорусија]]. На 29 август 2018 година, тој го заработил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Германија|сениорска репрезентација]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dfb.de/news/detail/nations-league-drei-neue-drei-rueckkehrer-191761/|title=Nations League: Drei Neue, drei Rückkehrer|date=30 август 2018|language=de|access-date=2021-05-30}}</ref> Своето деби го направил на 9 септември, во [[пријателски натпревар]] против [[Фудбалската репрезентација на Перу|Перу]] што завршил 2-1 за ''панцерите''.<ref>{{Cite web|url=https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/brandt-scores-in-havertz-international-debut|title=BRANDT SCORES IN HAVERTZ' INTERNATIONAL DEBUT|language=en|access-date=2021-05-30}}</ref> На 9 октомври 2019 година, во својот шестти натпревар за репрезентацијата, тој го постигнал својот прв репрезентативен гол, во ремито 2-2 против [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во друг пријателски натпревар.<ref>{{cite web|url=http://www.delinquentidelpallone.it/serge-gnabry-e-entrato-nella-storia-della-nazionale-tedesca/|title=Serge Gnabry è entrato nella storia della nazionale tedesca|access-date=11 октомври 2019|archive-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011111637/http://www.delinquentidelpallone.it/serge-gnabry-e-entrato-nella-storia-della-nazionale-tedesca/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bulinews.com/news/3632/kai-havertz-on-scoring-his-first-goal-for-germany-i-dreamt-of-this-moment-as-a-kid|title=Kai Havertz on scoring his first goal for Germany: 'I dreamt of this moment as a kid'|language=en|access-date=11 октомври 2019}}</ref> На 19 мај 2021 година, тој бил избран во германскиот тим за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]].<ref>{{cite web|url=https://www.kicker.de/em-kader-offiziell-loew-beruft-mueller-hummels-und-volland-804642/artikel|title=EM-Kader offiziell: Löw beruft Müller, Hummels und Volland|date=19 May 2021|website=kicker.de|language=de|access-date=19 May 2021}}</ref> На 19 јуни 2021 година, тој го постигнал третиот гол на Германија во 51-вата минута во победата со 4–2 над [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во вториот натпревар од групата.<ref>{{Cite news |url=https://www.espn.in/football/report/_/gameId/560322|title=Two Portugal own goals help Germany to win in six-goal thriller |date=19 June 2021 |website=ESPN |access-date=19 June 2021}}</ref> Неколку дена подоцна, тој постигнал гол и во последниот натпревар од групата во ремито 2-2 против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]],<ref>{{Cite web | url = https://footballexpress.co.uk/euro-2020-germany-2-2-hungary-post-match-analysis/ | title = Euro 2020: Germany 2-2 Hungary Post-Match Analysis | date = 24 June 2021 | access-date = 24 June 2021 | website = FootballExpress.co.uk | first = Adithya | last = Namboothiri | archive-date = 2021-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210627205833/https://footballexpress.co.uk/euro-2020-germany-2-2-hungary-post-match-analysis/ | url-status = dead }}</ref> со што неговата земја се квалификувала за нокаут фазата, но таму биле елиминирни уште во осминафиналето од [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]]. Во ноември 2022 година, бил избран за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref>{{cite web|url=https://www.dfb.de/news/detail/flick-beruft-moukoko-fuellkrug-und-goetze-in-wm-kader-245974/|title=Flick beruft Moukoko, Füllkrug und Götze in WM-Kader|publisher=[[German Football Association]]|date=10 November 2022|access-date=10 November 2022|language=de}}</ref> На 1 декември, тој постигнал два гола во победата со 4–2 над [[Фудбалска репрезентација на Костарика|Костарика]], недоволно за Германија да ја мине групната фаза.<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/costa-rica-vs-germany/report/462999 |title=World Cup 2022 - Costa Rica 2-4 Germany: Four-time tournament winners exit at group stage again |website=Sky Sports |date=1 December 2022 }}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|GER}} {{Cronopar|9-9-2018|Зинсхајм|DEU|2|1|PER|-|Пријателска|13={{subon|88}}}} {{Cronopar|15-11-2018|Лајпциг|DEU|3|0|RUS|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-3-2019|Волфсбург|DEU|1|1|SRB|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|6-9-2019|Хамбург|DEU|2|4|NLD|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|9-9-2019|Белфаст|NIR|0|2|DEU|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|9-10-2019|Дортмунд|DEU|2|2|ARG|1|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|13-10-2019|Талин|EST|0|3|DEU|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|7-10-2020|Келн|DEU|3|3|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|90}}}} {{Cronopar|10-10-2020|Киев|UKR|1|2|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|90+3}}}} {{Cronopar|13-10-2020|Келн|DEU|3|3|CHE|1|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|25-3-2021|Дисбург|DEU|3|0|ISL|1|Квал. за СП|2022|13={{yel|48}} {{suboff|78}}}} {{Cronopar|28-3-2021|Букурешт|ROU|0|1|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|31-3-2021|Дисбургг|DEU|1|2|MKD|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|7-6-2021|Диселдорф|DEU|7|1|LAT|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|15-6-2021|Минхен|FRA|1|0|DEU|-|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|19-6-2021|Минхен|PRT|2|4|DEU|1|Евро|2020|Прва фаза|13={{yel|66}} {{suboff|73}}}} {{Cronopar|23-6-2021|Минхен|DEU|2|2|HUN|1|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|29-6-2021|Лондон|ENG|2|0|DEU|-|Евро|2020|Осминафинале}} {{Cronopar|2-9-2021|Санкт Гален|LIE|0|2|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Рејкјавик|ISL|0|4|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|8-10-2021|Хамбург|DEU|2|1|ROU|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|11-10-2021|Скопје|MKD|0|4|DEU|1|Квал. за СП|2022|13={{yel|55}} {{suboff|61}}}} {{Cronopar|14-11-2021|Ереван|ARM|1|4|DEU|1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|26-3-2022|Зинсхајм|DEU|2|0|ISR|1|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|29-3-2022|Амстердам|NLD|1|1|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|4-6-2022|Болоња|ITA|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|70}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|7-6-2022|Минхен|DEU|1|1|ENG|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|11-6-2022|Будимпешта|HUN|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|85}}}} {{Cronopar|23-9-2022|Лајпциг|DEU|0|1|HUN|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|26-9-2022|Лондон|ENG|3|3|DEU|2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|16-11-2022|Мускат|OMN|0|1|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-11-2022|Ал Рајан|GER|1|2|JPN|-|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{suboff|79}}|Ал Рајан (град)}} {{Cronopar|1-12-2022|Ал Хор|CRI|2|4|GER|2|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|25-3-2023|Мајнц|DEU|2|0|PER|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|12-6-2023|Бремен|DEU|3|3|UKR|1|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Варшава|POL|1|0|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-6-2023|Гелзенкирхен|DEU|0|2|COL|-|Пријателска|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|9-9-2023|Волфсбург|DEU|1|4|JPN|-|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Дортмунд|DEU|2|1|FRA|-|Пријателска|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|14-10-2023|Ист Хартфорд|USA|1|3|DEU|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|18-11-2023|Берлин|DEU|2|3|TUR|1|Пријателска}} {{Cronopar|21-11-2023|Виена|AUT|2|0|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|23-3-2024|Лион|FRA|0|2|GER|1|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|26-3-2024|Франкфурт на Мајна|GER|2|1|NED|-|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronofin|44|15}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 8 декември 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2016-2017|2016-2017]] || rowspan=4|{{flagsport|GER}} [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] || [[Прва Бундеслига 2016-2017|1Б]] || 24 || 4 || [[Фудбалски куп на Германија 2016-2017|КГ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 3 || 0 || - || - || - || 28 ||4 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Прва Бундеслига 2017-2018|1Б]] || 30 || 3 || [[Фудбалски куп на Германија 2017-2018|КГ]] || 5 || 1 || - || - || - || - || - || - || 35 || 4 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Прва Бундеслига 2018-2019|1Б]] || 34 || 17 || [[Фудбалски куп на Германија 2018-2019|КГ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 6 || 3 || - || - || - || 42 || 20 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Прва Бундеслига 2019-2020|1Б]] || 30 || 12 || [[Фудбалски куп на Германија 2019-2020|КГ]] || 5 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 5+5 || 0+4 || - || - || - || 45 || 18 |- !colspan="3"|Вкупно Бајер Леверкузен || 118 || 36 || || 13 || 3 || || 19 || 7 || || - || - || 150 || 46 |- |[[ФК Челси сезона 2020-2021|2020-2021]] || rowspan="3" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 27 || 4 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 5+1 || 1+3 ||[[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 12 || 1 || - || - || - || 45 || 9 |- |[[ФК Челси сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 29 || 8 ||[[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] ||3+3 ||0+2 ||[[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] ||9 || 3 ||[[Суперкуп на УЕФА 2021|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2021|Скп]]|| 1+2 || 0+1 || 47 || 14 |- |[[ФК Челси сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 35 || 7 ||[[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 10 || 2 || - || - || - || 47 || 9 |- ! colspan="3" |Вкупно Челси || 91 || 19 || || 14 || 6 || || 31 || 6 || || 3 || 1 || 139 || 32 |- |[[ФК Арсенал сезона 2023-2024|2023-2024]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2023-2024|ПЛ]] || 34 || 12 || [[ФА Куп 2023-2024|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2023-2024|ЛК]] || 1+2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 10 || 1 || [[ФА Комјунити Шилд 2023|КШ]] || 1 || 0 || 48 || 13 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 242 || 67 || || 30 || 9 || || 60 || 14 || || 4 || 1 || 336 || 91 |} ===Рекорди=== ==== Бајер Леверкузен ==== *Најмлад стрелец во Бундеслигата во историјата на клубот: 17 години и 295 дена</small><ref>{{cite web|url=https://en.as.com/en/2019/12/14/soccer/1576343588_646597.html|title=Youngest to play 100 Bundesliga games: Havertz in numbers|access-date=11 декември 2022}}</ref> ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 23/09/2020 || align=left|{{flagsport|ENG}} [[Стемфорд Бриџ]], [[Лондон]] || align=left|{{Fb team Chelsea}} || align=left|{{Fb team Barnsley}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 0 || align=left|{{flagsport|ENG}} [[Фудбалски Лига куп на Англија 2020-2021|Лига куп на Англија 2020-2021]] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ; Челси * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони]]''' : 1 : 2020-2021<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/57268064 |title=Man. City 0–1 Chelsea |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=29 May 2021 |access-date=31 May 2021}}</ref> * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : [[Суперкуп на УЕФА 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58157867 |title=Chelsea 1–1 Villarreal |first=Mark |last=Sterling |website=BBC Sport |date=11 August 2021 |access-date=14 February 2022}}</ref> * '''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/60352740 |title=Chelsea 2–1 Palmeiras |website=BBC Sport |date=12 February 2022 |access-date=14 February 2022}}</ref> ; Арсенал *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *Тим на сезоната на [[Бундеслига]]та: 2018–2019<ref>{{cite news|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/2018-19-team-of-the-season-ea-sports-fifa-fut-19-sancho-lewandowski-4790|title=2018/19 Bundesliga Team of the Season|publisher=Bundesliga|date=27 May 2019|access-date=27 May 2019}}</ref> *Тим на сезоната на [[УЕФА Лига Европа]]: 2019–2020<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0260-10391fbb6c62-2c8b46747bf5-1000--uefa-europa-league-squad-of-the-season/ |title=UEFA Europa League Squad of the Season |publisher=UEFA |date=26 August 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927035154/https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0260-10391fbb6c62-2c8b46747bf5-1000--uefa-europa-league-squad-of-the-season// |url-status=live }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Германија |image3= Flag of Germany.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/kai-havertz/440864/ Каи Хаверц на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kai-havertz/profil/spieler/309400 Каи Хаверц на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/231182/kai-havertz Каи Хаверц на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/326413/Show/Kai-Havertz Каи Хаверц на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Германија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Германија на ЕП фудбал 2024}} {{Состав на Германија на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хаверц, Каи}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Германски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] 2ecq287otmqpeentpvc9f8ped0cf02n 0 1353870 5610183 5591215 2026-08-16T12:56:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610183 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер |name=Орхан Муртезани |image=Orhan Murtezani official portrait 2024.jpg |term_start=[[23 јуни]] [[2024]] |birth_date={{birth date and age|df=yes|1984|6|7}} |office=[[Министер за европски прашања на Македонија|Министер за европски прашања]] |birth_place={{роден во|Скопје}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |ethnicity=[[Албанци|Албанец]] |party=[[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]] |primeminister=[[Христијан Мицкоски]] |predecessor1 = ''немa'' |successor1 = [[Беким Сали]] |term_end=[[24 декември]] [[2025]] |birth_name=Орхан Муртезани |native_name=Orhan Murtezani |nationality=[[Македонија|Македонец]] |education=[[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] }} '''Орхан Муртезани''' (р. [[7 јуни]] [[1984]] во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и поранешен [[Министер за европски прашања на Македонија|министер за европски прашања]] во [[Влада на Христијан Мицкоски|кабинетот на Христијан Мицкоски]]. Тој е од редовите на [[ВРЕДИ (коалиција)|ВРЕДИ]]. ==Животопис== Муртезани е роден на 15 октомври 1984 година во [[Скопје]]. Завршува високо образование на [[Економски факултет - Скопје|Економскиот факултет]] при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во Скопје, каде што се стекна со диплома по економија. Потоа го продолжува своето образование на Универзитетот Мармара во [[Истанбул]], каде што завршува последипломски студии. Неговата професионална кариера започнува во 2015 година кога станува директор на Центарот за демократија и развој, позиција која ја врши до 2017 година. Од 2016 година, пак, Муртезани е и портпарол на политичката партија [[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]]. Во 2019 година, Муртезани е назначен за генерален директор и претседател на Управниот одбор на А.Д. Железници на Македонија - Транспорт, позиција која ја извршува до октомври 2020 година. Во периодот од 2020 до 2021 година  тој е соосновач и директор на приватна транспортна компанија. Од декември 2021 до март 2023 година, Муртезани е генерален директор и претседател на Управниот одбор на А.Д. МЕПСО.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://arhiva.emagazin.mk/%D0%BA%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8/|title=Кој е Орхан Муртезани, кандидат за министер за европски прашања|last=Редакција|date=2024-06-21|work=еМагазин|language=mk-MK|accessdate=2025-12-28}}</ref> Муртезани покрај албанскиот течно говори [[Македонски јазик|македонски]], [[Албански јазик|албански]], [[Турски јазик|турски]] и [[англиски јазик]]. На 23 јуни 2024 година Муртезани бил назначен за [[Министер за европски прашања на Македонија|министер за европски прашања]] во [[Влада на Христијан Мицкоски|кабинетот на Христијан Мицкоски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/en/story/%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%B7%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%9A%D0%B0d7u|title=Орхан Муртезани стапи на должноста министер за европски прашања|last=Геров|first=Виолета|date=2024-06-24|work=Mia.mk|language=mk|accessdate=2025-12-28}}{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 24 декември 2025 година Муртезани бил разрешен од функцијата [[Министер за европски прашања на Македонија|министер за европски прашања]], и беше одбран за советник на премиерот [[Христијан Мицкоски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://libertas.mk/bekim-sali-sedna-vo-fotel-ata-na-murtezani/|title=Беким Сали седна во фотелјата на Муртезани|last=Libertas|first=Libertas|date=2025-12-26|work=Либертас|language=en-US|accessdate=2025-12-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/murtezani-razreshen-vladata-se-ekipira-so-novite-ministri-sali-i-hodzha/|title=Муртезани разрешен, Владата се екипира со новите министри Сали и Хоџа|last=Трајковска|first=Мариела|date=|work=Слободен печат|accessdate=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://arhiva.emagazin.mk/%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE/|title=Орхан Муртезани е новиот главен преговарач на Македонија со ЕУ|last=Редакција|date=2024-09-17|work=еМагазин|language=mk-MK|accessdate=2025-12-28}}</ref> ==Наводи== 2478rekhkrt7wk8olxrl3ls2066ic2t 0 1356502 5610283 5499844 2026-08-16T19:32:56Z Niegodzisie 79128 /* Дискографија */ 5610283 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Muse | background = group_or_band | image = MuseHammsmith100522 (47 of 76) (52089636284).jpg | alt = Matt Bellamy, Dominic Howard and Chris Wolstenholme on stage while performing | landscape = yes | caption = Muse во 2022. Од лево: Мет Белами, Доминик Хауард, Крис Волстенхолм | origin = Тинмут, [[Девон (регион)|Девон]], Англија | genre = {{flatlist| * [[Алтернативен рок]] * [[прогресивен рок]] * [[спејс-рок]] * [[Хард-рок]] * [[арт-рок]] * [[електронски рок]] }}<!-- Genres cited in the "Musical style" section --> | years_active = 1994–денес | label = {{flatlist| * Helium 3 * [[Warner Records|Warner]] * [[Taste Media|Taste]] * [[Sawmills Studios|Dangerous]] }} | spinoffs = [[The Jaded Hearts Club]] | website = {{URL|https://muse.mu}} | current_members = * Мет Белами * Крис Волстенхолм * Доминик Хауард | past_members = }} '''Muse''' (транскрипција: Мјуз) ― англиска [[Рок-музика|рок]]-група основана во Тинмут во 1994 година. Групата е составена од Мет Белами (пејач, гитара, клавијатури), Крис Волстенхолм (бас-гитара, придружен вокал) и Доминик Хауард (тапани, ударачки инструменти). Познати по уникатната комбинација на алтернативен рок, прогресивен рок, електроника и симфониски елементи, Muse станале една од највлијателните и најуспешни групи во 21 век. Muse освоиле многу награди, вклучувајќи две [[Награди Греми|Греми награди]], две [[Британски музички награди]], пет MTV Europe награди и осум NME награди. Во 2012 година добиле [[Ајвор Новело (награда)|Ајвор Новело награда]] за меѓународно достигнување од Британската академија на текстописци, композитори и автори. До октомври 2022 година продале преку 30 милиони албуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.targetcenter.com/news/detail/muse|title=JUST ANNOUNCED: MUSE|date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126171106/https://www.targetcenter.com/news/detail/muse|archive-date=26 November 2022}}</ref> == Историја на групата == === Почетоци (1994–1997) === Muse била основана во 1994 година во Тинмут, мал град во југозападниот дел од Англија. Гитаристот Мет Белами се пријавил на аудиција за основање на група организирана од тапанарот Доминик Хауард. Откако Крис Волстенхолм се приклучил како басист групата усвоила [[Готик-рок|гот]]-[[Глам-рок|глам]] имиџ. Групата била основана под името "Rocket Baby Dolls", а во 1994 година го промениле името во Muse. Во првите години групата настапувала по мали месни клубови каде што се здобила со популарност поради нивните енергични настапи во живо. === Први албуми и меѓународна популарност (1998–2005) === [[Податотека:Muse_logo.svg|десно|мини|200x200пкс| Логото на Muse, кое се користело претежно по објавувањето на мини-албумот <nowiki><i id="mwbQ">Muse</i></nowiki> во 1998 година]] На 11 мај 1998 година, групата го издала нивниот прв [[EP|мини-албум]] <nowiki><i id="mweA">Muse</i></nowiki>, кој содржел четири песни..<ref>Ben Myers (2007). "Muse: Inside the Muscle Museum". p. 58. Random House,</ref> Нивниот втор мини-албум, ''Muscle Museum EP'', бил објавен на 11 јануари 1999 година. Овие изданија го привлекле вниманието на неколку музички издавачки куќи, а особено ги заинтригирале Maverick Records, кои им понудиле договор.<ref>{{Наведување|last=Beaumont|first=Mark|author-link=Mark Beaumont (journalist)|date=8 October 2008|title=Out of This World: The Story of Muse|publisher=[[Omnibus Press]]|page=57|place=London, England|isbn=978-1847723772}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ticketmaster.ie/artist/944747|title=Muse biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420013322/http://www.ticketmaster.ie/artist/944747|archive-date=20 April 2008|website=Ticketmaster|url-status=dead|access-date=2 May 2008}}</ref> Во 1999 година, Muse го издавале нивниот прв албум ''Showbiz'', кој ги содржел сингловите "Sunburn", "Muscle Museum" и "Unintended". Албумот ги промовирал на меѓународната сцена и групата почнала да привлекува публика надвор од Обединетото Кралство.<ref>''Showbiz''. Kerrang Review, 1999</ref> [[Податотека:Muse_at_Roskilde_Festival_2000.jpg|лево|мини| Muse на фестивалот Роскилде во Данска, јули 2000 година]] За време на продукцијата на нивниот втор албум, ''Origin of Symmetry'' (2001), Muse експериментирале со инструменти како: црковни оргули, мелотрон, животински коски и проширен комплет за тапани. Содржел повеќе фалсет од Белами, гитара [[Арпеџо|со арпеџо]] и свирење на пијано. Белами за гитарата навел дека бил инспириран од [[Џими Хендрикс]] и [[Том Морело]] (од [[Rage Against the Machine]]). Албумот содржел преработка на „Feeling Good“ од Ентони Њули и Лесли Брикус,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.microcuts.net/uk/news/archives/06242003-nme_article.php|title=NME article|date=June 2003|work=NME|access-date=19 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202095535/http://www.microcuts.net/uk/news/archives/06242003-nme_article.php|archive-date=2 February 2008}}</ref> која на многу анкети била изгласана за една од најдобрите преработки на сите времиња.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=16 October 2008}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/muse/53090|title=Muse beat The Beatles, Jimi Hendrix, Johnny Cash to win best cover song of all time|date=22 September 2010|work=NME|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104211343/http://www.nme.com/news/muse/53090|archive-date=4 January 2016}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-29791820|title=Pet Shop Boys' Always On My Mind tops cover version vote|date=27 October 2014|work=BBC News|access-date=28 October 2014}}</ref> ''Origin of Symmetry'' добил позитивни критики. ''NME'' му дал 9/10 и напишал: „Неверојатно е толку млада група да остави наследство кое ги вклучува помрачните визии на [[Курт Кобејн|Кобејн]] и [[Франц Кафка|Кафка]], [[Густав Малер|Малер]] и the Tiger Lillies, [[Дејвид Кроненберг|Кроненберг]] и [[Арнолд Шенберг|Шенберг]] и да направи секси, популистички албум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/reviews/muse/5220|title=Origin of Symmetry – Review|last=Morton|first=Roger|date=12 September 2005|work=NME|accessdate=4 May 2008}}</ref> Маверик, американската издавачка куќа на Muse, сметала дека гласот на Белами не бил „радио-пријателски“ и побарала од Muse повторно да ја снимат песната „Plug in Baby“ за издавање во САД.<ref name=":1" /> Muse го одбиле барањето и ја напуштиле Maverick Records. ''Origin of Symmetry'' не бил објавен во САД до септември 2005 година, откако Muse потпишала со Warner Bros.<ref name=":1">{{Наведен нестручен часопис|access-date=28 September 2014}}</ref><ref name=":1"/> ''Origin of Symmetry'' се појавил на листите на најдобри рок-албуми од 2000-тите. Во 2006 година, се нашол на 74-то место на листата од 100-те најдобри албуми на сите времиња според списанието ''Q'',<ref name="Q Magazine">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.timepieces.nl/Top100's/2006Qreaders.html|title=Q Greatest Albums of All Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020204335/http://www.timepieces.nl/Top100's/2006Qreaders.html|archive-date=20 October 2011|accessdate=12 May 2011}}</ref> а во февруари 2008 година, по анкета на читателите на списанието албумот се нашол на 28-мо место на листата на најдобри британски албуми на сите времиња. ''Kerrang!'' го сместил албумот на 20-то место на списокот од „100 најдобри британски рок-албуми досега!“ и на 13-то место на списокот од 50 најдобри албуми од 21-от век.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2012-09-29}}</ref> Во 2002 година, Muse ѝ се заканиле на [[Селин Дион]] со правна постапка затоа што планирала да го именува нејзините концерти во Лас Вегас како „Muse“. Muse ја одбиле понудата од Дион од 50 000 долари за правата, бидејќи се плашеле дека тоа може да им наштети при пробивот на американскиот пазар. Белами рекол: „Не сакаме да се појавиме таму пред публика која ќе мисли дека сме придружна група на Селин Дион“.<ref name="celine">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2339585.stm|title=Band muses on Dion name victory|date=18 October 2002|work=[[BBC News]]|access-date=19 January 2008}}</ref> Третиот албум на Muse, ''Absolution'', бил издаден на 15 септември 2003 година. Дебитирал на прво место во Обединетото Кралство.<ref name=":1"/> Албумот ги вклучувал хитовите: "Time Is Running Out", "Hysteria" и "Butterflies and Hurricanes". По објавувањето на албумот, Muse започнале со интензивни турнеи и настапи на големи фестивали. Биле на едногодишна меѓународна турнеја за поддршка на албумот; ги посетиле: Австралија, Нов Зеланд, САД, Канада и Франција. Во јуни 2004 година настапиле на Гластонбери.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.tv/mtv.tv/dynamo/shells/other_music.jhtml?article=80134066|title=Artist of the week|date=June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215062626/http://www.mtv.tv/mtv.tv/dynamo/shells/other_music.jhtml?article=80134066|archive-date=15 December 2007|website=MTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/muse/28961|title=Muse: Road To Wembley Part 4 – Glastonbury, triumph and tragedy|date=14 June 2007|location=UK|website=NME|access-date=27 January 2008}}</ref> Muse освоиле две награди на MTV Europe, меѓу кои и „Најдобар алтернативен изведувач“ и Q Award за „Најдобар изведувач во живо“.<ref>''Billboard'', 4 December 2004'</ref><ref name="MSE" /> Добиле награда за „Најдобар британски изведувач во живо“ на [[Британски музички награди|Британските музички награди]].<ref name="MSE">''International Who's Who in Popular Music 2008'' p.561 Taylor and Francis, 2008</ref> Во 2003 година, групата го добила спорот по тужебата на [[Nestle|Нестле]] за користење на нивната преработка на песната „Feeling Good“ за реклама [[Нескафе|за Нескафе]] без нивна дозвола и парите од добиениот спор ги донирала на хуманитарната организација Оксфам.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gigwise.com/photos/76197/11/muse-call-35m-lawsuit-complete-nonsense|title=Muse call $3.5 million lawsuit complete nonsense|work=Gigwise|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129175426/http://www.gigwise.com/photos/76197/11/muse-call-35m-lawsuit-complete-nonsense|archive-date=29 January 2016|accessdate=17 June 2015}}</ref> Неофицијална ДВД биографија, ''Manic Depression'', била објавена во април 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/Manic-Depression-Muse/dp/B0007WQHJE|title=Manic depression|date=19 April 2005|work=[[Amazon (company)|Amazon]]|accessdate=2 April 2008}}</ref> === Одржување на популарноста и креативен напредок (2006-2016) === [[Податотека:Muse_playing_Starlight_at_Leeds_Festival_2006.jpg|лево|мини|225x225пкс| Muse на фестивалот во Ридинг и Лидс на 28 август 2006 година]] Во 2006 година, Muse го издале нивниот четврти албум, ''Black Holes and Revelations''. Насловот и тематиката на албумот го одразуваат интересот на групата за научна фантастика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.popworld.com/pages/muse_interview|title=Kate Moss? We briefly met once|work=Popworld|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224080238/http://www.popworld.com/pages/muse_interview|archive-date=24 December 2007}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.popmatters.com/muse-black-holes-revelations-2495683520.html|title=Muse: Black Holes & Revelations|last=Raper|first=Dan|date=18 July 2006|work=Pop Matters|accessdate=24 January 2008}}</ref> Албумот се искачил на прво место&nbsp;во Обединетото Кралство, голем дел од Европа и во Австралија.<ref name="black holes charts">{{Наведена мрежна страница|url=https://acharts.co/album/14489|title=Black Holes and Revelations by Muse|work=αCharts|accessdate=27 January 2008}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=[[British Hit Singles & Albums]]|last=Roberts|first=David|date=2006|publisher=Guinness World Records Limited|location=London}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|date=1993|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, N.S.W.|author-link=David Kent (historian)}}</ref> Во САД стигнал до деветто место на [[Билборд 200|''Билборд'' 200]].<ref name="black holes charts" /> ''Black Holes and Revelations'' бил номиниран за [[Меркур (музичка награда)|музичката награда Меркјури]] во 2006 година, но загубил од [[Arctic Monkeys]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/music/arctic-monkeys-523-1356678|title=Arctic Monkeys win 2006 Mercury Music Prize|date=5 September 2006|work=NME|accessdate=27 May 2018}}</ref> Ја добил наградата Европска платина откако бил продаден во еден милион примероци во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ifpi.org/content/library/platinum-europe-awards-2006.pdf|title=2006 IFPI Platinum Europe Awards|date=2006|publisher=[[IFPI]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194941/http://www.ifpi.org/content/library/platinum-europe-awards-2006.pdf|archive-date=4 March 2016|accessdate=27 May 2018}}</ref> Од албумот биле објавени сингловите: „Supermassive Black Hole", "Starlight", "Knights of Cydonia", "Invincible " и "Map of the Problematique“.<ref>{{Наведена изјава за печат|url=http://muse.mu/news,map-of-the-problematique-digital-single_892.htm|title=Map Of The Problematique - Digital Single|date=9 June 2007|access-date=27 May 2018}}</ref> На доделувањето на Британските музички награди во 2007 година, Muse ја добиле нивната втора награда за најдобар британски изведувач во живо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brits.co.uk/history/shows/2007|title=The BRITs: 2007|work=BRIT Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807024429/http://www.brits.co.uk/history/shows/2007|archive-date=7 August 2012|accessdate=27 May 2018}}</ref> Тие станале прв изведувач кој го распродај новоизградениот [[Стадионот Вембли|стадион Вембли,]] откако таму имале два концерта во јуни 2007 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/06/18/muse_wembley_review_feature.shtml|title=Muse wow Wembley|last=Wood|first=Emily|date=18 June 2007|work=BBC}}</ref> И двата концерта биле снимени за ДВД/ЦД, ''HAARP'', издаден на почетокот од 2008 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://muse.mu/news,haarp-cddvd-out-march-17th_936.htm|title=HAARP - CD/DVD - Out March 17th!|date=2 February 2008|work=Muse|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004023/http://muse.mu/news,haarp-cddvd-out-march-17th_936.htm|archive-date=3 December 2013|accessdate=3 February 2008}}</ref> Во 2018 година, ''NME'' го прогласил ''HAARP'' за 40-ти најдобар албум во живо на сите времиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/list/the-50-greatest-live-albums-ever-1313|title=The 50 Greatest Live Albums Ever|date=17 March 2015|work=[[NME]]|accessdate=27 May 2018}}</ref> Албумот ''The Resistance'' бил издаден во септември 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.musicloversgroup.com/muse-the-resistance-album-review/|title=Muse – The Resistance Album Review|work=Musicloversgroup.com}}</ref> Албумот бил инспириран од книгата „[[Илјада деветстотини осумдесет и четврта|1984]]“ од [[Џорџ Орвел]] и од политички теми и до денес е најуспешен албум на Muse. Се нашол на врвот на топ-листите на албуми во 19 земји, станал трет албум од групата на прво место во Обединетото Кралство <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=24 April 2010}}</ref> и стигнал до трето место на [[Билборд 200|''Билборд'' 200]].<ref>{{Наведени вести|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2011499568_muse02.html|title=Muse, Silversun Pickups: Big music, built for KeyArena|last=Horowitz|first=Joanna|date=1 April 2010|work=The Seattle Times|access-date=22 April 2010}}</ref> Водечкиот сингл „Uprising" станал нивен најуспешен сингл. Албумот добил Греми награда за „Најдобар рок албум“ во 2011 година.<ref name="gawrd">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657891/muse-grammy-awards.jhtml|title=Muse Bask In First Grammy Win, Make Plans For Kid-Friendly Album|work=MTV News|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217000655/http://www.mtv.com/news/articles/1657891/muse-grammy-awards.jhtml|archive-date=17 February 2011|url-status=dead|access-date=28 September 2014}}</ref> [[Податотека:Flickr_-_moses_namkung_-_Muse-2.jpg|лево|мини| Белами настапува во Оракл Арена, [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд, Калифорнија]], на 11 декември 2009 година]] На 6 јуни 2012 година, Muse објавиле трејлер за нивниот следен албум, ''The 2nd Law''. Првиот сингл од албумот, „Survival“, бил официјална песна за [[Летни олимписки игри 2012|Летните олимписки игри во Лондон 2012 година]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18607319|title=Muse unveil official Olympic song|date=28 June 2012|work=BBC News|access-date=28 September 2014}}</ref> а Muse ја извеле на церемонијата на затворање на Олимпијадата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/london-2012/9470803/Olympics-closing-ceremony-playlist.html|title=Olympics closing ceremony:playlist|date=12 August 2012|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/london-2012/9470803/Olympics-closing-ceremony-playlist.html|archive-date=11 January 2022|publisher=The Daily Telegraph (United Kingdom)}}</ref> Вториот сингл, „Madness", бил објавен на 20 август 2012 година. Албумот ''The 2nd Law'' бил објавен на 1 октомври 2012 година; се искачил на прво место на [[Табела за албуми во Велика Британија|топ-листата за албуми во Обединетото кралство]] и на второ место на американскиот [[Билборд 200|''Билборд'' 200]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/muse/66512|title=Muse beat Mumford & Sons to claim UK Number One album slot|date=7 October 2012|work=NME.COM|accessdate=28 September 2014}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/entertainment-us-mumfordandsons-charts-idUSBRE8991FZ20121010|title=Mumford & Sons keep Muse from topping Billboard chart|last=Sinha-Roy|first=Piya|date=10 October 2012|work=Reuters|access-date=28 September 2014}}</ref> На Греми наградите во 2013 година, песната „Madness“ била номинирана за Најдобра рок песна, а албумот бил номиниран за [[Греми Награди за Најдобар Рок Албум|најдобар рок албум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/muse/68368|title=Muse to perform 'Supremacy' with full orchestra and choir at Brit Awards|date=26 January 2013|work=NME.COM|accessdate=28 September 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eonline.com/news/368952/55th-annual-grammy-awards-complete-list-of-nominees|title=55th Annual Grammy Awards: Complete List of Nominees|last=Nessif, Bruna|date=5 December 2012|publisher=[[E!]]|accessdate=9 July 2015}}</ref> Албумот е наведен на 46-то место на листата од ''[[Ролинг стоун|Rolling Stone]]'' од „50 најдобри албуми за 2012 година“.<ref name="RS Muse">{{Наведен нестручен часопис|access-date=9 July 2015}}</ref> [[Податотека:Phil_Guest_-_25957169210.jpg|десно|мини| Muse на сцената на О<nowiki><sub id="mwAmo">2</sub></nowiki> Арена во Лондон во април 2016 година]] Албумот ''Drones'', издаден во 2015 година,<ref name="NME Drones3">{{cite web|url=https://www.nme.com/news/muse/83437|title=Muse announce new album 'Drones' for June and confirm live dates beginning Sunday|last=Britton|first=Luke Morgan|date=11 March 2015|magazine=[[NME]]|access-date=13 March 2015}}</ref> се смета за концептуален проект, кој тематски ја истражува технологијата, контролата и политичката репресија.<ref name="Gigwise">{{cite news|url=http://www.gigwise.com/news/97841/muse-new-album-drones-title-confirmed-on-instagram|title=Muse appear to confirm Drones as new album title with cryptic photos|last=Davidson|first=Amy|date=5 February 2015|work=[[Gigwise]]|access-date=5 February 2015}}</ref> Музички, со песните како: "Dead Inside", "Psycho" и "Reapers", Muse се вратиле на поагресивниот рок-звук.<ref name=":032">{{Cite web|url=http://www.bassplayer.com/artists/1171/chris-wolstenholme-and-muse-return-to-their-hard-rock-roots/54021|title=Chris Wolstenholme and Muse Return to Their Hard Rock Roots|website=www.bassplayer.com|access-date=8 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.triplem.com.au/sydney/music/news/2015/5/muse-drones-album-review-by-jane-gazzo/|title=Muse Drones Album Interview And Review By Jane Gazzo|date=5 June 2015|publisher=Triple M|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611013358/http://www.triplem.com.au/sydney/music/news/2015/5/muse-drones-album-review-by-jane-gazzo/|archive-date=11 June 2015|access-date=10 June 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2015/jun/04/muse-drones-review-the-bands-most-focused-work-in-a-decade|title=Muse: Drones review – the band's most focused work in a decade|author=Gwilym Mumford|date=4 June 2015|work=The Guardian|access-date=10 June 2015}}</ref> Албумот добил Греми награда за „Најдобар рок албум“, втор пат во нивната кариера.<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees?genre=31|title=58th Annual GRAMMY Awards Nominees|website=Grammy.com|access-date=15 February 2016}}</ref> === Подоцнежни албуми и реизданија (2017-2021) === [[Податотека:Muse_in_Sydney.jpg|мини|220x220пкс| Muse на настап во Сиднеј, Австралија во декември 2017 година]] Muse станале познати по нивните спектакуларни сценски настапи и напредна сценографија. Одржувале концерти низ целиот свет, вклучувајќи ги и најголемите арени и стадиони. Концертното видео, ''Muse: Drones World Tour'', било објавено во кината ширум светот на 12 јули 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kerrang.com/the-news/muse-to-release-drones-world-tour-film-in-cinemas-for-one-night-only/|title=Muse to Release Drones World Tour Film in Cinemas – for one night only|date=26 April 2018|work=Kerrang!|accessdate=27 April 2018}}</ref> На 9 ноември 2018 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=h2eKImKZviw|title=MUSE - Pressure [Official Music Video]|last=Muse|date=2018-09-29|work=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928201355/https://www.youtube.com/watch?v=h2eKImKZviw&t=0s|archive-date=2018-09-28|accessdate=2018-09-30|url-status=bot: unknown}}</ref> Muse го објавиле нивниот осми студиски албум, ''Simulation Theory'', со кој продолжиле да експирементираат преку синтисајзери, електронска музика и футуристички тематика. Овој албум бил инспириран од поп-културата на 1980-тите години.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2018/nov/11/muse-simulation-theory-review-kitty-empire|title=Muse: Simulation Theory review – riffing hard on the 80s|last=Empire|first=Kitty|date=2018-11-11|work=The Observer|access-date=2023-09-24|language=en-GB|issn=0029-7712}}</ref> Светската турнеја за промоција на албумот започнала во [[Хјустон]] на 3 февруари 2019 година и завршила на 15 октомври во [[Лима]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sandiegouniontribune.com/entertainment/music/sd-me-muse-announce-simulation-tour-20181104-story.html|title=Muse announces 'Simulation Theory' 2019 world tour: Here are all the dates, cities|last=Varga|first=George|work=sandiegouniontribune.com|access-date=2018-11-05|language=en-US}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eventsnitch.com/blog/muse-simulation-theory-tour-coming-to-an-en|title=Muse – Simulation Theory tour coming to an end|date=23 August 2019|accessdate=8 November 2019}}{{Мртва_врска|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Филмот заснован на албумот и турнејата, ''Muse – Simulation Theory'', во кој имало инсерти од концертите и наративни сцени, бил објавен во август 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/music/muse-announce-simulation-theory-imax-experience-and-new-box-set-2725411|title=Muse announce 'Simulation Theory' movie IMAX experience and new box set|date=2020-08-11|work=NME Music News, Reviews, Videos, Galleries, Tickets and Blogs|language=en-GB|accessdate=2020-09-13}}</ref> [[Податотека:Muse_at_Milton_Keynes_Bowl_2023_4.jpg|мини|220x220пкс| Muse настапуваат во Милтон Кејнс, Англија, во јуни 2023 година]] На 13 јануари 2022 година, Muse го објавиле синглот „Won't Stand Down“, кој означил враќање кон нивниот потежок звук од нивните почетоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/news/music/muse-announce-new-single-wont-stand-down-album-3132589|title=Muse announce new single 'Won't Stand Down'|last=Trendell|first=Andrew|date=7 January 2022|work=NME|accessdate=13 January 2022}}</ref><ref name="Owen">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.guitarworld.com/news/muse-wont-stand-down|title=Muse release pummeling new single, Won't Stand Down|last=Owen|first=Matt|date=13 January 2022|work=Guitar World|accessdate=13 January 2022}}</ref> На 26 август 2022 година, Muse го објавиле нивниот деветти албум, ''Will of the People.'' Од албумот ги објавиле сингловите: „Compliance“, „Will of the People“, „Kill or Be Killed“ и „You Make Me Feel Like It's Halloween“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2022/music/news/muse-will-people-new-album-return-1235207984/|title=Muse to Return After Four Years With 'Will of the People' Album; 'Compliance' Video Out Now|last=Willman|first=Chris|date=17 March 2022|work=Variety|accessdate=17 March 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://loudwire.com/muse-will-of-the-people-title-track-video-lyrics/|title=Muse Start the Revolution With Video for Defiant 'Will of the People' Title Track|last=Childers|first=Chad|date=June 2022|work=Loudwire|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> На 17 ноември 2023 година, Muse објавиле реиздание на ''Absolution'' за 20-годишнината од нивното основање, со бонус песни, снимки во живо и демо-снимки.<ref name="XX">{{Наведени вести|url=https://www.nme.com/news/music/muse-announce-absolution-20th-anniversary-deluxe-reissue-vinyl-artwork-tracklist-buy-3498650|title=Muse announce ''Absolution'' 20th anniversary deluxe reissue|last=Trendell|first=Andrew|date=15 September 2023|work=[[NME]]|access-date=15 September 2023}}</ref> Muse се појавиле на албумот ''Telos'' од 2024 година на електронскиот продуцент [[Зед]], на песната „1685“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stereogum.com/2278311/zedd-has-a-jeff-buckley-edm-remix-on-his-new-album/music/|title=Zedd's new album ''Telos'' features Jeff Buckley "Dream Brother" remix: listen|last=Deville|first=Chris|date=2024-08-30|work=[[Stereogum]]|language=en|accessdate=2024-08-31}}</ref> == Членови на групата == '''Официјални членови''' * Мет Белами – пејач, гитари, клавијатури * Доминик Хауард – тапани, удирачки инструменти * Крис Волстенхолм – бас, придружнен вокал <gallery caption="Muse на Rock am Ring во 2018"> Податотека:Muse_-_2018153224418_2018-06-02_Rock_am_Ring_-_1D_X_MK_II_-_2039_-_AK8I6239.jpg|алт=Matt Bellamy| Мет Белами Податотека:Muse_-_2018153223827_2018-06-02_Rock_am_Ring_-_1D_X_MK_II_-_1029_-_B70I2336.jpg|алт=Dominic Howard| Доминик Хауард Податотека:Muse_-_2018153224303_2018-06-02_Rock_am_Ring_-_1D_X_MK_II_-_1099_-_B70I2406.jpg|алт=Chris Wolstenholme| Крис Волстенхолм </gallery> == Дискографија == * ''Showbiz'' (1999) * ''Origin of Symmetry'' (2001) * ''Absolution'' (2003) * ''Black Holes and Revelations'' (2006) * ''The Resistance'' (2009) * ''The 2nd Law'' (2012) * ''Drones'' (2015) * ''Simulation Theory'' (2018) * ''Will of the People'' (2022) * ''The Wow! Signal'' (2026) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична}} * {{discogs artist|1003|Muse}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Добитници на MTV Video музички награди]] [[Категорија:Добитници на MTV Europe музички награди]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ајвор Новело“]] [[Категорија:Добитници на NME награда]] [[Категорија:Добитници на Греми]] [[Категорија:Добитници на Британски музички награди]] [[Категорија:Англиски музички групи]] [[Категорија:Англиски прогресивни рок-групи]] [[Категорија:Англиски електронски рок-групи]] [[Категорија:Англиски алтернативни рок-групи]] [[Категорија:Англиски арт-рок групи]] [[Категорија:Музички групи основани во 1994 година]] 9kst43g3kqvrihfxz4fd4l3z79nu6wf 0 1362180 5610426 5591879 2026-08-17T07:36:35Z Bjankuloski06 332 5610426 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Chris Pavlovski (54670700260) (cropped).jpg|мини|[[Крис Павловски]], основач на Rumble]] '''Румбле''' е онлајн [[видео]] платформа, веб хостинг, и услуги за [[бизнис]]. Основана е во 2013 година од [[Крис Павловски]], македонски технолошки претприемач од Канада. Бизнис домаќини на деловни услуги на '''Rumble''' Вистина социјална, и видео платформата е популарна кај Американеците == Историја == Rumble е основана во октомври 2013 година од Крис Павловски како алтернатива на YouTube за независни влогери и помали креатори на содржини. Павловски ја основаше платформата откако го виде тоа Гугл беше приоритетно влијателни на YouTube, а не независни креатори на содржини. Во раните години, Румб забележа само ограничена популарност. Платформата доби голем прилив на гледаност од 2020 година, на почетокот на Пандемија на COVID-19. Месечните посетители се зголемија од 1,6 милиони во 2020 година, на 31,9 милиони до 2021 година. Во првите девет месеци од 2021 година, Rumble генерираше повеќе од $6,5 милиони приходи, претежно од реклами, но не беше профитабилен. Подемот на гледаноста на Rumble во 2020 година му се припишува на тогаш Републикански политичар Девин Нунс, кој го обвини ЈуТјуб за претерано цензура на неговиот канал. Нунс започна да објавува содржина на Rumble, со други истакнати конзервативци, како на пример Динеш Д'Суза, Дан Бонгино, Шон Ханитии претставник Jimим Jordanордан, веднаш после. Во јуни 2021 година, поранешен претседател на САД Доналд Трамп се придружи на Rumble во подготовките за снимање на неговиот Охајо митинг за кампања. На 11 јануари 2021 година, Румб поднесе а антимонопол тужба против Гугл за своите алгоритми за пребарување, барајќи отштета поголема од $2 милијарди. Rumble тврди дека Google го манипулирал својот алгоритам за да го фаворизира сопствениот YouTube на Google во врска со Rumble во резултатите од пребарувањето на Google. Рамб тврди дека оваа директна манипулација ја намалила својата гледаност и резултирала со пониски приходи од рекламирање за нивната компанија. Во август 2022 година, судија во Калифорнија рече дека случајот на Румб против Гугл може да продолжи. Рамката доби инвестиција од капиталисти за вложување Питер Тил, Вивек Рамасвами и DД Ванс во мај 2021 година, со таа рунда финансирање што ја вреднува Rumble на околу $500 милиони. Во октомври 2021 година, Рум се стекна Локали. На 14 декември 2021 година, Група за медиуми и технологија на Трамп (TMTG) објави дека склучил „договор за широка технологија и облачни услуги“ со Rumble во изјава во која исто така се наведува дека Rumble ќе работи со дел од Вистина социјална како и ТМТГ. Исто така, во декември 2021 година, Рамб го оспори законот во Yorkујорк со кој се забранува говор на омраза кон социјалните медиуми. Во август 2022 година, Рум ги објави плановите за обезбедување онлајн рекламирање платформа позната како Rumble Ads, со Вистината Социјал како нејзин прв издавач. Рум стана јавно тргувана компанија во септември 2022 година, тргувајќи под крлеж РУМ на НАСДАК, откако се спои со а компанија за стекнување специјални намени. Во мај 2023 година, Румб ја стекна платформата за подкастирање CallIn. Во 2023 година, на Rumble му беа доделени ексклузивни права на мрежниот тек на Републикански претседателски примарен дебати. Во 2024 година, САД Комисија за хартии од вредност и размена потврди дека Румб бил под активна истрага, чија точна природа е непозната. Сепак, Павловски изјави во јануари „кратката жива истрага беше дел од координираниот трик од кратки продавачи кои манипулираат со пазарот“. САД. Комисијата за хартии од вредност го расчисти Rumble од истрагата. Во ноември 2024 година, креаторот Guy "Dr Disrespect" Beahm потпиша договор за производство на бесплатна и ексклузивна содржина на платформата и глава Rumble Gaming. Договорот вклучуваше капитал во компанијата за Бехм. Павловски стана милијардер во јануари 2025 година, откако акциите на Румбле се зголемија во цената за скоро 190 проценти во 2024 година. == Дизајн и рестрикции == Заедно со четири други јазичиња во својот главен интерфејс, Rumble има „препорачани канали“ што треба да го следат и табулаторот „Изработи“ во својот интерфејс.[32] Rumble исто така им овозможува на своите корисници да генерираат приходи од нивните видеа.[32] Корисниците испраќаат видеа што се лиценцирани за партнерите на Rumble, како на пример Yahoo! и Microsoft News, по што парите направени од тие видеа се директно депонирани во сметката Rumble на корисникот.[32] Според платформата услови и услови, Рамни забрани порнографија, вознемирување, расизам, антисемитизам, и повреда на авторско право.[33] Платформата исто така забранува нелегална содржина.[7][34][35][36][37] Политиките на Румб беа критикувани од други алт-тех платформи за не дозволување антисемитизам и расизам.[38][39] Rumble има изградено свое инфраструктура за облак услуга и видео стриминг капацитет.[10] == Кориснички содржини == Видео платформата на Rumble е популарна меѓу конзервативци и екстремно десно корисници и е опишано како дел од "алт-тех„од разни набудувачи. Користејќи ги податоците од февруари 2021 година, истражувачите забележаа дека неколку креатори на содржини се стекнале со приемчива публика на Rumble откако нивната содржина била извлечена од YouTube или Фејсбук. Тие вклучуваат Дел Бигтри, Шери Тенпенни, и Симоне злато. Според написот од јуни 2021 година од ''Слеј''„Павловски неодамна стана поизразена во обвинувањето на Биг Техника за цензура и сега активно се спротивставува на истакнатите конзервативци и интелектуална темна мрежа бројки за да се приклучат на Rumble “. Исто така, беше домаќин Вистина социјална од јуни 2022 година. Во август 2021 година, Румб постигна договори со поранешниот Демократски Претставник Тулси Габард и ''Интерцепт'' основач Глен Гринвалд да започнат да ги објавуваат своите видеа на страницата. Од 15.08.2022 година, Румл објави 78 милиони месечни активни корисници (MAU). Тој месец, откако беше забранет од повеќето други платформи за говор на омраза и штетно однесување, кикбоксер и личност на социјалните медиуми Ендру Тејт започна да објавува на Rumble. Овој потег на Тејт се совпадна со значително зголемување на преземањата на апликацијата Rumble. Според август 2022 година Ројтерс напис, Rumble е „подобар финансиран“ и „повеќе мејнстрим“ од неговите конкуренти BitChute и Одисе. Ројтерс наведува дека сите три платформи „вклучуваат теории за дезинформации и заговор“, при што „Румб“ модернизира повеќе содржини од другите две. За разлика од BitChute и Odysee, Rumble ги потиснува резултатите кога бара некои клучни зборови поврзани со говорот на омраза или екстремизмот, иако самата содржина е сè уште достапна. Според мај 2022 година Центар за истражување на Пју студија, 20% од американските возрасни слушнале за Rumble, додека 2% редовно ги добиле своите вести од Rumble. Од редовни корисници, 76% идентификувани како републиканци или биле републикански потпирачи, додека 22% се идентификувале како демократи или биле демократски потпирачи. Околу 90% од корисниците на Rumble веруваа дека вестите вдомени на страницата се претежно точни. Повеќето од 200 најистакнати сметки на Rumble во тоа време ги водеа поединци, од кои 22% беа забранети од други платформи за социјални медиуми. 55% од овие истакнати сметки имаа и сметки на други веб-страници како што е YouTube. Прегледот на работните места во јуни 2022 година од страна на Pew Research од 200 најистакнати сметки на Rumble откри дека 49% објавиле за пиштоли или права на оружје, 48% објавиле за абортус, 44% објавиле за теми на ЛГБТК (конкретно за ЛГБТК (конкретно Теорија на заговор за негување на ЛГБТК), 42% објавија за 6 јануари напад на Капитол, и 26% објавија за крајност вакцински скептицизам. По 2022 година Руска инвазија на Украина, Румб не ги следеше другите платформи за социјални медиуми во забраната на руските државни медиуми од нивната страница. Во ноември 2022 година, Румб беше блокиран во Франција, по нивното одбивање да се придржува кон побарувачката на земјата за отстранување на сметките на руските државни медиуми. Во почетокот на 2023 година, Рум започна да биде домаќин на емитувања во живо за спортски лиги во сопственост на „Трил Еден спорт и забава“, како на пример Нитрокрос, Скејтбординг на улична лига, и Пантажа за напојување. Во декември 2023 година, Рамб го блокираше пристапот од Бразил. Според ''Газета до Пово'', ова веројатно беше сторено во знак на протест за наредбата на бразилската влада да го отстрани прогонетиот новинар Алан дос Сантосканал Терца Ливр, кој беше истражен од страна на Конгресот за свесно користење лажни вести за таргетирање на политичките противници. Во мај 2024 година, Румб беше блокиран во Русија за непочитување на барањето на руската влада да ја отстрани содржината. == Наводи == ## ''Лоринк, Џејкоб (11 јуни 2021 г). "Оваа веб-страница со седиште во Торонто се зголеми на половина милијарда долари речиси преку ноќ - благодарение делумно на интересот од конзервативните американски инвеститори". Торонто Стар. Посетено на 8 ноември 2022.'' ## '''^''' ''"Rumble отвора ново седиште на САД во Лонгбоат Ки, Флорида". Татнеж. 2 март 2023. Retrieved 25 јули, 2024.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Freire Feitosa, Diógenes (December 26, 2023). "Rumble најавува заминување од Бразил во знак на протест поради цензурата наметната на корисниците". Gazeta do Povo (португалски). Retrieved March 30, 2024.'' ## '''^''' ''"Rumble reports Q3 EPS (15c), две проценки (12c)". Пазари Инсајдер. Бизнис Инсајдер. Посетено на 4 декември 2024.'' ## '''^''' ''Primack, Dan (April 26, 2022). "Татнежот може да биде на врвот на Трамповата Truth Social". Axios.com. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^''' ''Coster, Helen (14 декември 2021). "Вложувањето на Трамп на социјалните медиуми е партнер со канадската Rumble Inc". Ројтерс. Посетено на 4 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' '''''^c''''' ''Silverman, Craig (November 2, 2020). "Може ли Ден Бонгино да ја направи новата платформа на десницата?". . Buzzfeed Вести. Посетено на 26 октомври 2024.'' ## '''^''' ''Касталдо, Џо (јануари 9, 2022). "Како Рамбл, алтернатива на Јутјуб со седиште во Торонто, стана засолниште за публиката на МАГА (со проценка од 2 милијарди долари)". Глоб и Мејл. Посетено на 8 ноември 2022.'' ## '''^''' ''"Видео платформата Rumble му нуди на Џо Роган 100 милиони долари за да се префрли од Spotify". Време. 7 февруари 2022. Посетено на 11 март 2023.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Peters, Jeremy W. (March 28, 2022). "Rumble, видео сајтот на десницата, има многу поголеми амбиции". Њујорк тајмс. Посетено на 31 март 2022.'' ## '''^''' ''"Запознајте го Рамбл, ривалот на Јутјуб кој е популарен меѓу конзервативците". Богатство. 30 ноември 2020. Посетено на 19 јануари 2021.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (June 29, 2021). "Габ е бесен што Доналд Трамп се пријавил за друга десничарска социјална мрежа". Шкрилец. Посетено на 1 јули 2021.'' ## '''^''' ''Culliford, Elizabeth (June 26, 2021). "Трамп се приклучи на видео платформата Rumble пред митингот во Охајо". Ројтерс. Посетено на 29 јуни 2021.'' ## '''^''' ''O'Kane, Josh (January 13, 2021). "Торонто видео хостинг стартапот Rumble Inc. го тужи Google за резултатите од пребарувањето". Глобус и Мејл. Посетено на 14 јануари 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble, Inc. против Google LLC". 4:21-cv-00229. Посетено на 14 мај 2024 - преку Court Listener.'' ## '''^''' ''Schechner, Sam (January 12, 2021). "Ривалот на Јутјуб Рамбл го тужи Гугл за рангирањето на пребарувањата". Пазарна стража. Посетено на 18 февруари 2021.'' ## '''^''' ''Робертсон, Ади (2 август 2022 г). "Антимонополската тужба на Рамбл против Гугл може да продолжи, вели судијата". www.theverge.com. Посетено на 29 август 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Hagey, Keach (May 19, 2021). "Питер Тил, Џ.Д. Венс инвестираат во Rumble видео платформата популарна на политичката десница". Вол Стрит Журнал. Посетено на 21 мај 2021.'' ## '''^''' ''"Рамбл ги стекнува локалните жители за да помогне во изградбата на поголема креативна економија". Yahoo News. 26 октомври 2021. Архивирано од изворникот на October 26, 2021. Посетено на 26 октомври 2021.'' ## '''^''' ''Schnell, Mychael (December 14, 2021). "Медиумската компанија Трамп потпиша договор со видео платформата Rumble". Ридот. Посетено на 14 декември 2021.'' ## '''^''' ''Dolmetsch, Chris (декември 1, 2022). "Њујоршкиот онлајн закон за говор на омраза предизвикан од Тил-поддржан Rumble". Bloomberg.com. Посетено на 17 јуни 2023.'' ## '''^''' ''Kelly, Makena (August 30, 2022). "Truth Social е ограничен за пари и се бори да најде нови корисници". Работ. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Coster, Helen (August 23, 2022). "Truth Social ќе се приклучи на рекламната платформа на Rumble". Ројтерс. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Chapman, Lizette (19 септември 2022). "Видео платформата Rumble поддржана од Питер Тил започнува со тргување по договорот со SPAC". Блумберг. Посетено на 9 октомври 2022.'' ## '''^''' ''"Rumble (RUM) се здобива со подкастинг и пренос во живо платформа CallIn". StreetInsider.com (соопштение за печатот). 15 мај 2023. Посетено на 30 октомври 2024.'' ## '''^''' ''"Партнерот во живо на РНК за дебатата на Републиканската партија е рај за дезинформации и екстремизам". AP News. 25 септември 2023. Retrieved December 7, 2023.'' ## '''^''' ''Turton, William (јануари 8, 2024). "Рамбл е дел од активната и тековна истрага на СЕК". Жичен. Посетено на 9 јануари 2024.'' ## '''^''' ''Хауел, Том (21 февруари 2024). "СЕК го расчисти Рамбл по извештаите од истрагата". Вашингтон Тајмс. Краткотрајната истрага била дел од координиран трик од страна на краткорочните продавачи кои манипулирале со пазарот.'' ## '''^''' ''Chalk, Andy (25 ноември 2024). "Dr Disrespect се преселува во Rumble, ќе ја води својата категорија Rumble Gaming". PC Gamer. Посетено на 25 ноември 2024.'' ## '''^''' ''Khan-Mullins, Kyle. "Зошто основачот на десничарската видео платформа Рамбл сега е милијардер". Форбс. Retrieved January 13, 2025.'' ## '''^''' ''Noonan, Keith (11 јануари 2025). "Зошто акциите на Rumble нагло пораснаа за 189,8% во 2024 година, но тонат во 2025 година". Разнобојната будала. Retrieved January 13, 2025.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' '''''^c''''' ''Parker, Bryan C. (January 15, 2021). "Следниот Parler: Пробав четири апликации кои привлекуваат десничарски корисници". SFGate. Retrieved January 16, 2021.'' ## '''^''' ''"Правила и услови за користење на веб-сајтот и договор за агенција". Rumble (веб-страница). Посетено на 9 јули 2023.'' ## '''^''' ''Zakrzewski, Cat (16 ноември 2020). "Технологијата 202: Алтернативата на Јутјуб Рамбл го нагласува поместувањето на конзервативците кон повеќе социјални мрежи". Вашингтон пост. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Watts, Marina (October 26, 2020). "Што е Rumble? Алтернативата на Јутјуб "каде конзервативните ставови нема да бидат дискриминирани". Newsweek. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Исак, Мајк; Browning, Kellen (ноември 18, 2020). "Проверени факти на Фејсбук и Твитер, конзервативците ги менуваат своите апликации". Њујорк тајмс. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (15 декември 2020). "Запознајте се со Рамбл, алтернативата на Јутјуб каде што Трамп сè уште може да победи". Шкрилец. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Палмер, Јуан (28 јуни 2021 г). "Татнежот на Доналд Трамп предизвика напади од основачите на Габ и Парлер". Newsweek. Посетено на 5 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Pahwa, Nitish (November 16, 2023). "Суровата вистина на Truth Social". Шкрилец. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''Браун, Абрам (декември 2, 2021). "Дали Рамбл, десничарска компанија за социјални медиуми, веќе е следната мем акција?". . Форбс. Посетено на 13 март 2022.'' ## '''^''' ''Исак, Мајк; Browning, Kellen (11 ноември 2020). "Проверени факти на Фејсбук и Твитер, конзервативците ги менуваат своите апликации". Њујорк тајмс. ISSN 0362-4331. Посетено на 13 март 2022.'' ## '''^'''   ## '''^''' ''Дијас, Елизабет (8 јули 2022 г). "Крајно десничарската христијанска потрага по моќ: "Ги гледаме охрабрени". Њујорк тајмс. Архивирано од изворникот на November 2, 2022. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^''' ''Harwell, Drew (August 16, 2021). "Рамбл, ривал на Јутјуб популарен меѓу конзервативците, ќе им плати на креаторите кои го предизвикуваат статус кво". Сиетл Тајмс. Посетено на 4 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Fuchs, Hailey (March 24, 2022). "Руските државни медиуми се вртат кон Рамбл за да го изнесат својот збор". Списанието Политико. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^'''   ## '''^''' #* ''Wilson, Jason (January 13, 2021). "Десничарите се собираат во "алт тек" мрежите бидејќи мејнстрим сајтовите го забрануваат Трамп". Гардијан. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Мерил, Џереми Б.; Harwell, Drew (January 20, 2022). "Про-Трамп инфлуенсерите се собраа на алтернативни социјални мрежи. Бројањето на нивните следбеници застанало набргу потоа". Вашингтон пост. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Гилберт, Дејвид (декември 15, 2021). "Компанијата за социјални медиуми на Трамп само што соработувала со QAnon видео сајт". www.vice.com. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Далтон, Бен (17 мај 2022 г). "Еволуцијата на технологијата и платформите за собирање финансиски средства за екстремистите го започна редовниот интернет". Списанието Slate. Посетено на 29 август 2022.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (March 18, 2021). "Каде отиде пропагандата против вакцините кога Youtube ја забрани". Шкрилец. Посетено на 29 март 2021.'' ## '''^''' ''"Услови и услови на Rumble". Татнеж. Архивирано од изворникот на March 27, 2021. Посетено на 29 март 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble ги испраќа гледачите кон дезинформации". Жичен. 11 мај 2021. Посетено на 11 мај 2021.'' ## '''^''' ''Костер, Хелен; Љубов, Џулија (јуни 27, 2022). "Политиката го надминува бизнисот во војната на Truth Social против Big Tech". Ројтерс. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''Harwell, Drew (August 12, 2021). "Рамбл, ривал на Јутјуб популарен меѓу конзервативците, ќе им плати на креаторите кои го предизвикуваат статус кво". Вашингтон пост. Посетено на 12 август 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble постави нов месечен рекорд за активни корисници во август, повикувајќи се на раст меѓу корисниците на "Gen Z" ( соопштение за печатот). 7 септември 2022. Retrieved 25 јули, 2024.'' ## '''^''' ''Wilson, Cam (August 29, 2022). "Како Рамбл стана најпопуларната видео апликација во светот". Крики. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Elms, Victoria (September 4, 2022). "Ендру Тејт се движи кон платформата за стриминг против откажување на културата Rumble, бидејќи забраната на социјалните медиуми предизвикува пораст на активности". Sky News. Посетено на 5 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Marshall, Andrew R. C.; Танфани, Џозеф (22 август 2022 г). "SkewTube: Новите сајтови за споделување на видеа просперираат од дезинформации и омраза". Ројтерс. Посетено на 7 септември 2022.'' ## '''^''' ''Newman, Kevin (February 19, 2022). "Истражување на канадскиот ривал на Јутјуб Рамбл и неговата растечка популарност меѓу екстремната десница во светот". CTVNews. Посетено на 29 мај 2024.'' ## '''^''' ''Гош, Шринита; Stocking, Galen (December 21, 2022). "Клучни факти за Рамбл". Истражувачки центар Пју. Посетено на 17 јуни 2023.'' ## '''^''' ''"4. Содржината од истакнати алтернативни профили на социјалните медиуми го нагласува екстремниот скептицизам за вакцините, вознемиреноста околу ЛГБТК прашањата". Новинарски проект на истражувачкиот центар Пју. 6 октомври 2022. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''"Rumble, немодерирана видео платформа, е блокирана во Франција" [Немодерирана видео страница Rumble блокирана во Франција]. Le Monde (француски). 2 ноември 2022. Посетено на 6 март 2023.'' ## '''^''' ''Mondy, Ben (June 27, 2023). "Стрит Лига Скејтбординг сега се емитува на платформа позната по десничарската публика". Инерција. Посетено на 17 септември 2023.'' [[Категорија:Американски претпријатија]] 8rwzx7ffukh5sdl60p48g3vb3nsid03 0 1362425 5610382 5606969 2026-08-17T02:09:04Z Stephan1000000 82108 18 5610382 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | name = Живи мртовци: Мртов град | genre = ужаси<br>[[драма]]<br>[[зомби-апокалипса]] | creator = [[Ели Џорне]] | based_on = ''Живи мртовци'' (стрип) | theme_music_composer = | composer = [[Ијан Хултквист]] | country = {{САД}} | num_seasons = 3 | num_episodes = 18 | producer = | cinematography = | editor = | runtime = 40 — 50 минути | company = {{Plainlist| * [[Skybound Entertainment]] * [[Valhalla Entertainment]] * Circle of Confusion * Schneibot * [[AMC Studios]] }} | network = [[AMC (ТВ-канал)|AMC]] | first_aired = 18 јуни 2023 | last_aired = сѐ уште | starring = {{Plainlist| * [[Лорен Кохан]] * [[Џефри Дин Морган]] * [[Гај Чарлс]] * [[Жељко Иванек]] * Махина Наполеон }} | location = [[Њу Џерси]] | executive_producer = {{plainlist| * [[Скот М. Гимпл]] * [[Роберт Киркман]] * Дејвид Алперт * [[Гејл Ен Херд]] * Брајан Бократ * Лорен Кохан * Џефри Дин Морган * Ели Џорне }} | image = The Walking Dead- Dead City.jpg | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | related = ''[[Живи мртовци (ТВ-серија)|Живи мртовци]]'' | caption = Плакатот на првата сезона }}{{Закосен наслов}}'''''Живи мртовци: Мртов град''''' ({{langx|en|The Walking Dead: Dead City}}) — американска постапокалиптична [[Телевизиска серија|ТВ]]-драма на ужасите создадена од Ели Џорне за [[AMC (ТВ-канал)|AMC]] и заснована на ликовите Меги и Ниган од стрип-серијалот „Живи мртовци“. Тоа е првото продолжение на ТВ-серијата „[[Живи мртовци (ТВ-серија)|Живи мртовци]]“ и петтиот дел од франшизата „Живи мртовци“ за да се одржи постојаноста со другите телевизиски серии. Џорне служи како главен продуцент. Лорен Кохан и [[Џефри Дин Морган]] повторно ги играат своите улоги како Меги и Ниган од изворната телевизиска серија. Главните улоги ги толкуваат и Гај Чарлс, Жељко Иванек и Махина Наполеон. Развојот на серијата започнал во март 2022 г. Работниот наслов на серијата, „Остров на мртвите“, бил променет во август истата година. Дополнителните членови на глумечкиот состав биле објавени во октомври и ноември 2022 г. Главното снимање започнало во јули 2022 г. во [[Њу Џерси]] и завршило во октомври 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/the-walking-dead-dead-city-logo-maggie-negan-spinoff-lauren-cohan-jeffrey-dean-morgan/|title=The Walking Dead: Dead City Reveals Logo|lang=en|website=TV Shows|access-date=2024-04-14}}</ref> Првата сезона од серијата се состоела од шест епизоди и била објавена на 18 јуни 2023 г. Во јули 2023 г., било објавено обновување за втора сезона. == Содржина == Серијата ги следи Меги и Ниган додека патуваат низ постапокалиптичен [[Менхетн]], одвоен од копното, во потрага по грабнатиот син на Меги, Хершел. Уништениот град е полн со мртовци и жители што го направиле Њујорк свој свет, полн со анархија, опасност, убавина и ужас. == Улоги == === Главни улоги === [[Лорен Кохан]] како Меги Грин. Вдовицата на Глен, порано дел од групата на [[Рик Грајмс]] во „[[Живи мртовци (ТВ-серија)|Живи мртовци]]“. Таа е и водач на Колонијата Хилтоп, заедница на преживеаници што се преселиле од [[Вирџинија]] во Њујорк. [[Џефри Дин Морган]] како Ниган. Поранешниот водач на Спасителите, кој ја напуштил Заедницата со својата бремена сопруга за да започне семеен живот по настаните во „Живи мртовци“. [[Гај Чарлс]] како Перли Армстронг. Тој е [[маршал]] на Нововавилонската Федерација, мрежа на преживеани заедници во Њујорк со задача да го следат Ниган.<ref name="Charles">{{Cite web|url=https://deadline.com/2022/04/isle-of-the-dead-gaius-charles-lauren-cohan-jeffrey-dean-morgan-the-walking-dead-spinoff-series-1235012056/|title='Isle Of The Dead': Gaius Charles Joins Lauren Cohan & Jeffrey Dean Morgan In 'The Walking Dead' Spinoff|author=Andreeva|first=Nellie|date=2022-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404235552/https://deadline.com/2022/04/isle-of-the-dead-gaius-charles-lauren-cohan-jeffrey-dean-morgan-the-walking-dead-spinoff-series-1235012056/|archive-date=2023-04-04|website=[[Deadline (website)|Deadline]]|access-date=2022-11-16|url-status=live}}</ref> [[Жељко Иванек]] како „Хрватот“. По потекло од [[Хрватска]], па оттука и неговиот прекар, Хрватот е жесток поранешен член на Спасителите, кој го грабнал синот на Меги, Хершел. Тој е и водач на „Бурази“ (мак. ''Браќата''), група непријателски преживеаници што ја презеле контролата над Менхетн. Махина Наполеон како Џини: Млада девојка со [[мутизам]] што завршува под грижата на Ниган по трауматската смрт на нејзиниот татко. Подоцна се открива дека нејзиниот татко бил еден од мажите за кого Ниган објавил потера. === Второстепени улоги === Логан Ким како Хершел Ри: тинејџерскиот син на Меги и Глен. Ким го заменува глумецот Кин Мајкл Спилер, кој претходно го толкувал Хершел во „Живи мртовци“.<ref>{{cite web|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/the-walking-dead-dead-city-recasts-hershel-rhee-logan-kim/|title=The Walking Dead: Dead City Recasts Maggie's Son Hershel|last=Bonomolo|first=Cameron|date=March 26, 2023|website=[[ComicBook.com]]|access-date=April 11, 2023}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.amc.com/shows/the-walking-dead-dead-city--1060741}} {{IMDb title|18546730}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на англиски јазик]] [[Категорија:Американски телевизиски серии]] mra8xt8kyf9ponxpnb3avqq48y534fv 0 1364936 5610328 5590002 2026-08-16T20:13:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610328 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Petzen Bergmassiv VoelkermarkterStausee.jpg|мини|Поглед кон Пеца од северозапад]] '''Пеца''' - планина во источниот дел на масивот [[Караванки]], сместена на границата помеѓу [[Австрија]] и [[Словенија]]. Планината е создадена за време на периодот [[тријас]] од варовник и доломит.<ref>{{Наведено списание|last=Bole|first=Bernarda|year=2002|title=Karbonatne kamnine Pece|trans-title=Carbonate Rocks of Mt. Peca|url=http://www.gore-ljudje.net/novosti/34868/|journal=Geologija|language=Slovenian|pages=59–69|doi=10.5474/geologija.2002.005|issn=0016-7789|id={{COBISS|ID=887125}}|doi-access=free|access-date=2025-02-22|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906020103/http://www.gore-ljudje.net/novosti/34868/|url-status=dead}}</ref> Во минатото, [[олово]] и [[цинк]] се ископувале на планината Пеца, окна кои припаѓаат на рудниците Топла и Межица. Оловно-цинковата руда се јавува во карбонатните карпи од средниот до горниот тријас.<ref>{{Наведено списание|last=Spangenberg|first=J. E.|last2=Herlec|first2=U.|date=1 August 2006|title=Hydrocarbon Biomarkers in the Topla-Mezica Zinc-Lead Deposits, Northern Karavanke/Drau Range, Slovenia: Paleoenvironment at the Site of Ore Formation|url=https://pubs.geoscienceworld.org/segweb/economicgeology/article-abstract/101/5/997/127772/Hydrocarbon-Biomarkers-in-the-Topla-Mez-ica-Zinc?redirectedFrom=fulltext|journal=Economic Geology|volume=101|issue=5|pages=997–1021|doi=10.2113/gsecongeo.101.5.997|access-date=24 January 2021}}</ref> Покрај рудата, во планината под земја се откриени и неколку ретки минерали, како што се вулфенитот и калцитот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.pms-lj.si/oddelki/mineralogija/peca.html|title=Minerali iz podzemlja Pece|publisher=Prirodoslovni muzej Slovenije [Natural History Museum of Slovenia]|language=Slovenian|trans-title=Minerals from the Peca Underground|archive-url=https://web.archive.org/web/20111209101030/http://www2.pms-lj.si/oddelki/mineralogija/peca.html|archive-date=9 December 2011|accessdate=12 March 2012}}</ref> Еден рудник на планината е достапен за планински велосипедизам.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.podzemljepece.com/index.php?stran=skolesom&sklop=podzemlje&lang=en|title=Cycling in the Mine|work=Podzemlje Pece: Tourist Mine and Museum|accessdate=12 March 2012}}</ref> Долните падини од словенечката страна се пошумени, додека повисоките падини се дом на разновидна [[алпска вегетација]], вклучувајќи неколку видови цвеќиња.<ref name="KaravankeEU">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.karavanke.eu/raziskuj/naravne-znamenitosti/#peca|title=Naravne znamenitosti: Peca|work=Karavanke.eu|accessdate=12 March 2012|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315105159/http://www.karavanke.eu/raziskuj/naravne-znamenitosti#peca|url-status=dead}}</ref><ref name="PKVPeca">{{Наведена мрежна страница|url=http://pespoti.si/pkv-tocka.php?id=65|title=Pot kurirjev in vezistov NOB|last=Dobnik|first=Jože|year=2011|work=Pespoti.si|publisher=Planinska zveza Slovenije [Mountaineering Association of Slovenia]. Geodetska uprava Republike Slovenije [Surveying and Mapping Authority of the Republic of Slovenia]. Društvo Domicilnega odbora kurirjev in vezistov NOV Slovenije [Society of the Domicile Board of the Couriers and Operators of the National Liberation War of Slovenia].|at=Točka Dom na Peci [The Veliki Snežnik Point]|trans-title=Path of Couriers and Operators of the National Liberation War|accessdate=12 March 2012|archive-date=2020-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114112500/http://www.pespoti.si/pkv-tocka.php?id=65|url-status=dead}}</ref> Во Мала Пеца била изградена планинска колиба во 1928 година, која била изгорена за време на Втората светска војна и повторно изградена во 1957 година.<ref name="PKVPeca" /> Во близина се наоѓа почеток на напуштена јама,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.krka.si/sl/o-krki/druzbena-odgovornost/krkine-planinske-poti/peca|title=Krkine planinske poti: Peca|work=Krka.si|trans-title=Krka's Mountain Paths|accessdate=12 March 2012}}</ref> наречена пештера Матјаж по кралот Матјаж, <ref name="RKD7734">{{Наведена мрежна страница|url=http://giskd2s.situla.org/rkd/Opis.asp?Esd=7734|title=Peca - Matjaževa jama|work=Registry of Immovable Cultural Heritage|publisher=Ministry of Culture, Slovenia|language=Slovenian|trans-title=Peca: Matjaž Cave|accessdate=12 March 2012}}</ref> која е историски споменик.<ref name="RKD7734" /> Внатре има бронзена статуа на заспаниот крал. Статуата е дизајнирана во 1958 година од страна на скулпторот и планинар Марјан Кершич,<ref name="RKD7734" /> излеана во бронза од скулпторот Франс Ротар, а поставена во пештерата во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pdmezica.si/zgodovina_4.htm|title=Zgodovina|work=Pdmezica.si|publisher=Planinsko društvo Mežica [Mežica Mountaineering Club]|at=1958 - 1969|trans-title=History|accessdate=12 March 2012|archive-date=2018-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413043254/http://www.pdmezica.si/zgodovina_4.htm|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.petzen.net/ Интернет страница на Пеца] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110226214130/http://www.petzen.net/ |date=2011-02-26 }} * [http://en.hribi.net/panorama.asp?goraid=665 Пеца, панорама] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110116094023/http://en.hribi.net/panorama.asp?goraid=665 |date=2011-01-16 }} [[Категорија:Меѓународни планини во Европа]] [[Категорија:Австриско-словенечка граница]] [[Категорија:Планини на Алпите]] [[Категорија:Планини во Словенија]] [[Категорија:Планини во Австрија]] dq4dyxpf24ms3w4611c1a5pwnk0gpry 0 1366351 5610242 5340537 2026-08-16T15:04:12Z SpectralWiz 106165 5610242 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |name=EVN AG |logo=EVN.svg |logo_size=190px |type=[[акционерско друштво]] |traded_as={{WBAG|EVN}} |foundation=1922 |location=[[Марија Енцерсдорф]], [[Долна Австрија]], [[Австрија]] |key_people=Стефан Шишковиц <small>([[ГИД]])</small>, Штефан Шталингер <small>([[ГТД]])</small>, Александра Витман <small>([[финансиски директор|CFO]])</small>, Рајнхард Волф<small> (претседател на надзорниот одбор)</small> |revenue=€2,752 милијарди <small>(2009/10)</small><ref name="AR2010">{{cite web |url=http://evn.corporate-reports.net/evn/annual/2010/gb/English/pdf/EVN_Figures_Data_Facts_2009-10.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815223800/http://evn.corporate-reports.net/evn/annual/2010/gb/English/pdf/EVN_Figures_Data_Facts_2009-10.pdf |url-status=dead |archive-date=August 15, 2011 |title=Annual Report 2009/2010 |access-date=3 May 2011 |publisher=EVN }}</ref> |operating_income=€187,3 милиони <small>(2009/10)</small><ref name="AR2010" /> |net_income=€207,0 милиони <small>(2009/10)</small><ref name="AR2010" /> |assets=€6,731 милијарди <small>(септември 2010)</small><ref name="AR2010" /> |equity=€3,025 милијарди <small>(септември 2010)</small><ref name="AR2010" /> |num_employees=8.540 <small>(септември 2010)</small><ref name="AR2010" /> |industry=комунални услуги (енергетика) |products=[[Производство на електрична енергија|производство]] и [[дистрибуција на електрична енергија]], [[Пазар на стоки|тргување]] и [[големопродажба]] со [[електрична енергија]] и [[земен гас|гас]], [[прочистување на вода]], [[управување со отпад]], [[Обновливи извори на енергија|обновлива енергија]] |subsid=[[ЕВН Македонија]]<br />{{ill|ЕВН Бугарија|bg|EVN България}} |homepage=[http://www.evn.at/default.aspx?lang=en-us www.evn.at] }} {{commons category|Energieversorgung Niederösterreich}} '''Групација ЕВН''' — производител и транспортер на електрична енергија со седиште во [[Австрија]], еден од најголемите во [[Европа]] со над три милиони корисници во 14 земји.<ref>{{Cite web|url=http://financialreports.evn.at/2006-07/ar/company/keyfigures/evngroup.html|title=EVN Annual Report|archive-url=https://archive.today/20070810194325/http://financialreports.evn.at/2006-07/ar/company/keyfigures/evngroup.html|archive-date=2007-08-10|access-date=2008-10-30|url-status=dead}}</ref> Компанијата исто така работи и во областа со [[Прочистување на вода|третман на вода]], снабдување со [[природен гас]] и управување со отпад. Таа е втората по големина компанија во Австрија. (Брендот EVN бил воведен во почетокот на 1988, и е кратеница на ''Energie-Versorgung Niederösterreich'', или ''Снабдување со енергија на Долна Австрија''.)<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=EN%3AFP&sid=at0mZawwvEA0|title=Adecco, Adidas, BMW, Bouygues, Vinci: European Equity Preview|last=Brandt|first=Nadja|date=4 March 2009|work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|access-date=2009-10-06}}</ref> == Активности == Во 2006, ЕВН Групацијата произвела околу 3.45 милијарди kWh главно од [[Термоелектрана|термоелектрани]] (68%) и [[обновливи извори на енергија]] (32%). ЕВН Групацијата исто така извршила дистрибуција на 19.2 милијарди kWh на електрична енергија во [[Австрија]] (37.9%), [[Бугарија]] (37.95%, преку ЕВН Бугарија) и [[Македонија]] (24.15%, преку [[ЕВН Македонија]]). == Сопственост == Помалку од 14% од акциите на ЕВН Групацијата се слободни на Виенската берза, а 51% се во сопственост на државата [[Долна Австрија]]. == Наводи == {{Reflist}} == Надворешни врски == {{commons category}} * {{official website|http://www.evn.at}} * [https://www.wienerborse.at/en/market-data/shares-others/quote/?ISIN=AT0000741053&market=wbag&typo3=0&news=0&products=1&ID_NOTATION=92144 Vienna Stock Exchange: Market Data EVN AG] [[Категорија:Економија на Австрија]] sa6mowfyugykrvnk8od7y2g98ouykev 0 1367797 5610259 5488554 2026-08-16T16:39:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610259 wikitext text/x-wiki '''Папуџиски занает''' е занает за рачна изработка на [[папучи]] и емении од таму го добива и името. Од занаетчиските [[еснаф]]и најпознати и први занаетчии биле папуџиите или чевларите. Папуџијата секој пар папучи го изработувал поединечно и рачно од кроење, преку лепење и шиење до финален производ. == Историја == [[Податотека:Anonymous Pantofles 01.jpg|мини|Сатенски влечки украсени со вез со златен конец од првата половина на 17 век]] За постоењето на папуџискиот руфет (еснаф) и папуџиии мајстори говорат записите од манастирот Матка од [[16 век]] каде се спомнуваат мајсторите- папуџии: Живко Паунко, Апостол Миче и др<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Атанасовски|first=Зоран|date=1994|title=Папуџиите во Скопска чаршија некогаш и денес|journal=Етнолог|pages=17}}</ref>. Папуџискиот занает е еден од најстарите и најпознатите занаети во Скопје до крајот на 19 век<ref>{{Наведено списание|last=Атанасовски|first=Зоран|date=1994|title=Папуџиите во скопска чаршија некогаш и денес|journal=Етнолог|pages=19}}</ref>. Уште во 1834 година година се спомнуваат папуџиите Гроздан во маалото Хараџи Салахудин и Кузман во маалото Ибни Мухтесоб во Скопје<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Занаетите и еснафите во Скопје|last=Дојчиноски|first=д-р Киро|publisher=Матица Македонска|year=1996|location=Скопје|pages=66}}</ref>. При карајот на [[20 век]] В. К'нчов запишал дека во [[Скопје]] постои папуџиски еснаф кои опфаќал околу 80 дуќани и папуџиите имале и свој печат. Во овие дуќани биле вработени околу 500 мајстори,калфи и чираци. Нивните производи биле широко продавани во Скопје и околните градови па дури и во Босна. Мајсторите папуџии<ref>„PAPUDŽIJE”. ljubusaci.com. Приступљено 2. 3. 2023.</ref> од овој занает се занимавале со изработка на еден специјален вид обувки-местри што ги изработувале исклучиво со рачно шиење. На почетокот овој занает бил целосно во рацете на турското население, но подоцна со него почнале да се занимаваат и христијаните. Напочетокот овие мајстори рачно изработувале обувки кои биле наречени местри.<ref name=":1" /> Главни потрошувачи на папуџиите во тоа време биле беговите.<ref name=":1" /> === Материјали кои ги користеле за изработка на папучи === Папуџиските производи се правеле од мешина и од црвен и жолт сафтијан. Мешината се изработувала во Скопје а жолтиот сафтијан го добивале од Скопје, црвениот од Босна, [[Прилеп]], и [[Пеќ]]. Бел сафтијан папуџиите добиваале од [[Призрен]]. Ѓонот го добивале од [[Солун]] а во подоцнежните години и од [[Америка]]. Главни потрошувачи на папучите биле [[беговите]], но не ретко овие производи биле купувани и од селаните односно од лица пред склопување на брак. На почетокот на 20 век кога повеќето од занаетите почнале да изумираат папуџискиот занает сè уште добро опстојувал за што говорат записите дека во 1908 година имало 91 папуџиски дуќан. И во останатите градови постојат записи дека постоел папуџиски занает за изработка на обувки, еминии, чизми и местви. Во чаршијата имало папуџиско одаларе со 14 папуџиски работилници, но денес истото не постои.<ref name=":0" /> Кон средината на XIX век, папуџискиот занает се поврзува со чевларскиот, кој во тоа време започнал да се развива како современ занает. Во Куманово папуџискиот занает е донесен од Врање во 1872 година. Таа година прва работилница ја отворил Илија Поповски. Тој занаетот го научил кај Ристо Дошљак во Врање. Отпрвин работилницата работела како папуџиска а подоцна станала чевларска. Во Велес е во периодот од 1901 - 1904 година кога во него егзистираат 4 грнчарски, 3 папучарски, 3 ќурчиски, 1 мутавџиски занает, сведени на работилници. Производството е примитивно, рачно, со низок капацитет. Ова производство не можело да донесе печалба. Во иста или слична состојба се наоѓало и селанството, неизвесно и незаштитено со многу давачки и разбојнички напади. Во периодот пред 1912 година во [[Гевгелија]] имало 10 чевларски и 10 папуџиски дуќани. Сите тие биле самостојни папуџии кои работеле рачно во периодот од 1920 до 1945 година. Во 1946 година е формирана и првата занаетчиска папуџиска задруга во Гевгелија, која била активна сè до 1950 година. Нејзин претпоставен бил Тодор Бегов. Од 1961 година папуџиската задруга почнала да се распаѓа, а папуџиите повторно станале самостојни занаетчии. Овој занает од 80 –тите години на XX век почнал да изумира. [[Податотека:Slipper-making craft - Macedonian traditional crafts.jpg|лево|мини|312x312пкс|Тезгев, Папуџиски занает - [[Музеј на Старата скопска чаршија]]]] == Папуџиски работилници == Папуџиската работилница била мала и правоаголна со два влеза, за вработените и за муштериите. Дуќаните биле ниски со камени зидови дебели и до 70 см. и со земјени подови, слабо загреани и осветлени. Дуќаните биле без фасади и со заоблени тавани. Преградени биле со железна нитнувана врата. Едниот дел служел за изработка а другиот за продажба на папучите. Секој дуќан бил поделен на четири дела. Во секој дел имало распоредено по еден мајстор за да може да работи. Во нив работеле чираците,калфите и мајсторите. == Папуџиски алат == [[Податотека:Slipper-making craft - Macedonian traditional crafts 02.jpg|мини|323x323пкс|Алат за папуџиски занает - [[Музеј на Старата скопска чаршија]]]] До пред години папуџиството било манифактурно и за таа цел папуџиите ги користеле следниве алатки<ref name=":0" />: Бичкија за кроење, дикиш за рамнење на папучите, папуџиски игли и шило за шиење на папучите, [[Клешти]] за вадење [[Шајки]], тарагаш или чекиџик заоблено дрво на кое се ставала и се вртела папучата при изработка, мушта за чукање наместо чекан, шишкалица кашикмајак, долгнавеста дрвена справа направена за тркалање на ѓонот оздола за да добие сјај, увал истенчено дрво за потполнување на потпетиците, дергер, штека за поддикиш за глачање-светнување на папучите, турпии за острење на ножевите, труп од ореово дрво кој служел како работна маса, дрвени калапи. == Изработка на папучи == Папучите биле изработувани од биволска и воловска кожа. Кожите и мешините кои биле користени за изработка на лицето на папучите биле киснети во вода. Ѓоновите кои исто така ги користеле за изработка на папучи ставале по околу 50 ѓонови во 200 литарско буре и ги киснеле по 4-5 часа во вода а потоа ги употребувале за правење на папучи. Според кажувањата на Киро Китановски еден од најстарите занаетчии папуџии. [[Податотека:Slipper-making craft - Macedonian traditional crafts 04.jpg|лево|мини|Папуџиски занает - [[Музеј на Старата скопска чаршија]]]] Папучата се изработувала на следниов начин: Најпрвин од картон се крои табан (Мукава) и форма лице на папучата. На мукавата и долната страна од формата се лепи американ платно. На средината од формата се лепи сомот. Потоа се кројат колови и папии и се шиел кајлук. На табанот се шие парче кожа во кој се става штикла. Штиклата била изработена од врбово или дрво од [[топола]]. Откако ќе се искрои ѓонот тој се шие со лицето односно формата на папучата. За шиење се користеле две прави папуџиски или сарачки игли и шило. Се шиело со две игли за да бидат поцврсти. За шиење употребувалле конопен конец кој бил премачкуван со восок за да не се вади од иглата и така премачкан поубаво лепел. При шиење го користеле тарагачот на кој ја вртеле папучата. Вака сошиени лицето и ѓонот се нарекувале „олтан“.Олтанот е скоро готова папуча на која и недостасува само табанот. Кога и тој ќе се стави се заковува флекна од ѓон со мали шајчиња. Се става на калап да се суши еден ден.После се вади и ѓонот и се гланца со шикалица. Вака шиените папучи се изработувале до 1955,56 година. Интересно е да се забележи дека во старите калапи за изработка на папучи, левата и десната страна биле сосема исти.<ref>Vasiljević, Zlata (23. 1. 2013). „Poslednji somborski papudžija traži sertifikat”. Blic. Приступљено 2. 3. 2023.</ref> == Еснавска слава == Папуџиите имале и своја слава верувале дека Св.Спиридон го измислил нивниот занает и ги направил првите папучи, па во негова чест тој ден 25 декември е еснавска слава. На денот на славата мајсторите од папуџискиот занает заедно со мајсторите од сродните занаети оделе во црквата Св. Димитрија каде што го осветувале колачот и варената пченица со ореви. Тоа го подготвувал мајсторот кој бил избиран секоја година на тој ден. Освен колачот и варената пченица мајсторот носел мезе (кисела туршија, краставички и сл.)и пиење како вино ,ракија и сл.<ref name=":0" /> По литургијата седнувале на голема маса да ручаат посни јадења како риба, посна сарма, посен грав. Се пееле староградски песни а потоа си заминувале дома. И денес овие занаетчии го обележуваат овој ден како празник на занаетчиите. И овде индустриското производство си го направило своето. Производството на обувки по нарачка речиси и да не постои, а „папуџии“ остануваат се помалку бидејќи новите папучи од синтетички материјали се многу издржливи. Поврзани папуџискиот занает се занаетите за изработка на налани, [[Опинци]], изработка на чизми и чевларство. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2002.1-2.13-Lakinska-E.-Vonnastavni-aktivnosti-Izlozba-na-tema-Zanaetite-vo-minatoto.pdf Занаетите во минатото] * [https://arhiva.gevgelija.gov.mk/images/PDF/monografija-gevgelija.pdf Монографија Гевгелија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250320162225/https://arhiva.gevgelija.gov.mk/images/PDF/monografija-gevgelija.pdf |date=2025-03-20 }} * [https://novamakedonija.com.mk/makedonija/skopski-legendi/од-занает-никој-не-се-збогатил-ама-и-не/ Од занает никој не се збогатил] * [https://www.iinuu.eu/en/wisdom/good-to-know/slipper-history Истрорија на папучи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250320163330/https://www.iinuu.eu/en/wisdom/good-to-know/slipper-history |date=2025-03-20 }} {{Занаети}} [[Категорија:Обувки]] [[Категорија:Занаети]] r7c0odi4danyjg5pzkv2exdsli8v26u 0 1371550 5610303 5602620 2026-08-16T19:51:44Z Carshalton 30527 5610303 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Еберечи Езе | image = [[Податотека:Qpr2018eberechieeze001.jpg|250px]] | fullname = Еберечи Олучи Езе | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|29}} | cityofbirth = [[Гринич]] | countryofbirth = [[Голем Лондон]] | height = {{height|m=1.78}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/21584/Eberechi-Eze/overview |title=Eberechi Eze: Overview |publisher=Premier League |access-date=12 September 2024}}</ref> | nationality = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 10 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Fulham}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Reading}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Millwall}} | years1 = 2016-2020 |caps1 = 104 |goals1 = 20 |clubs1 = {{Fb team Queens Park Rangers}} | years2 = 2017-2018 |caps2 = 20 |goals2 = 5 |clubs2 = →{{Fb team Wycombe Wanderers}} | years3 = 2020-2025 |caps3 = 147 |goals3 = 34 |clubs3 = {{Fb team Crystal Palace}} | years4 = 2025- |caps4 = 8 |goals4 = 1 |clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2018-2019 |nationalcaps1 = 5 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 20 години|Англија 20]] | nationalyears2 = 2019-2021 |nationalcaps2 = 8 |nationalgoals2 = 1 |nationalteam2 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија 21]] | nationalyears3 = 2023- |nationalcaps3 = 14 |nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] }} '''Еберечи Олучи Езе''' (роден на [[29 јуни]] [[1998]] година, во [[Гринич]]) — [[Англија|англиски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) Arsenal}} и на [[Фудбалска репрезентација на Англија|англиската репрезентација]]. ==Биографија== Еберечи Езе<ref>{{Cite web |title=Premier League clubs publish 2023/24 retained lists |url=https://www.premierleague.com/news/4030168 |access-date=2025-04-01 |website=www.premierleague.com |language=en}}</ref> е роден на 29 јуни 1998<ref name="PremProfile"/> во [[Гринич]], [[Голем Лондон]],<ref>{{Cite news |last=Fisher |first=Ben |date=2018-11-14 |title=Eberechi Eze: the young playmaker with the X factor at QPR |url=https://www.theguardian.com/football/football-league-blog/2018/nov/14/eberechi-eze-qpr-championship-football-league-blog |access-date=2025-04-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[Англија]], од [[Нигерија|нигеријски]] родители припадници на народот [[Игбо (народ)|Игбо]].<ref>{{Cite web |last=Olley |first=James |date=2023-06-13 |title=Eze: No regrets playing for England over Nigeria |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37847046/eberechi-eze-no-regrets-playing-england-nigeria |access-date=2025-04-01 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Тој има двајца браќа, Икечи и Чимаечи, кои се исто фудбалери.<ref name="Семејство">{{cite web|url=https://tbrfootball.com/eberechi-eze-profile-family-stats-transfer-value-salary/|title=Who is Eberechi Eze? A look at England’s latest recruit and Crystal Palace’s high soaring Eagle set to storm Euro 2024|publisher=TBR Football|language=en|date=13 јуни 2024|access-date=25 мај 2025}}</ref> Во 2022 година, тој се оженил со својата долгогодишна девојка Изуте Мулато.<ref name="Семејство"/> ==Технички карактеристики== [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|Офанзивен играч од средниот ред]], кој исто така може да игра и на двете крила - иако почесто бил користен како лево крило - па дури и како централен играч за врска.<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.corrieredellosport.it/giocatore/calcio/eberechi-eze/232413|title=Eberechi Oluchi Eze: altezza, peso, età, gol, assist, partite|sito=corrieredellosport.it|access-date=2025-04-30}}</ref><ref>{{Cite news|language=it-IT|url=https://www.alfredopedulla.com/eze-un-talento-davvero-crystal/|title=EZE, UN TALENTO DAVVERO CRYSTAL {{!}} Alfredo Pedullà|publisher=Alfredo Pedullà|date=2021-05-09|access-date=2025-04-30}}</ref> Има добро чувство за гол, одлична визија за играта, додавања, дриблинг и брзина, а со текот на времето се промовирал и како одличен изведувач на прекини.<ref>{{cite web|url=https://thetitansfa.com/mastering-eberechi-ezes-playing-style-tactical-guide/|title=Mastering Eberechi Eze’s Playing Style: Tactical Guide|publisher=Titans Football|language=en|date=16 јули 2024|access-date=25 мај 2025|archive-date=2025-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525140842/https://thetitansfa.com/mastering-eberechi-ezes-playing-style-tactical-guide/|url-status=dead}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Езе ја започнал својата фудбалска кариера во [[ФК Арсенал|Арсенал]], пред да биде отпуштен кога имал тринаесет години, а потоа се приклучил на [[ФК Фулам|Фулам]] и на [[ФК Рединг|Рединг]].<ref name=":1">{{Cite web |last=Kershaw |first=Tom |date=2020-01-09 |title=Eberechi Eze: 'I always dreamt of being here. There was no other option' |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/football-league/qpr-eberechi-eze-interview-profile-championship-transfer-efl-a9276126.html |access-date=2025-04-01 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kemble |first=Jamie |date=2020-04-30 |title=Eberechi Eze opens up on being released by Arsenal and his journey back |url=https://www.football.london/arsenal-fc/news/england-star-lifts-lid-being-18162592 |access-date=2025-04-01 |website=Football London |language=en}}</ref> Потоа, Езе ја продолжил својата младинска кариера во [[ФК Милвол|Милвол]], каде што потпишал двегодишна стипендија со клубот.<ref>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2014/august/fitz-so-proud-as-young-lion-eze-gets-england-call/ |title=Fitz so proud as young Lion Eze gets England call |publisher=Millwall F.C. |date=20 August 2014|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902200849/https://www.millwallfc.co.uk/news/2014/august/fitz-so-proud-as-young-lion-eze-gets-england-call/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}</ref> Таму тој брзо напредувал стигајќи до тимот под 18 години, а потоа и во резервниот тим,<ref>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/report--millwall-u21s-1-0-colchester-united-u21s/ |title=Report: Millwall U21s 1–0 Colchester United U21s |publisher=Millwall F.C. |date=27 October 2015|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902192952/https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/report--millwall-u21s-1-0-colchester-united-u21s/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}<br>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/september/millwall-u21s-team-news-v-hull-city-u21s/ |title=Millwall U21s team news v Hull City U21s |publisher=Millwall F.C. |date=28 September 2015|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902200825/https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/september/millwall-u21s-team-news-v-hull-city-u21s/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}<br>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/justin-skinner-praises-outstanding-attitude-of-millwall-u21s/ |title=Justin Skinner praises 'outstanding' attitude of Millwall U21s |publisher=Millwall F.C. |date=20 October 2015|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902194952/https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/justin-skinner-praises-outstanding-attitude-of-millwall-u21s/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}<br>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/march/lions-share-the-spoils-with-bees/ |title=Lions share the spoils with Bees |publisher=Millwall F.C. |date=3 March 2015|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902195004/https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/march/lions-share-the-spoils-with-bees/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}<br>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/report--qpr-u21s-0-4-millwall-u21s/ |title=Report: QPR U21s 0–4 Millwall U21s |publisher=Millwall F.C. |date=20 October 2015|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902201555/https://www.millwallfc.co.uk/news/2015/october/report--qpr-u21s-0-4-millwall-u21s/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}</ref> но и покрај тоа, во април 2016, Милвол објавиле дека Езе ќе го напушти клубот, откако не му бил понуден професионален договор.<ref>{{cite web |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2016/april/fitzgerald-pays-tribute-to-departing-millwall-youngsters/ |title=Fitzgerald pays tribute to departing Millwall youngsters |publisher=Millwall F.C. |date=5 April 2016|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902201419/https://www.millwallfc.co.uk/news/2016/april/fitzgerald-pays-tribute-to-departing-millwall-youngsters/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Gallagher |first=Sean |date=2019-04-27 |title=Ebere Eze EXCLUSIVE: QPR youngster on Millwall rejection, criticism from his own fans, Steve McClaren's sacking and much more |url=https://talksport.com/football/533565/ebere-eze-exclusive-qpr-millwall-rejection-criticism-fans-steve-mcclaren/ |access-date=2025-04-01 |website=talkSPORT |language=en-gb}}</ref> ===Квинс Парк Ренџерс=== На 3 август 2016, Езе му се приклучил на [[ФК Квинс Парк Ренџерс|Квинс Парк Ренџерс]].<ref>{{Cite web |url=http://www.qpr.co.uk/news/article/2016-17/qpr-eberechi-eze-qpr-under-21s-3223231.aspx |title=Eberechi Eze joins QPR under-21s |date=3 August 2016 |publisher=Queens Park Rangers F.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104211325/http://www.qpr.co.uk/news/article/2016-17/qpr-eberechi-eze-qpr-under-21s-3223231.aspx|archive-date=4 November 2016}}</ref> На 7 јануари 2017 година, Езе го имал своето деби за првиот тим во натпреварот од [[ФА Куп]]от против [[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн Роверс]], играјќи 18 минути пред да се повреди и да биде заменет од [[Јени Нгбакото]].<ref>{{Cite web |title=Eberechi Eze {{!}} Football Stats {{!}} Crystal Palace {{!}} Season 2016/2017 {{!}} Soccer Base |url=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=100391&season_id=149 |access-date=2025-04-01 |website=www.soccerbase.com}}</ref> Натпреварот завршил со пораз на КПР на домашен терен од 1–2.<ref>{{Cite news |date=2017-01-06 |title=FA Cup: Queens Park Rangers 1-2 Blackburn Rovers |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/38474818 |access-date=2025-04-01 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> И покрај тоа, што тоа бил неговиот единствен настап за првиот тим во сезоната 2016–2017, на крајот на истата тој потпишал продолжување на договорот со клубот до 2019 година.<ref>{{cite web |url=https://www.qpr.co.uk/news/club-news/ebere-eze-signs-new-qpr-deal/ |title=Ebere Eze signs new QPR deal |publisher=Queens Park Rangers F.C. |date=6 January 2017|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713103750/https://www.qpr.co.uk/news/club-news/ebere-eze-signs-new-qpr-deal/|archive-date=13 July 2018|url-status=live}}</ref> На 30 август 2017 година, Езе бил позајмен на [[ФК Викомб Вондерерс|Викомб Вондерерс]] во [[Фудбалска лига на Англија Два|четвртото ниво на англискиот фудбал]] до јануари 2018 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.qpr.co.uk/news/club-news/eze-joins-wycombe/ |title=Ebere Eze joins Wycombe Wanderers on loan |last=Morrissey |first=Paul |date=30 August 2017 |publisher=Queens Park Rangers F.C.|access-date=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830135052/https://www.qpr.co.uk/news/club-news/eze-joins-wycombe/|archive-date=30 August 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet Eberechi Eze Nigerian wonderkid playing for QPR |url=https://pmnewsnigeria.com/2019/09/14/meet-eberechi-eze-nigerian-wonderkid-playing-for-qpr/ |access-date=2025-04-01 |language=en-US}}</ref> Своето деби за клубот го имал влегувајќи како замена во 79-тата минута, во ремито 0-0 против [[АФК Њупорт Каунти|Њупорт Каунти]] на 9 септември 2017 година.<ref>{{Cite web |date=2017-09-09 |title=Wycombe Wanderers held to a respectable 0-0 draw against in-form Newport County at Rodney Parade |url=https://www.bucksfreepress.co.uk/sport/15525790.wycombe-wanderers-held-to-a-respectable-0-0-draw-against-in-form-newport-county-at-rodney-parade/ |access-date=2025-04-01 |website=Bucks Free Press |language=en}}</ref> Откако го направил своето деби за клубот, Езе брзо станал стандарден играч во првиот тим, каде што бил ротиран на различни позиции во средниот ред.<ref>{{cite news |title=Gareth Ainsworth praised his side's character after coming from behind to beat Crewe Alexandra 3–2 at Adams Park |url=https://www.bucksfreepress.co.uk/sport/15560181.gareth-ainsworth-praised-his-sides-character-after-coming-from-behind-to-beat-crewe-alexandra-3-2-at-adams-park/ |newspaper=Bucks Free Press |location=High Wycombe |date=27 September 2017|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=COMMENT: BFP sports reporter Nick Tunney looks back on sport in south Bucks this week |url=https://www.bucksfreepress.co.uk/sport/15636398.comment-bfp-sports-reporter-nick-tunney-looks-back-on-sport-in-south-bucks-this-week/ |newspaper=Bucks Free Press |location=High Wycombe |date=3 November 2017|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Wycombe boss Gareth Ainsworth hopes to keep QPR loanee Ebere Eze for the season after another wonderful display in a 2–1 win against Yeovil |url=https://www.bucksfreepress.co.uk/sport/15685686.wycombe-boss-gareth-ainsworth-hopes-to-keep-qpr-loanee-ebere-eze-for-the-season-after-another-wonderful-display-in-a-2-1-win-against-yeovil/ |newspaper=Bucks Free Press |location=High Wycombe |date=27 November 2017|access-date=4 September 2020}}</ref> Својот прв гол во сениорската кариера го постигнал во натпреварот против [[ФК Кембриџ Јунајтед|Кембриџ Јунајтед]], на 7 октомври 2017 година, за само девет минути подоцна да постигне уште еден и да го турне Викомб кон победата.<ref>{{Cite web |url=https://www.wwfc.com/news/2017/october/match-report-for-cambridge-united-vs-wycombe-wanderers-on-07-oct-17/ |title=Report: Cambridge 1–3 Wycombe |date=7 October 2017 |publisher=Wycombe Wanderers F.C. |access-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006222124/https://www.wycombewanderers.co.uk/news/2017/october/match-report-for-cambridge-united-vs-wycombe-wanderers-on-07-oct-17/|archive-date=6 October 2019|url-status=live}}</ref> Позајмицата се покажала како исклучително позитивна за младиот фудбалер, кој одиграл 20 натпревари и постигнал 5 гола за Викомб до јануари 2018,<ref>{{cite news |title=QPR playmaker Ebere Eze hails Wycombe boss Gareth Ainsworth and hopes Wycombe get promoted to League One |url=https://www.bucksfreepress.co.uk/sport/16134385.qpr-playmaker-ebere-eze-hails-wycombe-boss-gareth-ainsworth-hopes-wycombe-get-promoted-league-one/ |newspaper=Bucks Free Press |location=High Wycombe |date=3 April 2018|access-date=4 September 2020}}</ref> пред да се врати во Квинс Парк Ренџерс.<ref>{{cite news |title=Wycombe Wanderers 3–3 Cheltenham Town |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/41703650 |website=BBC Sport |date=28 October 2017|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Wycombe Wanderers 4–0 Crawley Town |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/41951746 |website=BBC Sport |date=18 November 2017|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Wycombe Wanderers 2–1 Yeovil Town |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42035275 |website=BBC Sport |date=25 November 2017|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite web |url=https://www.wwfc.com/news/2018/january/eze-returns-to-qpr/ |title=Eze returns to QPR |publisher=Wycombe Wanderers F.C. |date=2 January 2018|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902204802/https://www.wycombewanderers.co.uk/news/2018/january/eze-returns-to-qpr/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Spencer |first=Phil |date=2018-01-02 |title=Ian Holloway says he plans to build QPR attack around Ebere Eze as he returns from Wycombe Wanderers loan spell |url=https://www.mylondon.news/sport/football/football-news/ian-holloway-says-plans-build-14102223 |access-date=2025-04-01 |website=My London |language=en}}</ref> Откако се вратил во КПР, Езе редовно настапувал за првиот тим предводен од [[Ијан Холовеј]],<ref name=":3" /><ref>{{cite web |url=https://www.qpr.co.uk/news/club-news/season-a-great-learning-curve-for-eze/ |title=Season a great learning curve for Eze |publisher=Queens Park Rangers F.C. |date=9 May 2018|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902211340/https://www.qpr.co.uk/news/club-news/season-a-great-learning-curve-for-eze/|archive-date=2 September 2020|url-status=live}}<br>{{cite news |title=Nine QPR starlets who deserve a chance to impress before the end of the season; including a former Tottenham and West Brom trainee |url=https://www.mylondon.news/sport/football/football-news/nine-qpr-starlets-who-deserve-14306594 |publisher=My London News |date=18 February 2018|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Ebere Eze says he's prospered by playing alongside ex-Leeds and Fulham man as he discusses adapting to the Championship |url=https://www.mylondon.news/sport/football/football-news/ebere-eze-qpr-matt-smith-14416687 |publisher=My London News |date=15 March 2018|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Ebere Eze scout report: QPR prodigy oozes class with a complete display against Sunderland |url=https://www.mylondon.news/sport/football/football-news/qpr-ebere-eze-sunderland-millwall-14392999 |publisher=My London News |date=11 March 2018|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Why one star believes that QPR now have a team that can 'really play' ahead of Aston Villa trip |url=https://www.mylondon.news/sport/football/football-news/luke-freeman-qpr-ebere-eze-14404971 |publisher=My London News |date=14 March 2018|access-date=4 September 2020}}</ref> завршувајќи ја сезоната 2017-2018 со 16 првенствени настапи во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2017-2018|Чемпионшип]] и 2 гола; својот прв гол во дресот на ''„полицајците“'' го постигнал во победата со 1-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Sunderland}} на 10 март 2018.<ref>{{Cite web |url=https://www.qpr.co.uk/fixtures/first-team/2017/qpr-v-sunderland/ |title=Match Report: QPR 1, Sunderland 0 |date=10 March 2018 |publisher=Queens Park Rangers F.C. |language=en|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006225250/https://www.qpr.co.uk/fixtures/first-team/2017/qpr-v-sunderland/|archive-date=6 October 2019|url-status=live}}</ref> Пред почетокот на сезоната 2018-2019, тренерската промена во КПР и доаѓањето на [[Стив Макларен]] на местото на Ијан Холовеј, на Езе му донела уште поголема улога во тимот и дресот со бројот 10 на неговиот грб.<ref>{{Cite web |last=Sport |first=West London |date=2018-07-25 |title=Eze given QPR's iconic number 10 shirt |url=https://www.westlondonsport.com/qpr/football-eze-given-qprs-iconic-number-10-shirt |access-date=2025-04-01 |website=West London Sport |language=en-GB}}</ref> Тој, исто така, го продолжил својот договор со КПР, обврзувајќи се на верност кон клубот до јуни 2021 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.qpr.co.uk/news/club-news/ebere-eze-signs-three-year-deal |title=Ebere Eze signs three-year QPR deal |last=Morrissey |first=Paul |date=7 August 2018 |publisher=Queens Park Rangers F.C.|access-date=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807114556/https://www.qpr.co.uk/news/club-news/ebere-eze-signs-three-year-deal/|archive-date=7 August 2018|url-status=live}}</ref> Тој одлично ја започнал сезоната постигнувајќи гол во вториот првенствен натпревар, поразот со 1-2 на [[Лофтус Роуд]] од {{Fb team (N) Sheffield United}}.<ref>{{Cite news |date=2018-08-10 |title=Queens Park Rangers 1-2 Sheffield United |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45066578 |access-date=2025-04-01 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> Езе постигнал уште два гола во месец септември, помагајќи му на клубот да излезе од кризата по катастрофалниот почеток на сезоната со четири последователни порази.<ref>{{cite news |title=Bolton Wanderers 1–2 Queens Park Rangers |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45456097 |website=BBC Sport |date=15 September 2018|access-date=4 September 2020}}<br>{{cite news |title=Queens Park Rangers 2–0 Millwall |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45492531 |website=BBC Sport |date=19 September 2018|access-date=4 September 2020}}</ref> За неговите настапи тој бил пофален и од менаџерот Макларен, кој рекол: „Езе има голем талент, но одлично работи и без топка во поглед на помагањето на тимот во одбраната. Го молиме да продолжи да го прави тоа и важно е да го прави тоа, поради неговиот развој.“<ref>{{Cite web |last=McIntyre |first=David |date=2018-09-03 |title=Eze praised for displays on the wing |url=https://www.westlondonsport.com/qpr/mcclaren-happy-with-eze-on-the-wing |access-date=2025-04-01 |website=West London Sport |language=en-GB}}</ref> На 24 ноември 2018, во натпреварот против [[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]] (2-2), тој асистирал за двата гола на КПР што ги постигнал [[Анхел Ранхел]].<ref>{{Cite news |date=2018-11-23 |title=Stoke City 2-2 QPR: Angel Rangel double earns in-form Rangers a point |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/46244071 |access-date=2025-04-01 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> И покрај ипресивните перформанси во поголемиот дел од сезоната, во завршницата од истата тој се нашол на клупата за резерви.<ref>{{cite news |title=The key reasons behind QPR's poor form in 2019 – and how they must address it |url=https://www.football.london/queens-park-rangers-fc/qpr-news-reasons-poor-form-15882857 |website=Football.London |publisher=Reach |date=25 February 2019 |access-date=4 September 2020}}<br />{{cite news |title=Lynch out; Toni Leistner and Ebere Eze to return – expected QPR side to face Bristol City |url=https://www.football.london/queens-park-rangers-fc/qpr-team-news-bristol-city-15818633 |website=Football.London |publisher=Reach |date=12 February 2019 |access-date=4 September 2020}}<br />{{cite news |title=Confirmed QPR team vs Nottingham Forest: Striker Lewis Walker handed full debut |url=https://www.football.london/queens-park-rangers-fc/confirmed-qpr-team-vs-nottingham-16189975 |website=Football.London |publisher=Reach |date=27 April 2019 |access-date=4 September 2020}}<br />{{cite news |title=Confirmed QPR team news to face Millwall as John Eustace recalls Toni Leistner with five changes |url=https://www.football.london/queens-park-rangers-fc/confirmed-qpr-team-news-face-16110919 |website=Football.London |publisher=Reach |date=10 April 2019 |access-date=4 September 2020}}<br>{{cite web |url=https://www.qpr.co.uk/news/club-news/there-will-be-no-tweaking-this-or-tweaking-that/ |title=McClaren: There will be no tweaking this or that! |publisher=Queens Park Rangers F.C. |date=25 January 2019 |access-date=4 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126075426/https://www.qpr.co.uk/news/club-news/there-will-be-no-tweaking-this-or-tweaking-that/ |archive-date=26 January 2019 |url-status=live}}</ref> Сезоната ја завршил со 46 натпревари во првенството и куповите во сезоната 2018–2019, постигнувајќи четири гола, сите во Чемпионшип. Во сезоната 2019-2020, Езе бил „ударната игла“ на Квинс Парк Ренџерс, играјќи ги сите 46 натпревари и забележувајќи 14 гола и 8 асистенции во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2019-2020|Чемпионшип]]. Сепак, ниту неговите исклучителни перформанси во текот на сезоната не му помогнале на клубот да се помести од средината на табелата. На 8 септември 2020 година, Езе бил избран во [[ПФА Тим на годината|ПФА Тимот на годината]] на Чемпионшип 2019–2020.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54044861 |title=PFA Player of the Year: Kevin de Bruyne and Beth England named 2020 winners |date=8 September 2020|access-date=12 September 2020 |website=BBC Sport}}</ref> ===Кристал Палас=== На 28 август 2020 година, Езе потпишал петгодишен договор со членот на [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]], [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]].<ref>{{Cite news |date=2020-08-28 |title=Eberechi Eze: Crystal Palace sign QPR forward in £19.5m deal |url=https://www.bbc.com/sport/football/53935833 |access-date=2025-04-01 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> Вредноста на трансферот изнесувала околу 17 милиони фунти.<ref>{{cite web |url=https://www.cpfc.co.uk/news/2020/august/eberechi-eze-signs-five-year-deal-with-crystal-palace/ |title=Eberechi Eze signs five-year deal with Crystal Palace |publisher=Crystal Palace F.C. |date=28 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828133533/https://www.cpfc.co.uk/news/2020/august/eberechi-eze-signs-five-year-deal-with-crystal-palace/|archive-date=28 August 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Eze completes move to Palace from QPR |url=https://www.premierleague.com/news/1787882 |access-date=2025-04-01 |website=www.premierleague.com |language=en}}</ref> На 12 септември, тој го имаше своето деби за Палас, влегувајќи како замена во 81-вата минута на местото на [[Џефри Шлуп]] во победата од 1–0 против [[ФК Саутхемптон|Саутемптон]] во првиот натпревар од сезоната.<ref>{{Cite news |date=2020-09-11 |title=Crystal Palace 1-0 Southampton: Wilfried Zaha hits winner at Selhurst Park |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54038552 |access-date=2025-04-01 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> Езе го постигнал својот прв гол за Палас на 7 ноември, од директен [[слободен удар]], во победата од 4–1 на домашен терен над [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]].<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/54758063 |title=Crystal Palace 4–1 Leeds United: Eberechi Eze registers first goal as Palace score four |website=BBC Sport |date=7 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ENG}} {{Cronopar|16-6-2023|Та Кали|MLT|0|4|ENG|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Глазгов|SCO|1|3|ENG|-|Пријателска|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|3-6-2024|Њукасл на Тајн|ENG|3|0|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|7-6-2024|Лондон|ENG|0|1|ISL|-|Пријателска|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|20-6-2024|Франкфурт на Мајна|DNK|1|1|ENG|-|Евро|2024|Прва фаза|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|30-6-2024|Гелзенкирхен|ENG|2|1|SVK|-|Евро|2024|Осминафинале|dts|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|6-7-2024|Диселдорф|ENG|1|1|CHE|-|Евро|2024|Четвртфинале|dts|5 - 3|13={{subon|78}}}} {{Cronopar|7-9-2024|Даблин|IRL|0|2|ENG|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|10-9-2024|Лондон|ENG|2|0|FIN|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|24-3-2025|Лондон|ENG|3|0|LAT|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|61}}}} {{Cronofin|10|1}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 5 јуни 2025''. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2016-2017 || {{flagsport|ENG}} [[ФК Квинс Парк Ренџерс|Квинс Парк Ренџерс]] || [[Фудбалска лига на Чемпионшип 2016-2017|ФЛЧ]] || 0 || 0 || [[ФА Куп 2016-2017|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2016-2017|ЛК]] || 1+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- || 2017-јан. 2018 || {{flagsport|ENG}} [[ФК Викомб Вондерерс|Викомб Вондерерс]] || [[Фудбалска лига на Англија Два 2017-2018|ФЛ2]] || 20 || 5 || [[ФА Куп 2017-2018|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2017-2018|ЛК]] || 0+0 || 0 || - || - || - || [[English Football League Trophy 2017-2018|EFLT]] || 2 || 0 || 22 || 5 |- || јан.-јун. 2018 || rowspan=3|{{flagsport|ENG}} [[ФК Квинс Парк Ренџерс|Квинс Парк Ренџерс]] || [[Фудбалска лига на Чемпионшип 2017-2018|ФЛЧ]] || 16 || 2 || [[ФА Куп 2017-2018|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2017-2018|ЛК]] || 1+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 2 |- || [[ФК Квинс Парк Ренџерс сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Фудбалска лига на Чемпионшип 2018-2019|ФЛЧ]] || 42 || 4 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 3+1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 46 || 4 |- || [[ФК Квинс Парк Ренџерс сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Фудбалска лига на Чемпионшип 2019-2020|ФЛЧ]] || 46 || 14 || [[ФА Куп 2019-2020|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 1+1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 48 || 14 |- !colspan="3"|Вкупно Квинс Парк Ренџерс || 104 || 20 || || 8 || 0 || || - || - || || - || - || 112 || 20 |- || [[ФК Кристал Палас сезона 2020-2021|2020-2021]] ||rowspan=5| {{flagsport|ENG}} [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 34 || 4 || [[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 1+1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 4 |- || [[ФК Кристал Палас сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 13 || 1 || [[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 4+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- || [[ФК Кристал Палас сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 38 || 10 || [[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 40 || 10 |- || [[ФК Кристал Палас сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Премиер лига на Англија 2023-2024|ПЛ]] || 27 || 11 || [[ФА Куп 2023-2024|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2023-2024|ЛК]] || 2+2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 11 |- || [[ФК Кристал Палас сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 29 || 8 || [[ФА Куп 2024-2025|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 4+4 || 3+3 || - || - || - || - || - || - || 37 || 14 |- !colspan="3"|Вкупно Кристал Палас || 141 || 34 || || 20 || 6 || || - || - || || - || - || 161 || 40 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 265 || 59 || || 28 || 6 || || - || - || || 2 || 0 || 295 || 65 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="3"|{{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] |2023||2||0 |- |2024||7||0 |- |2025||1||1 |- !colspan="2"|Вкупно!!10!!1 |} ==Титули== ==== Кристал Палас ==== *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : [[ФА Куп 2024-2025|2024-2025]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2025|2025]] ==== Арсенал ==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Англија |image3=Flag of England.svg }} {{Ризница-врска|Eberechi Eze}} *[https://int.soccerway.com/players/geovany-tcherno-quenda/864311/ Еберечи Езе на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/geovany-quenda/profil/spieler/1138758 Еберечи Езе на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/376274/geovany-quenda Еберечи Езе на espn] *[https://www.whoscored.com/players/509068/show/geovany-quenda Еберечи Езе на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Англија на ЕП фудбал 2024}} {{Состав на Англија на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Езе, Еберечи}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Квинс Парк Ренџерс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кристал Палас]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] bin7y0r72f6htkz87m8we97rkqpf7u7 0 1375384 5610370 5605560 2026-08-16T23:20:51Z Buli 2648 /* Животопис */ 5610370 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Кандиларов | image = Georgi Kandilarov 5 May 1883.jpg | alt = | caption = | death_place = [[Арбанаси]], [[Царство Бугарија]] | occupation = |birth name=Георги Стојанов Кандиларов |birth date=[[8 август]] [[1851]] |birth place=[[Котел (град)|Котел]], [[Отоманското Царство]] |death date=[[19 јуни]] [[1943]]}} '''Георги Стојанов Кандиларов''' ([[Котел]], [[8 август]] [[1851]] — [[Арбанаси]], [[19 јуни]] [[1943]]) — истакнат учител во [[Солунската машка гимназија]]. Деец на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref>{{cite journal|last=Томовъ|first=Т. В|authorlink=|year=1943|title=Георги Кандиларовъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_15_issue_10.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=10|issue=150|pages=2|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Животопис == [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], [[Лазар Тодев|Л. Тодев]], [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]|265x265пкс]] Георги Кандиларов е роден на [[8 август]] [[1851|1851 година]] во [[Котел]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се образувал во неговиот роден град меѓу [[1869]]-[[1873|1873 година]]. Во [[1880|1880 година]] стекнал семинар во [[Одеса]], [[Русија]]. Истата година учествувал во основањето на [[Солунската машка гимназија]], значаен огранок на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref name=":0">„Пламъкът на солунския светилник“ юбилеен сборник, Народна просвета, София, 1970, стр. 293.</ref> Се приклучил во [[Бугарската егзархија]]. Во [[1884|1884 година]] стекнал више образование во Киевската духовна академија. Меѓу [[1883]]-[[1887|1887 година]] бил директор на Солунската машка гимназија.<ref name=":0" /> Меѓу 1884-[[1885|1885 година]] бил директор на Солунската женска гимназија. Меѓу 1887-[[1889|1889 година]] дејствувал во [[Воден]].<ref>{{cite book|url=|title=Епоха, земя и хора. Съставителство, коментар и бележки: Елисавета Миладинова|last=Миладинова-Алексиева|first=Царевна|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1985|isbn=|location=София|pages=362 (коментар и бележки)|quote=|authorlink=|accessdate=|coauthors=}}</ref> Учествувал во [[Борба за Македонија|борбата за Македонија]] како претставник на егзархијата и бугарската пропаганда. Околу [[1888|1888 година]] отоманската власт го уапсиле но следната година бил амнестиран. Меѓу 1889-[[1890|1890 година]] бил директор на егзархиското училиште во [[Битола]], во [[1891|1891 година]] во [[Сер]] и [[Скопје]].<ref>{{cite journal|last=Попстоилов|first=Антон|authorlink=|year=1910|title=По възраждането на българите в град Сяр|url=https://www.strumski.com/books/popstoilov_po_vuzrazhdaneto_na_bulgarite_v_grad_ser.pdf|format=|journal=„Архив на министерството на народното просвещение“|location=София|publisher=|volume=ІI|issue=2, юни|pages=32|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Во [[Македонија (регион)|Македонија]] Кандиларов помогнал со отворањето на 35 егзархиски училишта. Поради тоа бил уапсан и подоцна се вратил во неговиот мајчин град. Учителствувал во [[Љасковец]] меѓу [[1892]]-[[1895|1895 година]]. Во [[1896|1896 година]] отворил духовна академија во [[Истанбул]]. Меѓу [[1897]]-[[1899|1899 година]] бил нејзин [[ректор]]. Меѓу [[1900]]-[[1906|1906 година]] бил директор на женска гимназија во [[Русе]]. Учитествувал во софиската духовна семинарија меѓу [[1916]]-[[1918|1918 година]]. Меѓу [[1920]]-[[1925|1925 година]] учителствувал во [[Пловдив]]. Кандиларов бил женет со [[Ана Кандиларова]] (момиско: ''Трпчева''). Починал на [[19 јуни]] [[1943|1943 година]] во [[Арбанаси]].<ref>Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1983</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 449.</ref> == Дела == * <ref>{{Наведена книга|title=Българските гимназии и основни училища в Солун (по случай на 50-годишнината на солунските български гимназии)|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1930|location=Софија}}</ref> == Родословие == {{Чалакови}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Луѓе од Котел]] [[Категорија:Учители на Бугарската егзархија]] [[Категорија:Учители во Битолската машка гимназија]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Дејци на бугарската образовна пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во Арбанаси]] cvcn3mev03uaqlbrh3u92pq7flqgezm 5610371 5610370 2026-08-16T23:21:07Z Buli 2648 /* Дела */ 5610371 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Кандиларов | image = Georgi Kandilarov 5 May 1883.jpg | alt = | caption = | death_place = [[Арбанаси]], [[Царство Бугарија]] | occupation = |birth name=Георги Стојанов Кандиларов |birth date=[[8 август]] [[1851]] |birth place=[[Котел (град)|Котел]], [[Отоманското Царство]] |death date=[[19 јуни]] [[1943]]}} '''Георги Стојанов Кандиларов''' ([[Котел]], [[8 август]] [[1851]] — [[Арбанаси]], [[19 јуни]] [[1943]]) — истакнат учител во [[Солунската машка гимназија]]. Деец на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref>{{cite journal|last=Томовъ|first=Т. В|authorlink=|year=1943|title=Георги Кандиларовъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_15_issue_10.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=10|issue=150|pages=2|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Животопис == [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], [[Лазар Тодев|Л. Тодев]], [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]|265x265пкс]] Георги Кандиларов е роден на [[8 август]] [[1851|1851 година]] во [[Котел]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се образувал во неговиот роден град меѓу [[1869]]-[[1873|1873 година]]. Во [[1880|1880 година]] стекнал семинар во [[Одеса]], [[Русија]]. Истата година учествувал во основањето на [[Солунската машка гимназија]], значаен огранок на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref name=":0">„Пламъкът на солунския светилник“ юбилеен сборник, Народна просвета, София, 1970, стр. 293.</ref> Се приклучил во [[Бугарската егзархија]]. Во [[1884|1884 година]] стекнал више образование во Киевската духовна академија. Меѓу [[1883]]-[[1887|1887 година]] бил директор на Солунската машка гимназија.<ref name=":0" /> Меѓу 1884-[[1885|1885 година]] бил директор на Солунската женска гимназија. Меѓу 1887-[[1889|1889 година]] дејствувал во [[Воден]].<ref>{{cite book|url=|title=Епоха, земя и хора. Съставителство, коментар и бележки: Елисавета Миладинова|last=Миладинова-Алексиева|first=Царевна|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1985|isbn=|location=София|pages=362 (коментар и бележки)|quote=|authorlink=|accessdate=|coauthors=}}</ref> Учествувал во [[Борба за Македонија|борбата за Македонија]] како претставник на егзархијата и бугарската пропаганда. Околу [[1888|1888 година]] отоманската власт го уапсиле но следната година бил амнестиран. Меѓу 1889-[[1890|1890 година]] бил директор на егзархиското училиште во [[Битола]], во [[1891|1891 година]] во [[Сер]] и [[Скопје]].<ref>{{cite journal|last=Попстоилов|first=Антон|authorlink=|year=1910|title=По възраждането на българите в град Сяр|url=https://www.strumski.com/books/popstoilov_po_vuzrazhdaneto_na_bulgarite_v_grad_ser.pdf|format=|journal=„Архив на министерството на народното просвещение“|location=София|publisher=|volume=ІI|issue=2, юни|pages=32|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Во [[Македонија (регион)|Македонија]] Кандиларов помогнал со отворањето на 35 егзархиски училишта. Поради тоа бил уапсан и подоцна се вратил во неговиот мајчин град. Учителствувал во [[Љасковец]] меѓу [[1892]]-[[1895|1895 година]]. Во [[1896|1896 година]] отворил духовна академија во [[Истанбул]]. Меѓу [[1897]]-[[1899|1899 година]] бил нејзин [[ректор]]. Меѓу [[1900]]-[[1906|1906 година]] бил директор на женска гимназија во [[Русе]]. Учитествувал во софиската духовна семинарија меѓу [[1916]]-[[1918|1918 година]]. Меѓу [[1920]]-[[1925|1925 година]] учителствувал во [[Пловдив]]. Кандиларов бил женет со [[Ана Кандиларова]] (момиско: ''Трпчева''). Починал на [[19 јуни]] [[1943|1943 година]] во [[Арбанаси]].<ref>Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1983</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 449.</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Българските гимназии и основни училища в Солун (по случай на 50-годишнината на солунските български гимназии)|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1930|location=Софија}} == Родословие == {{Чалакови}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Луѓе од Котел]] [[Категорија:Учители на Бугарската егзархија]] [[Категорија:Учители во Битолската машка гимназија]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Дејци на бугарската образовна пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во Арбанаси]] ju2o9c8xh8k5f2l0hn4q1wzu212irvr 5610372 5610371 2026-08-16T23:22:02Z Buli 2648 /* Животопис */ 5610372 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Кандиларов | image = Georgi Kandilarov 5 May 1883.jpg | alt = | caption = | death_place = [[Арбанаси]], [[Царство Бугарија]] | occupation = |birth name=Георги Стојанов Кандиларов |birth date=[[8 август]] [[1851]] |birth place=[[Котел (град)|Котел]], [[Отоманското Царство]] |death date=[[19 јуни]] [[1943]]}} '''Георги Стојанов Кандиларов''' ([[Котел]], [[8 август]] [[1851]] — [[Арбанаси]], [[19 јуни]] [[1943]]) — истакнат учител во [[Солунската машка гимназија]]. Деец на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref>{{cite journal|last=Томовъ|first=Т. В|authorlink=|year=1943|title=Георги Кандиларовъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_15_issue_10.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=10|issue=150|pages=2|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Животопис == Георги Кандиларов е роден на [[8 август]] [[1851|1851 година]] во [[Котел]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се образувал во неговиот роден град меѓу [[1869]]-[[1873|1873 година]]. Во [[1880|1880 година]] стекнал семинар во [[Одеса]], [[Русија]]. Истата година учествувал во основањето на [[Солунската машка гимназија]], значаен огранок на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref name=":0">„Пламъкът на солунския светилник“ юбилеен сборник, Народна просвета, София, 1970, стр. 293.</ref> Се приклучил во [[Бугарската егзархија]]. Во [[1884|1884 година]] стекнал више образование во Киевската духовна академија. [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], [[Лазар Тодев|Л. Тодев]], [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]|265x265пкс]]Меѓу [[1883]]-[[1887|1887 година]] бил директор на Солунската машка гимназија.<ref name=":0" /> Меѓу 1884-[[1885|1885 година]] бил директор на Солунската женска гимназија. Меѓу 1887-[[1889|1889 година]] дејствувал во [[Воден]].<ref>{{cite book|url=|title=Епоха, земя и хора. Съставителство, коментар и бележки: Елисавета Миладинова|last=Миладинова-Алексиева|first=Царевна|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1985|isbn=|location=София|pages=362 (коментар и бележки)|quote=|authorlink=|accessdate=|coauthors=}}</ref> Учествувал во [[Борба за Македонија|борбата за Македонија]] како претставник на егзархијата и бугарската пропаганда. Околу [[1888|1888 година]] отоманската власт го уапсиле но следната година бил амнестиран. Меѓу 1889-[[1890|1890 година]] бил директор на егзархиското училиште во [[Битола]], во [[1891|1891 година]] во [[Сер]] и [[Скопје]].<ref>{{cite journal|last=Попстоилов|first=Антон|authorlink=|year=1910|title=По възраждането на българите в град Сяр|url=https://www.strumski.com/books/popstoilov_po_vuzrazhdaneto_na_bulgarite_v_grad_ser.pdf|format=|journal=„Архив на министерството на народното просвещение“|location=София|publisher=|volume=ІI|issue=2, юни|pages=32|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Во [[Македонија (регион)|Македонија]] Кандиларов помогнал со отворањето на 35 егзархиски училишта. Поради тоа бил уапсан и подоцна се вратил во неговиот мајчин град. Учителствувал во [[Љасковец]] меѓу [[1892]]-[[1895|1895 година]]. Во [[1896|1896 година]] отворил духовна академија во [[Истанбул]]. Меѓу [[1897]]-[[1899|1899 година]] бил нејзин [[ректор]]. Меѓу [[1900]]-[[1906|1906 година]] бил директор на женска гимназија во [[Русе]]. Учитествувал во софиската духовна семинарија меѓу [[1916]]-[[1918|1918 година]]. Меѓу [[1920]]-[[1925|1925 година]] учителствувал во [[Пловдив]]. Кандиларов бил женет со [[Ана Кандиларова]] (момиско: ''Трпчева''). Починал на [[19 јуни]] [[1943|1943 година]] во [[Арбанаси]].<ref>Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1983</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 449.</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Българските гимназии и основни училища в Солун (по случай на 50-годишнината на солунските български гимназии)|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1930|location=Софија}} == Родословие == {{Чалакови}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Луѓе од Котел]] [[Категорија:Учители на Бугарската егзархија]] [[Категорија:Учители во Битолската машка гимназија]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Дејци на бугарската образовна пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во Арбанаси]] r1h7lamvxmha3gnt0005j7p45g2rj5s 5610373 5610372 2026-08-16T23:28:11Z Buli 2648 /* Животопис */ 5610373 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Кандиларов | image = Georgi Kandilarov 5 May 1883.jpg | alt = | caption = | death_place = [[Арбанаси]], [[Царство Бугарија]] | occupation = |birth name=Георги Стојанов Кандиларов |birth date=[[8 август]] [[1851]] |birth place=[[Котел (град)|Котел]], [[Отоманското Царство]] |death date=[[19 јуни]] [[1943]]}} '''Георги Стојанов Кандиларов''' ([[Котел]], [[8 август]] [[1851]] — [[Арбанаси]], [[19 јуни]] [[1943]]) — истакнат учител во [[Солунската машка гимназија]]. Деец на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref>{{cite journal|last=Томовъ|first=Т. В|authorlink=|year=1943|title=Георги Кандиларовъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_15_issue_10.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=10|issue=150|pages=2|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Животопис == === Ран живот и образование === Георги Кандиларов е роден на [[8 август]] [[1851|1851 година]] во [[Котел]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се образувал во неговиот роден град меѓу [[1869]]-[[1873|1873 година]]. Во [[1880|1880 година]] стекнал семинар во [[Одеса]], [[Русија]]. Истата година учествувал во основањето на [[Солунската машка гимназија]], значаен огранок на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref name=":0">„Пламъкът на солунския светилник“ юбилеен сборник, Народна просвета, София, 1970, стр. 293.</ref> Се приклучил во [[Бугарската егзархија]]. Во [[1884|1884 година]] стекнал више образование во [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]]. === Просветната дејност во Македонија === [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], [[Лазар Тодев|Л. Тодев]], [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]|265x265пкс]]Меѓу [[1883]]-[[1887|1887 година]] бил директор на Солунската машка гимназија.<ref name=":0" /> Меѓу 1884-[[1885|1885 година]] бил директор на Солунската женска гимназија. Меѓу 1887-[[1889|1889 година]] дејствувал во [[Воден]].<ref>{{cite book|url=|title=Епоха, земя и хора. Съставителство, коментар и бележки: Елисавета Миладинова|last=Миладинова-Алексиева|first=Царевна|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1985|isbn=|location=София|pages=362 (коментар и бележки)|quote=|authorlink=|accessdate=|coauthors=}}</ref> Учествувал во [[Борба за Македонија|борбата за Македонија]] како претставник на егзархијата и бугарската пропаганда. Околу [[1888|1888 година]] отоманската власт го уапсиле но следната година бил амнестиран. Меѓу 1889-[[1890|1890 година]] бил директор на егзархиското училиште во [[Битола]], во [[1891|1891 година]] во [[Сер]] и [[Скопје]].<ref>{{cite journal|last=Попстоилов|first=Антон|authorlink=|year=1910|title=По възраждането на българите в град Сяр|url=https://www.strumski.com/books/popstoilov_po_vuzrazhdaneto_na_bulgarite_v_grad_ser.pdf|format=|journal=„Архив на министерството на народното просвещение“|location=София|publisher=|volume=ІI|issue=2, юни|pages=32|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Во [[Македонија (регион)|Македонија]] Кандиларов помогнал со отворањето на 35 егзархиски училишта. Поради тоа бил уапсан и подоцна се вратил во неговиот мајчин град. === Дејноста во Бугарија === Учителствувал во [[Љасковец]] меѓу [[1892]]-[[1895|1895 година]]. Во [[1896|1896 година]] отворил духовна академија во [[Истанбул]]. Меѓу [[1897]]-[[1899|1899 година]] бил нејзин [[ректор]]. Меѓу [[1900]]-[[1906|1906 година]] бил директор на женска гимназија во [[Русе]]. Учитествувал во софиската духовна семинарија меѓу [[1916]]-[[1918|1918 година]]. Меѓу [[1920]]-[[1925|1925 година]] учителствувал во [[Пловдив]]. Кандиларов бил женет со [[Ана Кандиларова]] (момиско: ''Трпчева''). Починал на [[19 јуни]] [[1943|1943 година]] во [[Арбанаси]].<ref>Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1983</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 449.</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Българските гимназии и основни училища в Солун (по случай на 50-годишнината на солунските български гимназии)|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1930|location=Софија}} == Родословие == {{Чалакови}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Луѓе од Котел]] [[Категорија:Учители на Бугарската егзархија]] [[Категорија:Учители во Битолската машка гимназија]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Дејци на бугарската образовна пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во Арбанаси]] d1w9gcv39khypes8vzd34kuinyvmcru 5610374 5610373 2026-08-16T23:31:17Z Buli 2648 /* Ран живот и образование */ 5610374 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Кандиларов | image = Georgi Kandilarov 5 May 1883.jpg | alt = | caption = | death_place = [[Арбанаси]], [[Царство Бугарија]] | occupation = |birth name=Георги Стојанов Кандиларов |birth date=[[8 август]] [[1851]] |birth place=[[Котел (град)|Котел]], [[Отоманското Царство]] |death date=[[19 јуни]] [[1943]]}} '''Георги Стојанов Кандиларов''' ([[Котел]], [[8 август]] [[1851]] — [[Арбанаси]], [[19 јуни]] [[1943]]) — истакнат учител во [[Солунската машка гимназија]]. Деец на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref>{{cite journal|last=Томовъ|first=Т. В|authorlink=|year=1943|title=Георги Кандиларовъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_15_issue_10.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=10|issue=150|pages=2|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|lang-hide=|lang=}}</ref> == Животопис == === Ран живот и образование === Георги Кандиларов е роден на 8 август 1851 година во [[Котел]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се образувал во неговиот роден град меѓу 1869–1873 година. Во 1880 година стекнал семинар во [[Одеса]], [[Русија]]. Истата година учествувал во основањето на [[Солунската машка гимназија]], значаен огранок на [[Бугарска пропаганда во Македонија|Бугарската пропаганда во Македонија]].<ref name=":0">„Пламъкът на солунския светилник“ юбилеен сборник, Народна просвета, София, 1970, стр. 293.</ref> Се приклучил во [[Бугарската егзархија]]. Во 1884 година стекнал више образование во [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]]. === Просветната дејност во Македонија === [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], [[Лазар Тодев|Л. Тодев]], [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]|265x265пкс]]Меѓу 1883–1887 година бил директор на Солунската машка гимназија.<ref name=":0" /> Меѓу 1884–1885 година бил директор на Солунската женска гимназија. Меѓу 1887–1889 година дејствувал во [[Воден]].<ref>{{cite book|url=|title=Епоха, земя и хора. Съставителство, коментар и бележки: Елисавета Миладинова|last=Миладинова-Алексиева|first=Царевна|publisher=Издателство на Отечествения фронт|year=1985|isbn=|location=София|pages=362 (коментар и бележки)|quote=|authorlink=|accessdate=|coauthors=}}</ref> Учествувал во [[Борба за Македонија|борбата за Македонија]] како претставник на егзархијата и бугарската пропаганда. Околу [[1888|1888 година]] отоманската власт го уапсиле но следната година бил амнестиран. Меѓу 1889–1890 година бил директор на егзархиското училиште во [[Битола]], во 1891 година во [[Сер]] и [[Скопје]].<ref>{{cite journal|last=Попстоилов|first=Антон|authorlink=|year=1910|title=По възраждането на българите в град Сяр|url=https://www.strumski.com/books/popstoilov_po_vuzrazhdaneto_na_bulgarite_v_grad_ser.pdf|format=|journal=„Архив на министерството на народното просвещение“|location=София|publisher=|volume=ІI|issue=2, юни|pages=32|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Во [[Македонија (регион)|Македонија]] Кандиларов помогнал со отворањето на 35 егзархиски училишта. Поради тоа бил уапсан и подоцна се вратил во неговиот мајчин град. === Дејноста во Бугарија === Учителствувал во [[Љасковец]] меѓу 1892–1895 година. Во 1896 година отворил духовна академија во [[Истанбул]]. Меѓу [[1897]]-[[1899|1899 година]] бил нејзин [[ректор]]. Меѓу 1900–1906 година бил директор на женска гимназија во [[Русе]]. Учитествувал во софиската духовна семинарија меѓу 1916–1918 година. Меѓу 1920–1925 година учителствувал во [[Пловдив]]. Кандиларов бил женет со [[Ана Кандиларова]] (момиско: ''Трпчева''). Починал на 19 јуни 1943 година во [[Арбанаси]].<ref>Енциклопедия „България“, том 3, Издателство на БАН, София, 1983</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 449.</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Българските гимназии и основни училища в Солун (по случай на 50-годишнината на солунските български гимназии)|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=1930|location=Софија}} == Родословие == {{Чалакови}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Луѓе од Котел]] [[Категорија:Учители на Бугарската егзархија]] [[Категорија:Учители во Битолската машка гимназија]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Дејци на бугарската образовна пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во Арбанаси]] 2rcii51twb5mom9bnyy9npurs80ywzt 2 1381335 5610174 5609900 2026-08-16T12:18:58Z Gurther 105215 5610174 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} e31hskz0c874qigc3hmrphuishayqrm 5610175 5610174 2026-08-16T12:19:45Z Gurther 105215 5610175 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} rdu8gm0joatx7ep0styvaucqh9jnbbn 5610178 5610175 2026-08-16T12:44:01Z Gurther 105215 5610178 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=412{{БелешкаОзнака|1=sds}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} ernfqkjnxic6y4v135z4hsyvnl74lzx 5610179 5610178 2026-08-16T12:46:47Z Gurther 105215 5610179 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=284 партизани{{БелешкаОзнака|1=44 борци од [[НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}1 борец од [[Шарпланински партизански одред|Шарпланинскиот партизански одред]] ([[Боро Петрушевски]]){{нр}}}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} kts6nxtqsmruzsfmmlvc05h8bcwsufx 5610180 5610179 2026-08-16T12:50:03Z Gurther 105215 5610180 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=284 партизани{{БелешкаОзнака|1=44 борци од [[НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}1 борец од [[Шарпланински партизански одред|Шарпланинскиот партизански одред]] ([[Боро Петрушевски]]){{нр}}56 борци од [[Осма македонска ударна бригада|Осмата велешка бригада]]{{нр}}49 борци од други бригади{{нр}}39 борци од [[XV македонски корпус]]{{нр}}55 дејци на [[КПЈ]] и [[КПМ]]{{нр}}31 војници од поранешната војска на [[СХС]] при [[Априлска војна|Априлската војна]]}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} kt4sozk4mxwfbtu8du8letf853frxsn 5610182 5610180 2026-08-16T12:53:28Z Gurther 105215 5610182 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=180 жители{{Sfn|1=Малковски|2=1985|p=159}}{{нр}}27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=284 партизани{{Sfn|1=Малковски|2=1985|p=159}}{{БелешкаОзнака|1=44 борци од [[НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}1 борец од [[Шарпланински партизански одред|Шарпланинскиот партизански одред]] ([[Боро Петрушевски]]){{нр}}56 борци од [[Осма македонска ударна бригада|Осмата велешка бригада]]{{нр}}49 борци од други бригади{{нр}}39 борци од [[XV македонски корпус]]{{нр}}55 дејци на [[КПЈ]] и [[КПМ]]{{нр}}31 војници од поранешната војска на [[СХС]] при [[Априлска војна|Априлската војна]]}}}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} 65ts1bvnlvv2nuhpr7nl73sfwfrlyg1 5610184 5610182 2026-08-16T13:00:22Z Gurther 105215 5610184 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=180 жители{{Sfn|1=Малковски|2=1985|p=159}}{{нр}}27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=284 партизани{{Sfn|1=Малковски|2=1985|p=159}}{{БелешкаОзнака|1=44 борци од [[НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}1 борец од [[Шарпланински партизански одред|Шарпланинскиот партизански одред]] ([[Боро Петрушевски]]){{нр}}56 борци од [[Осма македонска ударна бригада|Осмата велешка бригада]]{{нр}}49 борци од други бригади{{нр}}39 борци од [[XV македонски корпус]]{{нр}}55 дејци на [[КПЈ]] и [[КПМ]]{{нр}}31 војници од поранешната војска на [[СХС]] при [[Априлска војна|Априлската војна]]}}|units2=[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Педесет и шести велешки пешадиски полк|56. велешки пешадиски полк]]{{нр}}[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Велешка контрачета]]{{нр}}[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Петсто дваесет и први пешадиски полк|521. пешадиски полк]]}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} pzbt73ai2lnw9581lcru6u1kd2a97ud 5610185 5610184 2026-08-16T13:03:08Z Gurther 105215 5610185 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=180 жители{{Sfn|1=Малковски|2=1985|p=159}}{{нр}}27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=|units2=[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Педесет и шести велешки пешадиски полк|56. велешки пешадиски полк]]{{нр}}[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Велешка контрачета]]{{нр}}[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Петсто дваесет и први пешадиски полк|521. пешадиски полк]]}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} 3f26kaaj5tpzc92i241x967jm9r12gu 5610196 5610185 2026-08-16T13:33:13Z Gurther 105215 5610196 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=|units2=[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Педесет и шести велешки пешадиски полк|56. велешки пешадиски полк]]{{нр}}[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Велешка контрачета]]{{нр}}[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Петсто дваесет и први пешадиски полк|521. пешадиски полк]]}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| class="wikitable" |+Членови на Велешкиот огранок на Бугарскиот централен акционен комитет''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' ! colspan="6" |Главен комитет |- !Број !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Функција !Забелешка |- |1 |[[Лазар Крепиев]] |[[1884]] |[[Велес]] |Претседател |Убиен за време на [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]]. |- |2 |[[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] |[[1903]] |[[Велес]] |Потпретседател |Во тоа време бил [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |3 |Ангел Панов | colspan="2" |''н/п'' |Секретар | |- |4 |Лазо Стојанов | colspan="2" |''н/п'' |Втор секретар | |- |5 |[[Панко Брашнаров]] |[[9 август]] [[1883]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- |6 |Саздо Хаџи Петрушев |[[1909]] |[[Велес]] |Советник |Во сродство со [[Богдан Хаџи Петрушев]]. |- |7 |Страхил Ѓоргов |''н/п'' |[[Велес]] |Советник |Брат на [[Васил Ѓоргов]]. |- |8 |Димче Смилев | colspan="2" |''н/п'' |Советник | |- |9 |[[Страхил Гигов]] |[[16 септември]] [[1909]] |[[Велес]] |Советник |Без негово сознание или дозвола бил приклучен во БЦАК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' |- ! colspan="6" |Членови |- !Број ! colspan="2" |Име ! colspan="3" |Забелешка |- |10 | colspan="2" |Никола Тошанков | colspan="3" | |- |11 | colspan="2" |[[Мино Миновски]] | colspan="3" |Одговорен за [[убиството на Кочо Рацин]]. |- |12 | colspan="2" |Александар Шукаров | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО. |- |13 | colspan="2" |[[Коце Ванов]] | colspan="3" |Поранешен член на ПКВО, подоцна [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. |- |14 | colspan="2" |Тоде Мајсторчето | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |- | | colspan="2" | | colspan="3" | |} == Почеток на народноослободителната борба == == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} 07new72yzsuqpdhdzx1l2m5lv4orag2 4 1382862 5610465 5585193 2026-08-17T10:55:19Z Jtasevski123 69538 5610465 wikitext text/x-wiki Во текот на 2026 година се одредени уредувачки денови на следните теми: [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026]] === Јануари === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Современи граници на Русија|Современи граници на Русија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Уметноста во 1700 и 1710-тите|Уметноста во 1700 и 1710-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Дела од Џоакино Росини|Дела од Џоакино Росини]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Места во Лондон|Места во Лондон]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Добитници на Тјуринговата награда|Добитници на Тјуринговата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Видови баракуди|Видови баракуди]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Нобеловци во 2025 година|Нобеловци во 2025 година]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Книжевноста во 1900 и 1910-тите|Книжевноста во 1900 и 1910-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Дела на Виктор Иго|Дела на Виктор Иго]]; ;Учесници во јануари {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Современи граници на Русија || [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 5 нови статии |- | 2. || Уметноста во 1700 и 1710-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 5 подобрени статии |- | 3. || Дела од Џоакино Росини ||[[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 9 нови статии |- | 4. || Места во Лондон || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (4) || 6 нови статии |- | 5. || Добитници на Тјуринговата награда || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 5 нови статии |- | 6. || Видови баракуди || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 9 нови статии |- | 7. || Нобеловци во 2025 година || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови статии |- | 8. || Книжевноста во 1900 и 1910-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 4 подобрени статии |- | 9. || Дела на Виктор Иго || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 6 нови статии |- |} === Февруари === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Видови нане|Видови нане]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Дела од Бертолт Брехт|Дела од Бертолт Брехт]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Добитници на Прицкеровата награда|Добитници на Прицкеровата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Уметноста во 1720 и 1730-тите|Уметноста во 1720 и 1730-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Острови во Хрватска|Острови во Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Венци на Јужните Варовнички Алпи|Венци на Јужните Варовнички Алпи]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Книжевноста во 1920 и 1930-тите|Книжевноста во 1920 и 1930-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Носители на Филдсовиот медал|Носители на Филдсовиот медал]]; ;Учесници во февруари {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови нане || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] (8) || 16 нови статии |- | 2. || Дела од Бертолт Брехт || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (4) || 22 нови статии |- | 3. || Носители на Прицкеровата награда || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3)|| 4 нови статии |- | 4. || Уметноста во 1720 и 1730-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 6 подобрени статии |- | 5. || Острови во Хрватска || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Teodor Efremovski|Teodor Efremovski]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:gorandonevski|gorandonevski]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (14) || 52 нови статии |- | 6. ||Венци на Јужните Варовнички Алпи || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 11 нови статии |- | 7. ||Книжевноста во 1920 и 1930-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 3 подобрени статии |- | 8. ||Носители на Филдсовиот медал || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 4 нови статии |- |} === Март === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Видови кокичиња|Видови кокичиња]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Региони во Буркина Фасо|Региони во Буркина Фасо]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Уметноста во 1700 и 1710-тите|Уметноста во 1700 и 1710-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Населени места во Велике Лашче|Населени места во Велике Лашче]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Претседатели на Кралското друштво|Претседатели на Кралското друштво]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Книжевноста во 1900 и 1910-тите|Книжевноста во 1900 и 1910-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Национални паркови во Русија|Национални паркови во Русија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Постоечки британски војводства|Постоечки британски војводства]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Дела на Жил Верн|Дела на Жил Верн]]; ;Учесници во март {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови кокичиња || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 6 нови статии |- | 2. || Региони во Буркина Фасо || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 7 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1700 и 1710-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2)|| 2 подобрени статии |- | 4. || Населени места во Велике Лашче || [[Корисник:Martinapodgorec|Martinapodgorec]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]], [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци]], [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Natalijapodgorec|Natalijapodgorec]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (12) || 23 нови статии |- | 5. || Претседатели на Кралското друштво || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито|Меглен Јосип Броз Тито]] (4) || 4 нови статии |- | 6. || Книжевноста во 1900 и 1910-тите || немаше учесници || 0 подобрени статии |- | 7. || Национални паркови во Русија || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 21 нова статија |- | 8. || Постоечки британски војводства || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 3 нови статии |- | 9. || Дела на Жил Верн || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 4 нови статии |- |} === Април === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Именувани сафири|Именувани сафири]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Роми|Роми]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Слики на Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Книжевноста во 1940 и 1950-тите|Книжевноста во 1940 и 1950-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Дела од Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Добитници на Букеровата награда|Добитници на Букеровата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Уметноста во 1740 и 1750-тите|Уметноста во 1740 и 1750-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Џез|Џез]]; ;Учесници во април {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Именувани сафири || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] (9) || 12 нови статии |- | 2. || Роми || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]], [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]], [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]], [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]], [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]], [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]], [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]], [[Корисник:Pusoski|Pusoski]], [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]], [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]], [[Корисник:Iki123|Iki123]] (16) || 28 нови статии |- | 3. || Слики на Алфред Сисли || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 7 нови статии |- | 4. || Книжевноста во 1940 и 1950-тите || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (1) || 1 подобрена статија |- | 5. || Претседатели на Американското ботаничко друштво|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] (6) || 9 нови статии |- | 6. || Дела од Џорџ Орвел|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] (4) || 9 нови статии |- | 7. || Добитници на Букеровата награда || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 8. || Уметноста во 1740 и 1750-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 9. || Џез || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Даниел Коле|Даниел Коле]], [[Корисник:Kole Ema|Kole Ema]], [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]], [[Корисник:Velkovski.b|Velkovski.b]], [[Корисник:P.Nedelkovski|Неделковски]], [[Корисник:AngelKliment|AngelKliment]], [[Корисник:Leona beslac|Leona beslac]], [[Корисник:Milena Stojanova|Milena Stojanova]], [[Корисник:JovanaDunja|JovanaDunja]], [[Корисник:JanaDunja|JanaDunja]], [[Корисник:Natalija Radicevic|Natalija Radicevic]], [[Корисник:Vedranp1234|Vedranp1234]], [[Корисник:БисераДуња|БисераДуња]], [[Корисник:Ani Dunja|Ani Dunja]], [[Корисник:Maja trajkovik|Maja trajkovik]], [[Корисник:Orce Wiki|Orce Wiki]], [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]], [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]], [[Корисник:LILI RKIM|LILI RKIM]], [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] (25) || 29 нови статии |- |} === Мај === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Притоки на Волга|Притоки на Волга]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Дела на Едгар Алан По|Дела на Едгар Алан По]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Уметноста во 1760 и 1770-тите|Уметноста во 1760 и 1770-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Планини во Хрватска|Планини во Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Книжевноста во 1960 и 1970-тите|Книжевноста во 1960 и 1970-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Општини во Босна и Херцеговина|Општини во Босна и Херцеговина]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Водни површини во Индонезија|Водни површини во Индонезија]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Видови лески|Видови лески]]; ;Учесници во мај {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Притоки на Волга || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (3) || 38 нови и 1 подобрена статија + 1 нова предлошка |- | 2. || Дела на Едгар Алан По || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:9Natasha9|9Natasha9]] (6) || 12 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1760 и 1770-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. || Планини во Хрватска || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Eva Panovska|Eva Panovska]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] (5) || 16 нови статии |- | 5. || Книжевноста во 1960 и 1970-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 6 подобрени статии |- | 6. || Општини во Босна и Херцеговина || [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (6) || 17 нови статии |- | 7. || Водни површини во Индонезија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] (3)|| 3 нови статии |- | 8. || Видови лески || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 13 нови и 1 подобрена статија |- |} === Јуни === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Слики од Едгар Дега|Слики од Едгар Дега]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Вулкани во Исланд|Вулкани во Исланд]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Добитници на Волфовата награда за физика|Добитници на Волфовата награда за физика]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години|Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Министерства на Црна Гора|Министерства на Црна Гора]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Населени места во Општина Кочевје|Населени места во Општина Кочевје]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години|Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Национални паркови во Шведска|Национални паркови во Шведска]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Видови јасен|Видови јасен]]; ;Учесници во јуни {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Слики од Едгар Дега || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (4) || 11 нови статии |- | 2. || Вулкани во Исланд || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (2)|| 3 нови статии |- | 3. || Добитници на Волфовата награда за физика || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 4. || Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 5. || Министерства на Црна Гора || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]], [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] (4) || 8 нови статии |- | 6. || Населени места во Општина Кочевје || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 21 нова статија |- | 7. || Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 8. || Национални паркови во Шведска || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 9. || Видови јасен || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} === Јули === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Министерства на Хрватска|Министерства на Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години|Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026|Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Слики на Ел Греко|Слики на Ел Греко]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години|Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Најдолги реки|Најдолги реки]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Видови на јагоди|Видови на јагоди]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Фосфатни минерали|Фосфатни минерали]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Мостови во Сараево|Мостови во Сараево]]; ;Учесници во јули {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Министерства на Хрватска || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 2 нови статии |- | 2. || Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 3. || Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026 || [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови и 1 подобрена статија |- | 4. ||Слики на Ел Греко || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 17 нови статии |- | 5. || Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 6. ||Најдолги реки || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 7. || Видови на јагоди || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 8 нови статии |- | 8. || Фосфатни минерали || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 2 нови статии |- | 9. || Мостови во Сараево || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 2 нови статии |- |} === Август === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Видови лен|Видови лен]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Староегипетски династии|Староегипетски династии]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години|Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година|Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години|Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Министерства на Србија|Министерства на Србија]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Населени места во Општина Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]]; ;Учесници во август {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови лен || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 3 нови статии |- | 2. || Староегипетски династии || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 2 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. ||Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 3 нови статии |- | 5. ||Реки во Нов Зеланд || || |- | 6. || Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години || || |- | 7. || Министерства на Србија || || |- | 8. || Населени места во Општина Гросупље || || |- |} ervtj7sgxwv0ax11bzzkvojhbrvnrr2 4 1383645 5610423 5601405 2026-08-17T07:13:57Z Orce Wiki 121850 5610423 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Координатор за соработка со културни институции 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Orce Wiki|'''Orce Wiki''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> Ова е дневник на активности за 2026 година, спроведени од лицето што е Координатор за соработка со културни институции, поделени по месеци. Подигнатите фотографии и други документи може да ги најдете на оваа категорија: [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026]] == Август 2026 == * Фотографирање на прес-конференцијата за 17. издание на Фестивалот за документарен филм „МакеДокс“, одржана на 12 август во Едукативниот културен центар „Лабораториум“. == Јули 2026 == * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 40 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - јули (Global GLAM call) одржана на 28. 07. 2026 година. == Јуни 2026 == * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведена и дополнета 71 статија за ендемски и ретки видови растенија.]] * Дополнување на категоријата на Викиизвор „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и волшебни приказни и отворена нова категорија [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|„Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|Подигнати 19 волшебни приказни во категоријата „Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * Состанок за воспоставување соработка со асистент м-р Цветанка Стојчевска, раководителка на Ботаничката градина во Скопје при Природно-математичкиот факултет. * Состанок за соработка со директорот на НУ Музеј на РС Македонија, Александар Ристевски. == Мај 2026 == *Учество со предавање на десеттата Викилајв конференција во Белград (од 16 до 17 мај 2026 година), организирана од Викимедија Србија, на тема: „Активностите на ГЛАМ Македонија во 2025 година“. *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - мај (Global GLAM call) одржана на 26. 05. 2026 година. *Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 215 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Македонска терминологија“ 83-84, „Билтен на одборот за изработување на македонска терминологија“ и додаток на „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 3 == Април 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - април (Global GLAM call) одржана на 28. 04. 2026 година. * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 217 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 13 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Март 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - март (Global GLAM call) одржана на 24. 03. 2026 година. * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 74 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 1, 3, 4, 5 и 6 * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 25 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Февруари 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - февруари (Global GLAM call) одржана на 24. 02. 2026 година. * Состанок и координација со асистент м-р Сара Вурмеска-Цветаноска и професор д-р Рената Ќуштеревска од Институтот за биологија при ПМФ за претстојната соработка со Викимедија МКД (обезбедување стручна литература и организација на просторот за реализација на проектот Ботаника). * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 63 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ * Дополнување на категоријата на Викиизвор „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и волшебни приказни и отворена нова категорија [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|„Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|Подигнати 34 волшебни приказни во категоријата „Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] == Јануари 2026 == * Фотографирање на македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар. * [[:c:Category:The Tale of Silyan|Отворена категорија и подигнати 33 фотографии на Ризница од македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар]] * Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик (Global GLAM call) одржана на 27. 01. 2026 година. * Дополнување на статите од [[Википедија:Програма „ГЛАМ“/2025|матичните Википедијанци]] со фотографии од занаетите и дополнување на статиите со фотографии посветени на филмот. * Дополнување на категоријата на Викиизвор, „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и хумористични приказни. * [[:s:Категорија:Македонски народни приказни|Подигнати 58 народни приказни (вкупно 178).]] == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 8eq0kuuy78p1y9rl4tbna28nq2n0rtj 4 1384022 5610459 5581451 2026-08-17T10:23:42Z Jtasevski123 69538 /* Статистика и евиденција за 2026 г. */ 5610459 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>37 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 0psy1iqu43wt9nyx60cgrrmaehw42be 5610460 5610459 2026-08-17T10:24:59Z Jtasevski123 69538 /* Статистика и евиденција за 2026 г. */ 5610460 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>38 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] f91auchpsc47xboa66dfk8p4x73itol 0 1394212 5610336 5556208 2026-08-16T20:28:39Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5610336 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Alicia Amherst (1865-1941).png|мини|Алиша Амхерст (1865-1941)]] '''Алиша Маргарет Тисен Амхерст, бароница Рокли''' {{Post-nominals|CBE|GCStJ}} (роден на {{роден на|30|јули|1865}} година - починал на {{починал на|14|септември|1941}} година) — англиски [[Хортикултура|хортикултурист]], ботаничар и автор на првиот научен приказ за историјата на англиското градинарство. == Семеен и личен живот == Алисија Амхерст била родена во 1865 година во Пул, Дорсет, како една од седумте ќерки на Вилијам Тисен-Амхерст, 1-ви барон Амхерст од Хакни, кој подоцна станал конзервативен пратеник за Западен Норфолк. Нејзината мајка, Маргарет Сузан Митфорд, била страствен градинар, и ѝ дала на Амхерст сопствен дел од градината за одржување кога имала десет години. Нејзиниот интерес за историјата бил поттикнат од пристапот до големата библиотека на нејзиниот татко. Во 1898 година, таа се омажила за Евелин Сесил и го добила второто име под кое објавувала – г-ѓа Евелин Сесил. Тие имале три деца. Евелин Сесил, конзервативен пратеник, бил прогласен за витез, а во 1934 година бил издигнат во благородничкиот ранг барон Рокли, па таа станала Лејди Рокли од Личет Хит, а подоцна и вдовица баронеса Рокли – уште две имиња под кои објавувала свои дела. Таа починала во Пул во 1941 година. == Пишување == Амхерст станала позната по нејзината прва и сè уште најпозната книга, ''Историја на градинарството во Англија'' (1895),<ref>{{Наведено списание|date=July 1896|title=Review of ''A History of Gardening in England'' by Alicia Amherst, 1895|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015039439487;view=1up;seq=64|journal=The Quarterly Journal|volume=184|pages=54–75}}</ref> објавена под името Алиша М.Т. Амхерст. Неочекувано за нејзината авторка, книгата била огромен и непосреден успех. За второто издание, кое било договорено во рок од еден месец од првото, Амхерст добила десет пати поголема сума од онаа што ѝ била понудена за првата книга. Во тоа време, повеќето книги за градинарство биле практични прирачници, а Алисија Амхерст била првата авторка што внимателно ја истражувала историјата на градинарството во Англија, навраќајќи се многу подалеку во минатото од другите автори што пишувале за градинарство. Таа всушност го предводела првиот бран пишување за европско-американската историја на градините, по што следеле познати дела како „Англиски градини за задоволство“ на Роуз Стендиш Николс во 1902 година и „Историја за градинарска уметност“ на Мари-Луиз Готајн во 1913 година. Амхерст никогаш не станала особено популарна или влијателна авторка за градинарство. Сепак, со своите фусноти и детална анотирана библиографија, нејзиното дело „Историја на градинарството во Англија“ станало авторитетно дело во оваа област и до денес има голема вредност за историчарите. Амхерст напишала уште неколку книги, меѓу кои и една за деца откако станала мајка: „Детски градини“ (1902). Нејзината книга „Лондонски паркови и градини“ (1907) се смета за првата сериозна и темелно информирана книга за отворените зелени простори во Лондон. Таа напишала и повеќе научни трудови за историјата на градините, а истовремено одгледувала необични растенија во сопствената градина и собирала примероци при патувања во странство за Кју Гарденс. === Книги === [[Податотека:London_parks_and_gardens_(IA_londonparksgarde00ceci).pdf|мини|''Лондонски паркови и градини'' (1907)]] * ''Историјата на градинарството во Англија'' (1896, како Алиша МТ Амхерст) * ''Детски градини'' (1902, како почитната г-ѓа Евелин Сесил) * ''Лондонски паркови и градини'' (1907, како почитната г-ѓа Евелин Сесил; со илустрации од Леди Викторија Манерс ) * ''Деца и градини'' (1908) * ''Диви цвеќиња на големите доминиони на Британската империја'' (Мекмилан, 1935, како Лејди Рокли) * ''Некои канадски диви цвеќиња: Како прв дел од „Диви цвеќиња на големите доминиони на Британската империја“'' (1937, како Лејди Рокли) * ''Историски градини на Англија'' (1938, како г-ѓа Евелин Сесил) == Други ботанички и хортикултурни активности == Собирачките експедиции на Амхерст ја одвеле во Мозамбик и Јужна Африка (1899), [[Родезија]] (1900) и [[Шри Ланка|Цејлон]] (сега Шри Ланка), Нов Зеланд, Австралија и Канада (1927). Во овој период во Англија се основале хортикултурни училишта, а Амхерст се залагала за жените да влезат во оваа област. Амхерст била позната и како уметник на ботаника и други теми. Во 1900 година, нејзиниот сопруг ја објавил ''книгата Во пресрет на војната: Наратив за впечатоци за време на патувањето во колонијата Кејп, Слободната држава, Трансвал, Натал и Родезија'', а неколку од нејзините илустрации биле од скици или фотографии од Амхерст. Таа учествувала во кампања за зачувување на Аптекарска градина на Челси, лондонска градина што потекнува од 1673 година. Била член на нејзиниот управен комитет, а денес градината го чува нејзиниот архив. == Почести и наследство == Амхерст била прогласена за членка на [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската империја]] во 1918 година. Таа била единствената жена што ја добила наградата „Слобода на почитуваната дружина на градинари“, лондонска компанија за облека (вид трговско здружение или еснаф) основана во 1605 година. Растението Hebe 'Alicia Amherst' — култивар со виолетови цветови, синоним за ''H. veitchii'' — како и растителниот вид Kaempferia ceciliae, биле именувани по неа. Првата биографија, ''Добро поврзаниот градинар: Биографија на Алиша Амхерст, основач на „Историја на градината“'', била објавена во 2010 година. {{Ботаничар|Rockley|Alicia Margaret Amherst Cecil Rockley}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Амхерст, Алиша }} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1941 година]] [[Категорија:Родени во 1865 година]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] iqx2fq9jgw4uv7m855j47px8rh904g9 0 1395519 5610386 5561971 2026-08-17T03:01:24Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bratunac_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Bratunac.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To 5610386 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|official_name=Братунац|native_name={{lang|sr-Cyrl|Братунац}}|other_name=|settlement_type=[[List of cities in Bosnia and Herzegovina|Град]] и [[Municipalities of Republika Srpska|Општина]]|image_skyline=Kravička zelena dolina - panoramio.jpg|image_caption=Братунац|image_shield=Bratunac veliki grb.jpg|image_map=BiH municipality location Bratunac.svg|map_caption=Локацијата на Братунац во Босна и Херцеговина|pushpin_map=|pushpin_map_caption=Локацијата на Братунац во Босна и Херцеговина|pushpin_label=Братунац|pushpin_label_position=лево|subdivision_type=Држава|subdivision_name={{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}}|subdivision_type1=[[Political divisions of Bosnia and Herzegovina|Eнтитет]]|subdivision_name1={{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}}|subdivision_type2=Географски [[регион]]|subdivision_name2=[[Подринје]]|leader_title=Градоначалник на општината|leader_name=Лазар Продановиќ|leader_party=[[СНСД]]|area_blank1_title=Град|area_blank1_km2=|area_blank2_title=Општина|area_blank2_km2=293.49|population_as_of=попис од 2013 година|population_blank1_title=Град|population_blank1=8359|population_density_blank1_km2=auto|population_blank2_title=Општина|population_blank2=20340|population_density_blank2_km2=auto|timezone=[[Средноевропско време]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Средноевропско летно време]]|utc_offset_DST=+2|area_code=56|website={{URL|http://opstinabratunac.com/}}|name=|image_map1=Bratunac-naselja.PNG}} {| class="infobox ib-settlement vcard" |- lang="sr-Cyrl" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Братунац</div><div class="nickname ib-settlement-native"> <span title="Serbian-language text"><span lang="sr-Cyrl">Братунац</span></span></div> |- class="infobox-full-data" colspan="2" | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category"> [[List of cities in Bosnia and Herzegovina|Град]] и [[Municipalities of Republika Srpska|општина]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Kravička_zelena_dolina_-_panoramio.jpg|250x250пкс|Bratunac]]<div class="ib-settlement-caption"> Братунац </div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" | |} '''Братунац''' — град-општина во [[Република Српска]] и [[Босна и Херцеговина]]. Според пописот од 2013 година, општината имала население од 20.340 жители, додека градот Братунац имал 8.359 жители. == Историја == === Рана историја === Во 1381 година, името Братунац за прв пат се споменува поради директниот пат кој што водел од [[Босна и Херцеговина]] до [[Србија]]. Во овој период, Братунац се состоел само од пет куќи и население со околу 30-ина жители. Во 1461 година, регионот бил освоен од [[Отоманско Царство|Османлиите]] под [[Мехмед II]]. Под османлиска власт, бил трансформиран во касба што вклучувала [[Џамија|џамии]], [[медреса]], неколку [[Мектеб|мектепи]], [[Шадрван|шадирвани]], [[Карвансарај|каравансараи]] и други видови на [[Исламска архитектура|исламската архитектура]]. Во 1878 година, кога [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] активно се распаѓало, Австро-Унгарија ја анектирала Босна и Херцеговина и владеела со Братунац до неговото распаѓање на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Во 1927 година, Братунац за прв пат станал општина. == Демографија == [[Податотека:Bratunac-Serbian-Cemetery-Bosnia-War.jpg|мини|278x278пкс|Српските православни гробишта во Братунац]] Според ''„Колумбија-Липинкот“'', во 1948 година, Братунац имало население од 5.033 жители. === Население === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Број на население на населените места – општина Братунац |- | |Населба |1948. |1953. |1961. |1971. |1981. |1991. |2013. |- | |Вкупно |5,234 |9,647 |23,149 |26,513 |30,333 |33,375 |20,340 |- |1 |Биљача | | | | | |655 |211 |- |2 |Бјеловац | | | | | |290 |201 |- |3 |'''Братунац''' | | |1,410 |2,716 |5,515 |7,695 |8,359 |- |4 |Дубравице | | | | | |388 |269 |- |5 |Глогова | | | | | |1,913 |848 |- |6 |Хранча | | | | | |701 |317 |- |7 |Хрнчиќи | | | | | |1,226 |646 |- |8 |Јежештица | | | | | |503 |342 |- |9 |Коњевиќи | | | | | |998 |615 |- |10 |Красановиќи | | | | | |532 |284 |- |11 |Кравица | | | | | |363 |558 |- |12 |Магашиќи | | | | | |646 |486 |- |13 |Михајлевиќи | | | | | |391 |224 |- |14 |Оправдиќи | | | | | |441 |247 |- |15 |Побуѓе | | | | | |2,359 |993 |- |16 |Полом | | | | | |436 |206 |- |17 |Раковац | | | | | |537 |423 |- |18 |Реповац | | | | | |504 |351 |- |19 |Слапашница | | | | | |542 |286 |- |20 |Суха | | | | | |988 |371 |- |21 |Урковиќи | | | | | |1,095 |460 |- |22 |Вољавица | | | | | |1,379 |273 |- |23 |Загони | | | | | |588 |305 |- |24 |Жлијебац | | | | | |380 |240 |} === Етнички состав === {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – град Братунац |- | | 2013 година. | 1991 година. | 1981 година. | 1971 година. |- | Вкупно | 8.359 (100,0%) | 7.695 (100,0%) | 5.515 (100,0%) | 2.716 (100,0%) |- | Муслимани/Бошњаци | | 4.311 (56,02%) | 2.715 (49,23%) | 1.210 (44,55%) |- | Срби | | 3 037 (39,47%) | 2.308 (41,85%) | 1.406 (51,77%) |- | Југословени | | 159 (2.066%) | 312 (5.657%) | 1 (0,037%) |- | Други | | 156 (2.027%) | 26 (0,471%) | 32 (1.178%) |- | Хрвати | | 32 (0,416%) | 31 (0,562%) | 32 (1.178%) |- | Рома | | | 87 (1.578%) | 9 (0,331%) |- | Албанци | | | 18 (0,326%) | 11 (0,405%) |- | Црногорците | | | 15 (0,272%) | 12 (0,442%) |- | Македонци | | | 3 (0,054%) | 2 (0,074%) |- | Унгарци | | | | 1 (0,037%) |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – општина Братунац |- | | 2013 година. | 1991 година. | 1981 година. | 1971 година. |- | Вкупно | 20.340 (100,0%) | 33.619 (100,0%) | 33.033 (100,0%) | 26.513 (100,0%) |- | Срби | 12.350 (60,72%) | 11.475 (34,13%) | 12.055 (36,49%) | 12.820 (48,35%) |- | Муслимани/Бошњаци | 7.803 (38,36%) | 21.535 (64,06%) | 17.349 (52,52%) | 13.428 (50,65%) |- | Други | 154 (0,757%) | 346 (1.029%) | 2.766 (8.373%) | 118 (0,445%) |- | Хрвати | 33 (0,162%) | 40 (0,119%) | 41 (0,124%) | 50 (0,189%) |- | Југословени | | 223 (0,663%) | 645 (1.953%) | 15 (0,057%) |- | Рома | | | 124 (0,375%) | 26 (0,098%) |- | Црногорците | | | 31 (0,094%) | 36 (0,136%) |- | Албанци | | | 18 (0,054%) | 16 (0,060%) |- | Македонци | | | 4 (0,012%) | 3 (0,011%) |- | Унгарци | | | | 1 (0,004%) |} ; Податоци по населби {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="6" |Етничката структура на населението во општина Братунац, по населени места, попис од 2013 година |- !Населба !Вкупно !Муслимани/Бошњаци !Хрвати !Срби !Други |- | rowspan="1" |Биљача |306 |301 |0 |5 |0 |- | rowspan="1" |Бјеловац |207 |2 |0 |205 |0 |- | rowspan="1" |Братунац |7,827 |730 |27 |6,997 |73 |- | rowspan="1" |Дубравице |270 |0 |0 |270 |0 |- | rowspan="1" |Глогова |920 |914 |0 |6 |0 |- | rowspan="1" |Хранча |368 |259 |0 |99 |0 |- | rowspan="1" |Хрнчиќи |780 |780 |0 |0 |0 |- | rowspan="1" |Јежештица |345 |0 |0 |345 |0 |- | rowspan="1" |Коњевиќи |735 |735 |0 |0 |0 |- | rowspan="1" |Красановиќи |287 |156 |0 |130 |1 |- | rowspan="1" |Кравица |567 |0 |0 |567 |0 |- | rowspan="1" |Магашиќи |527 |236 |2 |289 |0 |- | rowspan="1" |Михајлевиќи |233 |231 |0 |2 |0 |- | rowspan="1" |Оправдиќи |275 |23 |0 |252 |0 |- | rowspan="1" |Побуѓе |1,286 |1,286 |0 |0 |0 |- | rowspan="1" |Полом |217 |0 |0 |216 |1 |- | rowspan="1" |Раковац |433 |36 |0 |388 |9 |- | rowspan="1" |Реповац |352 |13 |3 |336 |0 |- | rowspan="1" |Слапашница |304 |37 |0 |266 |1 |- | rowspan="1" |Суха |396 |202 |1 |193 |0 |- | rowspan="1" |Урковиќи |504 |504 |0 |0 |0 |- | rowspan="1" |Вољавица |419 |417 |0 |2 |0 |- | rowspan="1" |Загони |316 |18 |0 |298 |0 |- | rowspan="1" |Жлијебац |272 |0 |0 |272 |0 |- |} == Економија == [[Податотека:Opravdići_(_pogled_sa_Mlakve)_-_panoramio.jpg|десно|мини|Пејзаж од Братунац]] Следната табела ни покажува јасен преглед на вкупниот број на регистрирани лица кои се вработени во професионалните области (2018 година):<ref name="stats2018">{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/gradovi_i_opstine_republike_srpske/2019/Gradovi_I_Opstine_Republike_Srpske_2019_WEB.pdf|title=Cities and Municipalities of Republika Srpska|date=25 December 2019|work=rzs.rs.ba|publisher=Republika Srspka Institute of Statistics|format=PDF|accessdate=31 December 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Професионална област ! Вкупно |- | Земјоделство, шумарство и рибарство | align="right" | 43 |- | Рударство и вадење камен | align="right" | - |- | Производство | align="right" | 645 |- | Снабдување со електрична енергија, гас, пареа и климатизација | align="right" | 57 |- | Водоснабдување; канализација, управување со отпад и активности за санација | align="right" | 50 |- | Градежништво | align="right" | 94 |- | Трговија на големо и мало, поправка на моторни возила и мотоцикли | align="right" | 337 |- | Транспорт и складирање | align="right" | 58 |- | Сместување и услуги за храна | align="right" | 118 |- | Информации и комуникација | align="right" | 11 |- | Финансиски и осигурителни активности | align="right" | 25 |- | Активности со недвижности | align="right" | 1 |- | Професионални, научни и технички активности | align="right" | 30 |- | Административни и помошни услужни дејности | align="right" | 6 |- | Јавна администрација и одбрана; задолжително социјално осигурување | align="right" | 147 |- | Образование | align="right" | 266 |- | Активности за човеково здравје и социјална работа | align="right" | 95 |- | Уметност, забава и рекреација | align="right" | 11 |- | Други услужни дејности | align="right" | 56 |- class="sortbottom" | '''Вкупно''' | align="right" | '''2.050''' |} == Поврзано == * [[Општини на Република Српска]] * [[Veljaci Bratunac|Вељачи Братунац]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Bratunac}} * [http://www.opstinabratunac.com/ Официјална страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со краток опис]] ac6833ikzt4tqx633p17jwvuadjwf6x 0 1395528 5610387 5562325 2026-08-17T03:04:03Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bileća_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Bileća.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To har 5610387 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| image_skyline = File:Bilecko Jezero.jpg | image_caption = Билеќко Езеро | settlement_type = [[Список на градови во Босна и Херцеговина|Град]] и [[Список на општини во Република Српска|општина]] | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Босна и Херцеговина}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Република Српска}}}} | subdivision_type2 = Географски регион | subdivision_name2 = [[Херцеговина]] | timezone = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = | map_caption = Местоположба на Билеќа во Босна и Херцеговина | native_name = Билећа | official_name = | other_name = | image_flag = Flag of the Duchy of Saint Sava.svg | image_map = BiH municipality location Bileća.svg | area_blank1_title = Град | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Општина | area_blank2_km2 = 632,33 | population_as_of = Попис 2013 | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 8220 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 10807 | population_density_blank2_km2 = auto | parts_type = Населени места | parts = 61 (2013) | coordinates = {{coord|42|52|30|N|18|25|40|E|region:BA_type:city|display=inline,title}} | area_code = 59 | website = {{URL|opstinabileca.ba}} | footnotes = | leader_title = Градоначалник на општината | leader_name = Миодраг Парежанин | leader_party = [[Сојуз на независните социјалдемократи|СНС]] | name =Билеќа | image_map1 = Bileća-naselja.PNG | image_shield = Grb Bileca.png }} '''Билеќа''' — [[населено место]] и седиште на истоимената општина во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. На пописот од 2013 година, Билеќа имала население од '''7.476''' жители според Републичкиот завод за статистика на Република Српска, <ref name="ПописРЗС">{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/rezultati_popisa_po_naseljenim_mjestima/Rezultati_Popisa_2013_Naseljena_mjesta_WEB.pdf|title=Попис становништва, домаћинстава и станова у Републици Српској 2013, РЕЗУЛТАТИ ПОПИСА|work=www2.rzs.rs.ba/|publisher=Републички завод за статистику}}</ref> и '''7.568''' според Агенцијата за статистика на Босна и Херцеговина.<ref name="ш">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|title=Попис становништва у БиХ 2013.|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|archive-date=24. 12. 2017|accessdate=18. 11. 2017}}</ref> == Име == Името Билеќа потекнува од прасловенскиот збор „набзвати“, кој денес се дефинира како збор за набавување или добивање. == Географија == [[Податотека:Bilecko_Jezero.jpg|лево|мини|[[Билеќко Езеро]]]] Билеќа се наоѓа во Источна Херцеговина. Надморската височина на градот е 476 метри. Во областа Билеќа се преплетуваат средоземната и континентално-планинската клима. Релјефот е ридест, со [[Карст|карстни]] полиња меѓу нив: [[Дабарско Поле (Босна и Херцеговина)|Дабарско Поле]], [[Фатничко Поле]], [[Планско Поле]] и [[Билеќко Поле]]. Јужно од Билеќа е изворот на реката [[Требишница]]. Со изградбата на хидроцентрала во 1966 година, создадена е една од најголемите вештачки акумулации во светот, [[Билеќко Езеро|Билеќкото Езеро]], кое е долго 18 км и широко 3-4 км. === Клима === Климата во Билеќа е во премин од средоземна кон умерено-континентална. Билеќа е малку посвежа од [[Требиње]] (30 км). Просечната годишна температура е 13,4&nbsp;°C. Додека најстудениот месец е јануари со просечна температура од 4,5&nbsp;°C, а најтопол месец е јули со просечна температура од 22,5°C. Количината на годишните врнежи изнесува 1.549 мм. == Историја == [[Податотека:Nekropola_stećaka_Bileća_02.jpg|лево|мини|Некропола на [[Стеќак|стеќски]] надгробни споменици Билеќа]] Првите траги на цивилизација на подрачјето на општина Билеќа потекнуваат од [[Младо камено време|неолитот]], за што сведочат [[Археолошко наоѓалиште|археолошките наоѓалишта]], кои сè уште се недоволно истражени. Првото споменување на Билеќа како населено место се наоѓа во документите [[Дубровнички архив|на Дубровничкиот архив]] од 1286 година, кога се споменува под името . Исто така, во истите извори и под истото име, Билеќа се споменува во 14 и 15 век како важна раскрсница на средновековниот [[Караван (патување)|каравански]] пат. Во документ од 8 септември 1388 година, се забележува дека војската на војводата Влатко Вуковиќ на полето кај Билеќа тешко ја поразила [[Отоманско Царство|османлиската]] војска под команда на Шахин-паша. Во периодот од 13 до 16 век, историјата бележи и голем број [[Стеќак|стеќачки надгробни плочи]] во овие области, кои, како монолити, тежат и до 5 тони. Билеќа паднала под османлиска власт во 1466 година и многу страдала во текот на вековите на османлиската власт во овие области поради постојаните бунтови и отпор. Во непосредна близина на Билеќа се наоѓа Вучји До, каде што во 1876 година се одвила Битката кај Вучидол, во која учествувале 16 билечки чети. Со одлука [[Берлински конгрес|на Берлинскиот конгрес,]] Билеќа станала дел од [[Австроунгарија|Австроунгарската монархија]] и во тој период се случил економски развој. Првото основно училиште во Билеќа било отворено во 1880 година. Основното училиште „Свети Сава“ (Билеќа) се наоѓа тука. == Култура == Билеќа е седиште на Културно-уметничкото друштво „Зора Херцеговина“.<ref name="Смотра дјечјег фолклора, 2012.">{{Наведена мрежна страница|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=63186|title=Смотра дјечјег фолклора|last=|authorlink=|date=10. 06. 2012|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|format=|archive-url=|archive-date=|accessdate=11. 06. 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://istokrs.com/kultura/bileca-najvece-kulturno-blago-u-jednoj-od-najstarijih-zgrada-u-gradu/|title=Bileća: Najveće kulturno blago u jednoj od najstarijih zgrada u gradu|date=2020-03-05|work=Istok|language=sr-RS|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127202255/https://istokrs.com/kultura/bileca-najvece-kulturno-blago-u-jednoj-od-najstarijih-zgrada-u-gradu/|archive-date=27. 01. 2023|accessdate=2023-01-27}}</ref> Тука се наоѓаат Музејот на роднокрајната историја на Билеќа и Царевата џамија во Билеќа. == Население == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Население по населени места – Општина Билеќа |- | |Населено место |1948 |1953 |1961 |1971 |1981 |1991 |2013 |- | |Вкупно |13.531 |14.026 |14.125 |13.444 |13.199 |13.284 |10.807 |- |1 |Баљци | | | | | |417 |293 |- |2 |'''Билеќа''' |1.270 |1.563 |2.491 |4.033 |5.763 |7.568 |7.476 |- |3 |Подосоје | | | | | |971 |1.055 |} ===Етнички состав=== Според пописот од 1910 година, апсолутното мнозинство во општина Билеќа биле православни христијани (82,27%). Според пописот на населението на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, мнозинството го држеле повторно биле православните христијани со „81,27%“. {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав на градот Билеќа |- | |2013 |1991 |1981 |1971 |- |Вкупно |7.616 (100,0%) |7.568 (100,0%) |5.763 (100,0%) |4.033 (100,0%) |- |Срби |7.500 (98,5%) |5.619 (74,25%) |3.882 (67,36%) |2.810 (69,68%) |- |Бошњаци |7 (0,1%) |1.290 (17,05%) |841 (14,59%) |828 (20,53%) |- |Други |90 (1,2%) |411 (5,431%) |26 (0,451%) |36 (0,893%) |- |Југословени | |209 (2,762%) |651 (11,30%) |64 (1,587%) |- |Хрвати |19 (0,2%) |39 (0,515%) |42 (0,729%) |82 (2,033%) |- |Црногорци | | |286 (4,963%) |190 (4,711%) |- |Македонци | | |23 (0,399%) |14 (0,347%) |- |Албанци | | |7 (0,121%) |1 (0,025%) |- |Словенци | | |5 (0,087%) |8 (0,198%) |} <br /> {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – Општина Билеќа |- | |2013 |1991 |1981 |1971 |- |Вкупно |10.807 (100,0%) |13.284 (100,0%) |13.199 (100,0%) |13.444 (100,0%) |- |Срби |10.646 (98,51%) |10.628 (80,01%) |10.190 (77,20%) |10.880 (80,93%) |- |Други |114 (1,055%) |448 (3,372%) |34 (0,258%) |50 (0,372%) |- |Бошњаци |26 (0,241%) |1.947 (14,66%) |1.803 (13,66%) |2.079 (15,46%) |- |Хрвати |21 (0,194%) |39 (0,294%) |44 (0,333%) |82 (0,610%) |- |Југословени | |222 (1,671%) |773 (5,857%) |69 (0,513%) |- |Црногорци | | |317 (2,402%) |261 (1,941%) |- |Македонци | | |24 (0,182%) |14 (0,104%) |- |Албанци | | |8 (0,061%) |1 (0,007%) |- |Словенци | | |6 (0,045%) |8 (0,060%) |} == Спорт == Билеќа е седиште на фудбалскиот клуб Херцеговац. == Познати луѓе == * [[Тијана Бошковиќ]], српска одбојкарка. * [[Јефто Бошњак]], народен херој на Југославија. * [[Радослав Братиќ]], српски писател и драматург. * [[Душан Вукотиќ]], филмски режисер, сценарист, аниматор и добитник на Оскар. * [[Владимир Гаќиновиќ]], српски писател и член на Млада Босна. * [[Јевто Дедијер]], доцент по географија на Универзитетот во Белград. * [[Сафет Исовиќ]], босанско-херцеговски и југословенски пејач, изведувач на севдалинки. * [[Карл Малден]], американски глумец од српско потекло. * [[Милан Милошевиќ (кошаркар)|Милан Милошевиќ]], српски и босанско-херцеговски кошаркар. * [[Ненад Мишановиќ]], српски кошаркар. == Поврзано == * [[Општина Билеќа]] * [[Билеќко Езеро]] == Наводи == {{наводи}}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] 22c657kcvam8c19c9ka7ctjh95y1mwi 4 1395529 5610272 5608875 2026-08-16T18:24:06Z Ehrlich91 24281 /* Трета експедиција */ 5610272 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" | <center><big>'''ВикиПроект'''<br>'''„Викиекспедиции“'''</big></center> |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Викиекспедиции.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikipedia-logo.svg|150п]] |} {{кратенка|ВП:ЕКСПЕДИЦИИ}} Во текот на 2026 година планирани се четири '''[[Википедија:Викиекспедиции|викиекспедиции]]''', со кои би биле опфатени следните области: :# [[Струмичко Поле]] ([[Општина Босилово]] и [[Општина Василево]]) — дводневна експедиција (30 април-2 мај); :# [[Железник|Долина на Црна Река]] ([[Општина Демир Хисар]]) — дводневна експедиција (10-12 јули); :# [[Прилепско Поле]] ([[Општина Прилеп]]) — дводневна експедиција (7-9 август); и :# [[Кичевија|Горна Кичава]] ([[Општина Кичево]]) — дводневна експедиција (планирана за октомври). == Прва експедиција == === Струмичко Поле === [[Податотека:Maps of areas covered by Macedonian Wikiexpeditions.svg|мини|300п|десно|Карта на посетени села]] Првата експедиција за оваа година повторно беше одредена во [[Струмичко-радовишка Котлина|Струмичката Котлина]], со што продолживме таму каде што застанавме минатата година со цел конечно да ги документираме струмичките села. Во попладневните часови на 30 април 2025 година (четврток), вообичаените членови [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]], [[Корисник:Полупрофесионален Шофер|Полупрофесионален Шофер]], [[Корисник:Деан Лазаревски|Деан Лазаревски]] и [[Корисник:MacedonianMaps]] се упатија кон сместувањето во градот Струмица. ==== Прв ден ==== Бидејќи беше празник ([[Меѓународен ден на трудот|Први мај]]) ни кажаа дека дента нема да најдеме отворена пекарница, поради што го променивме планот на посета и најпрвин започнавме со посета на две села во непосредна близина на градот Струмица, селото [[Баница]] и [[Водоча]], како би можеле да седнеме на појадок по 9:30 часот. Првично сакавме да отидеме и до [[Вељуса]], но сепак во селото Баница имаше многу работи за фотографирање, па освен новата селска црква и манастирот над селото, поранешни отомански објекти, споменикот Струмин гроб, најдовме уште две селски цркви внатре во селото. Ова село е специфично бидејќи населението се изјаснува за православни Македонци, иако судејќи по нивниот изглед, многумина би рекле дека се работи за Роми. Во Водоча се задржавме исто така подолго време, бидејќи манастирот беше отворен и уживавме во конзервираниот внатрешен дел, неговиот двор и кратко поразговаравме со монахињите во манастирот. По појадокот се упативме кон селата од Босилово, каде што и застанавме минатата година. Прво село за посета беше селото [[Секирник]], а потоа следуваше големото село [[Турново]]. И во двете села имаше бројни објекти за фотографирање и се задржавме исто така долго време. Од Турново се упативме кон двете села кои се речиси целосно споени, [[Иловица]] и [[Штука (село)|Штука]], познати во македонската понова историја за отворањето на рудник над овие села. Иловица поседува џамија и селска црква, додека во Штука има само црква, но и манастир над селото. Кај манастирот над Штука наидовме на повеќе излети од мештаните по повод Први мај, па така некои од нив Кирил и ги фотографираше на нивно барање. Над двете села се наоѓа и мало вештачко езеро. На враќање скршнавме кон селото [[Радово (Струмичко)|Радово]], кое е едно од двете села во Македонија со преовладувачко македонско католичко население. Од таму продолживме кон селото [[Старо Балдовци]], каде пронајдовме џамија без минаре. Потоа, продолживме кон селата [[Петралинци]] и [[Дрвош]], а на враќање отидовме до напуштеното село [[Хамзали]] и новоизградената црква „Св. Климент Охридски“, каде исто така имаше бројни излетници за празникот. Кога се враќавме од црквата, застанавме кај поранешните објекти на земјоделскиот комбинат во Хамзали каде наидовме на објекти и куќи во кои сѐ уште живеат луѓе. Од Хамзали со дрон го фотографиравме и местото на некогашното село Гечерлија или Стара Гечерлија. Последни две села за посета од Општина Босилово ни беа селата [[Гечерлија]] и [[Сарај (Струмичко)|Сарај]], каде поради бројноста на објекти исто така доста долго време се задржавме. Во Сарај направивме фотографии и од новата католичка црква „Св. Димитриј“. По нив, како последно село го оставивме селото [[Дабиље]], низ кое толку пати пројдовме на оваа и на минатата експедиција. ==== Втор ден ==== Вториот ден немавме проблем да најдеме отворена пекарница, бидејќи беше сабота, така што не правевме промени во нашиот план за посета. Најпрвин започнавме со селото [[Добрејци]], а потоа продолживме со двете скоро споени села [[Просениково]] и [[Пиперево]]. Сите овие села имаа бројни објекти, па така не се движевме многу брзо. Во Пиперево најдовме исто така џамија започната одамна со изградба на нејзиното минаре, за која немаше претходни податоци дека постои. По овие три села отидовме во општинското седиште [[Василево]], каде се задржавме подолго време за да ги пронајдеме сите објекти кои ги имавме забележано. Тука ја направивме одлуката дека првин ќе одиме до високопланинскиот дел на општината кај езерото [[Турија (езеро)|Турија]] и сите села источно од регионалниот пат Радовиш-Струмица, а подоцна во зависност од време ќе фотографираме некои села од западната страна. Од Василево отидовме кон селата [[Доброшинци]] и [[Нова Маала]], а потоа се упативме и кон [[Висока Маала]], каде направивме и фотографии од две историски села, како и од езерото Турија. Откако завршивме со сите објекти во овие села се упативме покрај брегот на езерото Турија и отидовме кон селото [[Нивичино]], напуштено село во кое е останата само селската црква. Ова село е познато по [[Афера мис Стон|аферата Мис Стон]], односно тука била чувана [[Мис Елен Стон|Мис Стон]]. На враќање од Нивичино застанавме да го фотографираме историското село Рајанци. Кога се вративме пак на регионалниот пат за Радовиш, продолживме во насока на Радовиш, и влеговме најпрвин во селото [[Сушево (Струмичко)|Сушево]], каде го фотографиравме и историското село [[Магалиново]]. Во ова село најдовме започнат параклис за кој немавме податок дека постои. Нов објект без податоци најдовме и во соседното [[Владиевци]], во новиот дел на селото, каде најдовме завршена црква. Со посетата на Старо Владиевци, малку повисоко од новиот дел, ја завршивме оваа експедиција. ==== Исход ==== Со фотографирани '''25 нови села, 5 историски села и поминати над 500 километри''', можеме да кажеме дека имавме уште една успешна експедиција. ==== Галерија ==== <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg|Манастирската црква „Св. Леонтиј“ Податотека:Остатоци од џамија во Доброшинци 2.jpg|Остатоци од џамија во Доброшинци Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Турново.jpg|Селската црква „Св. Ѓорѓи“ во Турново Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Иловица 10.jpg|Камена статуа на црквата „Св. Димитриј“ во Иловица </gallery> ;Статии {| class="wikitable sortable" width=90% !width=5% |Број !width=56%|Статија !width=20%|Фотографија !width=20%|Предмет на Википодатоци !width=15%|Забелешки |- |1. |[[]] — ||[[Податотека:|200п|]] ||[[:wikidata:|wikidata:]] || статија |- |} === Фотографии === Сите фотографии направени за време на викиекспедицијата се достапни во следнава категорија: {{Ризница-ред|Wikiexpedition to Strumica Valley|Струмичко Поле}} == Втора експедиција == === Долина на Црна Река === Со втората експедиција решивме да се вратиме во областа [[Железник]], која ја имаме посетено во 2016 година и во која имаме направено доста пропусти во поглед на фотографирани објекти низ селата, а и немаме воопшто посетено десетина села околу самиот град [[Демир Хисар]] или пак ги имаме фотографирано само панорамски од далечина. Во попладневните часови на 9 јули 2025 година (петок), вообичаените членови [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]], [[Корисник:Полупрофесионален Шофер|Полупрофесионален Шофер]], [[Корисник:Деан Лазаревски|Деан Лазаревски]] и [[Корисник:MacedonianMaps|MacedonianMaps]] се упатија кон сместувањето во градот Крушево. Бевме сместени во Крушево поради близината, но и поради поголемиот избор на сместување и од логистички аспект. ==== Прв ден ==== Првиот дел го започнавме со појадокот во пекарницата „Калимеро“, а од таму продолживме преку регионалниот пат кон нашето прво село [[Журче]]. Претходно, на излезот од Крушево бевме запрени од вообичаена сообраќајна полициска контрола, но брзо продолживме надолу кон полето. Покрај дронската фотографија на селото Журче, ги посетивме двете селски цркви, од „Св. Илија“ воопшто немавме, додека од „Успение на Пресвета Богородица“ направиме подобри и повеќе фотографии. Направивме и повеќе фотографии од сретселото и општествените установи (училиштето, задружниот дом), како и од споменикот. Продолжувајќи понатаму, стигнавме до [[Сладуево]], каде направивме понови и повеќе фотографии од селската црква „Св. Илија“, како и дронска фотографија на ова мало село. Во [[Белче]] направивме фотографии од селското училиште и од селската црква „Св. Никола“, како и од самото село, бидејќи досега имавме само една фотографија од селото. Од Белче продолживме кон [[Граиште]], каде ги посетивме селската црква „Св. Леонтиј“ и манастирската црква „Св. Тома“, од која немавме воопшто фотографии. Со дронот направивме фотографии од селото и од тврдината Градиште над селото, додека црквата „Св. Петка“ не ја пронајдовме. Во [[Бараково]] направивме фотографии од споменикот на сретсело и од селската црква „Рождество на Пресвета Богородица“, која е сместена над некогашната пруга до Сопотница. Од Бараково продолживме кон [[Единаковци]] каде ги фотографиравме селската црква „Св. Никола“, млинот „Брест“ и споменикот на НОБ. Со овој крак од полето завршивме со селото [[Света]], каде ги фотографиравме двете селски цркви, некогашните бугарски воени гробишта и други објекти низ селото. Со дронот ја фотографиравме и позицијата на некогашното село [[Метимирци]]. Потоа, продолживме кон селото [[Вардино]], во кое се упативме до селските цркви од кои немавме фотографии, а во меѓувреме го фотографиравме со дронот селото и го сликавме училиштето. Од Вардино отидовме во споените села [[Кутретино]] и [[Суводол (Демирхисарско)|Суводол]], кои ја делат селската црква „Св. Константин и Елена“ и основното училиште, додека Суводол поседува нов манастир над него, каде се наоѓа и мало езеро. Во Суводол ја фотографиравме и селската џамија. Од Суводол се упативме кон последниот крак од полето, па така најпрвин се упативме кон селото [[Стругово]], каде ја фотографиравме селската црква „Св. Атанасиј“ и се упативме кон селото [[Загориче]], кое веќе го имавме посетено, но немавме фотографии од црквата „Св. Никола“. Од патот кај црквата сакавме и да отидеме од манастирот „Св. Антонио“ на Стругово, но поради каллив пат се откажавме и тогаш ги фотографиравме манастирот, селата Стругово, Загориче и [[Утово]], како и историското село [[Крагуево]] со нашиот дрон. Преку Утово се упативме кон [[Обедник]] каде направивме нови фотографии од селската црква и џамијата и нови фотографии од селското училиште и продолживме кон [[Смилево]]. Таму најпрвин отидовме до манастирот „Св. Петар и Павле“, каде се спремаше прославата за [[Петровден]], а потоа се спуштивме кон селото за да ги фотографираме останатите селски цркви и споменици во селото. Од музејот и спомен-паркот на Даме Груев не правевме нови фотографии бидејќи претходните беа одлични. Бидејќи имавме уште време, а вечерата ни беше планирана во ресторанот „Горна Куќа“ во Слепче се одлучиме да отидеме до манастирот во [[Лесково]], до кој води пат од манастирот во Слепче. Кога стигнавме во убаво одржуваниот манастир на Лесково го пуштивме нашиот дрон за да ја фотографираме местоположбата на селото, во кое најверојатно е останата само градбата на селската црква, но за жал е многу тешко да се дојде до таму. Со тоа планот за првиот ден беше исполнет без малку во целост. ==== Втор ден ==== Вториот ден повторно го започнавме од Крушево, но овојпат со појадок во ресторанот во центарот пред да продолжиме кон Демир Хисар. Таму ставивме гориво и го фотографиравме со дрон историското село [[Демир Хисар|Мургашево]], кое денес е целосно споено со гратчето. Потоа, продолживме кон [[Слепче (Демирхисарско)|Слепче]], но најпрвин отидовме до историското село [[Добромирово]] каде е останат манастир. Во Слепче се задржавме подолго време во манастирот, а потоа и во селската црква и училиштето. Од Слепче отидовме кон уште едно големо село во овој крај, [[Сопотница]], но најпрвин влеговме во соседното [[Суво Грло (Демирхисарско)|Суво Грло]], каде со дрон ја фотографиравме селската црква, додека од манастирот „Св. Богородица“ отидовме пеш. Во Сопотница се задржавме исто така подолго бидејќи имаше доста објекти за фотографирање како поранешно општинско седиште. Ја фотографиравме и железничката станица, која уште е зачувана, што е некогашна крајна станица на линијата Бакарно Гумно-Сопотница. Од Сопотница се качивме по патот кон манастирот за да отидеме до селото [[Радово (Демирхисарско)|Радово]]. До манастирот водеше макадам пат, а подоцна започна асфалт кој траеше кратко време. Во Радово ја најдовме лесно црквата, но пристапот до нејзе беше речиси невозможен поради обраснатата вегетација. Селото е преполно со стари камени куќи, кои се во процес на распаѓање. Од Радово се упативме кон [[Жван]], кое иако го имавме посетено пројдовме доста време во неговата околина, бидејќи ги фотографиравме повторно селските цркви, но и двата манастира во неговата околина до кои водеа земјени патишта. Поради тоа, во селото решивме да го промениме планот и да појдеме уште до селата [[Церово (Демирхисарско)|Церово]] и [[Боиште]], кои воопшто не се посетени и да ја завршиме експедицијата. Најпрвин се упативме кон Боиште, на чиј пат беа двете од трите селски цркви, а во селото ја најдовме селската црква, која е доста голема, и селското училиште. Патот до селото Боиште по просторниот план на Македонија е предвиден да биде регионален пат и да излегува во ресенското село [[Кривени]], но за жал е само земјен пат, кој на моменти е во лоша состојба. Од Боиште отидовме и до Церово, каде на сретсело се наоѓа селската црква и со тоа ја завршивме експедицијата. ==== Исход ==== Со фотографирани '''10 нови села, 3 историски села и поминати над 600 километри''', можеме да кажеме дека имавме уште една успешна експедиција. ==== Галерија ==== <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Џамија во Суводол 2.jpg|Минаре на џамија во Суводол Податотека:Гнездо со штрк во Света.jpg|Гнездо со штрк во Света Податотека:Летен пејзаж кај Жван.jpg|Летен пејзаж кај Жван Податотека:Традиционална куќа во Радово.jpg|Традиционална куќа во Радово Податотека:Тутун во Единаковци.jpg|Тутун во Единаковци Податотека:Црква „Св. Тома“ - Граиште.jpg|Манастирската црква „Св. Тома“ во Граиште </gallery> ;Статии {| class="wikitable sortable" width=90% !width=5% |Број !width=56%|Статија !width=20%|Фотографија !width=20%|Предмет на Википодатоци !width=15%|Забелешки |- |1. |[[]] — ||[[Податотека:|200п|]] ||[[:wikidata:|wikidata:]] || статија |- |} === Фотографии === Сите фотографии направени за време на викиекспедицијата се достапни во следнава категорија: {{Ризница-ред|Wikiexpedition to Crna River Valley|Железник}} == Трета експедиција == === Прилепско Поле === Со третата експедиција бевме решени да ја затвориме дупката на непосетени села во [[Прилепско Поле|Прилепското Поле]], остатокот од села околу градот Прилеп, како и некои непосетени села од општините [[Општина Кривогаштани|Кривогаштани]] и [[Општина Долнени|Долнени]]. Во попладневните часови на 7 август 2025 година (петок), вообичаените членови [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]], [[Корисник:Полупрофесионален Шофер|Полупрофесионален Шофер]], [[Корисник:Деан Лазаревски|Деан Лазаревски]] и [[Корисник:MacedonianMaps|MacedonianMaps]] се упатија кон сместувањето во градот Прилеп. ==== Прв ден ==== Во утринските часови откако [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] и [[Корисник:MacedonianMaps|MacedonianMaps]] трчале до [[Могила на непобедените|Могилата на непобедените]] наминале во блиската пекарница и го обезбедиле појадокот за членовите. Потоа, тргнавме кон најоддалеченото село за тој ден, а тоа беше [[Лопатица (Прилепско)|Лопатица]], каде застанавме на сретсело да го фотографираме селското училиште и црквата „Св. Никола“, додека со дронот утврдивме дека објектот означен како верски објект на Катастар е сепак обична куќа. Од Лопатица се упативме кон [[Подмол]] каде го фотографиравме основното училиште и црквата „Св. Димитриј“, додека со дронот направивме добри воздушни фотографии од археолошкото наоѓалиште [[Старо Бонче (Бонче)|Старо Бонче]]. По кратко движење по асфалтниот пат кон Канатларци, скршнавме по земјениот пат до [[Марул]], каде се упативме директно до црквата, а по тој пат го фотографиравме и поранешното училиште, како и други објекти. Во селската црква во Марул била сместена воена база за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Од Марул прејдовме во [[Канатларци]] во кое се задржавме подолго време, бидејќи имаше многу објекти за фотографирање. Најпрвин ја сликавме селската џамија и двете селски цркви, иако свештеното лице кај црквата тврдеше дека едниот објект кај гробиштата не била црква. На пат до црквите го фотографиравме и теќето „Курт Деде Коџа“, а потоа се упативме и до теќето кај гробиштата. На крај останаа здравствената амбуланта и училиштето, а направивме фотографии и од бензинската пумпа на Макпетрол во селото. Следно село ни беше соседното [[Ерековци]], каде на сретсело ја фотографиравме селската црква и малиот парк и се упативме кон изгорената џамија во 2018 година. Претходно на патот го фотографиравме основното училиште. Од таму се упативме кон поранешното општинско седиште [[Тополчани]], каде исто така доста се задржавме поради големиот број на некогашни институции, како и параклисот и селската црква. Во селото една мештанка ни укажа да влеземе и да ја фотографираме некогашната кино-сала во селото, која за жал е оставена да пропаѓа, иако била целосно функционална до пред некоја година. Потоа, продолживме кон двете последни села од овој крак на првиот ден, односно ги посетивме селата [[Тројкрсти]] и [[Чепигово]], каде лесно ги најдовме селските цркви и некогашните училишта. Во Тројкрсти мештанинот ни кажа дека само малкумина жители останале таму и сакаше да ни ја отвори селската црква, додека во Чепигово застанавме најпрвин да го фотографираме античкиот град [[Стибера]], кој се наоѓа пред селото. Потоа се вративме на регионалниот пат и по кратко време повторно се исклучивме од него за да ги посетиме селата [[Веселчани]] и [[Загорани]]. Во Веселчани веднаш отидовме до селската црква „Св. Илија“, која се наоѓа на возвишение над селото, од каде го пуштивме нашиот дрон за фотографирање на селото и на манастирската црква „Св. Петка“ во која имаше прослава за Петковден и решивме да ја сликаме само со дронот. Пред да отидеме во Загорани пробавме да се доближиме со возилото со железничката станица „Бакарно Гумно“, но се откажавме бидејќи ќе изгубевме многу време и затоа подоцна ја сликавме со дрон. Во Загорани ги сликавме двете цркви, при што за селската црква дознавме дека не се вика „Св. Никола“ како манастирската туку „Св. Константин и Елена“. Во манастирот во Загорани направивме муабет со тамошните мештани. Од овие две села се упативме кон селото [[Алинци (Прилепско)|Алинци]], каде ја фотографиравме црквата и училиштето, а потоа продолживме до [[Шелеверци]], каде го сликавме селото, крстот на местото за изградба на селската црква и манастир во изградба наречен Три Светители. Потоа, по кратко возење на регионалниот пат и поминувањето низ базата на „Бехтел и Енка“, кои го градат новиот автопат Прилеп-Битола, отидовме по земјениот пат кон селото [[Мало Рувци]], каде директно отидовме до селската црква и имавме убав разговор со еден овчар, мештанин од селото. За крај на експедиција ги имавме селата [[Беровци]], [[Галичани]] и [[Кадино Село]]. Во Беровци ги сликавме двете селски цркви, училиштето и градинката, како и паркот, додека во Галичани најпрвин отидовме до железничката станица, а потоа се упативме кон Кадино Село, каде покрај селската црква пронајдовме и знак за манастир во селото. Манастирчето имаше само параклис и трпезарија и делуваше недовршено. Како последна точка во денот ни остана селската црква во Галичани, каде наидовме на една жена во црковниот двор, која иако на почетокот делуваше љубезно и самата нѐ покани да ја сликаме црквата и ни ја отвори внатрешноста на црквата, потоа почна да телефонира на други луѓе и да ни вика и се заканува дека нѐ сме смееле ништо да сликаме. Кога дојдоа другите двајца, повторно имавме расправија со нив дека никако не смеело да се фотографира од црквата. Откако сликите од внатрешноста беа избришани и им беше покажано дека немаме такви фотографии си заминавме, но кратко потоа откривме дека тие самите („црковниот одбор“) поставува фотографии на нивната страница на Фејсбук токму од внатрешноста, дури и од самиот олтарен простор. Сепак, одлучивме да не се вратиме за да се објаснуваме дополнително со нив. Нека им служи на нивна чест. ==== Втор ден ==== Вториот ден го започнавме со селото [[Селце (Прилепско)|Селце]], кое беше предвидено за посета и во првичниот план за првиот ден. Најпрвин го посетивме новиот Селечки манастир „Покров на Пресвета Богородица“, каде на човекот во манастирот му ја раскажавме приказната од претходниот ден и истиот викаше дека таа црква во Галичани не е заштитена и дека ако сме сакале ќе му се јавел на директорот на Завод и музеј во Прилеп за да му укаже за нивното однесување. Од оваа црква се упативме кон селата [[Волково (Прилепско)|Волково]] и [[Прилепец]]. Во Волково ги сликавме двете цркви, кои се наоѓаат покрај патот, поранешното училиште, како и капелата која е во склоп на археолошко наоѓалиште на селските гробишта. Од црквата „Св. Димитриј“ во Прилепец со нашиот дрон ги фотографиравме двете села, повеќето мали езера околу двете села (вкупно три на број) и две археолошки наоѓалишта кај Прилепец. Потоа, продолживме кон манастирот „Св. Никола“ над селото Прилепец, каде има споменик на НОБ во интересна форма. Од овие две села, повторно се вративме во Селце, пробувајќи да стигнеме по земјен пат од новиот манастир, но се утврди дека не е така побрзо. По кратката авантура, дојдовме до училиштето и селската црква на Селце, а потоа продолживме кон стариот манастир. По кратко возење на регионалниот пат отидовме до [[Леништа]], каде веднаш застанавме да го сликаме параклисот „Св. Петка“ на самото вртење за селото, а потоа се упативме кон селската црква и манастирот „Св. Петка“ над селото. Пред овој манастир го сликавме споменикот за масакрот кај Карпалак на кој свежо беа поставени цвеќиња во чест на годишнината претходниот ден. Од Леништа и кратко возење кон Плетвар, се исклучивме десно кон селата [[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]] и [[Крстец]]. Во Ореовец ја сликавме само селската црква и брзо завршивме пред да започнеме да се движиме кон Крстец по макадамскиот пат. Во селската црква во Крстец ги видовме едни од можеби најдобрите фрески во досегашната наша авантура низ Македонија. Откако направивме кафе-пауза токму во припратата на оваа црква, се спуштивме и отидовме кон завршницата на овој ден. Најпрвин, се упативме покрај [[Прилепско Езеро|Прилепското Езеро]], кое го фотографиравме бидејќи некогаш во минатото токму на самото дно постоело селото [[Пештерица (село)|Пештерица]]. Покрај езерото го фотографиравме и еден параклис, кој припаѓа атарски на селото [[Дабница]], како и руинираниот мотел „Пелагонија“. Од таму дојдовме до Нов Присад и пред него влеговме кон рампата за рудникот „Сивец“ каде прашавме дали можеме да поминеме низ рудникот за да го сликаме Стар Присад. Тоа ни го дозволија и дојдовме до вртењето на земјениот пат за селото, каде тројца од членовите пеш отидоа до црквата „Св. Атанасиј“, која е целосно зачувана во Стар Присад, додека со дронот ги сликавме повеќето езера над Стар Присад, како и рудникот и Нов Присад. Откако се вративме повторно низ рудникот отидовме до манастирот „Св. Ѓорѓи“ и изгорениот [[планинарски дом „Дервен“]], каде се задржавме исто така уживајќи во некогашното прекрасно архитектонско здание. Во манастирот ни кажаа дека сме го пропуштиле ручекот тој ден, за кој веќе ни кажаа во селото Леништа. На крај ни остана уште селото Дабница за кое патот води низ ромското маало [[Тризла]] во Прилеп. Само што ја поминавме населбата Тризла, движејќи се по земјениот пат налетавме на депонија, но и на споменикот за стреланите мештани од Дабница во масакрот во Втората светска војна од страна на бугарската војска. Иако споменикот е еден од најинтересните споменици во Македонија, истиот е целосно затрупан со ѓубре и отпад. Стигнавме до селото, каде ја фотографиравме селската црква и со дронот го сликавме и споменикот во самото село, со што ја завршивме оваа експедиција. ==== Исход ==== Со фотографирани '''24 нови села, 1 историско село и поминати над 500 километри''', можеме да кажеме дека имавме уште една успешна експедиција. ==== Галерија ==== <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Бензинска пумпа во Канатларци.jpg|Бензинска пумпа во Канатларци Податотека:Остатоци од градба во Марул.jpg|Остатоци од градба во Марул Податотека:Планинарски дом „Дервен“.jpg|Некогашниот планинарски дом „Дервен“ Податотека:Споменик на НОБ кај Дабница.jpg|Споменикот за стреланите мештани од Дабница Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мало Рувци.jpg|Поглед на црквата „Вознесение Христово“ во Мало Рувци Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Подмол 5.jpg|Припратата на црквата „Св. Димитриј“ во Подмол Податотека:Црква „Св. Петка“ - Леништа 5.jpg|Внатрешноста на црквата „Св. Петка“ во Леништа </gallery> ;Статии {| class="wikitable sortable" width=90% !width=5% |Број !width=56%|Статија !width=20%|Фотографија !width=20%|Предмет на Википодатоци !width=15%|Забелешки |- |1. |[[]] — ||[[Податотека:|200п|]] ||[[:wikidata:|wikidata:]] || статија |- |} === Фотографии === Сите фотографии направени за време на викиекспедицијата се достапни во следнава категорија: {{Ризница-ред|Wikiexpedition to Prilep Region|Прилепско Поле}} == Поврзано == * [[Википедија:Викиекспедиции 2026/Статистика]] [[Категорија:Википедија:Викиекспедиции 2026| ]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година|Викиекспедиции]] m0ulonxc8s18f54vz4klbq6mc63tmmg 0 1395540 5610262 5562391 2026-08-16T17:09:06Z MIGORMCZ 99683 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Srbac municipality.svg]] → [[File:BiH municipality location Srbac.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To harmonize the names of [[c::Category:Locator maps of municipalities of Bosnia and Herzegovina|all municipalities in this category and it's subcategories]]. 5610262 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|native_name=|official_name=|other_name=|image_skyline=Srbac crkva bogorodicnog pokrova nkd 578.JPG|image_shield=Srbac-Grb.gif|image_map=BiH municipality location Srbac.svg|settlement_type=[[Список на градови во Босна и Херцеговина|град]] и [[Список на општини во Република Српска|општина]]|subdivision_type=Држава|subdivision_name={{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}}|subdivision_type1=[[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]]|subdivision_name1={{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}}|subdivision_type2=Географски регион|subdivision_name2=|leader_title=Градоначалник|leader_name=Млаѓан Драгосављевиќ|leader_party=|map_caption=Местоположба на Србац во Република Српска|population_as_of=2013 попис|area_total_km2=452.51|population_total=17,587|population_density_km2=auto|area_code=51|website={{URL|www.srbac-rs.com}}|blank_name_sec1=Phone code|blank_info_sec1=+387|footnotes=|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+1|unit_pref=Metric|name=Србац|image_map1=Srbac-naselja.PNG}} [[Податотека:Srbacbypopulation1.png|мини|278x278пкс|Општина Србац според населението пропорционално на населбата со најголем и најмал број на население]]'''Србац''' — град и општина во [[Босна и Херцеговина]] кој од 2013 година, има население од 17.587 жители, додека градот Србац има население од 2.707 жители. == Географија == === Физичка географија === Општина Србац се наоѓа на десниот брег на [[Сава]], преку [[Давор (Хрватска)|Давор]], на вливот на [[Врбас (река)|Врбас]] во Сава, и околу 20 км низводно од [[Градишка (Босна и Херцеговина)|Градишка]]. Областа околу Србац е планинска шума на југоисток (40%) и обработливо земјиште на југозапад (60%) и самиот град е изграден во [[Панонска рамнина|Панонската рамнина]], која се наоѓа на преминот помеѓу ниските планински области и рамните обработливи површини. Планинските венци на југоисток се нарекуваат [[Мотајица]], а највисокиот врв се нарекува Градина на 652 метри надморска височина, додека најниската точка е 89 метри во малото село Влакница покрај реката Сава. === Политичка географија === Општина Србац се наоѓа во североисточниот дел на ентитетот Република Српска во Босна и Херцеговина и се граничи со општините Дервента, Прњавор, Лакташи и Градишка и има граница долга 42 км со Хрватска. Општина Србац зафаќа површина од 453 км2 и се состои од 39 села. === Клима === Србац има [[умерена клима]], со студени зими и топли лета. Најтопол месец во годината е јули, со просечна температура од 22.1 °C, а додека најстуден месец во годината е јануари, кога температурите се просечни 1.2 °C. Годишните врнежи за Србац се околу 770mm. Поради големата географска ширина на градот, во Србац врне снег речиси секоја година. Силни ветрови доаѓаат од север и североисток и носат многу снег. {{Weather box | width = auto | single line = yes | metric first = yes | collapsed = yes | location = Србац (1991–2020) | precipitation colour = green | Jan high C = 4.9 | Feb high C = 7.7 | Mar high C = 13.1 | Apr high C = 18.3 | May high C = 23.0 | Jun high C = 26.9 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 23.4 | Oct high C = 18.0 | Nov high C = 11.4 | Dec high C = 5.5 | year high C = 17.5 | Jan mean C = 1.2 | Feb mean C = 3.0 | Mar mean C = 7.2 | Apr mean C = 11.8 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 20.4 | Jul mean C = 22.1 | Aug mean C = 22.0 | Sep mean C = 17.0 | Oct mean C = 12.0 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 2.0 | year mean C = 11.8 | Jan low C = -2.1 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.2 | Apr low C = 6.0 | May low C = 10.6 | Jun low C = 14.4 | Jul low C = 15.9 | Aug low C = 15.6 | Sep low C = 11.2 | Oct low C = 7.0 | Nov low C = 3.1 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.8 | Jan precipitation mm = 43.8 | Feb precipitation mm = 40.6 | Mar precipitation mm = 49.9 | Apr precipitation mm = 59.6 | May precipitation mm = 76.9 | Jun precipitation mm = 84.5 | Jul precipitation mm = 62.2 | Aug precipitation mm = 65.3 | Sep precipitation mm = 80.3 | Oct precipitation mm = 76.2 | Nov precipitation mm = 70.6 | Dec precipitation mm = 59.3 | year precipitation mm = 769.3 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 8.6 | Feb precipitation days = 8.6 | Mar precipitation days = 9.4 | Apr precipitation days = 10.6 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 9.5 | Jul precipitation days = 8.8 | Aug precipitation days = 7.6 | Sep precipitation days = 9.6 | Oct precipitation days = 9.6 | Nov precipitation days = 10.5 | Dec precipitation days = 10.5 | year precipitation days = 114.9 |source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230908051252/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/BosniaAndHerzegovinaRepublicOfSrpska/CSV/Srbac_14538.csv | archive-date = 8 September 2023 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/BosniaAndHerzegovinaRepublicOfSrpska/CSV/Srbac_14538.csv | title = Srbac Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 8 September 2023}}</ref> }} == Историја == [[Податотека:Karta-velika-srbac.gif|мини|277x277пкс|Карта на општина Србац]] [[Податотека:Crkva-srbac.jpg|мини|290x290пкс|Српска православна црква]]Археолошките докази укажуваат на населба од [[Железното доба|Железната доба]] која постоела во регионот (Цаган град). Пред распадот на Западното Римско Царство, градот се споменувал во оваа област. Како и низ целиот Балкан за време на [[Отоманската империја|Отоманската окупација]], градовите постојано биле палени и уништувани. Во катастарската област на денешен Србац постоел историскиот град Свињар (што значи „свињарска штала“). === Отоманска ера === Во времето на [[Долга војна (1591–1606)|Долгата војна (1591–1606)]], Ахмет Хафиз-паша ја транспортирал својата огромна војска од [[Славонија]] под отоманска контрола преку Сава кај Свињар понатаму во Босна (1596). За време на отоманската окупација, регионот бил дел од [[Босански Санџак]]. Свињар бил едно од важните места на бунтовниците во Босна за време на [[Херцеговско востание (1875-1878)|Херцеговското востание (1875–78)]] против [[Отоманската империја]]; Една од битките се случила тука на 21 ноември 1875 година на местото наречено Србац, каде што хајдуките од [[Мотајица]] го запалиле и уништиле отоманскиот воен логор. === Австроунгарија === Кон крајот на 19 век, Свињар бил под [[Австро-Унгарија|Австроунгарија]]. Во 1888 година, во Свињар било отворено основно училиште. Помеѓу 1899 и 1921 година, околу 7.000 Полјаци и околу 5.000 Украинци мигрирале и се населиле во областа. Кон крајот на 1929 година, во Свињар бил отворен и медицински центар. На 2 ноември 1933 година, министерот за внатрешни работи на [[Кралството Југославија]] го сменил името на градот во Србац. === Југославија === За време на [[Втората светска војна]], овие делови биле често напаѓани од сите завојувани страни. Во текот на 1970-тите, Србац доживеал брз раст со отворањето на нова текстилна фабрика и фабрика за материјали за пакување. Сепак, економскиот раст запрел за време на [[Босанска војна|Босанската војна]]. Србац бил бомбардиран 3 пати за време на војната од страна на хрватските сили само во летото 1992 година. Никој не бил убиен во овие 3 инциденти, а Србац претрпел само мали структурни оштетувања. == Демографија == [[Податотека:Opstina_Srbac.gif|мини|200x200пкс|Зградата на Градскиот совет.]] === Население === Според резултатите од пописот од 2013 година, општината има 17.587 жители, додека градот Србац имал население од 2.707 жители. === Етнички состав === {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – град Србац |- | | 2013 година. | 1991 година. | 1981 година. | 1971 година. |- | Вкупно | 2.707 (100,0%) | 3.043 (100,0%) | 2.442 (100,0%) | 1.437 (100,0%) |- | Срби | | 2.605 (85,61%) | 1.840 (75,35%) | 1.285 (89,42%) |- | Југословени | | 209 (6.868%) | 394 (16,13%) | 10 (0,696%) |- | Други | | 124 (4.075%) | 71 (2.907%) | 28 (1.949%) |- | Хрвати | | 54 (1.775%) | 65 (2.662%) | 46 (3.201%) |- | Бошњаци | | 51 (1.676%) | 33 (1.351%) | 39 (2.714%) |- | Црногорци | | | 29 (1.188%) | 22 (1.531%) |- | Македонци | | | 7 (0,287%) | 2 (0,139%) |- | Албанци | | | 3 (0,123%) | |- | Рома | | | | 4 (0,278%) |- | Словенци | | | | 1 (0,070%)<br /><br /><br /><br /> |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – општина Србац |- | | 2013 година. | 1991 година. | 1981 година. | 1971 година. |- | Вкупно | 17.587 (100,0%) | 21.840 (100,0%) | 22.336 (100,0%) | 21.226 (100,0%) |- | Срби | 16.630 (94,56%) | 19.382 (88,75%) | 19.175 (85,85%) | 19.469 (91,72%) |- | Бошњаци | 417 (2.371%) | 940 (4.304%) | 800 (3.582%) | 1 018 (4.796%) |- | Други | 409 (2.326%) | 567 (2.596%) | 557 (2.494%) | 454 (2.139%) |- | Хрвати | 131 (0,745%) | 140 (0,641%) | 172 (0,770%) | 203 (0,956%) |- | Југословени | | 811 (3.713%) | 1 543 (6.908%) | 34 (0,160%) |- | Црногорци | | | 57 (0,255%) | 27 (0,127%) |- | Албанци | | | 12 (0,054%) | 5 (0,024%) |- | Македонци | | | 11 (0,049%) | 4 (0,019%) |- | Словенци | | | 6 (0,027%) | 8 (0,038%) |- | Рома | | | 3 (0,013%) | 4 (0,019%) |} == Поврзано == * [[Општини во Република Српска]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска|Srbac}} * [http://www.srbac-rs.com/ Официјална веб-страница] {{Нормативна контрола}}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Босанско-хрватски гранични премини]] [[Категорија:Србац]] [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] 13nfcmadggb5apvxwfd9jkytqpqjo22 0 1395541 5610389 5562336 2026-08-17T03:10:42Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Donji_Žabar_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Donji_Žabar.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set 5610389 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|settlement_type=[[Список на градови во Босна и Херцеговина|село]] и [[Општини во Република Српска|општина]]|subdivision_type=Држава|subdivision_name={{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}}|subdivision_type1=[[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]]|subdivision_name1={{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}}|subdivision_type2=Географски регион|subdivision_name2=[[Посавина]]|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|unit_pref=Metric|map_caption=Местоположба на Доњи Жабар во Босна и Херцеговина|native_name=Доњи Жабар|official_name=|other_name=|image_shield=|image_map=BiH municipality location Donji Žabar.svg|area_blank1_title=Град|area_blank1_km2=|area_blank2_title=Општина|area_blank2_km2=46.76|population_as_of=2013 попис|population_blank1_title=Град|population_blank1=|population_density_blank1_km2=auto|population_blank2_title=Општина|population_blank2=3809|population_density_blank2_km2=auto|area_code=54|website=|footnotes=|leader_title=Градоначалник|leader_name=Перо Павловиќ|leader_party=|name=Доњи Жабар|image_map1=Donji Žabar-naselja.png}}'''Доњи Жабар''' — село и општина во [[Босна и Херцеговина]] кое од 2013 година, имала население од 3.809 жители, додека селото Доњи Жабар имало население од 1.208 жители. == Историја == Општината била позната и како '''''Српско Орашје''''' и била создадена од дел од предвоената општина [[Орашје (Босна и Херцеговина)|Орашје]] (другиот дел од предвоената општина која сега веќе е во [[Федерација Босна и Херцеговина|Федерацијата на Босна и Херцеговина]]). == Демографија == === Население === {| class="wikitable" ! colspan="6" |Население на населени места – општина Доњи Жабар |- | | Населба | 1971 година. | 1981 година. | 1991 година. | 2013 година. |- | | Вкупно | | | 6.171 | 3.809 |- | 1 | Човиќ Поље | | | | 627 |- | 2 | '''Доњи Жабар''' | 1.639 | 1.513 | 1.420 | 1.208 |- | 3 | Лончари | | | 484 | 890 |- | 4 | Оштра Лука | | | | 891 |} === Етнички состав === {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – Доњи Жабар |- | | 2013 година. | 1991 година. | 1981 година. | 1971 година. |- | Вкупно | 1.208 (100,0%) | 1.420 (100,0%) | 1.513 (100,0%) | 1.639 (100,0%) |- | Срби | 1.196 (99,01%) | 1.394 (98,17%) | 1.454 (96,10%) | 1.622 (98,96%) |- | Други | 5 (0,414%) | 8 (0,563%) | 4 (0,264%) | 1 (0,061%) |- | Хрвати | 4 (0,331%) | 2 (0,141%) | 5 (0,330%) | 4 (0,244%) |- | Бошњаци | 3 (0,248%) | 3 (0,211%) | 1 (0,066%) | 5 (0,305%) |- | Југословени | | 13 (0,915%) | 49 (3.239%) | 5 (0,305%) |- | Македонци | | | | 2 (0,122%) |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Етнички состав – општина Доњи Жабар |- | | 2013 година. | 1991 година. |- | Вкупно | 3.809 (100,0%) | 6.171 (100,0%) |- | Срби | 2.759 (72,43%) | 2.782 (45,08%) |- | Хрвати | 1.029 (27,01%) | 3.277 (53,10%) |- | Други | 16 (0,420%) | 97 (1.572%) |- | Бошњаци | 5 (0,131%) | 15 (0,243%) |} == Поврзано == * [[Општини на Република Српска]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска|Donji Žabar}} * [https://web.archive.org/web/20070927210553/http://www.vladars.net/en/srpska/opstine.html Општини на Република Српска] {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Општини во Република Српска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] knbm6qm4h3vkit06kbk9obbyfp8ouz4 0 1395553 5610404 5562110 2026-08-17T04:17:39Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Vukosavlje_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Vukosavlje.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 5610404 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | native_name = | official_name = | other_name = | settlement_type = [[Општини во Република Српска|општина]] | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}} | subdivision_type2 = [[Региони во Босна и Херцеговина|Регион]] | subdivision_name2 = [[Посавина]] | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = Metric | map_caption = Местоположба на Вукосавље во Република Српска | image_flag = Застава Вукосавља.png | flag_size = 150px | image_shield = Vukosavlje (grb).svg | image_map = BiH municipality location Vukosavlje.svg | area_blank1_title = Општина | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Општина | area_blank2_km2 = 94.9 | population_as_of = попис во 2013 | population_blank1_title = Општина | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 4667 | population_density_blank2_km2 = auto | coordinates = {{coord|44.977914|N|18.288331|E|region:BA|display=inline,title}} | area_code = 52 | website = | footnotes = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Зекеријах Бахиќ | name =Вукосавље | image_map1 = Vukosavlje-naselja.png }}'''Вукосавље''' — општина во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Сместена е во јужниот дел од регионот [[Посавина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/bs/posavina-brisel-i-nazad/a-15440563|title=Posavina – Brisel i … nazad {{!}} DW {{!}} 06.10.2011|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|work=DW.COM|language=bs-BA|accessdate=2021-01-18}}</ref> Според податоците од 2013 година, имало население од 4.667 жители. Малата општина била создадена од дел од [[Босанска војна|предвоената]] општина [[Оџак (Босна и Херцеговина)|Оџак]] (другиот дел од предвоената општина сега е во [[Федерација Босна и Херцеговина]]) (населби: Гњоница, Јошава, Срнава и делови од Аде и Поточана) и некои села од [[Модрича]] (Јакешев, Пеќник и Модрички Луг).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vukosavlje.gov.ba/ba/index.php/opsti-podatci/o-opstini|title=O opštini Vukosavlje|work=vukosavlje.gov.ba|language=bs-ba|accessdate=2021-01-18}}</ref> == Географија == Се наоѓа помеѓу општините [[Оџак (Босна и Херцеговина)|Оџак]] на север, [[Шамац (Босна и Херцеговина)|Шамац]] на исток, [[Модрича]] на југ и [[Брод (Босна и Херцеговина)|Брод]] на запад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://srpskaenciklopedija.org/doku.php?id=%D0%BE%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5|title=Општина Вукосавље|last=Тодоровић|first=Жељко|date=2018-04-15|work=Српска енциклопедија|language=sr|accessdate=2021-01-18}}</ref> == Демографија == [[Податотека:Kuca_zdravlja_Vukosavlje.jpg|мини|Центар за здравје во Вукосавље]] [[Податотека:Stadion_Jakes.jpg|мини|Стадион во Јакеш]] === Население === {| class="wikitable" ! colspan="4" |Население на населени места – општина Вукосавље |- | | Населба | 1991 година. | 2013 година. |- | | Вкупно | 8241 | 4667 |- | 1 | [[Јакеш]] | 1694 | 1379 |- | 2 | Модрички Луг | 1033 | 996 |- | 3 | '''Вукосавље''' | 852 | 713 |- | 4 | Гнионика | 918 | 384 |- | 5 | Језеро | 399 | 310 |- | 6 | Срнава | 880 | 231 |- | 7 | Поточани | 428 | 188 |- | 8 | Печник | 1487 | 170 |- | 9 | Јошавица | 252 | 147 |- | 10 | Ада | 272 | 129 |- | 11 | Врбовац | 26 | 20 |- | 12 | Ново Село | 0 | 0 |} === Етнички состав === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Етнички состав – општина Вукосавље |- | | 2013 година | 1991 година |- | Вкупно | 4.667 (100,0%) | 7.999 (100,0%) |- | Бошњаци | 2.180 (46,71%) | 2.861 (35,77%) |- | Срби | 1.516 (32,48%) | 1.332 (16,65%) |- | Хрвати | 776 (16,63%) | 3.440 (43,01%) |- | Други | 195 (4.178%) | 366 (4,58%) |} == Поврзано == * [[Општини на Република Српска]] == Наводи == {{Наводи}}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Република Српска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со краток опис]] ru0l9ebnwth5mfkm7qsv6gxsyim9tyq 0 1395570 5610399 5609589 2026-08-17T04:05:02Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Lopare_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Lopare.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To har 5610399 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | name = Лопаре | native_name = | settlement_type = [[Список на градови во Босна и Херцеговина|град]] и [[Општини во Република Српска|општина]] | image_skyline = Pribojska crkva.jpg | image_map = BiH municipality location Lopare.svg | image_map1 = Lopare-naselja.PNG | image_caption = Лопаре | image_flag = Flag of Lopare Municipality.svg | image_seal = | image_shield = | map_caption = Местоположба на Лопаре во рамките на Босна и Херцеговина | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}} | subdivision_type2 = Географски регион | subdivision_name2 = [[Шемберија]] | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = | area_blank1_title = Град | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Општина | area_blank2_km2 = 292.55 | population_as_of = 2013 пипис | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 2709 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 15357 | population_density_blank2_km2 = auto | coordinates = {{coord|44|38|10|N|18|50|40|E|region:BA|display=it}} | area_code = 55 | website = | footnotes = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Радо Савиќ | leader_party = }}'''Лопаре''' — градска населба и седиште на истоимена општина во североисточен дел [[Република Српска|на Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Според прелиминарни податоци од попис од 2013 година, во населба Лопаре биле регистрирани вкупно 2.387 лица, додека во општината биле регистрирани 15.357 лица<ref name="stat">{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/gradovi_opstine_naseljena_mjesta/Rezultati_Popisa_2013_Gradovi_Opstine_Naseljena_Mjesta_WEB.xlsx|title=Резултати Пописа 2013, Градови, општине, насељена мјеста|publisher=Републички завод за статистику|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323072344/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/gradovi_opstine_naseljena_mjesta/Rezultati_Popisa_2013_Gradovi_Opstine_Naseljena_Mjesta_WEB.xlsx|archive-date=23. 03. 2017|accessdate=25. 09. 2019.}}</ref> == Географија == Лопаре се наоѓа во областа каде што планина [[Мајевица]] се протега од своите височини кон рамнина, Семберија и Посавина. Лопаре отсекогаш бил центар на тој дел [[Подмајевица|од Подмаевица]]. == Историја == Името Лопаре, според легенда, доаѓа од древниот лопар, дрвена алатка слична на лопата за ставање тесто во пекара и вадење [[леб]], која некогаш ја правел на ова место познат мајстор. Според друга легенда, Лопаре го добило името по жители кои живееле тука и често се бореле, што на сленгот се нарекува „лопали“. За минато на Лопар не може да се зборува со сигурност. Први информации за населба доаѓаат од втора половина на XVIII век, бидејќи станува збор за анови, изградени на раскрсници на патишта и служеле како места за одмор за трговија и други каравани. Областа околу река Гњица почнала да се шири, се создала нејзина долина, што било поволно за развој на домаќинства во оваа област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.opstinalopare.com/?p=1121|title=ИСТОРИЈА|language=sr-RS|accessdate=27. 1. 2023|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119131708/https://www.opstinalopare.com/?p=1121|url-status=dead}}</ref> Остатоци од надгробни споменици на босански еретици (како што историчари ги нарекувале: [[Богомилство|богомили]]) се многу присутни во општина. Најголем број од нив (дури 30) е на тромеѓе помеѓу Тобут, Лабучка и Вукосавци. Според археолошки наоди, се тврди дека на ова подрачје постоела [[Илири|илирска]] населба, уште пред 2.600 години, што одговара на средно железно време. Почеток на општинска изградба датира од период [[Австроунгарија|на австроунгарскот]] владеење (1878-1918), кога била изградена зграда на денешен општински суд (порано жандармериска станица) и двата пата што го поврзувале Лопаре со соседни општини. [[Босанска војна|Војната во Босна и Херцеговина]] се водела жестоко во овој дел од бојното поле, а најтешки битки се виделе во 1995 година, како што била офанзива кај Мајевица. == Познати луѓе == * Цвијетин Благојевиќ, српски и југословенски фудбалер и тренер. * [[Миле Илиќ (кошаркар)|Миле Илиќ]], српски кошаркар. * Радивоје Керовиќ, четнички војвода. * [[Радивоје Керовиќ (писател)|Радивоје Керовиќ]], српски писател, вонреден професор на Филозофскиот факултет, Универзитет во Бања Лука. * Цвијетин Мијатовиќ, учесник во НОБ и член на Претседателството на СФРЈ (1980—1981). * Јово Радовановиќ Јоваш, учесник во НОБ, мајор на Југословенска народна армија и народен херој на Југославија. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.opstinalopare.com Официјална презентација на општина Лопаре] (језик: српски) * [http://www.majevicaonline.com Мајевица онлајн]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180501093924/http://www.majevicaonline.com/ |date=2018-05-01 }} * [http://majevica.de Прибој]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071029060510/http://majevica.de/ |date=2007-10-29 }}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] 6fy1ncaazabgbrw7l7m9s620g31461f 0 1395573 5610391 5562315 2026-08-17T03:33:01Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Milići_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Milići.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To har 5610391 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | native_name = | official_name = | other_name = | image_flag = Flag of Milići, Bosnia and Herzegovina.svg | flag_size = 150px | image_shield = Milići (grb).svg | image_map = BiH municipality location Milići.svg | settlement_type = [[Список на градови во Босна и Херцеговина|град]] и [[Општини во Република Српска|општина]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}} | subdivision_type2 = Географски регион | subdivision_name2 = [[Подриње]] | parts = 54 | leader_title = Градоначалник | leader_name = Марко Савиќ | leader_party = | unit_pref = Metric | map_caption = Местоположба на Милиќи во Босна и Херцеговина | population_as_of = 2013 попис | area_total_km2 = 279.13 | population_total = 11441 | population_density_km2 = auto | coordinates = {{coord|44|09|58|N|19|04|30|E|region:BA_type:adm2nd|display=it}} | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | area_code = 56 | website = {{URL|www.opstinamilici.org}} | footnotes = | name =Милиќи | image_map1 = Milići-naselja.PNG }}'''Милиќи''' — населено место и седиште на истоимена општина во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Според прелиминарни податоци од попис на население од 2013 година, во населено место Милиќи биле регистрирани вкупно 2.152 лица, a целата општина 11,441.<ref name="stat">{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/gradovi_opstine_naseljena_mjesta/Rezultati_Popisa_2013_Gradovi_Opstine_Naseljena_Mjesta_WEB.xlsx|title=Резултати Пописа 2013, градови, општине, насељена мјеста|publisher=Републички завод за статистику|language=ср|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323072344/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/gradovi_opstine_naseljena_mjesta/Rezultati_Popisa_2013_Gradovi_Opstine_Naseljena_Mjesta_WEB.xlsx|archive-date=23. 3. 2017.|accessdate=23. 9. 2019.}}</ref> == Географија == Милиќи се наоѓа на устие на две реки, [[Зелени Јадар|Зелени]] и [[Студени Јадар]].<ref name="Зелени и Студени Јадар“">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.drinadrvo.com/sr/regija-birac/milici/|title=Милићи:“|last=|authorlink=|date=8. 12. 2016.|work=|publisher=Дрина Дрво|language=ср|format=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082058/http://www.drinadrvo.com/sr/regija-birac/milici/|archive-date=20. 12. 2016.|accessdate=8. 12. 2016.|quote=|coauthors=}}</ref> Просечна надморска височина е 275 м. == Историја == Општина Милиќи постоела од 1945 до 1962 година, кога била припоена кон општина Власеница. Во 1992 година, поради економска оправданост и некои други фактори, општината била повторно основана со 54 населени места што ги имала во својот состав пред нејзиното укинување. Во село Герови се наоѓаат остатоци од тврдински град, кој според традиција бил изграден во 15 век од Јерина Бранковиќ, сопруга на деспот Ѓураѓ Бранковиќ (родена Ирина Кантакузин, позната во народна традиција како Проколната Јерина). Тука се наоѓа Паркот на џиновите во Милиќи. == Спорт == Спортот во Милиќи има традиција од 1972 година, кога бил основан првиот фудбалски клуб таму. Милиќи има повеќенаменска спортска сала управувана од страна на Спортскиот центар Милиќи, кој е еден од главните фактори за развојот на спортот во областа. Петтата етапа од велосипедска трка „Низ Србија“ започнала од Милиќи на 16 јуни 2012 година.<ref name="Милићи: Старт трке „Кроз Србију“">{{Наведена мрежна страница|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=63564|title=Милићи: Старт трке „Кроз Србију“|last=|authorlink=|date=16. 6. 2012.|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|language=ср|format=|archive-url=|archive-date=|accessdate=18. 6. 2012.|quote=|coauthors=}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20160111104543/http://opstinamilici.org/ Општина Милиќи] (српски) {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] jt8md1l4udmq487g9h0hq8zkbnm9o6u 0 1395574 5610392 5562322 2026-08-17T03:34:17Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Pelagićevo_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Pelagićevo.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 5610392 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement-->|settlement_type=село и [[Општини во Република Српска|општина]]|subdivision_type=Држава|subdivision_name={{Nowrap|{{Flag|Bosnia and Herzegovina}}}}|subdivision_type1=[[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]]|subdivision_name1={{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}}|subdivision_type2=|subdivision_name2=|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|unit_pref=Metric|map_caption=Местоположба на Пелаѓикево во Република Српска|native_name=|official_name=|other_name=|image_shield=Pelagicevo - Coat of arms.svg|image_map=BiH municipality location Pelagićevo.svg|area_blank1_title=Село|area_blank1_km2=|area_blank2_title=Општина|area_blank2_km2=122.49|population_as_of=2013 попис|population_blank1_title=Село|population_blank1=2529|population_density_blank1_km2=auto|population_blank2_title=Општина|population_blank2=5220|population_density_blank2_km2=auto|coordinates={{coord|44.90|N|18.61|E|region:BA|display=inline,title}}|area_code=54|website=|footnotes=|leader_title=Градоначалник|leader_name=Славко Тешиќ|named_for=[[Васа Пелагиќ]]|leader_party=|name=Пелагиќево|image_map1=Pelagićevo-naselja.png}}'''Пелагиќево''' — село и седиште на истоимена општина во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Според конечни податоци од пописот од 2013 година, село Пелагиќево имало вкупно 2.529 жители, а истоимената општина 5.220 жители. Првично се викало '''Горњи Жабар''' до 1970 година, кога било преименувано по [[Васа Пелагиќ]], претставник на [[Утописки социјализам|утопискиот социјализам]] во Србија во втората половина на деветнаесеттиот век, роден во селото во 1833 година.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0RWAgAAQBAJ&pg=PA233|title=Entangled Histories of the Balkans – Volume Two|date=2013|publisher=Brill|isbn=9789004261914|page=233|author=Roumen Daskalov, Diana Mishkova}}</ref> Тука е [[Храм „Свети Илија“ — Пелагиќево|храмот на Свети Илија во Пелагиќево]]. == Историја == Пелагиќево било именувано по српски просветител [[Васа Пелагиќ|Васо Пелагиќ]]. Во 1991 година, населба Пелагиќево е поделена на две месни заедници: МЗ Пелагиќево со 2.233 жители и МЗ Ќендиќи со 836 жители. == Споменик == Споменик во Пелагиќево бил подигнат во спомен на 84-те паднати војници на Армијата на Република Српска. == Спорт == Пелагиќево е седиште на [[ФК Пелагиќево|истоимен фудбалски клуб]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://pelagicevo.gov.ba/index.php Официјална веб-страница на општина Пелагиќево] (језик: српски) * [http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=63474 Радио Телевизија на Република Српска: Пелагиќево: Прогласена состојба на природна катастрофа, 15.6.2012.] (језик: српски) * [http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=244045 Радио-телевизија на Република Српска: Пелагиќево: Израелците градат фабрика, работни места за 150 работници, 27.2.2017.] (језик: српски) {{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] mvqse6iklvhr8x0lvc1v2nk1k43ni2a 10 1395581 5610312 5578699 2026-08-16T19:55:33Z Carshalton 30527 5610312 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шведска на СП фудбал 2026 | bg = #FFF01C | fg = #005B99 |bordercolor= #005B99 | country = Шведска | comp link = Светско првенство во фудбал 2026 | comp = СП 2026 | p1 = [[Јакоб Видел Зетерстрем|Видел Зетерстрем]] | p2 = [[Густаф Лагербилке|Лагербилке]] | p3 = [[Виктор Линделоф|Линделоф]] {{Капитен}} | p4 = [[Исак Хиен|Хиен]] | p5 = [[Габриел Гудмундсон|Гудмундсон]] | p6 = [[Херман Јохансон|Јохансон]] | p7 = [[Лукас Бергвал|Бергвал]] | p8 = [[Даниел Свенсон (фудбалер 2002)|Свенсон]] | p9 = [[Александер Исак|Исак]] | p10 = [[Бенјамин Нигрен|Нигрен]] | p11 = [[Антони Еланга|Еланга]] | p12 = [[Виктор Јохансон|Јохансон]] | p13 = [[Кен Сема|Сема]] | p14 = [[Хјалмар Екдал|Екдал]] | p15 = [[Карл Старфелт|Старфелт]] | p16 = [[Јеспер Карлстрем|Карлстрем]] | p17 = [[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]] | p18 = [[Јасин Ајари|Ајари]] | p19 = [[Матијас Сванберг|Сванберг]] | p20 = [[Ерик Смит (шведски фудбалер)|Смит]] | p21 = [[Александер Бернхардсон|Бернхардсон]] | p22 = [[Бесфорт Зенели|Зенели]] | p23 = [[Кристофер Нордфелт|Нордфелт]] | p24 = [[Елиот Струд|Струд]] | p25 = [[Густаф Нилсон (фудбалер 1997)|Нилсон]] | p26 = [[Таха Али|Али]] | coach = [[Греам Потер|Потер]] }}<noinclude> {{Squad maintenance}} [[Категорија:Предлошки за шведски фудбал|ФИФА СП 2026]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2026|Шведска]] </noinclude> kx0r5ctjyw9rkhq8af7ixsaisklv2v9 0 1395582 5610402 5605276 2026-08-17T04:10:07Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Čajniče_municipality.svg]] со [[File:BiH_municipality_location_Čajniče.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · To h 5610402 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | native_name = Чајниче | official_name = Чајниче | settlement_type = [[Список на градови во Босна и Херцеговина|град]] и [[Список на општини во Република Српска|општина]] | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Босна и Херцеговина}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Република Српска}}}} | subdivision_type2 = Географски регион | subdivision_name2 = [[Подриње]] | leader_title = Градоначалник на општината | leader_name = Мирослав Фуртула | leader_party = [[Српска радикална партија „9-ти Јануари“|СРП 9Ј]] | map_caption = Местоположба на Чајниче во Босна и Херцеговина | other_name = | image_skyline = Čajniče.png | image_caption = Чајниче | image_shield = Grb Cajnica.png | image_map = BiH municipality location Čajniče.svg | area_blank1_title = Град | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Општина | area_blank2_km2 = 274,6 | population_as_of = Попис 2013 | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 2401 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 4895 | population_density_blank2_km2 = auto | coordinates = {{coord|43|33|N|19|04|E|region:BA|display=inline, title}} | area_code = 58 | website = | footnotes = | timezone = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = Metric | name = | image_map1 = Čajniče-naselja.PNG }} '''Чајниче''' — населено место и седиште на Општина Чајниче на крајниот исток на [[Република Српска]], на границата со [[Црна Гора]]. Според првичните податоци од [[Попис на населението во Босна и Херцеговина 2013|пописот од 2013 година]], во селото Чајниче биле попишани вкупно 2.175 лица.<ref name="прелимрс">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013. на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.]</ref> == Географија == Се наоѓа во Горно [[Подриње]], на дваесеттиот километар од патот [[Горажде]] - [[Пљевља]], на [[Апсолутна висина|надморска височина]] од 816 метри. Лежи помеѓу планината [[Цицељ]] (1.433 м) и [[Чивчи Брда]] (1.326 м), на реката [[Јањина (река)|Јањина]], десна притока на [[Дрина]]. == Историја == Во историските документи, Чајниче првпат се споменува [[1477|во 1477 година]] како еден од најважните градови во [[Херцеговински Санџак|Херцеговскиот Санџак]]. Постојат мислења дека името на населбата потекнува од времето на османлиското владеење, од [[Персиски јазик|персиските]] зборови чај - вода и нич - добро. Сепак, жителите на Чајниче веруваат дека [[етимологија]]та на овој [[топоним]] треба да се бара во богатството на нивниот регион со природни растенија што растат (никнуваат) тука, а од кои традиционално се подготвуваат разни чаеви. За развојот на Чајниче во тоа време особено придонел рудникот за [[железо]], единствен во Херцеговскиот Санџак, како и позицијата што ја заземал на трговскиот пат (Стамболско џаде) помеѓу [[Дубровник]] и [[Истанбул]]. Овој град е богат со културни и историски мотиви. Старата православна црква првпат се споменува во [[1492|1492 година.]] Во [[17 век]], чајничките ковачи биле познати по својата вештина во обработката на метал, а во градот имало и ковачница на пари. [[Податотека:Cajnice_Center_1.JPG|лево|мини|Влезот во Чајниче]] Помеѓу двете војни, црквата, во соработка со градската општина, вовела електрично осветлување. Се вели дека [[електрана]]та била толку моќна што можела да ја електрифицира „новата железница Устипрача - Фоча“. [[Дрвна индустрија|Дрвната индустрија]] била важна - потокот Јањина обезбедувал струја за голем број дрводелци.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1939/08/07?pageIndex=00005 "Политика", 7. авг. 1939]</ref> Местото се сметало за воздушна бања, а во летото 1940 година бил отворен модерен хотел.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1940/08/04?pageIndex=00019 "Политика", 4. авг. 1940.]</ref> == Втора светска војна == Втората пролетерска народноослободителна ударна бригада била основана со наредба на Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ на 1 март 1942 година во Чајниче од борци од Ужичкиот, Чачачкиот и Вториот шумадиски партизански одред. На денот на нејзиното основање, на бригадата се приклучил Раде Стојановиќ „Босанац“. Раде Стојановиќ е роден во 1926 година во селото Батотиќи во близина на Чајниче. Учесник во Народноослободителната борба и борец-бомбаш. Раде Стојановиќ бил единствениот борец од Чајничкиот Крај кој се приклучил во [[партизан]]ските редови на [[Втора пролетерска ударна бригада|Втората пролетерска ударна бригада]] на денот на нејзиното основање. Најмладиот борец-бомбаш загинал на 8 јуни 1943 година на Драгош Седло во [[Битка на Сутјеска|Битката на Сутјеска]]. Во „Долината на хероите“ на [[Национален парк Сутјеска|Националниот парк Сутјеска]], на спомен-костурницата на паднатите херои, меѓу повеќе од 7.000 паднати војници, со златни букви е испишано името Раде Стојановиќ „Босанац“. == Чајнички цркви == [[Податотека:Црква_Успења_Пресвете_Богородице_3.jpg|мини|240x240пкс|Новата чајничка црква „Успение на Пресвета Богородица“]] Двете [[Православие|православни]] цркви во Чајниче се наоѓаат на истата порта и се посветени [[Успение на Пресвета Богородица|на Успението на Пресвета Богородица]]. Постарата црква била „закопана в земја“ и како таква несоодветна. Таа [[Црква (градба)|црква]] се споменува во [[15 век|15]] [[15 век|век]], што не значи дека е изградена тогаш, веројатно е постара. Првобитната црква била уништена најверојатно за време на [[Турци|турското]] освојување на Чајниче. Обновената црква била уништена во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ноќта помеѓу [[11 април|11]] и [[12 април|12]] [[12 април|април]] [[1943|1943 година]], откако [[Италијанци]]те запалиле магацин со експлозиви што бил поставен на портата на црквата. Црквата била обновена во [[1946|1946 година]] во речиси иста форма како и претходно. Обновената црква била осветена на [[20 јули|20]] [[20 јули|јули]] 1946 година. Новиот храм бил изграден со прилози од верниците во раздобјето од 1857 до 1863 година. Го изградиле [[Велес|велешки]] градители кои го насликале и внатрешниот ѕиден [[фрескоживопис]], подариле дел од [[Икона|иконите]] и резбаниот [[иконостас]]. Кровот е украсен со 18 помали и поголеми куполи, а високата [[камбанарија]] била изградена на западната страна од 1893 до 1897 година. Новиот храм страдал од силни [[земјотрес]]и, при што некои од сводовите напукнале. Во Втората светска војна, по експлозијата, храмот претрпел големи штети. Како резултат на експлозијата и протекувањето во ноќта помеѓу [[26 март|26]] и [[27 март|27]] [[27 март|март]] 1946 година, се урнале неколку куполи, сводови и дел од јужниот ѕид. По десет години, започнала обновата. Обновата го задржало првобитниот изглед на храмот, а новиот иконостас во [[Дуборез|резба]] од ореово дрво било дело на [[охрид]]ски мајстори. Обновеното светилиште го осветил [[Герман (српски патријарх)|српскиот патријарх, г. Герман,]] на [[Рождество на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]] во [[1959|1959 година]]. Чајничките цркви имаат богата ризница што се состои од стари книги, икони, прилози од верници од различни раздобја и други значајни музејски експонати. Особено значајни се: [[Чајничко евангелие|Чајничкото евангелие]] (ракописна книга од [[14 век]]), [[октоих]]от на [[Црнојевиќи]] од [[1494|1494 година]], првото писмено споменување на Чајничката црква од [[1492|1492 година]], [[псалтир]]от на Ѓурѓе Црнојевиќ од [[16 век|16]] [[16 век|век]], рачно напишаното евангелие на свештеникот Оливер од [[1513|1513 година]], октоихот на Божидар Вуковиќ од [[1537|1537 година]], икона што го прикажува [[Хагиографија|животот]] [[Свети Георги|на Свети]] [[Свети Георги|Ѓорѓи]] од [[1574|1574 година]] итн[[1492|.]] Во портата има и [[конак]] за верници и [[Поклоник|поклоници]]. == Поврзано == * [[Општина Чајниче]] * [[Втора пролетерска ударна бригада]] * [[Манастир „Успение на Пресвета Богородица“ - Чајниче]] * [[Синан-бегова џамија (Чајниче)]] ==Наводи== {{наводи}}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] k34r4dxul8xg32gn9lb8h9q5cv5iww4 0 1396794 5610261 5577191 2026-08-16T17:06:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5610261 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Парк|name=Парк „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт|image=File:FDR Four Freedoms Park.jpg|image_size=275px|image_caption=Поглед од паркот кон Долен Менхетен|type=[[Парк]]|location=[[Остров Рузвелт]], [[Менхетен]], [[Њујорк (држава)|NY]]|nearest_city=|coordinates={{coord|40|44|59|N|73|57|41|W|display=inline,title}}|area=1,6 х|created={{start date|2012|10|17}}|owner=[[Канцеларија за паркови, рекреација и зачувување на историските споменици на државата Њујорк]]|visitation_num=176,372|visitation_year=2021|status=отворен|designation=|website=https://fdrfourfreedomspark.org/|visitation_ref=<ref>{{Cite web |title=State Park Annual Attendance Figures by Facility: Beginning 2003 {{!}} State of New York |url=https://data.ny.gov/Recreation/State-Park-Annual-Attendance-Figures-by-Facility-B/8f3n-xj78 |access-date=2022-09-12 |website=data.ny.gov}}</ref>|open=}}'''Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт''' е површина 1,6 хектари споменик на [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] кој ги слави [[Четири слободи|Четирите слободи]] што ги артикулирал во своето обраќање за состојбата на Унијата во 1941 година. Овој парк се наоѓа во [[Њујорк (град)|Њујорк,]] на најјужната точка на островот Рузвелт, во реката Ист помеѓу островот [[Менхетн|Менхетен]] и Квинс. Првично бил дизајниран од архитектот Луис Кан во 1974 година, но средствата биле обезбедени за поставување камен-темелник во 2010 година и завршување во 2012 година. == Историја  == === Контекст === Претседателот Рузвелт го одржал својот говор за [[Четири слободи|Четирите слободи]] пред [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] во 1941 година. Говорот за Четирите слободи инспирирал и бил инкорпориран во [[Споменик на четирите слободи|Споменикот на Четирите слободи]] во Флорида, Споменикот на Франклин Делано Рузвелт во Вашингтон и серијата слики на Норман Роквел наречени ''Четирите слободи.'' Островот Рузвелт бил именуван во чест на поранешниот претседател во 1973 година, а планерите ја објавиле својата намера да изградат споменик на Рузвелт на јужниот врв на островот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archweb.cooper.edu/exhibitions/kahn/history_01.html|title=Memorial Park Honoring Franklin D. Roosevelt|last=vanden Heuvel|first=William J.|authorlink=William vanden Heuvel|publisher=Franklin and Eleanor Roosevelt Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921235124/http://archweb.cooper.edu/exhibitions/kahn/history_01.html|archive-date=September 21, 2022}}</ref> Во 2005 година, Вилијам Џ. Ванден Хојвел, поранешен амбасадор во ОН и основач на Институтот „Франклин и Елеонор Рузвелт“, започнал напори за изградба на паркот од четири хектари според спецификациите на Кан, собирајќи повеќе од 50 милиони долари во приватни и јавни средства.<ref name="vanity">{{Наведени вести|url=http://www.vanityfair.com/culture/2012/11/architecture-fdr-memorial-louis-i-kahn|title=Hyde Park on the East River|last=Tyrnauer|first=Matt|date=October 19, 2012|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|access-date=November 14, 2012}}</ref> Институтот „Франклин и Елеонор Рузвелт“ последователно го продолжи проектот со текот на времето.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/01/25/nyregion/thecity/25fdr.html|title=As No. 44 Arrives, a Park for No. 32?|last=Beyer|first=Gregory|date=January 23, 2009|work=[[The New York Times]]|access-date=July 23, 2011}}</ref> Две фондации кои станале главни донатори, Фондацијата Рид и Фондацијата Алфавуд, покренале тужба против корпорацијата што го управувала развојот на споменикот во спор околу тоа како требале да се признаат нивните придонеси. Фондациите рекле дека им било ветено дека нивните имиња ќе се појават близу до бистата. Оние што се одговорни за изградбата на споменикот не го оспориле тоа. Наместо тоа, Ванден Хојвел рекол:„Да, имаме договор за кој веруваме дека сега е грешка. Кога дојдовме до пролетта 2012 година, сфативме дека имаме уметничко дело, а силите што го претставуваат уметничкиот и културниот интегритет на проектот се загрижени за зачувување на тоа дело. Чистотата и интегритетот на споменикот на Кан е она што го направи толку импресивен.“<ref name="nyt-2012-10-16">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/10/16/nyregion/fdr-monument-mired-in-a-legal-dispute-over-placement-of-donors-names.html?ref=nyregion|title=A Monument to Roosevelt, on the Eve of Dedication, Is Mired in a Dispute With Donors|last=Foderaro|first=Lisa W.|date=October 15, 2012|work=The New York Times|access-date=October 16, 2012}}</ref> === Изградба и отворање === Луис Кан бил замолен да го дизајнира споменикот во 1972 година. Паркот „Четири слободи“ бил едно од последните дела на Кан.<ref name="Iovine">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2005/01/09/arts/design/09iovi.html|title=An Elegy for a Memorial, and for the Man Who Designed It|last=Iovine|first=Julie V.|date=January 9, 2005|work=The New York Times|access-date=July 23, 2011}}</ref> Тој ги носел готовите дизајни со себе кога починал во 1974 година на станицата Пенсилванија во Њујорк.<ref name="Roberts">{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E04EFDF1438F936A25757C0A9669D8B63|title=For a Roosevelt Memorial, a Groundbreaking 36 Years in the Making|last=Roberts|first=Sam|date=April 15, 2010|work=The New York Times|access-date=July 23, 2011}}</ref> По смртта на Кан, неговите дизајни биле продолжени од архитектите „Мичел/Џургола“, кои се држеле до првичните намери на Кан.<ref name="Mortice">{{Наведени вести|url=http://info.aia.org/aiarchitect/thisweek09/0814/0814d_fdrmemorial.cfm|title=Its Quiet Optimism Maintained, Louis Kahn's Roosevelt Island FDR Memorial Moves into Construction|last=Mortice|first=Zach|date=August 14, 2009|work=AIArchitect|access-date=July 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723031200/http://info.aia.org/aiarchitect/thisweek09/0814/0814d_fdrmemorial.cfm|archive-date=July 23, 2011}}</ref> Земјените работи за идниот споменик биле започнати во 1994 година од страна на „Ланган Инженеринг“ како дел од проектот за уривање на фонтаната Делакорте и Градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archweb.cooper.edu/exhibitions/kahn/status_01.html|title=Building the Roosevelt Memorial: A Conversation|year=2005|work=Cooper Union|accessdate=January 9, 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/accessions/3463|title=Maintenance logs for Delacorte Fountain on Roosevelt Island from 1968 to 1987|work=New York City Department of Records and Information Services|accessdate=January 9, 2025|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222101650/https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/accessions/3463|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1994/10/16/realestate/streetscapes-charity-hospital-roosevelt-island-piles-rubble-where-grim-gray.html|title=Charity Hospital on Roosevelt Island; Piles of Rubble Where Grim Gray Walls Once Stood|last=Gray|first=Christopher|date=October 16, 1994|work=The New York Times|access-date=January 9, 2025}}</ref> Изложбата во Купер Јунион во 2005 година привлекло дополнително внимание и помогнал во унапредувањето на проектот.<ref name="Cooper">{{Наведена мрежна страница|url=http://archweb.cooper.edu/exhibitions/kahn/index.html|title=Coming to Light: The Louis I. Kahn Monument to Franklin D. Roosevelt for New York City|year=2005|work=Cooper Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20060617192018/http://archweb.cooper.edu/exhibitions/kahn/index.html|archive-date=June 17, 2006}}</ref> Во 2006 година, „Нови архитекти од Њујорк“ го направиле напуштениот јужен крај на островот предмет на еден од своите годишни натпревари. Поставувањето на камен-темелникот се одржало во 2010 година.<ref name="Nordhauser">{{Наведени вести|url=http://archpaper.com/news/articles.asp?id=4816|title=Kahn's Four Freedoms Park Finally Breaks Ground|last=Nordhauser|first=Alyssa|date=September 14, 2010|work=The Architect's Newspaper|access-date=July 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023216/http://archpaper.com/news/articles.asp?id=4816|archive-date=March 4, 2016}}</ref> Сепак, паркот бил заглавен во судски спор за време на неговата изградба.<ref name="nyt-2012-10-16"/> Паркот бил отворен на церемонија на 17 октомври 2012 година. Том Броко бил водител на церемонијата. Меѓу учесниците бил и поранешниот претседател [[Бил Клинтон]], гувернерот Ендру Куомо, поранешниот градоначалник Мајкл Блумберг и роднини на Рузвелт. Куомо рекол дека „Њујорк стана лабораторија на прогресивна демократија, а Рузвелт беше научникот што создаваше формули за широк спектар на национални проблеми и социјални зла“. Тој го пофалил и Ванден Хојвел како „голема сила на решителност“. Клинтон ја забележал локацијата на споменикот: „Додека гледаме кон овој нов светол ден, ние сме блиску до [[Седиште на Обединетите нации|ООН]], кои тој, повеќе од која било друга душа, ги создаде“.<ref name="ded">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/10/18/nyregion/roosevelt-four-freedoms-park-is-dedicated.html|title=Dedicating Park to Roosevelt and His View of Freedom|last=Foderaro|first=Lisa W.|date=October 17, 2012|work=The New York Times|access-date=November 14, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/decades-fdr-memorial-park-dedicated-nyc-150400725.html|title=Decades late, FDR memorial park dedicated in NYC|last=Ilnytzky|first=Ula|date=October 17, 2012|work=Yahoo! News|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023010639/https://news.yahoo.com/decades-fdr-memorial-park-dedicated-nyc-150400725.html|archive-date=October 23, 2012}}</ref> Паркот „Четири слободи“ станал државен парк на Њујорк кој се отвори за јавноста на 24 октомври 2012 година.<ref name="ded" /> === Подоцнежна историја === Во јуни 2015 година, [[Претседателски избори во САД (2016)|претседателската кандидатка од 2016 година,]] [[Хилари Клинтон|Хилари Клинтон,]] го избрала местото на паркот за нејзиниот прв голем предизборен митинг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffpost.com/entry/seeking-the-four-freedoms_b_7577334|title=Seeking the Four Freedoms Is as Important Today as It Was 74 Years Ago|last=Woolner|first=David|date=2015-06-14|work=HuffPost|language=en|accessdate=2025-01-04|quote=Clinton's decision to hold the first major public rally of her campaign at Four Freedoms Park in New York City reminds us not only of the many challenges the United States has faced in the past, but also the many challenges we face today as we seek to build a better future for ourselves and for our children… Four Freedoms Park, where Secretary Clinton will speak, stands in the shadow of the most visible of these institutions -- the United Nations, which for all its imperfections has done more to advance the cause of peace and the four freedoms since its founding in 1945 than any other international body.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nydailynews.com/2015/06/13/four-freedoms-park-offers-visual-complement-to-hillary-clintons-first-rally/|title=Four Freedoms Park offers visual complement to Hillary Clinton's first rally|last=Joseph|first=Cameron|date=2015-06-13|work=New York Daily News|language=en-US|accessdate=2025-01-04|quote=Four Freedoms Park offered a visual complement to Hillary Clinton’s first big campaign rally – and a clear symbolic marker of her principles as she kicks her campaign into high gear. Clinton backers say the park… is the physical embodiment of the concept that government can help people… “Four freedoms are a testament to our nation’s unmatched aspirations,” Clinton said… has long publicly admired Franklin Roosevelt, but she’s much more apt to quote his wife, Eleanor Roosevelt, in her speeches.}}</ref> Во јуни 2019 година, за да се совпаднел со педесетгодишнината од [[Стоунволски немири|Стоунволските немири]],<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=January 27, 2023}}</ref> скалите во паркот биле претворени во најголемото ЛГБТК знаме на гордоста.<ref name="AwP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/new-york-city-s-largest-lgbtq-pride-flag-arrives-four-n1016601|title=New York City's 'largest LGBTQ pride flag' arrives at Four Freedoms Park|last=Aviles|first=Gwen|date=June 11, 2019|work=NBC News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708062312/https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/new-york-city-s-largest-lgbtq-pride-flag-arrives-four-n1016601|archive-date=July 8, 2019|accessdate=July 8, 2019}}</ref> Скалите украсени со знамето на виножитото, (3,7-30,5 м) ''Качувај се со гордос''т (''Ascend With Pride)'' биле поставени од 14 до 30 јуни.<ref name="AwP" /> == Архитектура == [[Податотека:FDR_Four_Freedoms_Park_New_York_October_2016_panorama.jpg|лево|мини|Алеја со мали листови од липа]] На предавањето во 1973 година на Институтот Прат, Кан рекол:<ref>{{Наведено списание|last=Kahn|first=Louis|year=1982|title=1973: Brooklyn, New York|journal=[[Perspecta (journal)|Perspecta: The Yale Architectural Journal]]|volume=19|page=90|doi=10.2307/1567053|jstor=1567053}}</ref> „Имав мисла дека споменикот треба да биде соба и градина. Тоа е сè што имав. Зошто сакав соба и градина? Само ги избрав да бидат појдовна точка. Градината е некако лична природа, личен вид контрола на природата. А собата беше почетокот на архитектурата. Имав ова чувство, гледате, и собата не беше само архитектура, туку беше продолжение на себеси.“ 1,6 хектари од паркот<ref name="RIoG_PS">{{Наведена книга|title=2014 New York State Statistical Yearbook|publisher=The Nelson A. Rockefeller Institute of Government|year=2014|page=672|chapter=Section O: Environmental Conservation and Recreation, Table O-9|access-date=June 2, 2016|chapter-url=http://www.rockinst.org/nys_statistics/2014/2014_Yearbook_Section_O.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428231718/http://www.rockinst.org/nys_statistics/2014/2014_Yearbook_Section_O.pdf|archive-date=April 28, 2016}}</ref> се наоѓа на најјужната точка на островот Рузвелт. Гледајќи кон југ, посетителот има јасен поглед на [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]] (особено на зградата на Секретаријатот на Обединетите нации); северно од паркот се наоѓа мостот Квинсборо, кој се протегал преку реката Ист.<ref name="vanity"/> Приближувајќи се од север, посетителот поминувал меѓу двоен ред дрвја кои се стеснуваат додека се приближуваат кон точката, врамувајќи погледи на хоризонтот на Њујорк и пристаништето.<ref name="Iovine"/> Споменикот бил поворка од елегантни отворени простори, што кулминира со површина 330 м2 плоштад е опкружен со 28 блокови гранит од Северна Каролина, секој со тежина од 36 тони.<ref name="vanity" /> Во дворот се наоѓа биста на Рузвелт, извајана во 1933 година од Џо Дејвидсон.<ref name="Mortice"/> Самиот споменик е поедноставена верзија на грчки храм од гранит, без покрив.<ref name="Iovine"/> Извадоци од говорот на Рузвелт за четирите слободи се врежани на ѕидовите на овој простор сличен на соба, кој е отворен кон небото над него. Споменикот бил целосно изграден од гранит Маунт Еари, набавен од Корпорацијата за гранит на Северна Каролина. Над 4000 м3. Во изградбата на споменикот била употребен гранит од планината Ери. За разлика од тврдите гранитни форми, Кан поставил пет бакарно-букови дрвја на влезот од споменикот и 120<ref name="vanity"/> липи во алеите што воделе до споменикот. {{Панорама|Franklin D. Roosevelt Four Freedoms Park from Manhattan.png|960px|Паркот сликан од Менхетен}} == Во медиумите == * Во ''Милијарди'' на „Шоутајм“ (сезона 4, епизода 6), Тејлор Мејсон и Венди Роудс се среќаваат во Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт и разговараат за генијалноста на Луис Кан и неговата врска со неговиот отуѓен син.<ref>{{Наведено списание|last=Von Doviak|first=Scott|date=April 21, 2019|title=The past haunts just about everyone on a table-setting Billions|url=https://www.avclub.com/the-past-haunts-just-about-everyone-on-a-table-setting-1834079214|journal=[[The A.V. Club]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422041454/https://tv.avclub.com/the-past-haunts-just-about-everyone-on-a-table-setting-1834079214|archive-date=April 22, 2019|access-date=April 22, 2019}}</ref> == Поврзано == * [[Список на паркови во државата Њујорк]] * [[Претседателски комеморации во Соединетите Американски Држави]] == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски  == {{Ризница-врска|Franklin D. Roosevelt Four Freedoms Park}}{{Ризница-врска|Franklin D. Roosevelt Four Freedoms Park}} * {{Матична|http://www.fdrfourfreedomspark.org}} * [http://www.fdr4freedoms.org FDR Four Freedoms Park digital education resource] * [http://nysparks.com/parks/186/details.aspx NYS Parks website] * [https://www.guiaturisticanuevayork.com/four-freedoms-park.php Four Freedoms Park (pictures and info in spanish)] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Паркови во Њујорк]] 475gsnkhyheodt9gnkqzxzld66t0klq 0 1397769 5610408 5578353 2026-08-17T06:07:53Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Евроазиска Степа]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5610408 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Eurasian steppe belt.jpg|thumb|upright=1.5|Евроазиски степски појас (тиркизна боја)]] '''Евроазиската Степа''' е најголемиот континуиран појас на умерени тревни пространства во светот. Таа се протега на околу 8.000 километри од Панонската Низина во средна Европа, преку [[Украина]], јужна [[Русија]], [[Казахстан]] и [[Монголија]], сè до Манџурија во североисточна Кина. Овој огромен појас на бездрвни или ретко пошумени тревни предели претставува една од најзначајните географски области во историјата на Евроазија, бидејќи со милениуми служел како природен коридор за миграции, трговија и освојувања. == Географија == Евроазиската Степа се наоѓа помеѓу шумските области на север и пустините и полупустините на југ. Нејзините граници не се строго определени, бидејќи тревните предели постепено преминуваат во тајга на север и во сушни пустински области на југ. Степата традиционално се дели на западен и источен дел. Западната степа се простира од долниот тек на Дунав до Алтајските Планини, додека источната степа ги опфаќа Монголија и соседните области сè до Манџурија. Климата е континентална, со жешки лета и студени зими. Количината на врнежи е релативно мала, обично меѓу 250 и 500 милиметри годишно, што е доволно за развој на тревна вегетација, но недоволно за обемни шуми. [[Категорија:Географија на Средна Азија]] [[Категорија:Географија на Источна Азија]] [[Категорија:Евроазиска Степа| ]] 01orlgf48v0rhlvrz44ugh2264r846f 5610409 5610408 2026-08-17T06:08:05Z Bjankuloski06 332 5610409 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Eurasian steppe belt.jpg|thumb|upright=1.5|Евроазиски степски појас (тиркизна боја)]] '''Евроазиската Степа''' е најголемиот континуиран појас на умерени тревни пространства во светот. Таа се протега на околу 8.000 километри од Панонската Низина во средна Европа, преку [[Украина]], јужна [[Русија]], [[Казахстан]] и [[Монголија]], сè до Манџурија во североисточна Кина. Овој огромен појас на бездрвни или ретко пошумени тревни предели претставува една од најзначајните географски области во историјата на Евроазија, бидејќи со милениуми служел како природен коридор за миграции, трговија и освојувања. == Географија == Евроазиската Степа се наоѓа помеѓу шумските области на север и пустините и полупустините на југ. Нејзините граници не се строго определени, бидејќи тревните предели постепено преминуваат во тајга на север и во сушни пустински области на југ. Степата традиционално се дели на западен и источен дел. Западната степа се простира од долниот тек на Дунав до Алтајските Планини, додека источната степа ги опфаќа Монголија и соседните области сè до Манџурија. Климата е континентална, со жешки лета и студени зими. Количината на врнежи е релативно мала, обично меѓу 250 и 500 милиметри годишно, што е доволно за развој на тревна вегетација, но недоволно за обемни шуми. [[Категорија:Евроазиска Степа| ]] [[Категорија:Географија на Средна Азија]] [[Категорија:Географија на Источна Азија]] 9aa2nyu95ywb9eflb1wukgnn3ikw0ak 4 1398071 5610462 5600588 2026-08-17T10:27:53Z Jtasevski123 69538 5610462 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во јули е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Фудбалери на Светско првенство 2026 === [[Податотека:Soccer ball.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Фудбалери на Светско првенство 2026“]] Во периодот 4-5 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Фудбалери на Светско првенство 2026“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за музеите во Европа може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:2026 FIFA World Cup players]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Дезире Дуе]] (Н)|[[Ману Коне]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] | {{подреден список|[[Луис Суарес (фудбалер 1997)|Луис Суарес]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови од родот слива === [[Податотека:.00 3019 Japanische Blütenkirsche (Prunus serrulata).jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови од родот слива“]] Во периодот 11-12 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови од родот слива“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите од родот слива може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Слива (род)#Видови|Видови од родот слива]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Prunus webbii]] (Н)|[[Prunus tenella]] (Н)|[[Prunus cerasifera]] (Н) | [[Prunus domestica]] (Н)|[[Prunus insititia]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] | {{подреден список|[[Prunus cocomilia]] (Н)|[[Prunus ursina]] (Н)|[[Prunus simonii]] (Н)|[[Prunus triloba]] (Н)|[[Prunus myrtifolia]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Prunus fremontii]] (Н)|[[Prunus huantensis]] (Н)|[[Prunus turneriana]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Неоготски архитекти === [[Податотека:Architecture-1298980.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Неоготски архитекти“]] Во периодот 18-19 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Неоготски архитекти“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за неоготските архитекти може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Gothic Revival architects]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ежен Виоле ле Дик]] (П)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Земјотреси во 21 век === [[Податотека:Earthquake - The Noun Project.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Земјотреси во 21 век“]] Во периодот 25-26 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Земјотреси во 21 век“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за земјотресите во 21 век може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:21st-century earthquakes]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Земјотрес во Л'Аквила 2009]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|6]] 9s86yhtnaebooilot9vnqdn1lye2ncd 4 1398120 5610461 5602066 2026-08-17T10:26:59Z Jtasevski123 69538 /* Претстојни денови */ 5610461 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец јули 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Министерства на Хрватска === [[Податотека:Flag_of_Croatia.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Хрватска“]] На 2 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Хрватска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Хрватска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Хрватска|Министерства на Хрватска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Министерство за јавна администрација (Хрватска)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Министерство за туризам и спорт (Хрватска)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години“]] На 7 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_2000-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_2010-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Книжевноста во 2008 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026 === [[Податотека:Soccer ball.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026“]] На 9 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за составот на САД на Светско првенство во фудбал 2026 може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Состав на САД на СП фудбал 2026|Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] | {{подреден список|[[Антони Робинсон]] (Н)|[[Вестон Мекени]] (П)|[[Фоларин Балогун]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Крис Брејди (фудбалер)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Ел Греко === [[Податотека:El_Greco_-_Portrait_of_a_Man_-_WGA10554.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Ел Греко“]] На 14 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Ел Греко“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Ел Греко да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Ел Греко|Слики на Ел Греко]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Поклонение на трите крала (Ел Греко)]] (Н)|[[Моденски триптих]] (Н)|[[Крштение Господово (Ел Греко)]] (Н)|[[Исцелување на човек роден слеп (Ел Греко, Дрезден)]] (Н)|[[Тајната вечера (Ел Греко)]] (Н)|[[Исцелување на човек роден слеп (Ел Греко, Парма)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Светото семејство (Ел Греко, Музеј Санта Круз)]] (Н)|[[Свети Петар и Павле (Ел Греко, Барселона)]] (Н)|[[Свети Петар и Павле (Ел Греко, Санкт Петербург)]] (Н)|[[Свети Јован Крстител (Ел Греко)]] (Н)|[[Богородица на милосрдието (Ел Греко)]] (Н)||[[Свети Јован Евангелист и Свети Франциск]] (Н)|[[Венчавката на Богородица (Ел Греко)]] (Н)|[[Крунисувањето на Богородица (Ел Греко, Иљескас)]] (Н)||[[Благовештение (Ел Греко, Иљескас)]] (Н)|[[Солзите на Свети Петар (Ел Греко, Осло)]] (Н)|[[Свети Петар (Ел Греко)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години“]] На 16 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1800-ти и 1810-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1800-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1810-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1809 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Најдолги реки === [[Податотека:Urban_river_flooding_symbol.png|десно|230п|Уредувачки ден „Најдолги реки“]] На 21 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Најдолги реки“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за родовите на кучешките чемери може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на најдолги реки#Реки подолги од 1.000 км|Список на најдолги реки]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Донец]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови на јагоди === [[Податотека:PerfectStrawberry.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на јагоди“]] На 23 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на јагоди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на јагоди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Јагоди|Видови на јагоди]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мошусна јагода]] (Н)|[[Fragaria viridis]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Fragaria daltoniana]] (Н)|[[Fragaria iinumae]] (Н)|[[Јагода (род)]] (Н)|[[Fragaria nilgerrensis]] (Н)|[[Fragaria nipponica]] (Н)|[[Fragaria nubicola]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Фосфатни минерали === [[Податотека:Canaphite-ca-na-atoms-along-b.png|десно|230п|Уредувачки ден „Фосфатни минерали“]] На 28 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Фосфатни минерали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за фосфатните минерали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Фосфатни минерали|Фосфатни минерали]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Аланпрингит]] (Н)|[[Еосфорит]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Мостови во Сараево === [[Податотека:WPBATask.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Мостови во Сараево“]] На 30 јули 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Мостови во Сараево“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за мостовите во Сараево може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Мостови во Сараево|Мостови во Сараево]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ајфелов мост]] (Н)|[[Мост Чобанија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|7]] fecslvz2hzgh6s13cucdvjnukn929i9 4 1398190 5610318 5610051 2026-08-16T20:00:18Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5610318 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во август е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] ==Претстојни викенди== === Четириилјадници === [[Податотека:BSicon MOUNTAIN.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Четириилјадници“]] Во периодот 1-2 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Четириилјадници“, односно планински врвови над 4000 метри надморска височина. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за овие врвови може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Four-thousanders]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Егиј Бланш де Петере]] (Н)|[[Егиј де Рошфор]] (П)|[[Егиј ди Кроасан]] (Н)|[[Егиј ди Диабл]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Мандала (врв)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни замоци === [[Податотека:Castello araldico.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Поранешни замоци“]] Во периодот 8-9 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни замоци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за поранешните замоци може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former castles]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Балга]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Замок Цејков]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Благајски замок]] (Н)|[[Валоњски замок]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Магионичари === [[Податотека:Crystal Project wizard.png|десно|250п|Уредувачки ден „Магионичари“]] Во периодот 15-16 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Магионичари“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со магионичарите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Magicians]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Хенри Касаги]] (Н)|[[Здењек Брадач]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Судири во 21 век === [[Податотека:Battle icon.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Судири во 21 век“]] Во периодот 22-23 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Судири во 21 век“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со судирите во 21 век може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:21st-century conflicts]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови здравец === [[Податотека:Gxermo2.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови здравец“]] Во периодот 29-30 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови здравец“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите здравец може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови здравец#А|Видови здравец]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|7]] c5tap8h19er5k4r18ysvc65p7y0oc6r 5610325 5610318 2026-08-16T20:11:08Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5610325 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во август е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] ==Претстојни викенди== === Четириилјадници === [[Податотека:BSicon MOUNTAIN.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Четириилјадници“]] Во периодот 1-2 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Четириилјадници“, односно планински врвови над 4000 метри надморска височина. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за овие врвови може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Four-thousanders]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Егиј Бланш де Петере]] (Н)|[[Егиј де Рошфор]] (П)|[[Егиј ди Кроасан]] (Н)|[[Егиј ди Диабл]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Мандала (врв)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни замоци === [[Податотека:Castello araldico.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Поранешни замоци“]] Во периодот 8-9 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни замоци“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за поранешните замоци може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former castles]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Балга]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Замок Цејков]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Благајски замок]] (Н)|[[Валоњски замок]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Магионичари === [[Податотека:Crystal Project wizard.png|десно|250п|Уредувачки ден „Магионичари“]] Во периодот 15-16 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Магионичари“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со магионичарите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Magicians]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Хенри Касаги]] (Н)|[[Здењек Брадач]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Еднови (магионичар)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Судири во 21 век === [[Податотека:Battle icon.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Судири во 21 век“]] Во периодот 22-23 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Судири во 21 век“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со судирите во 21 век може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:21st-century conflicts]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови здравец === [[Податотека:Gxermo2.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови здравец“]] Во периодот 29-30 август 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови здравец“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите здравец може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови здравец#А|Видови здравец]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|7]] 9mal92gz5gefzkt5mo8ao4z87nb2rud 4 1398207 5610464 5609098 2026-08-17T10:50:10Z Jtasevski123 69538 /* Претстојни денови */ 5610464 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец јули 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Видови лен === [[Податотека:Environment - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лен“]] На 4 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на лен може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови лен|Видови лен]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Алпски лен]] (Н)|[[Луисов лен]] (Н)|[[Среден лен]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Староегипетски династии === [[Податотека:Pyramide2.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Староегипетски династии“]] На 6 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Староегипетски династии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за староегипетските династии може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на староегипетски династии|Староегипетски династии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Абидоска династија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Тринаесетта египетска династија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметнста во 1820-ти и 1830-ти години“]] На 11 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1820-ти и 1830-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1820-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1830-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1839 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година === [[Податотека:Nobel_Prize.png|десно|230п|Уредувачки ден „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“]] На 13 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за нобеловците за хемија од 1926 до 1950 година може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нобелова награда за хемија#1926–1950|Предлошка:Нобелова награда за хемија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ѓерѓ де Хевеши]] (Н)|[[Теодор Сведберг]] (Н)|[[Хајнрих Ото Виланд]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:Historic Place on River (6282) - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 18 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“]] На 20 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1880-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1890-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Министерства на Србија === [[Податотека:Flag of Serbia.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Србија“]] На 25 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Србија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Србија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Србија|Министерства на Србија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Населени места во Општина Гросупље === [[Податотека:Karte_Grosuplje_si.png|десно|230п|Уредувачки ден „Населени места во Општина Гросупље“]] На 27 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Општина Гросупље“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во општина Гросупље може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|8]] fz07yu3714ds6s0nfk3vfph7t06pjke 0 1398862 5610478 5586224 2026-08-17T11:35:13Z Jtasevski123 69538 /* Список на министри */ 5610478 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background: #efefef; padding: 0; line-height: 1.25em; | headerstyle = background: #efefef; text-align: center; | labelstyle = width: 6.5em; padding-left: 0; text-align: left; font-weight: bold; | datastyle = padding-left: 0.5em; text-align: left; | above = Министерство за туризам и спорт<br/><small>Ministarstvo turizma i sporta</small> | image = [[File:Ministry of Tourism and Sports (Croatia).png|260px]] | image2 = [[File:Kockica,_front,_2025.jpg|270px]] | caption2 = [[Коцкица]], управна зграда на министерството | image3 = {{Infobox mapframe|coord={{coord|45.790776|15.968856}}|zoom=15|frame-width=270}} | header1 = Преглед на министерството | label2 = Основано | data2 = {{Start date and age|1990|05|31|df=yes}} | label3 = Тип | data3 = Министерство на [[Влада на Хрватска|Владата на Хрватска]] | label4 = Јурисдикција | data4 = {{flag|Хрватска}} | label5 = Седиште | data5 = Присавље 14, [[Загреб]], [[Хрватска]] | label6 = Вработени | data6 = 320 (процена за 2025)<ref name="TourismStaff2025">{{cite web |title=Plan zapošljavanja u Ministarstvu turizma i sporta za 2025. |url=https://mint.gov.hr |publisher=Mints |access-date=14 February 2026}}</ref> | label7 = Budget | data7 = [[Евро|€]]449,1 милиони (буџет 2026 )<ref name="TourismBudget2026">{{cite web |title=Obrazloženje financijskog plana za razdoblje 2026.-2028. |url=https://mint.gov.hr |publisher=Ministry of Tourism and Sport |access-date=14 февруари 2026 |date=2025}}</ref> | label8 = Семрежно место | data8 = [https://mint.gov.hr mint.gov.hr] | header9 = Министер | label10 = Тековем | data10 = [[Тончи Главина]]<br />од 17 мај 2024 }} '''Министерство за туризам и спорт''' на [[Хрватска|Република Хрватска]] ({{Langx|hr|Ministarstvo turizma i sporta}}) — министерството во [[Влада на Хрватска|Владата на Хрватска]] кое е задолжено за развој на туризмот. == Список на министри == Следните функционери ја извршувале функцијата министри за туризам во хрватските кабинети од 1990 година. Освен ако не е поинаку наведено, министерството го вклучувало само портфолиото за туризам. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! align="center" width="18" |# ! width="190" |Министер ! colspan="2" width="80" |Партија ! width="130" |Почеток на мандатот ! width="130" |Крај на мандатот ! width="70" |Дена на функцијата ! width="100" |Кабинет(и) |- |1 |[[Јанко Враничани-Добриновиќ]] | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |25 јули 1990 |17 јули 1991 | align="right" |357 | align="center" |[[Кабинет на Стјепан Месиќ|Месиќ]] ----[[Кабинет на Јосип Манолиќ|Манолиќ]] |- |2 |Антон Марсело Поповиќ | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |16 септември 1991 |12 август 1992 |331 | align="center" |[[Кабинет на Фрањо Грегуриќ|Грегуриќ]] |- |3 |[[Бранко Микша]] {{ref label|miksa|nb 1|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |ХДЗ |12 август 1992 |3 април 1993 | align="right" |234 | align="center" |[[Кабинет на Хрвоје Шариниќ|Шариниќ]] |- |4 |Нико Булиќ {{ref label|bulic|nb 2|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |3 април 1993 |11 септември 1997 |1,622 | align="center" |[[Кабинет на Никица Валентиќ|Валентиќ]] ----[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |5 |Сергеј Морсан | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |9 ноември 1997 |15 април 1999 |522 | align="center" |[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |6 |Иван Херак | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |15 април 1999 |27 јануари 2000 |287 | align="center" |[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |7 |Паве Жупан-Русковиќ | style="background-color: {{party color|Социјалдемократска партија на Хрватска}}" width="1px" | |[[Социјалдемократската партија на Хрватска|СДП]] |27 јануари 2000 |23 декември 2003 |1,426 | align="center" |[[Кабинет на Ивица Рачан I|Рачан I]] ----[[Кабинет на Ивица Рачан II|Рачан II]] |- |8 |[[Божидар Калмета]] {{ref label|kalmeta|nb 3|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |23 декември 2003 |12 јануари 2008 |1,481 | align="center" |[[Кабинет на Иво Санадер I|Санадер I]] |- |9 |[[Дамир Бајс]] | style="background-color: {{party color|Хрватска селанска партија}}" width="1px" | |[[Хрватска селанска партија|ХСС]] |12 јануари 2008 |23 декември 2011 | align="right" |1,441 | align="center" |[[Кабинет на Иво Санадер II|Санадер II]] ----[[Кабинет на Јадранка Косор|Косор]] |- |10 |[[Вељко Остојиќ]] | style="background-color: {{party color|Истарско демократско собрание}}" width="1px" | |[[Истарско демократско собрание|IDS]] |23 декември 2011 |9 март 2013 | align="right" |442 | align="center" |[[Кабинет на Зоран Милановиќ|Милановиќ]] |- |11 |Дарко Лоренцин | style="background-color: {{party color|Истарско демократско собрание}}" width="1px" | |[[Истарско демократско собрание|IDS]] |19 март 2013 |22 јануари 2016 | align="right" |1,039 | align="center" |[[Кабинет на Зоран Милановиќ|Милановиќ]] |- |12 | style="background-color: {{party color|Хрватска демократска заедница}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |22 јануари 2016 |22 јануари 2016 | align="right" |19 октомври 2016 | align="center" |271 |[[Кабинет на Тихомир Орешковиќ|Орешковиќ]] |- |13 |[[Гари Капели]] | style="background-color: {{party color|Хрватска демократска заедница}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |19 октомври 2016 |23 јули 2020 | align="right" |1,373 | align="center" |[[Кабинет на Андреј Пленковиќ I|Пленковиќ I]] |} === Белешки === <div style="font-size: 95%;"> : nb 1.{{note|miksa}} Како министер за туризам и трговија : nb 2.{{note|bulic}} Како министер за туризам и трговија (3 април 1993 - 20 мај 1993); како министер за туризам (20 мај 1993 - 11 септември 1997) : nb 3.{{note|kalmeta}} Како министер за море, туризам, транспорт и развој </div> {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! align="center" width="18" |# ! width="190" | Министер ! colspan="2" width="80" | Партија ! width="130" | Почеток на мандатот ! width="130" | Крај на мандатот ! width="70" | Денови<br />во канцеларија ! width="100" | Кабинет(и) |- | 1 | Николина Брњац | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | | [[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] | 23 јули 2020 | 17 мај 2024 | align="right" |1,394 | align="center" | Пленковиќ II |- | 2 | Тончи Главина | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | | [[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] | 17 мај 2024 | Актуелен | align="right" |822 | align="center" | Пленковиќ III |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mint.hr/ Официјална веб-страница] {{In lang|hr}} {{Министерства на Хрватска}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Министерства на Хрватска]] 6c1sqtitpcsqxjmbn1wafp115tnaqug 5610480 5610478 2026-08-17T11:36:59Z Jtasevski123 69538 5610480 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background: #efefef; padding: 0; line-height: 1.25em; | headerstyle = background: #efefef; text-align: center; | labelstyle = width: 6.5em; padding-left: 0; text-align: left; font-weight: bold; | datastyle = padding-left: 0.5em; text-align: left; | above = Министерство за туризам и спорт<br/><small>Ministarstvo turizma i sporta</small> | image = [[File:Ministry of Tourism and Sports (Croatia).png|260px]] | image2 = [[File:Kockica,_front,_2025.jpg|270px]] | caption2 = [[Коцкица]], управна зграда на министерството | image3 = {{Infobox mapframe|coord={{coord|45.790776|15.968856}}|zoom=15|frame-width=270}} | header1 = Преглед на министерството | label2 = Основано | data2 = {{Start date and age|1990|05|31|df=yes}} | label3 = Тип | data3 = Министерство на [[Влада на Хрватска|Владата на Хрватска]] | label4 = Јурисдикција | data4 = {{flag|Хрватска}} | label5 = Седиште | data5 = Присавље 14, [[Загреб]], [[Хрватска]] | label6 = Вработени | data6 = 320 (процена за 2025)<ref name="TourismStaff2025">{{cite web |title=Plan zapošljavanja u Ministarstvu turizma i sporta za 2025. |url=https://mint.gov.hr |publisher=Mints |access-date=14 February 2026}}</ref> | label7 = Budget | data7 = [[Евро|€]]449,1 милиони (буџет 2026 )<ref name="TourismBudget2026">{{cite web |title=Obrazloženje financijskog plana za razdoblje 2026.-2028. |url=https://mint.gov.hr |publisher=Ministry of Tourism and Sport |access-date=14 февруари 2026 |date=2025}}</ref> | label8 = Семрежно место | data8 = [https://mint.gov.hr mint.gov.hr] | header9 = Министер | label10 = Тековем | data10 = [[Тончи Главина]]<br />од 17 мај 2024 }} '''Министерство за туризам и спорт''' на [[Хрватска|Република Хрватска]] ({{Langx|hr|Ministarstvo turizma i sporta}}) — министерството во [[Влада на Хрватска|Владата на Хрватска]] кое е задолжено за развој на туризмот. == Список на министри == Следните функционери ја извршувале функцијата министри за туризам во хрватските кабинети од 1990 година. Освен ако не е поинаку наведено, министерството го вклучувало само портфолиото за туризам. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! align="center" width="18" |# ! width="190" |Министер ! colspan="2" width="80" |Партија ! width="130" |Почеток на мандатот ! width="130" |Крај на мандатот ! width="70" |Дена на функцијата ! width="100" |Кабинет(и) |- |1 |[[Јанко Враничани-Добриновиќ]] | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |25 јули 1990 |17 јули 1991 | align="center" |357 | align="center" |[[Кабинет на Стјепан Месиќ|Месиќ]] ----[[Кабинет на Јосип Манолиќ|Манолиќ]] |- |2 |Антон Марсело Поповиќ | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |16 септември 1991 |12 август 1992 | align="center" |331 | align="center" |[[Кабинет на Фрањо Грегуриќ|Грегуриќ]] |- |3 |[[Бранко Микша]] {{ref label|miksa|nb 1|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |ХДЗ |12 август 1992 |3 април 1993 | align="center" |234 | align="center" |[[Кабинет на Хрвоје Шариниќ|Шариниќ]] |- |4 |Нико Булиќ {{ref label|bulic|nb 2|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |3 април 1993 |11 септември 1997 | align="center" |1,622 | align="center" |[[Кабинет на Никица Валентиќ|Валентиќ]] ----[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |5 |Сергеј Морсан | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |9 ноември 1997 |15 април 1999 | align="center" |522 | align="center" |[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |6 |Иван Херак | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |15 април 1999 |27 јануари 2000 | align="center" |287 | align="center" |[[Кабинет на Златко Матеша|Матеша]] |- |7 |Паве Жупан-Русковиќ | style="background-color: {{party color|Социјалдемократска партија на Хрватска}}" width="1px" | |[[Социјалдемократската партија на Хрватска|СДП]] |27 јануари 2000 |23 декември 2003 | align="center" |1,426 | align="center" |[[Кабинет на Ивица Рачан I|Рачан I]] ----[[Кабинет на Ивица Рачан II|Рачан II]] |- |8 |[[Божидар Калмета]] {{ref label|kalmeta|nb 3|}} | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |23 декември 2003 |12 јануари 2008 | align="center" |1,481 | align="center" |[[Кабинет на Иво Санадер I|Санадер I]] |- |9 |[[Дамир Бајс]] | style="background-color: {{party color|Хрватска селанска партија}}" width="1px" | |[[Хрватска селанска партија|ХСС]] |12 јануари 2008 |23 декември 2011 | align="center" |1,441 | align="center" |[[Кабинет на Иво Санадер II|Санадер II]] ----[[Кабинет на Јадранка Косор|Косор]] |- |10 |[[Вељко Остојиќ]] | style="background-color: {{party color|Истарско демократско собрание}}" width="1px" | |[[Истарско демократско собрание|IDS]] |23 декември 2011 |9 март 2013 | align="center" |442 | align="center" |[[Кабинет на Зоран Милановиќ|Милановиќ]] |- |11 |Дарко Лоренцин | style="background-color: {{party color|Истарско демократско собрание}}" width="1px" | |[[Истарско демократско собрание|IDS]] |19 март 2013 |22 јануари 2016 | align="center" |1,039 | align="center" |[[Кабинет на Зоран Милановиќ|Милановиќ]] |- |12 | style="background-color: {{party color|Хрватска демократска заедница}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |22 јануари 2016 |22 јануари 2016 | align="right" |19 октомври 2016 | align="center" |271 |[[Кабинет на Тихомир Орешковиќ|Орешковиќ]] |- |13 |[[Гари Капели]] | style="background-color: {{party color|Хрватска демократска заедница}}" width="1px" | |[[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] |19 октомври 2016 |23 јули 2020 | align="center" |1,373 | align="center" |[[Кабинет на Андреј Пленковиќ I|Пленковиќ I]] |} === Белешки === <div style="font-size: 95%;"> : nb 1.{{note|miksa}} Како министер за туризам и трговија : nb 2.{{note|bulic}} Како министер за туризам и трговија (3 април 1993 - 20 мај 1993); како министер за туризам (20 мај 1993 - 11 септември 1997) : nb 3.{{note|kalmeta}} Како министер за море, туризам, транспорт и развој </div> {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! align="center" width="18" |# ! width="190" | Министер ! colspan="2" width="80" | Партија ! width="130" | Почеток на мандатот ! width="130" | Крај на мандатот ! width="70" | Денови<br />во канцеларија ! width="100" | Кабинет(и) |- | 1 | Николина Брњац | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | | [[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] | 23 јули 2020 | 17 мај 2024 | align="center" |1,394 | align="center" | Пленковиќ II |- | 2 | Тончи Главина | style="background-color: {{party color|Croatian Democratic Union}}" width="1px" | | [[Хрватска демократска заедница|ХДЗ]] | 17 мај 2024 | Актуелен | align="center" |822 | align="center" | Пленковиќ III |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mint.hr/ Официјална веб-страница] {{In lang|hr}} {{Министерства на Хрватска}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Министерства на Хрватска]] do7fj7tbzjte9g46hgu9p4gowpfdvvn 0 1399443 5610473 5595164 2026-08-17T11:24:49Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5610473 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Fruits Prunus domestica.jpg | image_caption = | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author1=Barstow, M. |author2=Harvey-Brown, Y. |name-list-style=amp |title=''Prunus domestica'' |article-number=e.T50135950A50135957 |year=2017 |access-date=1 May 2024}}</ref> | genus = Prunus | display_parents = 2 | parent = Prunus sect. Prunus | species = domestica | authority = [[L.]] | synonyms = {{Collapsible list |{{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Druparia insititia'' <small>Clairv.</small> * ''Druparia prunus'' <small>Clairv.</small> * ''Prunus ambigua'' <small>Salisb.</small> * ''Prunus communis'' <small>Huds.</small> * ''Prunus dumetorum'' <small>Callay</small> * ''Prunus exigua'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus insititia'' <small>L.</small> * ''Prunus italica'' <small>Borkh.</small> * ''Prunus lutea'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus oeconomica'' <small>Borkh.</small> * ''Prunus sativa'' <small>Rouy & Camus</small> * ''Prunus subrotunda'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus vinaria'' <small>Bechst.</small> }} }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Prunus+domestica|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=January 27, 2014}}</ref> }} {{stack end}} '''Домашна слива''', од народот наречена '''модра слива''' ([[науч.]] ''Prunus domestica'') е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството рози [[Рози|Rosaceae]]. Како [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво, вклучува многу видови овошни дрвја познати како сливи, иако не сите сливи припаѓаат на овој вид. Зелените сливи и дамсоновите исто така припаѓаат на подвидовите на ''Prunus domestica''. == Опис == Типично формира голема [[грмушка]] или мало дрво. Може да биде малку трнлива, со бел цвет, кој се раѓа во рана пролет. Овалниот или сферичниот плод варира по големина, но може да биде до 8 см во пречник. Пулпата е обично слатка,<ref name="GYOF">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/growyourownfruit0000klei_w4b3/page/96/|title=Grow Your Own Fruit|last=Klein|first=Carol|publisher=[[Mitchell Beazley]]|year=2009|isbn=978-1-84533-4345|location=United Kingdom|pages=96–97}}</ref> но некои сорти се кисели. Како и сите плодови ''од Prunus'', содржи едно големо семе, обично наречено семка, кое се фрла при јадење. {{Галерија|Prunus domestica, Agde 01.jpg|Цветање|Prunus domestica s. lat. sl11.jpg|Млади листови|Fior di Prugno (bis).jpg|Цветови на пролет|Prunus domestica 44077334.jpg|Незрели плодови|Pflaumen SJ Eda 20210820 165821.jpg|Зрели плодови|}} == Таксономија == Се верувало дека хибридното потекло на видот е ''[[Трнинка|Prunus spinosa]]'' и ''[[Prunus cerasifera|Prunus&nbsp;cerasifera]].''<ref>{{Наведена книга|url=http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2045588/1/16908.pdf|title=The Genetics of Garden Plants|last=Crane|first=M.B.|last2=Lawrence|first2=W.J.C.|publisher=MacMillan & Co. LTD|year=1947|page=233|access-date=2017-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215084723/http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2045588/1/16908.pdf|archive-date=2017-12-15}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Our Plums/Les Pruniers de chez nous|last=Khanizadeh, S.|last2=Cousineau, J.|publisher=Agriculture and Agri-Food Canada/Agriculteur et Agroalimentaire Canada|year=2000|isbn=978-0-660-61568-4}}</ref> === Подвидови === Кален ''и др.'' (1995) препознаваат три подвида, преку научни студии фаворизираат пофино раздвојување: Подвидовите лесно се вкрстуваат, така што можат да се најдат бројни средни форми. == Употреба == Пулпата се јаде<ref>{{Наведена книга|title=The Audubon Society Field Guide to North American Trees: Eastern Region|url=https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt|last=Little|first=Elbert L.|publisher=Knopf|year=1980|isbn=0-394-50760-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt/page/498 498]}}</ref> и обично слатка, иако некои сорти се кисели и бараат готвење со шеќер за да бидат вкусни. Сливите се одгледуваат комерцијално во овоштарници, но современите подлоги, заедно со самоплодните сорти, методите на дресура и кастрење, овозможуваат одгледување на поединечни сливи на релативно мали простори. Нивното рано цветање и плодоносење значи дека им е потребно заштитено место подалеку од мразови и студени ветрови.<ref name="GYOF"/> Повеќето сушени сливи се прават од плодови од овој вид. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * {{Викивидови-ред}} * {{PFAF|Prunus domestica}} * {{PFAF|Prunus insititia}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слива]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Видови без доволно податоци според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] hdrtweg8l5qbvsdo7ghezhk7c09kb4c 5610474 5610473 2026-08-17T11:25:07Z Jtasevski123 69538 5610474 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Fruits Prunus domestica.jpg | image_caption = | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author1=Barstow, M. |author2=Harvey-Brown, Y. |name-list-style=amp |title=''Prunus domestica'' |article-number=e.T50135950A50135957 |year=2017 |access-date=1 May 2024}}</ref> | genus = Prunus | display_parents = 2 | parent = Prunus sect. Prunus | species = domestica | authority = [[L.]] | synonyms = {{Collapsible list |{{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Druparia insititia'' <small>Clairv.</small> * ''Druparia prunus'' <small>Clairv.</small> * ''Prunus ambigua'' <small>Salisb.</small> * ''Prunus communis'' <small>Huds.</small> * ''Prunus dumetorum'' <small>Callay</small> * ''Prunus exigua'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus insititia'' <small>L.</small> * ''Prunus italica'' <small>Borkh.</small> * ''Prunus lutea'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus oeconomica'' <small>Borkh.</small> * ''Prunus sativa'' <small>Rouy & Camus</small> * ''Prunus subrotunda'' <small>Bechst.</small> * ''Prunus vinaria'' <small>Bechst.</small> }} }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Prunus+domestica|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=January 27, 2014}}</ref> }}'''Домашна слива''', од народот наречена '''модра слива''' ([[науч.]] ''Prunus domestica'') е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството рози [[Рози|Rosaceae]]. Како [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво, вклучува многу видови овошни дрвја познати како сливи, иако не сите сливи припаѓаат на овој вид. Зелените сливи и дамсоновите исто така припаѓаат на подвидовите на ''Prunus domestica''. == Опис == Типично формира голема [[грмушка]] или мало дрво. Може да биде малку трнлива, со бел цвет, кој се раѓа во рана пролет. Овалниот или сферичниот плод варира по големина, но може да биде до 8 см во пречник. Пулпата е обично слатка,<ref name="GYOF">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/growyourownfruit0000klei_w4b3/page/96/|title=Grow Your Own Fruit|last=Klein|first=Carol|publisher=[[Mitchell Beazley]]|year=2009|isbn=978-1-84533-4345|location=United Kingdom|pages=96–97}}</ref> но некои сорти се кисели. Како и сите плодови ''од Prunus'', содржи едно големо семе, обично наречено семка, кое се фрла при јадење. {{Галерија|Prunus domestica, Agde 01.jpg|Цветање|Prunus domestica s. lat. sl11.jpg|Млади листови|Fior di Prugno (bis).jpg|Цветови на пролет|Prunus domestica 44077334.jpg|Незрели плодови|Pflaumen SJ Eda 20210820 165821.jpg|Зрели плодови|}} == Таксономија == Се верувало дека хибридното потекло на видот е ''[[Трнинка|Prunus spinosa]]'' и ''[[Prunus cerasifera|Prunus&nbsp;cerasifera]].''<ref>{{Наведена книга|url=http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2045588/1/16908.pdf|title=The Genetics of Garden Plants|last=Crane|first=M.B.|last2=Lawrence|first2=W.J.C.|publisher=MacMillan & Co. LTD|year=1947|page=233|access-date=2017-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215084723/http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2045588/1/16908.pdf|archive-date=2017-12-15}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Our Plums/Les Pruniers de chez nous|last=Khanizadeh, S.|last2=Cousineau, J.|publisher=Agriculture and Agri-Food Canada/Agriculteur et Agroalimentaire Canada|year=2000|isbn=978-0-660-61568-4}}</ref> === Подвидови === Кален ''и др.'' (1995) препознаваат три подвида, преку научни студии фаворизираат пофино раздвојување: Подвидовите лесно се вкрстуваат, така што можат да се најдат бројни средни форми. == Употреба == Пулпата се јаде<ref>{{Наведена книга|title=The Audubon Society Field Guide to North American Trees: Eastern Region|url=https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt|last=Little|first=Elbert L.|publisher=Knopf|year=1980|isbn=0-394-50760-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt/page/498 498]}}</ref> и обично слатка, иако некои сорти се кисели и бараат готвење со шеќер за да бидат вкусни. Сливите се одгледуваат комерцијално во овоштарници, но современите подлоги, заедно со самоплодните сорти, методите на дресура и кастрење, овозможуваат одгледување на поединечни сливи на релативно мали простори. Нивното рано цветање и плодоносење значи дека им е потребно заштитено место подалеку од мразови и студени ветрови.<ref name="GYOF"/> Повеќето сушени сливи се прават од плодови од овој вид. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * {{Викивидови-ред}} * {{PFAF|Prunus domestica}} * {{PFAF|Prunus insititia}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слива]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Видови без доволно податоци според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rg9dtja15ngz9shcxmp7wwh34dn7kl4 0 1399445 5610475 5590995 2026-08-17T11:25:43Z Jtasevski123 69538 5610475 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Prunus insititia | image = Damson plum fruit.jpg | image_caption = Зрели плодови | genus = Prunus | display_parents = 2 | parent = Prunus sect. Prunus | species = domestica | subspecies = insititia | authority = ([[L.]]) [[C.K.Schneid.]] }} '''Prunus insititia''', наречена и '''магарешка слива''' ― јадливо овошје, подвид на домашната слива (''[[Prunus domestica]]'' subsp. ''insititia''), чии плодови се мали, [[Овал (геометрија)|јајцевидни]], и се широко користени за кулинарски цели, особено за џемови. Точното потекло на ''Prunus domestica'' subsp. ''insititia'' не е познато со сигурност. Често се смета дека овој вид настанал преку диви вкрстувања, веројатно во [[Мала Азија]], помеѓу трнинка, ''[[Prunus spinosa]]'', и сливата џанка, ''[[Prunus cerasifera]]''.<ref name="woldring535">{{Harvp|Woldring|1998}}</ref> Овој вид бил донесен во [[Тринаесет колонии|американските колонии]] од [[Англија|англиските]] доселеници пред [[Американска револуција|Американската револуција]]. Се сметало дека подобро напредува во континенталниот дел на [[Соединети Американски Држави|САД]] отколку другите европски сорти сливи; многу од најраните споменувања на европските сливи во американските градини се однесуваат на овој вид. Ова било омилено дрво на раните колонисти, а денес може да се најде како расте диво во држави како што е [[Ајдахо]]. == Бела слива == Иако поголемиот дел од сортите на овој вид се сино-црни или виолетови по боја, постојат барем две сега ретки форми на „бела слива“, обете имаат зелена или жолто-зелена кора. Националната колекција на овошје има додатоци на бела слива од овој вид<ref name="nfc1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalfruitcollection.org.uk/full2.php?id=8364&&fruit=plum|title=White Damson (Sergeant)|work=National Fruit Collection UK|accessdate=9 May 2012}}</ref><ref name="nfc2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalfruitcollection.org.uk/full2.php?id=8365&&fruit=plum|title=White Damson (Taylor)|work=National Fruit Collection UK|accessdate=9 May 2012}}</ref> кои можеби првпат се споменати во 1620-ти години.[[Податотека:Various_Bottles_of_Slivovitz.jpg|десно|мини|[[Сливовица]] е дестилиран пијалак направен од овие сливи.]] == Наводи == {{Наводи|24em}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Prunus domestica subsp. insititia|''Prunus domestica'' subsp. ''insititia''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Флора на Ирска]] [[Категорија:Флора на Велс]] [[Категорија:Слива]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Англија]] [[Категорија:Флора на Европа]] fdsur8eq8crsmsyk6iqtlrnwkumj34w 0 1400189 5610333 5607441 2026-08-16T20:23:38Z Carshalton 30527 5610333 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Ерјан Ниланд | image = [[File:Orjan Nyland France v Norway 26 June 26-023 (cropped).jpg|200px|]] | image_size = | fullname = Ерлинг Хоскјолд Ниланд<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/fotballdata/person/profil/?fiksId=3721036 |title=Ørjan Håskjold Nyland |publisher=Football Association of Norway |access-date=7 October 2019 |language=no}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1990|9|10|df=yes}}<ref name=PremProfile>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/51416/%C3%98rjan-Nyland/overview |title=Ørjan Nyland: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019 |archive-date=1 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094029/https://www.premierleague.com/players/51416/%C3%98rjan-Nyland/overview |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Волда]], [[Норвешка]] | nationality = {{flagsport|NOR}} [[Норвешка]] | height = {{height|m=1.92}}<ref name=PremProfile/> | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | currentclub = {{Fb team RB Leipzig}} | clubnumber = 1 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} Волда | years1 = 2006-2007 | caps1 = 10 | goals1 = 0 | clubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} Волда | years2 = 2007-2012 | caps2 = 59 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Hodd}} | years3 = 2013-2015 | caps3 = 61 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Molde}} | years4 = 2015-2018 | caps4 = 48 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Ingolstadt}} | years5 = 2018-2020 | caps5 = 30 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Aston Villa}} | years6 = 2021 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Norwich City}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 1 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team AFC Bournemouth}} | years8 = 2022 | caps8 = 10 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Reading}} | years9 = 2022-2023 | caps9 = 2 | goals9 = 0 | clubs9 = {{Fb team RB Leipzig}} | years10= 2023-2026 | caps10 = 59 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Sevilla}} | years11= 2026- | caps11 = 0 | goals11 = 0 | clubs11 = {{Fb team RB Leipzig}} | nationalyears1 = 2006 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 16 години|Норвешка 16]] | nationalyears2 = 2006-2007 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 17 години|Норвешка 17]] | nationalyears3 = 2008 | nationalcaps3 = 2 | nationalgoals3 = 0 |nationalteam3 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|Норвешка 18]] | nationalyears4 = 2011-2013 | nationalcaps4 = 8 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|Норвешка 21]] | nationalyears5 = 2013- | nationalcaps5 = 76 | nationalgoals5 = 0 |nationalteam5 = {{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] }} '''Ерјан Хоскјолд Ниланд''' (роден на [[10 септември]] [[1990]] година, во [[Волда]]) — [[Норвешка|норвешки]] [[фудбал]]ер, {{Football/GK/player}} на {{Fb team (N) RB Leipzig}} и на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|норвешката репрезентација]]. ==Биографија== Ерјан Ниланд е роден во [[Волда]],<ref name="altomfotball">{{cite web |url=http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=player&personId=193350 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063719/http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=player&personId=193350 |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |language=no |title=Ørjan Håskjold Nyland |work=altomfotball.no |publisher=TV 2 |access-date=29 November 2012}}</ref><ref name="family">{{cite web |url=https://sports.yahoo.com/articles/inside-norway-goalkeeper-rjan-nylands-194300367.html |language=en |title=Inside Norway Goalkeeper Ørjan Nyland's Early Life: Wife, Children, Parents, Siblings & Family Background |work=yahoo sports |access-date=24 јули 2026}}</ref> мал град во истоимената општина во [[Норвешка]]. Како дете тој тренирал [[ракомет]], [[алпско скијање]] и [[фудбал]].<ref name="nernett">{{cite web |url=http://www.nernett.no/?do=article&id=19568 |language=no |title=Valgte bort hjelm og ski for hansker og ball |work=nernett.no |first=Eivind |last=Tveter |date=27 September 2012 |access-date=29 November 2012}}</ref> Неговиот татко, Јостеин, исто така, бил фудбалер и играл на позицијата голман.<ref name="family"/> Тој има и помлад брат, Сандер, кој моментално работи како асистент тренер во норвешкиот клуб [[ФК Сарпсборг 08|Сарпсборг 08]].<ref name="family"/> Ниланд ја оженил својата сопруга Тине во 2019 година, со која имаат две деца Оливер и Јонах.<ref name="family"/> ==Технички карактеристики== Голман, кој има добри инстинкти и рефлекси.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/06-07-2026/nyland-portiere-norvegia-brasile.shtml|title=Sciatore mancato, una vita da riserva, senza contratto... e ora Nyland butta fuori il Brasile|access-date=2026-07-13}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и Хед=== Ниланд ја започнал кариерата во локалниот клуб Волда, во својот роден град, пред да се приклучи на [[ФК Хед|Хед]] во 2007 година.<ref name="FANtalent">{{cite web |url=http://www.fotball.no/Landslag_og_toppfotball/spillerutvikling/2012/Orjan-Nyland-manedens-talent-for-oktober/ |language=no |title=Ørjan Nyland månedens talent |work=fotball.no |publisher=Football Association of Norway |first=Mari Waagard |last=Thomassen |date=13 November 2012 |access-date=29 November 2012}}</ref> Во својата прва година во клубот, тој не настапил ниту еднаш поради конкуренцијата од [[Ким Дејноф]] и Вебјерн Скејде. Дејноф го напуштил Хед по завршувањето на сезоната 2007 и во следните две сезони, Ниланд бил втор избор зад Скејде пред да стане прв избор во текот на сезоната 2010.<ref name="regionavisa">{{cite news |url=http://regionavisa.org/static/bibliotek/regionavisa_6caf3458d4e736c.pdf |language=no |title=Multi-kunstnar |newspaper=Regionavisa |page=2 |first=Hugo |last=Antonsen |date=30 March 2011 |access-date=12 December 2012 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ниланд бил еден од најталентираните голмани во Норвешка и тренирал со [[Розенборг БК|Розенборг]] во два наврати во 2007 година,<ref>{{cite news |url=http://fotball.aftenposten.no/eliteserien/article94476.ece |language=no |title=Ørjans drømmeuke |publisher=Adresseavisa |first=Anders |last=Ruud |date=12 November 2007 |access-date=29 November 2012 |archive-date=13 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113093346/http://fotball.aftenposten.no/eliteserien/article94476.ece |url-status=dead }}</ref> англискиот клуб [[ФК Евертон|Евертон]] во декември 2008 година<ref>{{cite news |url=http://fotball.aftenposten.no/england/article124380.ece |language=no |title=Hødd-keeper trener med Everton |publisher=Adresseavisa |first=Line Lauvsnes |last=Oddekalv |date=10 December 2008 |access-date=29 November 2012 |archive-date=11 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211213108/http://fotball.aftenposten.no/england/article124380.ece |url-status=dead }}</ref> и [[ФК Молде|Молде]] во ноември 2011 година.<ref>{{cite news |url=http://fotball.rbnett.no/eliteserien/article215674.ece |language=no |title=VIF-talent trener med Molde |publisher=Romsdals Budstikke |first=Trond |last=Hustad |date=25 November 2011 |access-date=12 December 2012 |archive-date=7 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207084542/http://fotball.rbnett.no/eliteserien/article215674.ece |url-status=dead }}</ref> Во декември 2011 година, Ниланд бил еден од шестте млади голмани избрани за проектот на поранешниот норвешки голман [[Фроде Гродос]] наречен „Утрешниот националниот голман 2014“ инициран од [[Фудбалски сојуз на Норвешка|Фудбалската асоцијација на Норвешка]], каде што целта била да се развие следниот голман на репрезентацијата.<ref>{{cite news |url=http://www.vg.no/sport/fotball/norsk/landslaget/artikkel.php?artid=10032231 |language=no |title=NFF lanserer keeperprosjekt |agency=Norwegian News Agency |publisher=Verdens Gang |date=6 December 2011 |access-date=29 November 2012}}</ref> Пред почетокот на сезоната 2012, [[ФК Тромсо|Тромсо]] сакал да го потпише Ниланд како резерва за [[Маркус Салман]], но не можеле да платат колку што барале Хед за голманот, кој имал уште една година од договорот.<ref>{{cite news |url=http://fotball.itromso.no/eliteserien/article259423.ece |language=no |title=Tromsø ville kjøpe Hødds keeperhelt |publisher=iTromsø |first=Øyvind |last=Sivertsen |date=29 November 2012 |access-date=12 December 2012 |archive-date=6 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206072034/http://fotball.itromso.no/eliteserien/article259423.ece |url-status=dead }}</ref> Така, Ниланд останал во Хед и бил еден од најдобрите играчи на клубот во текот на сезоната 2012,<ref>{{cite news |url=http://www.nrk.no/sport/fotball/ekspertene-ser-pa-cupfinalelagene-1.8410393 |language=no |title=Her er spillerne ekspertene tror blir avgjørende i finalen |publisher=NRK |date=25 November 2012 |access-date=12 December 2012}}</ref> освојувајќи ја наградата за талент на месецот октомври, што им се доделува на извонредни млади норвешки фудбалери секој месец.<ref name="FANtalent"/> Во [[Фудбалски куп на Норвешка 2012#Финале|финалето на Купот на Норвешка 2012]], Ниланд имал неколку одлични одбрани што донеле победа за неговиот тим, а самиот тој бил прогласен за играч на натпреварот. Ниланд, исто така, го одбранил пеналот на [[Реми Јохансен]] за да може Хед да победи со 4–2 на [[Изведување пенали (фудбал)|пенали]] против Тромсо и ја освои својата прва титула во Купот на Норвешка.<ref>{{cite news |url=http://www.tv2.no/sport/fotball/hoedd-med-cupbombe-etter-straffedrama-3932838.html |language=no |title=Hødd med cupbombe etter straffedrama |publisher=TV 2 |first=Dag Slinning |last=Aarsæther |date=25 November 2012 |access-date=29 November 2012}}</ref> По сезоната, Ниланд станал слободен агент. Два клуба од [[Елитсериен]], [[ИК Старт|Старт]] и [[ФК Согндал|Согндал]], сакале да го потпишат Ниланд и јавно му ветија на Ниланд дека ќе биде нивен прв голман доколку тој потпише. [[Ларс Ивар Молдскред]], како советник на Ниланд, го советувал да потпише за Старт,<ref>{{cite news |url=http://www.nettavisen.no/sport/fotball/article3521025.ece |language=no |title=Tippeligaklubber lover Nyland fast plass |publisher=Nettavisen |first=Egil |last=Sande |date=26 November 2012 |access-date=11 December 2012 |archive-date=29 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121129050306/http://www.nettavisen.no/sport/fotball/article3521025.ece |url-status=dead }}</ref> но наместо тоа, тој потпишал за бранителот на титулата во Норвешка, [[ФК Молде|Молде]], каде што се борел за место со [[Еспен Буге Петерсен]] и [[Оле Седерберг]].<ref>{{cite news |url=http://www.dagbladet.no/2012/11/29/sport/fotball/tippeligaen/molde/orjan_haskjold_nyland/24601916/ |language=no |title=Hødds keeperhelt klar for Molde |work=Dagbladet |first=Mads Gudim |last=Burheim |date=29 November 2012 |access-date=11 December 2012}}</ref> ===Молде=== [[Податотека:Orjan Nyland Zarya-Molde.jpg|thumb|280px|left|Ниланд во времето кога играл за [[ФК Молде|Молде]]]] Ниланд го направил своето деби за првиот тим за Молде во победата од 5–0 против нисколигашот Елнесваген и Омегн во првото коло на [[Фудбалски куп на Норвешка 2013|Купот на Норвешка 2013]].<ref>{{cite news |url=http://fotball.rbnett.no/nm/article276606.ece |language=no |title=Cup-helten på vei til Ullevaal igjen |publisher=Romsdals Budstikke |first=Knut Dørum |last=Lillebakk |author-link=Knut Dørum Lillebakk |date=17 April 2013 |access-date=18 April 2013 |archive-date=20 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130420091654/http://fotball.rbnett.no/nm/article276606.ece |url-status=dead }}</ref> Ниланд, исто така, играл во второто коло против [[ФК Бјасен|Бјасен]], пред да го направи своето деби во [[Елитсериен]] во ремито 1-1 против [[ИК Старт|Старт]] на 6 мај 2013 година. Откако Буге Петерсен се повредил, Ниланд наскоро станал прв избор на голманската позиција во клубот.<ref>{{cite news |url=http://www.nrk.no/sport/cupfinalehelten-har-kjempa-seg-inn-1.11023461 |language=no |title=Cupfinalehelten har kjempa seg til startplass |publisher=NRK |first1=Hans-Olav |last1=Rise |first2=Rune |last2=Hustad |date=12 May 2013 |access-date=19 November 2013}}</ref> и го одиграл секој натпревар во првенството до 17-тото коло кога менаџерот, [[Оле Гунар Солшер]], решил да го одмори.<ref>{{cite news |url=http://www.nettavisen.no/sport/fotball/article3656843.ece |language=no |title=Solskjær vil forlenge med Nyland |newspaper=Nettavisen |first=Egil |last=Sande |date=31 July 2013 |access-date=20 November 2013}}</ref> Тој потпишал нов договор со Молде во септември 2013 година, обврзувајќи се со клубот до летото 2018 година.<ref>{{cite news |url=http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/Nyland-skrev-femarskontrakt-394723_1.snd |language=no |title=Nyland skrev femårskontrakt |newspaper=Romsdals Budstikke |first=Trond |last=Hustad |date=25 September 2013 |access-date=20 November 2013 |archive-date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610200719/http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/Nyland-skrev-femarskontrakt-394723_1.snd |url-status=dead }}</ref> Ниланд пропуштил неколку натпревари во октомври поради повреда,<ref>{{cite news |url=http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/--Sesongen-har-ikke-vart-slik-jeg-hapet-396712_1.snd |language=no |title=– Sesongen har ikke vært slik jeg håpet |newspaper=Romsdals Budstikke |first=Lars Andreas |last=Vestad |date=6 October 2013 |access-date=20 November 2013 |archive-date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610220057/http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/--Sesongen-har-ikke-vart-slik-jeg-hapet-396712_1.snd |url-status=dead }}</ref> но се вратил кога Молде се сретнал со Розенборг на 26 октомври 2013 година.<ref>{{cite news |url=http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/Nyland-tilbake-mot-RBK-399801_1.snd |language=no |title=Nyland tilbake mot RBK |newspaper=Romsdals Budstikke |first=Lars Andreas |last=Vestad |date=26 October 2013 |access-date=20 November 2013 |archive-date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610201708/http://www.rbnett.no/100Sport/fotball/eliteserien/Nyland-tilbake-mot-RBK-399801_1.snd |url-status=dead }}</ref> Тој одиграл вкупно 20 натпревари во првенството во текот на сезоната 2013, која Молде ја завршил на 6-то место. Во следната сезона, Ниланд бил стартен голман на Молде под водството на новиот тренер [[Тор Оле Скулеруд]], кој ја освоил титулата во [[Елитсериен 2014|норвешкото првенство]],<ref>{{cite web|url=https://www.dagbladet.no/sport/molde-er-seriemester-2014/60962232 |title=– Vi skal ta cupen og Moldes poengrekord |website=www.tv2.no |publisher=[[TV2 (Norway)|TV2]]|language=no|date=24 September 2016|access-date=5 December 2019}}</ref> придонесувајќи за успехот со 28 настапи и 12 суви мрежи (најмногу од сите голмани во лигата).<ref>{{cite web|url=https://fbref.com/en/comps/28/2014/keepers/2014-Eliteserien-Stats|title=2014 Tippeligaen Goalkeeper Stats|publisher=fbref|date=|access-date=28 јули 2026}}</ref> Покрај тоа, тој бил и [[капитен]] на тимот во многу натпревари во текот на сезоната,<ref>{{cite web|url=https://www.fvn.no/sport/start/i/ngzbjB/nyland-skulle-avgjort-i-foerste-omgang|title=Nyland: - Skulle avgjort i første omgang|publisher=fvn.no|language=no|date=3 август 2014|access-date=28 јули 2026}}</ref> кога главниот капитен на тимот [[Даниел Берг Хестад]] не бил на теренот. На крајот од сезоната, тој бил прогласен за голман на сезоната во норвешкото првенство. Исто така, тој го започнал како капитен и го одиграл целиот натпревар во [[Фудбалски куп на Норвешка 2014#Финале|финалето на Купот на Норвешка 2014]], во кое Молде го победил [[Одс БК|Одс]] со 0-2, за комплетирањето на [[Двојна круна (фудбал)|двојната круна]].<ref>{{cite web|url=https://www.fotball.no/turneringer/nm-menn/2024/molde-cuphistorie/|title=Moldes cuphistorie|publisher=fotball.no|language=no|date=13 мај 2026|access-date=28 јули 2026}}</ref> Ниланд бил стартер и во неговата последна сезона во Молде, започнувајќи во 13 од 14 првенствени натпревари (повеќето од нив како капитен) и во два натпревари од [[Фудбалски куп на Норвешка 2015|Купот на Норвешка]], пред да го напушти клубот во летото 2015 година за својата прва авантура во странство. Во еден од неговите последни натпревари за Молде, на 5 јуни 2015 против Тромсо, Ниланд направил прекршок за пенал но истиот не бил реализиран бидејќи тој потоа го одбранил ударот на [[Зденек Ондрашек]]. ===Инголштат=== [[Податотека:Nyland, Ørjan Ingolstadt 17-18 (2) WP.jpg|thumb|200px|Ниланд со [[ФК Инголштат 04|Инголштат]] во 2017]] На 1 јули 2015 година, Ниланд потпиша четиригодишен договор со новопромовираниот клуб во германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Прва Бундеслига]], [[ФК Инголштат 04|Инголштат]] за неоткриена сума.<ref>{{cite web | url=https://www.fcingolstadt.de/oerjan-nyland-wechselt-nach-ingolstadt/ | title=ÖRJAN NYLAND WECHSELT NACH INGOLSTADT | website=fcingolstadt.de| publisher=FC Ingolstadt 04 | date=1 July 2015 | access-date=1 July 2015 | language=de }}</ref> Своето деби во Бундеслигата го имал во поразот од 0–4 на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] на 23 август 2015 година. Во најголемиот дел од неговата прва сезона во Инголштат, Ниланд бил втор избор на голманската позиција зад австрискиот ветеран [[Рамазан Озџан]]. Сепак, тој добил шанса во последните неколку натпревари од сезоната и се истакнал со одбранет на пенал на [[Андреј Крамариќ]] во натпреварот против {{Fb team (N) Hoffenheim}} во 32-рото коло од Бундеслигата. Првата сезона во клубот ја завшрил со вкупно 7 настапи (6 во првенството и 1 во купот). Следната сезона, Ниланд ја започнал како прв голман на Инголштат, но по серијата лоши резултати на клубот дошло до тренерска промена која ќе го засегне и него; откако [[Маркус Каучински]] бил отпуштен и заменет со [[Мајк Валпургис]], новиот тренер во потрага по промени извршил една таква и на голманската позиција каде данецот [[Мартин Хансен (фудбалер)|Мартин Хансен]] го заземал место на Ниланд. До крајот на сезоната, тој само повремено добивал можност за игра, завршувајќи ја сезоната со 13 настапи и со испаѓање со клубот во [[Втора Бундеслига]]. Конечно, дури тогаш Ниланд ја дочекал својата шанса регуларно во континуитет да застане на голот на Инголштат, бранејќи на 30 натпревари на клубот во [[Втора Бундеслига 2017-2018]] и забележувајќи 10 суви мрежи. ===Астон Вила=== На 7 август 2018 година, Ниланд потпишал тригодишен договор со англискиот клуб [[ФК Астон Вила|Астон Вила]].<ref>{{cite web | url=https://www.avfc.co.uk/News/2018/08/07/orjan-nyland-joins-aston-villa | title=Breaking news: Aston Villa sign Orjan Nyland | publisher=Aston Villa F.C.| date=7 August 2018 | access-date=1 July 2015 | language=English }}</ref> Тој бил стандаден во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2018-2019|првиот дел од сезоната во Чемпионшпип]], бранејќи во 23 натпревари, пред да претрпи [[Руптура на Ахиловата тетива|руптура на ахиловата тетива]], поради што го пропуштил остатокот од сезона во која Астон Вила успеала да избори промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]]. Следната сезона, во Астон Вила дошле искусни голмани како [[Том Хитон]] и [[Пепе Реина]], со што настапите на Ниланд станале ограничени. Тој забележал само 12 настапи во сезоната 2019-2020, но играл во финалето на [[Лига куп на Англија 2019-2020|Лига купот]] во кое Астон Вила била поразена од [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] со 1-2. На 18 јуни 2020 година, бил вмешан во контроверзност кога се чинело дека влегол со топката во голот преминувајќи ја гол-линијата, откако по фаќањето на топката по слободниот удар изведен од [[Оливер Норвуд]] тој исто така се судрил со еден од своите соиграчи. Поради мешање во технологијата на гол-линијата, играта била оставена да продолжи и на [[ФК Шефилд Јунајтед|Шефилд Јунајтед]] му бил одземен гол.<ref>{{Cite web|date=2020-06-17|title=Has goal-line technology dropped a huge clanger in Villa vs Sheffield United match?|url=https://talksport.com/football/718419/sheffield-united-goal-not-awarded-orjan-nyland-ball-over-line/|access-date=2020-06-19|website=talkSPORT}}</ref> Во летото 2020 година, Астон Вила го довела [[Емилијано Мартинес]] од [[ФК Арсенал|Арсенал]], по што Ниланд бил поврзуван со заминување од [[Вила Парк]].<ref>{{Cite news|last=Preece|first=Ashley|date=5 October 2020|title='Let's go' - The Aston Villa players heading for the exit door as transfer deadline looms|work=Birmingham Mail|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/transfer-news/aston-villa-transfer-deadline-day-19055426|access-date=5 October 2020}}</ref> Тој имал само еден настап во сезоната 2020–2021, пред си замине откако двете страни се согласиле за раскинување на договорот на 5 октомври 2020 година.<ref>{{Cite web|date=5 October 2020|title=Villa announce Nyland departure|url=https://www.avfc.co.uk/news/2020/october/Villa-announce-Nyland-departure/|access-date=5 October 2020|website=Aston Villa Official Site}}</ref> ===Норич Сити и Борнмут=== На 1 февуари 2021, Ниланд потпишал договор со [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] до крајот на сезоната 2020–2021.<ref>{{cite web | url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/february/city-complete-nyland-deal/ | title=City complete Nyland deal | publisher=Norwich City F.C. | date=1 February 2021 | access-date=1 February 2021}}</ref> На 26 јуни 2021, без да направи ниту еден настап за клубот, тој објавил дека заминува од Норич Сити.<ref>{{cite news| url= https://www.pinkun.com/sport/norwich-city/canaries-norway-international-orjan-nyland-exit-confirmed-8082586| title=City confirm Nyland exit| work=[[The Pink'un]]| date=23 June 2021| accessdate=23 June 2021}}</ref> Ниланд како слободен играч потпишал за [[АФК Борнмут|Борнмут]] на 17 август 2021 година.<ref>{{cite web |title=Cherries Sign 'Keeper Nyland |url=https://www.afcb.co.uk/news/first-team/cherries-sign-keeper-nyland/ |publisher=AFC Bournemouth |access-date=17 August 2021}}</ref> Една недела подоцна, тој го имаше своето деби за клубот во второто коло од [[Лига куп на Англија 2021–2022|Лига купот 2021-2022]] против поранешниот клуб Норич Сити, во кој примил шест гола во поразот на ''„црешите“'' со 6–0.<ref>{{Cite news|title=Norwich hit Bournemouth for six in cup|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58239592|access-date=2021-08-24}}</ref> На 31 јануари 2022 година, Борнмут и Ниланд се согласиле да го раскинат неговиот договор, но тој останал во клубот за да тренира по закрепнувањето од повредата. ===Рединг и РБ Лајпциг=== На 10 март 2022 година, Ниланд потпишал краткорочен договор со [[ФК Рединг|Рединг]] до крајот на [[ФК Рединг сезона 2021–2022|сезоната 2021–2022]].<ref>{{cite web |title=ØRJAN NYLAND SIGNS SHORT-TERM DEAL WITH THE ROYALS |url=https://www.readingfc.co.uk/news/2022/march/10/-rjan-nyland-signs-short-term-deal-with-the-royals/ |website=readingfc.co.uk |publisher=Reading |access-date=10 March 2022 |date=10 March 2022}}</ref> Дебитирал на 15 март 2022, во натпреварот против својот доскорашен клуб Борнмут кој завршил 1-1. Откако направил 10 настапи за клубот, на 20 мај 2022 година, Рединг потврдил дека Ниланд ќе го напушти клубот по истекот на неговиот договор.<ref>{{cite web |title=CONTRACTS OFFERED AND ACADEMY TALENT GIVEN DEALS |url=https://www.readingfc.co.uk/news/2022/may/20/contracts-offered-and-academy-talent-given-deals/ |website=readingfc.co.uk |publisher=Reading F.C. |access-date=20 May 2022 |date=20 May 2022}}</ref> На 9 октомври 2022 година, после четири години во Англија, Ниланд се вратил во Германија каде му се приклучил на [[РБ Лајпциг]] потпишувајќи договор до јуни 2023 година. Ангажиран како замена за привремено повредените [[Петер Гулачи]] и [[Јанис Бласвих]], Ниланд дебитирал за клубот на 29 октомври 2022, во победата на домашен терен со 2-0 над [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]]. Неговиот следен настап бил на 1 февруари 2023, во победата со 3-1 над Хофенхајм во [[Фудбалски куп на Германија 2022-2023|Купот на Германија]]. Конечно, својот последен натпревар за РБ Лајпциг го имал во последното коло од [[Прва Бундеслига 2022-2023|Бундеслигата]] на 27 мај против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], асистирајќи во последните секунди за голот на [[Кристофер Нкунку]] со кој францускиот напаѓач станал најдобар стрелец во лигата. ===Севиља=== На 20 август 2023 година, Ниланд со слободен трансфер се приклучил на шпанската екипа [[ФК Севиља|Севиља]].<ref>{{Cite web|url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/fichaje-nyland-2023|title=EL INTERNACIONAL NORUEGO ÖRJAN NYLAND, REFUERZO PARA LA PORTERÍA SEVILLISTA|language=es|access-date=2023-08-21}}</ref> Соето деби го имал на 23 септември, против [[ФК Осасуна|Осасуна]], забележувајќи чиста мрежа во ремито без голови (0-0).<ref>{{cite web |url=https://sevillafc.es/en/actual/news/nyland-signs |title=ÖRJAN NYLAND SIGNS FOR THE CLUB |website=Sevilla FC |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820101321/https://sevillafc.es/en/actual/news/nyland-signs |url-status=dead }}</ref> Во првата сезона во Севиља, тој бил стартен голман на тимот, забележувајќи 24 настапи во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|првенството]], 2 во [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|Лигата на шампионите]] и 2 во [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|Купот на Шпанија]]. Тој го задржал своето место во почетниот тим и во следната сезона играјќи 31 натпревар помеѓу првенството и купот; на 16 март 2025, во натпреварот против [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] загубен на домашен терен со 0-1, Ниланд му одбранил пенал на [[Микел Весга]]. Неговата трета и последна сезона во Севиља, Ниланд ја започнал како стартер но кон крајот на септември го загубил местото во стартната постава од грчкиот голман [[Одисеас Влаходимос]]. До крајот на сезоната, тој бил втора опција и играл само во натпревари од Купот на Шпанија. Сепак, во последното коло од првенството против {{Fb team (N) Celta Vigo}}, Ниланд добил шанса да го одигра својот последен натпревар во дресот на Севиља, започнувајќи и играјќи ги сите 90 минути во поразот со 1-0. Тој го напуштил клубот по истекот на неговиот договор во јуни 2026.<ref>{{cite web |last1=Rubio |first1=Alberto |title=Nyland, de salir del Sevilla por la puerta de atrás a tumbar a Brasil: "Me alegro por lo mal que lo ha pasado" |url=https://www.marca.com/futbol/mundial/2026/07/06/nyland-salir-sevilla-puerta-atras-tumbar-brasil-me-alegro-mal-pasado.html |website=Marca |publisher=Marca |access-date=6 July 2026 |date=5 July 2026|language=es}}</ref><ref>{{cite web |title=EL SEVILLA FC AGRADECE SU ETAPA EN EL CLUB A LOS SIETE JUGADORES QUE FINALIZAN SUS CONTRATOS |url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/agradecimiento-jugadores-finalizan-contrato-2026 |website=Sevilla FC |publisher=Sevilla FC |access-date=6 July 2026 |date=1 July 2026|language=es}}</ref> ===Враќање во РБ Лајпциг=== На 4 август 2026 година, Ниланд се вратил во РБ Лајпциг, приклучувајќи му се на клубот како слободен играч со договор до 2028 година.<ref>{{Cite web |title=Welcome back to Leipzig, Ørjan Nyland! |url=https://rbleipzig.com/en/news/oerjan-nyland-return-rb-leipzig-transfer-goalkeeper-2026 |access-date=2026-08-04 |website=rbleipzig.com}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Ниланд ја претставувал Норвешка во младинските репрезентации [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 16 години|под 16]], [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 17 години|под 17]] и [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 18 години|под 18 години]]. Откако станал прв избор на голманската позиција во Хед, тој бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Норвешка под 21 година|репрезентацијата под 21 година]] во јуни 2011 и го направил своето деби за неа во поразот со 1–4 од [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]].<ref>{{cite news |url=http://www.vikebladet.no/nyhende/article345219.ece |language=no |title=Vanskeleg for Ørjan Nyland i U21-debuten |publisher=Vikebladet |first=Svein Halvor |last=Moe |date=3 June 2011 |access-date=29 November 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055035/http://www.vikebladet.no/nyhende/article345219.ece |url-status=dead }}</ref> Потоа, Ниланд бил дел од успешната квалификациска кампања на репрезентацијата за [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2013|Европското првенство за играчи под 21 година 2013]] и бил повикан да учествува на самиот турнир кој се одржал во [[Израел]]. Тој ја добил битката со конкурентот [[Арилд Естбе]] за местото стартен голман на норвешката репрезентација под 21 година на првенството,<ref name="deGea" /> на кое Норвешка стигнала до полуфиналето во кое загубиле од подоцнежниот шампион, [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија]].<ref name="deGea">{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/100Sport/fotball/--Bedre-enn-de-Gea-377879_1.snd |language=no |title=– Nyland bedre enn de Gea i EM |newspaper=Aftenposten |first=Bernhard |last=Veland |date=20 June 2013 |access-date=20 November 2013}}</ref> Ниланд импресионирал и бил пофален за неговите настапи на првенството, особено во натпреварот против Шпанија, a последователно бил вклучен во [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2013#Тим на турнирот|„Ол стар тимот на првенството“]] заедно со сонародникот [[Стефан Страндберг]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/under21/news/0252-0cd3add5c6c6-33fdf8fdc07a-1000--thiago-leads-all-star-squad-dominated-by-spain/|title=Thiago leads all-star squad dominated by Spain|publisher=[[UEFA]]|date=21 June 2013|access-date=21 June 2013}}</ref> [[Податотека:Norway Italy - June 2025 D 18.jpg|thumb|300px|Ниланд (лево) играјќи за Норвешка, дегажира пред италијанскиот напаѓач [[Матео Ретеги]] во натпревар меѓу двете репрезентации во јуни 2025.]] Ниланд првпат бил повикан во составот на [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|сениорската репрезентација]] за квалификациските натпревари за [[Светско првенство во фудбал 2014|Светското првенство 2014]] против [[Фудбалска репрезентација на Кипар|Кипар]] и [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]] во септември 2013 година.<ref>{{cite web |url=http://www.fotball.no/Landslag_og_toppfotball/Landslag/A-menn/2013/Norges-tropp-til-VM-kvalikkamper/ |language=no |title=Norges tropp til VM-kvalikkamper |work=fotball.no |publisher=Football Association of Norway |first=Mari Stanisic |last=Waagaard |date=26 August 2013 |access-date=20 November 2013}}</ref> Сепак, своето деби го имал неколку месеци подоцна во пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Шкотска|Шкотска]] на 20 ноември 2013 година, на домашниот терен на Молде, [[Стадион Акер|Стадионот Акер]].<ref>{{cite news |url=http://www.vg.no/sport/fotball/norsk/landslaget/artikkel.php?artid=10137072 |language=no |title=Nyland: – Kunne ikke ha hatt et bedre år |newspaper=Verdens Gang |first=Øyvind |last=Askeland |date=20 November 2013 |access-date=20 November 2013}}</ref> Од тој момент, со мали прекини најчесто поради повреди, Ниланд бил прв голман на Норвешка речиси во целата следна декада. На 21 мај 2026 година, Ниланд бил вклучен во составот од 26 играчи избрани од селекторот на норвешката репрезентација, [[Столе Солбакен]], за [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]].<ref>{{cite web|access-date=1 June 2026 |date=21 May 2026 |language=en |title=Norway squad announcement |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/norway-squad-announcement-stale-solbakken |website=[[FIFA]]}}</ref> Своето мундијалско деби го имал во победата од 4–1 над [[Фудбалска репрезентација на Ирак|Ирак]], станувајќи најстариот норвешки играч што некогаш настапил на Светските првенства на возраст од 35 години и 279 дена.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-norway-highlights-match-report |title=Haaland brace helps guide Norway past Iraq |publisher=FIFA |date=17 June 2026 }}</ref> Во осминафиналето против {{NazNB|FUrep|BRA}}, тој направил неколку клучни одбрани, вклучувајќи го и одбранетиот пенал на [[Бруно Гимараеш]], помагајќи ѝ на Норвешка да забележи победа од 2–1 и да се пласира во своето прво четвртфинале на Светските првенства.<ref>{{cite web |last=Keyser |first=Hannah |url=https://edition.cnn.com/2026/07/05/sport/world-cup-round-of-16-sunday |title=Norway stuns Brazil with two late goals to knock out the 5-time World Cup champions |publisher=CNN |date=5 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |last=Rajan |first=Adwaidh |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c3wyl9qe4xgt |title=Brazil 1–2 Norway |publisher=BBC Sport |date=5 July 2026 }}</ref> Во [[Продолжеток (спорт)|продолжението]] од четвртфиналето против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]], тој го одбил кратко ударот на [[Морган Роџерс]], дозволувајќи му на [[Џуд Белингам]] да постигне гол од непосредна близина за вториот гол на Англија во натпреварот, со кој Норвешка била поразена со 1–2.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/norway-england-match-report-highlights |title=Bellingham double fires England into last four |publisher=FIFA |date=12 July 2026 }}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|NOR}} {{Cronopar|19-11-2013|Молде|NOR|0|1|SCO|-1|Пријателска}} {{Cronopar|15-1-2014|Абу Даби|MDA|1|2|NOR|-1|Пријателска}} {{Cronopar|5-3-2014|Прага|CZE|2|2|NOR|-2|Пријателска}} {{Cronopar|27-5-2014|Сен Дени|FRA|4|0|NOR|-4|Пријателска}} {{Cronopar|3-9-2014|Лондон|ENG|1|0|NOR|-1|Пријателска}} {{Cronopar|9-9-2014|Осло|NOR|0|2|ITA|-2|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|10-10-2014|Та Кали|MLT|0|3|NOR|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|13-10-2014|Осло|NOR|2|1|BGR|-1|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|12-11-2014|Осло|NOR|0|1|EST|-1|Пријателска}} {{Cronopar|16-11-2014|Баку|AZE|0|1|NOR|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|28-3-2015|Загреб|HRV|5|1|NOR|-5|Квал. за ЕП|2016|13={{yel|66}}}} {{Cronopar|8-6-2015|Осло|NOR|0|0|SWE|-|Пријателска}} {{Cronopar|12-6-2015|Осло|NOR|0|0|AZE|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|3-9-2015|Софија|BGR|0|1|NOR|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|6-9-2015|Осло|NOR|2|0|HRV|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|10-10-2015|Осло|NOR|2|0|MLT|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|13-10-2015|Рим|ITA|2|1|NOR|-2|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|12-11-2015|Осло|NOR|0|1|HUN|-1|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|15-11-2015|Будимпешта|HUN|2|1|NOR|-2|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|29-3-2016|Осло|NOR|2|0|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|1-6-2016|Осло|NOR|3|2|ISL|-2|Пријателска}} {{Cronopar|5-6-2016|Брисел|BEL|3|2|NOR|-3|Пријателска}} {{Cronopar|31-8-2016|Осло|NOR|0|1|BLR|-1|Пријателска}} {{Cronopar|13-6-2017|Осло|NOR|1|1|SWE|-1|Пријателска}} {{Cronopar|8-10-2017|Осло|NOR|1|0|NIR|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|26-3-2018|Елбасан|ALB|0|1|NOR|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|18-11-2019|Та Кали|MLT|1|2|NOR|-1|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|7-9-2021|Осло|NOR|5|1|GIB|-1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-10-2021|Истанбул|TUR|1|1|NOR|-1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|11-10-2021|Осло|NOR|2|0|MNE|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|73}}}} {{Cronopar|13-11-2021|Осло|NOR|0|0|LAT|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|16-11-2021|Ротердам|NLD|2|0|NOR|-2|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|25-3-2022|Осло|NOR|2|0|SVK|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2022|Белград|SRB|0|1|NOR|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|5-6-2022|Солна|SWE|1|2|NOR|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|9-6-2022|Осло|NOR|0|0|SVN|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|12-6-2022|Осло|NOR|3|2|SWE|-2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|24-9-2022|Љубљана|SVN|2|1|NOR|-2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|27-9-2022|Осло|NOR|0|2|SRB|-2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|17-11-2022|Даблин|IRL|1|2|NOR|-1|Пријателска}} {{Cronopar|20-11-2022|Осло|NOR|1|1|FIN|-1|Пријателска}} {{Cronopar|25-3-2023|Малага|ESP|3|0|NOR|-3|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|28-3-2023|Батуми|GEO|1|1|NOR|-1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|17-6-2023|Осло|NOR|1|2|SCO|-2|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|20-6-2023|Осло|NOR|3|1|CYP|-1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|7-9-2023|Осло|NOR|6|0|JOR|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Осло|NOR|2|1|GEO|-1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|12-10-2023|Ларнака|CYP|0|4|NOR|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|15-10-2023|Осло|NOR|0|1|ESP|-1|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|22-3-2024|Осло|NOR|1|2|CZE|-2|Пријателска}} {{Cronopar|26-3-2024|Осло|NOR|1|1|SVK|-1|Пријателска}} {{Cronopar|5-6-2024|Осло|NOR|3|0|KOS|-|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-2024|Брондбивестер|DNK|3|1|NOR|-3|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2024|Алмати|KAZ|0|0|NOR|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|9-9-2024|Осло|NOR|2|1|AUT|-1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|10-10-2024|Осло|NOR|3|0|SVN|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|13-10-2024|Линц|AUT|5|1|NOR|-5|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|22-3-2025|Кишињев|MDA|0|5|NOR|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|25-3-2025|Дебрецин|ISR|2|4|NOR|-2|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|6-6-2025|Осло|NOR|3|0|ITA|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|9-6-2025|Талин|EST|0|1|NOR|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|9-9-2025|Осло|NOR|11|1|MDA|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|11-10-2025|Осло|NOR|5|0|ISR|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|14-10-2025|Осло|NOR|1|1|NZL|-1|Пријателска}} {{Cronopar|13-11-2025|Осло|NOR|4|1|EST|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|16-11-2025|Милано|ITA|1|4|NOR|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|27-3-2026|Амстердам|NLD|2|1|NOR|-2|Пријателска|13=}} {{Cronopar|31-3-2026|Осло|NOR|0|0|SUI|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|1-6-2026|Осло|NOR|3|1|SWE|-1|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2026|Харисон|MAR|1|1|NOR|-1|Пријателска|13={{suboff|72}}|14=Харисон (Њу Џерси)}} {{Cronopar|16-6-2026|Фоксборо|IRQ|1|4|NOR|-1|Светско првенство|2026|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Ирак - Норвешка|детали]]}} {{Cronopar|22-6-2026|Ист Ратердфорд|NOR|3|2|SEN|-2|Светско првенство|2026|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2026 - група И#Норвешка - Сенегал|детали]]}} {{Cronopar|30-6-2026|Далас|CIV|1|2|NOR|-1|Светско првенство|2026|Шеснаесттинафинале|15=[[Светско првенство во фудбал 2026 - нокаут фаза#Брег на Слоновата Коска - Норвешка|детали]]}} {{Cronopar|5-7-2026|Ист Ратерфорд|BRA|1|2|NOR|-1|Светско првенство|2026|Осминафинале|15=[[Светско првенство во фудбал 2026 - нокаут фаза#Бразил - Норвешка|детали]]}} {{Cronopar|11-7-2026|Мајами Гарденс|NOR|1|2|ENG|-2|Светско првенство|2026|Четвртфинале|dts|15=[[Светско првенство во фудбал 2026 - нокаут фаза#Норвешка - Англија|детали]]}} {{Cronofin|76|-82}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 30 јули 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2006 || rowspan=1|{{flagsport|NOR}} Волда || [[Трета фудбалска дивизија на Норвешка 2006|3Д]] || 10 || -? || [[Фудбалски куп на Норвешка 2006|КН]] || ? || -? || - || - || - || - || - || - || ? || -? |- | 2007 || rowspan=6|{{flagsport|NOR}} [[ФК Хед|Хед]] || [[Втора фудбалска дивизија на Норвешка 2007|2Д]] || ? || -? || [[Фудбалски куп на Норвешка 2007|КН]] || ? || -? || - || - || - || - || - || - || ? || -? |- | 2008 || [[Прва фудбалска дивизија на Норвешка 2008|1Д]] || 3 ||-7|| - || - || - || - || - || - || - || - || - ||3||-7 |- | 2009 || [[Втора фудбалска дивизија на Норвешка 2009|2Д]] || ? || -? || - || - || - || - || - || - || - || - || - || ? || -? |- | 2010 || [[Втора фудбалска дивизија на Норвешка 2010|2Д]] || ? || -? || - || - || - || - || - || - || - || - || - || ? || -? |- | 2011 || [[Прва фудбалска дивизија на Норвешка 2011|1Д]] ||20||-35|| - || - || - || - || - || - || - || - || - ||20||-35 |- | 2012 || [[Прва фудбалска дивизија на Норвешка 2012|1Д]] || 28 ||-48|| [[Фудбалски куп на Норвешка 2012|КН]] ||7||-5|| - || - || - || - || - || - ||35||-53 |- !colspan="3"| Вкупно Хед || ? || -? || || ? || -? || || - || - || || - || - || ? || -? |- | [[ФК Молде сезона 2013|2013]] || rowspan=3|{{flagsport|NOR}} [[ФК Молде|Молде]] || [[Елитсериен 2013|ЕС]] || 20 || -25 || [[Фудбалски куп на Норвешка 2013|КН]] || 6 || -7 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013-2014|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2013-2014|ЛЕ]] || 4+2<ref name=tutprel>Настапи во квалификациските кола.</ref> || -1 + -5 || - || - || - || 32 ||-38 |- | [[ФК Молде сезона 2014|2014]] || [[Елитсериен 2014|ЕС]] || 28 || -22 || [[Фудбалски куп на Норвешка 2014|КН]] || 5 || -3 || [[УЕФА Лига Европа 2014-2015|ЛЕ]] || 4<ref name=tutprel /> || -5 || - || - || - || 37 ||-30 |- | [[ФК Молде сезона 2015|јан.-јун. 2015]] || [[Елитсериен 2015|ЕС]] || 13 || -14 || [[Фудбалски куп на Норвешка 2015|КН]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015-2016|ЛШ]] || - || - || - || - || - || 15 ||-14 |- !colspan="3"| Вкупно Молде || 61 || -61 || || 13 || -10 || ||10||-11|| || - || - || 84 ||-82 |- | [[ФК Инголштат 04 сезона 2015-2016|2015-2016]] || rowspan=3|{{flagsport|DEU}} [[ФК Инголштат 04|Инголштат 04]] || [[Прва Бундеслига 2015-2016|БЛ]] || 6 || -13 || [[Фудбалски куп на Германија 2015-2016|КГ]] || 1 || -2 || - || - || - || - || - || - || 7 || -15 |- | [[ФК Инголштат 04 сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Прва Бундеслига 2016-2017|БЛ]] || 12 || -23 || [[Фудбалски куп на Германија 2016-2017|КГ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 13 || -23 |- | [[ФК Инголштат 04 сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Втора Бундеслига 2017-2018|2Б]] || 30 || -36 || [[Фудбалски куп на Германија 2017-2018|КГ]] || 3 || -3 || - || - || - || - || - || - || 33 || -39 |- !colspan="3"| Вкупно Инголштат 04 || 48 || -72 || || 5 || -5 || || - || - || || - || - || 53 || -77 |- || [[ФК Астон Вила сезона 2018-2019|2018-2019]] || rowspan=3|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Aston Villa}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2018-2019|ФЛЧ]] || 23 || -34 || [[ФА куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 0+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 23 || -34 |- || [[ФК Астон Вила сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 7 || -12 || [[ФА куп 2019-2020|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 1+4 || -2 + -4 || - || - || - || - || - || - || 12 || -18 |- || [[ФК Астон Вила сезона 2020-2021|авг.-окт. 2020]] || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 0 || 0 || [[ФА куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 0+1 || 0 + -1 || - || - || - || - || - || - || 1 || -1 |- !colspan="3"| Вкупно Астон Вила || 30 || -46 || || 6 || -7 || || - || - || || - || - || 36 || -52 |- || [[ФК Норич Сити сезона 2020-2021|фев.-јун. 2021]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Norwich City}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2020-2021|ФЛЧ]] || 0 || 0 || [[ФА куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 0+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- || [[АФК Борнмут сезона 2021-2022|ago. 2021-gen. 2022]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) AFC Bournemouth}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2021-2022|ФЛЧ]] || 1 || 0 || [[ФА куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 1+1 || -1 + -6 || - || - || - || - || - || - || 3 || -7 |- || март-јун. 2022 || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Reading}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2021-2022|ФЛЧ]] || 10 || -15 || [[ФА куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 0+0 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 10 || -15 |- || [[РБ Лајпциг сезона 2022-2023|окт. 2022-2023]] || {{flagsport|DEU}} {{Fb team (N) RB Leipzig}} || [[Прва Бундеслига 2022-2023|БЛ]] || 2 || -2 || [[Фудбалски куп на Германија 2022-2023|КГ]] || 1 || -1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Германија 2022|СГ]] || - || - || 3 || -3 |- || [[ФК Севиља сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|ПД]] || 21 || -22 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|КШ]] || 2 || -1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 2|| -4 || [[Суперкуп на УЕФА 2023|СУ]] || 0 || 0 || 25 || -27 |- || [[ФК Севиља сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2024-2025|ПД]] || 30 || -39 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2024-2025|КШ]] || 1 || -4 || - || - || - || - || - || - || 31 || -43 |- || [[ФК Севиља сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2025-2026|ПД]] || 5 || -8 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2025-2026|КШ]] || 2 || -2 ||- || - || - || - || - || - || 7 || -8 |- !colspan="3"| Вкупно Севиља || 56 || -69 || || 5 || -7 || || 2 || -4 || || 0 || 0 || 63 || -80 |- !colspan="3"| Вкупно во кариерата || 208+ || -265+ || || 32+ || -35+ || || 12 || -15 || || 0 || 0 || 252+ || -316+ |} ===Репрезентативна статистика=== {{updated|11 јули 2026}}<ref name="NFT">{{cite web |title=Ørjan Nyland |url=https://www.national-football-teams.com/player/54111/Orjan_Nyland.html |website=National Football Teams |access-date=6 June 2018 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan=14|{{flagsport|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] |2013||1||0 |- |2014||9||0 |- |2015||9||0 |- |2016||4||0 |- |2017||2||0 |- |2018||2||0 |- |2019||1||0 |- |2020||0||0 |- |2021||5||0 |- |2022||9||0 |- |2023||8||0 |- |2024||8||0 |- |2025||9||0 |- |2026||9||0 |- !colspan=2|Вкупно!!76!!0 |} ==Титули== ===Клупски=== ;Хед *'''[[Фудбалски куп на Норвешка|Куп на Норвешка]]''' : 1 : 2012 ;Молде *'''[[Елитсериен|Норвешко првенство]]''' : 1 : 2014 *'''[[Фудбалски куп на Норвешка|Куп на Норвешка]]''' : 2 : 2013, 2014 ;РБ Лајпциг *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 1 : 2022-2023 ===Индивидуални=== *Тим на првенството на Европското првенство за играчи под 21 година: [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2013#Тим на турнирот|2013]]<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/0283-1876f534fb25-e069a027749d-1000--2023-under-21-euro-team-of-the-tournament/ |title=2023 Under-21 EURO Team of the Tournament |date=11 July 2023 |publisher=Union of European Football Associations |access-date=28 June 2024}}</ref> *[[Награда Книксен|Голман на годината во Елитсериен]]: 2014, 2015<ref>{{cite news |url=https://www.nrk.no/sport/fotball/gullballen-til-stefan-johansen-1.12036237 |language=no |title=Stefan Johansen ble Gullballen-vinner |website=nrk.no |publisher=[[NRK]] |date=10 November 2014 |access-date=13 February 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.h-avis.no/sport/fotball/flere-lokale-gullballer/s/5-62-137253 |language=no |title=Flere lokale gullballer |website=h-avis.no |publisher=[[Haugesunds Avis]] |date=8 November 2015 |access-date=13 February 2020}}</ref> *[[Одбрана на месецот во Примера Дивисион (Шпанија)|Одбрана на месецот во Примера Дивисион]]: Април 2025<ref name="SOTM2504">{{cite news |date=25 April 2025 |title=Ørjan Nyland, LaLiga EA Sports Best Save of the Month for April |url=https://www.laliga.com/en-GB/news/orjan-nyland-laliga-ea-sports-best-save-of-the-month-for-april |publisher=La Liga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425140120/https://www.laliga.com/en-GB/news/orjan-nyland-laliga-ea-sports-best-save-of-the-month-for-april |archive-date=25 April 2025 |access-date=25 April 2025}}</ref><ref name="SOTM2504V">{{cite tweet |author=La Liga |user=LaLigaEN |number=1915752656963854423 |date=25 April 2025 |title=What A Stop! 🧤<br>@SevillaFC_ENG keeper, @OrjanHNyland1 wins #LaLigaEASports Save of the Month for April! |access-date=25 April 2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Норвешка |image3=Flag of Norway.svg }} {{Ризница-врска|Ørjan Nyland}} *[https://www.soccerway.com/player/nyland-orjan/UJ9btoDi/ Ерјан Ниланд на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/orjan-nyland/profil/spieler/73517 Ерјан Ниланд на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/193610/%C3%B8rjan-nyland Ерјан Ниланд на espn] *[https://www.whoscored.com/players/39187/show/%C3%B8rjan-nyland Ерјан Ниланд на whoscored] {{Состав на Норвешка на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ниланд, Ерјан}} [[Категорија:Норвешки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Молде]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Инголштат]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Астон Вила]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Борнмут]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рединг]] [[Категорија:Фудбалери на РБ Лајпциг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Луѓе од Волда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] 9nzl8kc0dtouddes7s3q9k6ybiuxczv 0 1401133 5610316 5610049 2026-08-16T19:59:14Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[Зденек Брадач]] на [[Здењек Брадач]]: транскрипција 5610049 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= Зденек Брадач |image= Magician Zdenek Bradac Record.jpg |caption= |birth_date={{Birth date and age|1987|2|27|df=y}} [[Либерец]], [[Чехословачка]] |occupation=илузионист, жонглер, ескаполог |years_active=2007–present |website={{URL|http://www.zdenekbradac.com/}} }} '''Зденек Брадач''' (роден на 27 февруари 1987 година) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sedmicka.cz/jihlava/clanek/kouzelnik-zacinal-na-zachodech-ve-skole-dnes-je-lepsi-nez-houdini-257613|title=The magician began in toilets at school. Today is better than Houdini|accessdate=30 June 2012}}</ref> е чешки илузионист, магионичар, ескаполог и жонглер. Тој е познат за соборување на повеќекратни рекорди, за бегство од лудачка кошула и лисици, како и за жонглирање и илузии. ==Магионичар и илузионист== Тој почнал да се занимава со магија на единаесет години<ref>{{cite web |url=http://www.osobnosti.cz/zdenek-bradac.php |title=Zdeněk Bradáč |website=osobnosti.cz |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217160121/http://www.osobnosti.cz/zdenek-bradac.php |archive-date=2008-12-17}} </ref> и сега настапува и во Чешка и во странство. ==''Гинисови рекорди''== Брадач држи повеќе ''[[Гинисови рекорди]]'' за бегство, илузија и жонглирање.<ref>{{cite web|last=Bradáč|first=Zdeněk|title=Guinness World Records|url=http://www.guinnessworldrecords.com/Search.aspx?q=ZDENEK+BRADAC|publisher=Guinness World Records|access-date=30 June 2012}}</ref> Според Гинис, Брадач ги постигнал, меѓу своите рекорди, и следниве подвизи: *Најмногу лисици (7) отклучени за една минута во Јаблонец над Нисоу, Чешка, на 15 февруари 2011 година *Најбрзо време за бегство од три лисици под вода (38,69 секунди) во Јаблонец над Нисоу, Чешка, на 9 септември 2009 година. *Најбрзо бегство од лисици (1,66 сек). *Најдолго жонглирање со четири објекти (02:46:48) во Јаблонец над Нисоу, Чешка, на 30 ноември 2010 година. ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== * {{Official website|http://www.zdenekbradac.com/}} * [http://www.guinnessworldrecords.com/Search.aspx?q=zdenek+bradac Zdeněk Bradáč] on ''Guinness World Records'' * [https://www.facebook.com/pages/Zdenek-Bradac/162202517176955 Zdeněk Bradáč] on Facebook * [https://www.youtube.com/user/zdenekbradac?feature=results_main Zdeněk Bradáč] on YouTube {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bradac, Zdenek}} [[Category:1987 births]] [[Category:Living people]] [[Category:Jugglers]] [[Category:Escapologists]] [[Category:Magicians]] [[Category:Czech entertainers]] [[Category:People from Liberec]] lmb1ss5v33vskjuvi182vlb3rr8djk1 0 1401138 5610326 5610123 2026-08-16T20:11:47Z SpectralWiz 106165 5610326 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Георги Белев | image = Georgi Belev.JPG | image_size = 200п | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = Георги Иванов Белев | birth_date = {{роден на|14|април|1868}} или [[1875]] | birth_place = {{роден во|Охрид}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1945|||1868|4|14}} | death_place = {{починал во|Софија}}, [[Царство Бугарија]] | nationality = | ethnicity = | occupation = револуционер, просветен деец | years_active = | known_for = | notable_works = | style = | spouse = | children = [[Александар Белев]] | parents = | relatives = | awards = | website = | footnotes = }} '''Георги Иванов Белев''' ([[Македонска преродбеничка азбука|стар правопис]]: ''Георги Ивановъ Бѣлевъ'') ([[Охрид]], [[14 април]] [[1868]] или [[1875]] – [[Софија]], [[1945]]) — македонски револуционер, просветен деец и јавен работник, деец на [[Врховен македонско-одрински комитет|Врховниот македонско-одрински комитет]] (ВМОК), последен директор на [[Солунската машка гимназија]]. == Животопис == Роден е на 14 април 1868<ref>[http://meteff.blog.bg/viewpost.php?id=192129 Алманах: Софийски университет (1893)]</ref> или 1875 г.<ref>{{Дневници и спомени|163}}</ref><ref name="Обзор 122">{{cite book | title = Обзор на архивните фондове, колекции и единични постъпления съхранявани в Български исторически архив |volume = VIII (од фонд бр. 601 до фонд бр. 800) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 1995 | edition = | publisher = Народна библиотека „Св. св. Кирил и Методий“. Български исторически архив | location = София | isbn = | doi = |url = https://www.nationallibrary.bg/wp/wp-content/uploads/2016/12/Obzor_arh_f_08.pdf | pages = 122}}</ref> во [[Охрид]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Завршил четврта генерација на [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] во 1889 година<ref name="Кандиларовъ 90">{{Кандиларов|90}}</ref> и математика на [[Софиски универзитет „Св. Климент Охридски“|Софиското високо училиште]] во 1893 година. Работел како учител во Државната машка гимназија „Кнез Борис“ во [[Русе]] и во Габровската гимназија „Васил Априлов“. Бил член на [[Лозарско движење|Младата македонска книжевна дружина]]. На IX конгрес на Врховниот комитет станал негов член,<ref>[http://www.macedonia-science.org/files/Prilozenie_VMOK_Socialen_sustav.pdf Списък на членовете на Върховния македоно-одрински комитет (март 1895 – февруари 1903 г.) pdf]</ref> а во 1901–1902 (според некои извори до 1903) бил касиер/благајник на крилото предводено од [[Стојан Михајловски]] и генерал [[Иван Цончев]]. За време на [[Илинденско востание]] (1903) бил секретар во четата на ВМОК на [[Јордан Стојанов]] во [[Серско]].<ref>{{Пелтеков|46}}</ref> Работел и како банкарски службеник во [[Никопол]], [[Лом]] и [[Видин]]. Во 1904 година учествувал во мисија во Македонија (вклучувајќи посета на Охрид и преговори).<ref name="Снегаров 97">{{cite journal|last=Снѣгаровъ|first=Ив.|authorlink=|year=1928|title=Градъ Охридъ. Исторически очеркъ|url=|format=|journal=Македонски Прегледъ|location=София|publisher=Македонски наученъ институтъ|volume=IV|issue=2|pages=97|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Од 1905 до 1911 година бил директор на Трговската гимназија во [[Бургас]].<ref>{{Citation|title=Търговска гимназия, Бургас|url=http://www.ti-bs.org/history.html|accessdate=2008-05-21|archivedate=2008-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007221135/http://www.ti-bs.org/history.html}}</ref> Во учебната 1912/1913 година бил последен директор на Солунската машка гимназија пред нејзиното затворање од страна на грчките власти по [[Втората балканска војна]].<ref>Николов, Стоян. „Съдбата на българите в Солун преди и по време на Балканските войни (1912 – 1913 г.)“. Списание „Македонски преглед“, кн. 2, София, 2008, стр. 70.</ref> По војните бил началник на одделение во Дирекцијата на државните долгови во Бугарија.<ref>{{cite journal|last=|first=|authorlink=|year=1932|title=Георги Ив. Бѣлевъ|url=http://macedonia.kroraina.com/podporuchik/il_il/illustration_ilinden_year_5_issue_1.pdf|format=|journal=Илюстрация Илиндень|location=|publisher=Илинденска организация|volume=1|issue=41|pages=10|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=Септемврий|lang-hide=|lang=}}</ref> Околу 1928 година бил во раководството на Охридското македонско братство. По убиството на братучед му [[Наум Белев]] издал извештај со кој ги отфрлил обвинувањата на [[Протогеровисти|протогеровистите]].<ref>{{Михайлов|4|307 - 308}}</ref> Во 1934 година бил избран во [[Национален комитет на македонските братства|Националниот комитет на македонските братства]].<ref>{{Михайлов|4|470}}</ref> Автор е на бројни спомени, статии и брошури за македонско-одринското движење и Илинденското востание, објавувани главно во списанието „''[[Илустрација Илинден]]''“ и други емигрантски изданија (на пр. „Габровско-Априловската востаничка чета“, „Последните дни на Солунската Б. М. Р. гимназија“, „До Солун, Битола и Охрид“ и др.). Во своите текстови често го опишува населението и движењето во бугарски национален контекст. Починал во [[Софија]], [[Царство Бугарија|Бугарија]] во 1945 г.<ref>{{Николов|17}}</ref><ref>Куманов, Милен. „Македония. Кратък исторически справочник“, София, Тинапрес, 1993, стр. 27.</ref><ref>Алманах на българските национални движения след 1878, Академично издателство „Марин Дринов“, София 2005, с. 267.</ref> Имал син [[Александар Белев]]. == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Белев, Георги}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски просветители]] [[Категорија:Дејци на ВМОК]] [[Категорија:Дејци на Македонските братства]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Четврта генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] k7h25n2hu0e70w43gd9g7a9cdxdn7qo 0 1401144 5610187 2026-08-16T13:18:35Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = Jormungand 1cove r.jpg | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite w... 5610187 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = Jormungand 1cove r.jpg | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаси]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуите]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматијар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и органите на реда, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Official manga website at ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Official anime website}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Official website at Viz Media}} * {{Anime News Network|manga|10818|Jormungand}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] h38yfe31ep6pf9g76ig237uzjg9jxtm 5610190 5610187 2026-08-16T13:20:51Z Andrew012p 85224 /* Надворешнив врски */ 5610190 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = Jormungand 1cove r.jpg | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаси]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуите]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматијар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и органите на реда, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] p3u1gz88z4dtu4j9euxqn3nio9hez4w 5610193 5610190 2026-08-16T13:27:25Z Andrew012p 85224 5610193 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаси]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуите]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматијар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и органите на реда, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] 5cjtzjp8uvra05miothxc2nq70teewo 5610194 5610193 2026-08-16T13:28:20Z Andrew012p 85224 5610194 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаси]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматијар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и органите на реда, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] 7ar6uorbboc163f0eri4n3by1v6x7g8 5610197 5610194 2026-08-16T13:38:01Z Andrew012p 85224 5610197 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаси]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] og4d9izktipf044ees2hv4qq384a1hn 5610247 5610197 2026-08-16T15:24:00Z Andrew012p 85224 /* */ 5610247 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]], [[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаши]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] 00kuwssc6qjloav8euqg49smknq6zbc 5610248 5610247 2026-08-16T15:24:48Z Andrew012p 85224 /* */ 5610248 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]]<br>[[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаши]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот егерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] gyd43ccm7bteqhj6fm53ku8cdq7lx10 5610249 5610248 2026-08-16T15:28:55Z Andrew012p 85224 /* Ликови */ 5610249 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]]<br>[[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаши]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот јегерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|Эккато}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] rpgrudmflyhr8suum2rptcfm0jcdxel 5610250 5610249 2026-08-16T15:30:57Z Andrew012p 85224 /* Корпорација HCLI */ 5610250 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]]<br>[[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаши]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот јегерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешен телохранител на Флојд Хекматјар, а сега — командант на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] tlhtg5abdb98y4vgrljsr2yhk27u2gu 5610252 5610250 2026-08-16T15:32:39Z Andrew012p 85224 /* Корпорација HCLI */ 5610252 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Јормунганд | image = [[Податотека:Jormungand v01 cover.jpg|250px]] | caption = Корицата на првиот том, на која се прикажани Коко Хекматјар (лево) и Џонатан „Јона“ Мар (десно) | ja_kanji = ヨルムンガンド | ja_romaji = Јорумунгандо | genre = [[Акција (жанр)|акција]]<br>[[трилер (жанр)|трилер]]<ref>{{cite web|title=Jormungand Vol. 1|url=http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|website=Active Anime|access-date=January 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112032523/http://activeanime.com/html/2009/12/12/jormungand-vol-1/|archive-date=January 12, 2012|date=December 12, 2009|quote=This is an action-thriller that knows how to deliver fast thrills at an even faster pace.}}</ref> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кеитаро Такахаши]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = [[Monthly Sunday Gene-X]] | first = 19 април 2006 | last = 19 јануари 2012 | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = [[Јосуке Курода]] | music = [[Таку Ивасаки]] | studio = [[White Fox]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Tokyo MX]], [[TV Kanagawa]], [[TV Aichi]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Sun Television|Sun TV]], [[AT-X (company)|AT-X]] | network_en = {{English anime network|US=[[Funimation Channel]]}} | first = 10 април 2012 | last = 27 јуни 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Jormungand: Perfect Order | director = Кеитаро Мотонага | producer = Гаку Иваса | writer = Јосуке Курода | music = Таку Ивасаки | studio = White Fox | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, TV Kanagawa, TV Aichi, KBS, BS11, Sun TV, AT-X | network_en = {{English anime network|US=Funimation Channel}} | first = 10 октомври 2012 | last = 26 декември 2012 | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Јормунганд'''''|ヨルムンガンド|Јорумунгандо||en=Jormungand}}{{efn|Името потекнува од [[Јормунганд|митското германско-скандинавско суштество]]}} — [[манга]], чиј автор е Кеитаро Такахаши. Првично била објавувана од издавачката куќа [[Shogakukan]] во месечното списание ''[[Monthly Sunday Gene-X]]''.<ref>{{cite web|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_dtl?isbn=4091570690|title=ヨルムンガンド / 1|access-date=2012-05-04|lang=ja|publisher=Shogakukan|url-status=dead}}</ref> Мангата била лиценцирана од компанијата [[Viz Media]] за распределба на територијата на [[САД]],<ref>{{cite web|title=Jormungand |url=http://www.vizmedia.com/jormungand|publisher=vizmedia.com|access-date=|archive-date=2012-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305214031/http://www.vizmedia.com/jormungand|url-status=live}}</ref> како и на територијата на [[Тајван (држава)|Тајван]] од компанијата Taiwan Tohan.<ref>{{cite web|url=http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806|title=軍火女王 1|access-date=2012-05-04|lang=zh |publisher=Taiwan Tohan|url-status=dead|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622193514/http://www.books.com.tw/exep/prod/booksfile.php?item=0010367806}}</ref> Подоцна, врз основа на заплетот на мангата, студиото [[White Fox]] издало 12-сериска [[аниме]]-серија, која се прикажувала на телевизискиот канал [[Tokyo MX TV]] од 11 мај до 27 јуни 2012 г., а потоа и на други канали: [[Tokyo MX]], [[Television Kanagawa]], [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[AT-X]], [[BS11]], [[TV Aichi]] и [[Sun Television]].<ref name="OA">{{cite web|url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html |title=Official Jormungand On Air Page|access-date=2012-04-15|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjl5ZyZ?url=http://www.jormungand.tv/contents/hp0004/index00030000.html|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На 10 октомври започнала втората сезона на [[аниме|анимето]] под наслов '''''Jormungand: Perfect Order'''''.<ref name="Perfect_Order">{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |title=Jormungand Perfect Order Slated for October 10 |publisher=Anime News Network |date=2012-09-14 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917174734/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-14/jormungand-perfect-order-slated-for-october-10 |url-status=live }}</ref> Двете сезони се лиценцирани на територијата на [[САД]] од компанијата [[Funimation Entertainment]],<ref>{{cite web|url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|title='Jormungand,' More 'Lupin III' Highlight FUNimation's Upcoming Slate of Releases|author=Charles Webb|access-date=2012-04-15|date=2012-04-09|publisher=MTV Geek|archive-url=https://www.webcitation.org/6Crjo78k6?url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/09/funimation-jormungand-lupin-iii/|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |title=Funimation Adds Blood-C Film, more Ikki Tousen, Michiko & Hatchin |publisher=Anime News Network |date=2012-06-30 |access-date=2012-09-27 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211904/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-06-30/funimation-adds-blood-c-film-more-ikki-tousen-michiko-to-hatchin |url-status=live }}</ref> додека на територијата на [[Франција]], првата сезона била лиценцирана од компанијата Dybex.<ref>{{cite web|url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|title=Jormungand en simulcast chez Dybex|lang=fr|access-date=2012-04-15|publisher=Manga News.com|date=2012-03-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjpX26P?url=http://www.manga-news.com/index.php/actus/2012/03/26/Jormungand-en-simulcast-chez-Dybex|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> На аниме-серијата ѝ било посветено радиоемисија, во кое учествувале [[Сеију|сеијуата]] на главните ликови: Шизука Ито и Муцуми Тамура.<ref name="Radio_show">{{cite web|url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|title=Hibiki Radio Station's Munmungand|access-date=2012-05-02|lang=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/6CrjsJGU2?url=http://hibiki-radio.jp/description/munmun|archive-date=2012-12-12|url-status=dead}}</ref> == Содржина == Дејството се врти околу Коко Хекматјар — девојка што се занимава со продажба на [[оружје]] за тајната компанија HCLI, како и за корпорацијата за меѓународен поморски транспорт, која тајно се занимава со трговија со оружје. Како дилер, Коко продава оружје во различни делови на светот, притоа успешно избегнувајќи ги месните власти и надлежните органи, бидејќи нејзината работа според меѓународното право се смета за незаконска. Со неа патува група [[Телохранител|телохранители]], која се состои главно од поранешни воени ветерани. Иронично, еден од нејзините чувари се покажува дека е дете со темна кожа, бела коса и црвени очи, кое ги мрази дилерите, особено братот на Коко, но е принудено да работи за неа. == Ликови == === Корпорација HCLI === * {{нихонго-н|'''Коко Хекматјар'''|ココ·ヘクマティアル|}} : Главна јунакиња на приказната. Има околу 25 години. Многу светла коса, бледо лице, сино-сиви очи. Млад трговец со оружје, ќерка на трговски [[магнат]]. Официјално е дел од Европскиот и Африканскиот оддел за транспорт на оружје. Многу весела, храбра и харизматична, многумина сѐ уште ја сметаат за дете. Таа е истовремено верна и сурова кон своите подредени, а во потребна ситуација е подготвена да изврши и убиство. Затоа го добила прекарот „Чудoвиште“. Коко чува посебна тајна од сите освен од Амада Минами. Многу го сака Јона. : {{сеију|Шизука Ито}} * {{нихонго-н|'''Јона (Џонатан Мар)'''|ヨナ (ジョナサン・マル)|}} : Дете војник од западноазиско потекло. Специјалист за борба во планински предели. Слаб во совладувањето на училишната програма, особено во математиката. Тој се приклучил на планинската пешадија и потоа бил распореден во воена база заедно со други четири сирачиња. Меѓутоа, кога за време на расчистување на пат од мини едно од сирачињата загинало, Јона ја уништил базата за да ја одмазди својата пријателка и да ги заштити другите деца. За време на борбата го убил Гасуд — вработен во HCLI и подреден на Каспер, и набрзо бил фатен од Чикита и останатите борци на Каспер. Од него дознал дека разурнатата база секако морала да биде уништена бидејќи ја попречувала изградбата на патот што ќе ги олесни испораките на оружје на Каспер во Азија. Јона го убил соработникот на Каспер, и како казна бил затворен во контејнер неколку дена. Подоцна признал дека им продал оружје на оние што го уништиле селото на Јона, и е непосредно виновен за смртта на неговите родители. Во замена за мирна и сигурна иднина на трите преостанати деца, Јона се согласил да работи за Каспер и станал [[телохранител]] на Коко. : {{сеију|Муцуми Тамура}} * {{нихонго-н|'''Валмет'''|バルメ|}} : Вистинското име ѝ е '''Софија Велмер'''. Поранешен мајор на механизираниот јегерски баталјон на Финските сили за брза реакција. Потомок на воено семејство. Валмет служела како офицер на мировните сили на ОН во една од земјите на Северна Африка (најверојатно Алжир или Судан). За време на една патрола, нејзината единица била уништена од Чен Гуоминг, офицер на специјалните сили на КНОА. Како последица на тоа, Валмет го загубила окото и била отстранета од команда. Набргу по тоа, била ангажирана од Коко. : Вљубена е во Коко, но таа постојано го игнорира тоа или ја дразни поради тоа. Одлично владее со нож и огнено оружје. Во екипата ја има улогата на втор водач, и покрај тоа што се држи малку повлечено. : {{сеију|Сајака Охара}} * {{нихонго-н|'''Лем Брик'''|レーム|}} : Најстар член на екипата на Коко и нејзина десна рака. Поранешен борец од единицата „Делта“, кој бил сведок на настаните во Сомалија во 1993 г. Ветеран, [[Наемник|платеник]] со добри лидерски вештини и весел карактер. Во минатото бил телохранител на Флојд Хекматјар заедно со Чикита, неговата поранешна [[сопруга]]. Тој е добар снајперист и понекогаш работи заедно со Луц. : {{сеију|Уншо Ишизука}} * {{нихонго-н|'''Мао'''|マオ|}} : Поранешен артилериски офицер од една азиска земја. Бил отпуштен од воена служба по несреќен случај со смртни последици за време на една вежба, по што бил ангажиран од Коко. Единствениот подреден на Коко што има свое семејство. Му држи часови по наука на Јона. : {{сеију|Го Шиномија}} * {{нихонго-н|'''Р'''|アール|Ару}} : Вистинското му име е '''Ренато Сочи'''. Италијанец. Поранешен разузнавач од единицата Берсаљери. Учествувал во [[Босанска војна|Босанската војна]] во рамките на мировната мисија на [[ОН]]. За време на таа војна почнал да работи со агентот Блек, кој го носел кодното име „Кукларот“. Подоцна бил вметнат во кругот на Коко за време на операцијата „Андершафт“, чија цел била да обезбеди пристап до системот за сателитско следење на HCLI, но на крајот целосно преминал на страната на Коко. Загинал во престрелка со одредот на Хекс, откако ѝ кажал на Коко кој е всушност тој. : {{сеију|Кацујуки Кониши}} * {{нихонго-н|'''Уго'''|ウゴ|}} : Поранешен возач на мафијата, бил ангажиран од Коко откако таа ја уништила нивната [[банда]]. Уго со радост ја прифатил нејзината понуда бидејќи ги мразел дрогите, бидејќи му го уништиле братот. Станал личен возач на Коко. : {{сеију|Кијоши Кацунума}} * {{нихонго-н|'''Луц'''|ルツ|}} : Поранешен снајперист од германската специјална полициска единица. Во екипата на Коко настапува како главен снајперист. И покрај неговите извонредни вештини за урбано војување, се губи во дивина, поради што останатите му се потсмеваат. : {{сеију|Ватару Хатано}} * {{нихонго-н|'''Тоџо'''|トージョ|}} : Вистинското му име е {{нихонго-н|'''Акихико Тоџо'''|東條秋彦}}. Поранешен оперативен службеник од тајната јапонска воена разузнавачка единица — SR. Посетил многу жаришта во светот, вклучително и [[Куба]]. 20 минути по напуштањето од SR му било понудено да работи за Каспер Хекматјар. : Одлично ракува со секое оружје. Знае да води преговори. Го учи Јона [[математика]]. : {{сеију|Хитоши Јанаи}} * {{нихонго-н|'''Вајли'''|ワイリ|}} : Вистинското му име е '''Вилијам Нелсон'''. Поранешен поручник од 20-та бригада и инженер од XVIII воздушно-десантен корпус во [[Армија на САД|Американската армија]]. Специјалист за минско-избувливо работи. Дипломирал архитектура на Универзитетот Вирџинија. Вили го запознал Лем за време на [[Прва заливска војна|Првата заливска војна]], подоцна се приклучил на „Делта“, кај Лем и Ехо. По извесно време ја напуштил воената служба и се приклучил на екипата на Коко. : Го учи Јона [[англиски јазик|англиски јазик]]. Единствениот црномурест член во екипата на Коко. : {{сеију|Кенџи Номура}} * {{нихонго-н|'''Ехо'''|エコー|}} : Целосно име {{нихонго-н|'''Екхарт'''|エッカート|}}. Поранешен оперативец од единицата „Делта“, член на екипата на Лем. Подоцна — телохранител на Коко. Се одликувал со весел карактер. : Загинал многу пред настаните од серијата, во судир со борците на Хекс. Неговата смрт многу ја променила Коко. : {{сеију|Кенџи Хамада}} * {{нихонго-н|'''Каспер Хекматјар'''|キャスパー·ヘクマティアル|}} : Постариот брат на Коко. Член е на азискиот оддел за логистика на HCLI. Тој и Коко се родени во контејнер на брод и често менувале лажни пасоши, нивната вистинска национална и државна припадност е непозната. Како и Коко, има снежнобела коса и кожа. : Ексцентричен, весел, многу паметен и итар. Како стопанственик е многу суров и професионален. Не избира средства за да ги постигне своите цели, но притоа си го држи дадениот збор. Претставува предмет на омраза од страна на Јона, бидејќи е индиректно виновен за смртта на неговите родители. : {{сеију|Масаја Мацуказе}} * {{нихонго-н|'''Чикита'''|チェキータ|}} : Поранешна телохранителка на Флојд Хекматјар, а сега — командантка на телохранителите на Каспер. Поранешна (повеќекратна) сопруга на Лем. Цинична и разиграна. Специјалист за борба со нож. : {{сеију|Јуми Тома}} * {{нихонго-н|'''Флојд Хекматјар'''|フロイド·ヘクマティアル|}} : Шеф на HCLI. Татко на Каспер и Коко. Ладен и пресметлив деловен човек. == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешнив врски == * {{Official website|http://sundaygx.com/jormungand/index.html|Матична страница на мангата на ''Sunday Gene-X''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://www.jormungand.tv/|Матична страница на анимето}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://www.viz.com/jormungand|Матична страница на Viz Media}} * {{Anime News Network|манга|10818|Јормунганд}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2006 година]] [[Категорија:Аниме на Crunchyroll]] dgsghz40igt86dzqglo45uqyi3gktn1 1 1401145 5610188 2026-08-16T13:18:48Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {[СЗР}} 5610188 wikitext text/x-wiki {[СЗР}} gmwfdxra517fo1dlhqjkk9x9pxaidrw 5610189 5610188 2026-08-16T13:18:56Z Andrew012p 85224 5610189 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1401146 5610192 2026-08-16T13:26:52Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на манга |Извор = https://imgs.search.brave.com/X5qHtl-75NiOM-tXspRkbWykrXtNRNDekXTltP8kGC8/rs:fit:860:0:0:0/g:ce/aHR0cHM6Ly9saXZl/LnN0YXRpY2ZsaWNr/ci5jb20vMTA3NS83/NDc0NTc1OTJfMjhl/NDE3Y2U5OS5qcGc |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Јормунганд (манга) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5610192 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на манга |Извор = https://imgs.search.brave.com/X5qHtl-75NiOM-tXspRkbWykrXtNRNDekXTltP8kGC8/rs:fit:860:0:0:0/g:ce/aHR0cHM6Ly9saXZl/LnN0YXRpY2ZsaWNr/ci5jb20vMTA3NS83/NDc0NTc1OTJfMjhl/NDE3Y2U5OS5qcGc |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Јормунганд (манга) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Корица на книга}} 20905zp2gfw6ts1xu7f11nh1u1obc45 0 1401147 5610220 2026-08-16T14:32:40Z SpectralWiz 106165 SpectralWiz ја премести страницата [[Скит „Св. Јован Претеча“ — Света Гора]] на [[Скит „Св. Јован Претеча“ - Света Гора]] 5610220 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Скит „Св. Јован Претеча“ - Света Гора]] 86rk714h60qrogojeydpvwm4k6fgy4m 10 1401148 5610235 2026-08-16T14:52:20Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: [[Виенска берза|WBAG]]:&nbsp;{{#if:{{{isin|}}}|[https://www.wienerborse.at/en/market-data/shares-others/quote/?ISIN={{{isin}}} {{uc: {{{1}}} }}]|[https://www.wienerborse.at/en/search/?q={{{1}}} {{uc: {{{1}}} }}]}}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за берзански ознаки]] </noinclude> 5610235 wikitext text/x-wiki [[Виенска берза|WBAG]]:&nbsp;{{#if:{{{isin|}}}|[https://www.wienerborse.at/en/market-data/shares-others/quote/?ISIN={{{isin}}} {{uc: {{{1}}} }}]|[https://www.wienerborse.at/en/search/?q={{{1}}} {{uc: {{{1}}} }}]}}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за берзански ознаки]] </noinclude> 9thc53ht321mncg9vhtvve058eowsom 10 1401149 5610236 2026-08-16T14:53:29Z SpectralWiz 106165 Пренасочување кон [[Предлошка:Виенска берза]] 5610236 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Виенска берза]] l39pz3s1c0xaqh8punfisn5t3hxa2le 0 1401150 5610257 2026-08-16T16:07:53Z Ehrlich91 24281 нс 5610257 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Петка |слика = Параклис „Св. Петка“ - Радожда.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на параклисот |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Трета струшка |координати = {{coord|41|6|32.5|N|20|38|2.5|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Радожда |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Света Петка]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Петка''' — мал [[параклис]] во струшкото село [[Радожда]], [[Македонија]]. == Местоположба == Параклисот се наоѓа на влезот во селото, во близина на [[Црква „Св. Недела“ - Радожда|црквата „Св. Недела“]]. == Архитектура == Параклисот е вгнезден во мала вдлабнатина на карпата пред селото. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Параклис „Св. Петка“ - Радожда 2.jpg|Внатрешноста </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Трета струшка парохија]] * [[Радожда]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Petka Chapel (Radožda)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петка, Радожда}} [[Категорија:Храмови посветени на Света Петка во Македонија|Радожда]] 4o7cryuakbqlqc4bj89vlhv3pnropbd 1 1401151 5610258 2026-08-16T16:09:50Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5610258 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 0 1401152 5610265 2026-08-16T17:32:20Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{нихонго-н|'''Цувано'''|津和野町|Цувано-чо}} — [[Список на градови во Јапонија|град]] сместен во [[Каноаши (округ)|округот Каноаши]], во [[Префектура Шимане|префектурата Шимане]], во [[Јапонија]]. 30 јуни 2023 г., градот има приближно 6.657 жители во 3.352 домаќинства и... 5610265 wikitext text/x-wiki {{нихонго-н|'''Цувано'''|津和野町|Цувано-чо}} — [[Список на градови во Јапонија|град]] сместен во [[Каноаши (округ)|округот Каноаши]], во [[Префектура Шимане|префектурата Шимане]], во [[Јапонија]]. 30 јуни 2023 г., градот има приближно 6.657 жители во 3.352 домаќинства и [[густина на населеност]] од 22 жители на квадратен километар.<ref name="Tsuwano-hp">{{cite web |url=https://www.town.tsuwano.lg.jp/www/menu.html|title= Tsuwano Town official statistics|location= Japan|language= ja}}</ref> Вкупната површина на градот изнесува {{convert|307.03|sqkm|sqmi}}. Популарно наречен „Малото Кјото на Санин“, Цувано е познат по својата живописна главна улица „Тоно-мачи“, која претставува важно заштитено подрачје од традиционални градби, наредена со градби од [[Едо период|периодот едо]] и езерца со кои крапови. Неговата годишна фестивалска манифестација на Јабусаме, која се одржува втората недела од април, претставува голема туристичка атракција за регионот Санин. == Географија == Цувано се наоѓа во југозападниот дел на префектурата Шимане. Градскиот предел се простира во мала котлина помеѓу планините на тесен рамноправен терен по реката Цувано. == Соседни општини == Префектура Шимане *Масуда *[[Јошика]] Префектура Јамагучи *[[Хаги]] *[[Јамагучи (град)|Јамагучи]] === Клима === Цувано има влажна суптропска клима ([[Кепенова класификација на климата|Кепенова класификација]] ''Cfa'') со многу топли лета и свежи зими. Врнежите се обилни во текот на целата година. Просечната годишна температура во Цувано изнесува 14.3 °C. Просечните годишни врнежи изнесуваат 1908.3 мм, при што јули е највлажен месец. Температурите се највисоки во просек во август, со околу 26.3 °C, а најниски во јануари, со околу 3.0 °C.<ref name=normals/> Највисоката температура некогаш забележана во Цувано била 38.9 °C на 21 август 2024 г.; најстудената температура некогаш забележана била -13.1 °C на 28 февруари 1981 г.<ref name=extremes/> {{Weather box |width = auto |collapsed = Y |single line = Y |metric first = Y |location = Цувано (нормали 1991–2020, екстреми 1978–денес) |Jan record high C = 18.6 |Feb record high C = 21.8 |Mar record high C = 28.1 |Apr record high C = 30.5 |May record high C = 35.1 |Jun record high C = 35.8 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.9 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 32.6 |Nov record high C = 28.1 |Dec record high C = 23.4 |Jan record low C = -7.9 |Feb record low C = -13.1 |Mar record low C = -4.6 |Apr record low C = -2.7 |May record low C = 1.5 |Jun record low C = 6.2 |Jul record low C = 13.0 |Aug record low C = 14.7 |Sep record low C = 4.1 |Oct record low C = 0.2 |Nov record low C = -2.3 |Dec record low C = -4.9 |Jan high C = 7.8 |Feb high C = 9.4 |Mar high C = 13.7 |Apr high C = 19.7 |May high C = 24.7 |Jun high C = 27.4 |Jul high C = 30.8 |Aug high C = 32.2 |Sep high C = 27.8 |Oct high C = 22.4 |Nov high C = 16.6 |Dec high C = 10.4 |Jan mean C = 3.0 |Feb mean C = 3.9 |Mar mean C = 7.4 |Apr mean C = 12.8 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 21.5 |Jul mean C = 25.5 |Aug mean C = 26.3 |Sep mean C = 21.9 |Oct mean C = 15.8 |Nov mean C = 10.2 |Dec mean C = 5.1 |Jan low C = -0.6 |Feb low C = -0.5 |Mar low C = 2.0 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.8 |Jun low C = 17.0 |Jul low C = 21.5 |Aug low C = 22.1 |Sep low C = 17.7 |Oct low C = 10.9 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 1.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 127.4 |Feb precipitation mm = 103.7 |Mar precipitation mm = 148.3 |Apr precipitation mm = 127.7 |May precipitation mm = 141.0 |Jun precipitation mm = 211.2 |Jul precipitation mm = 309.8 |Aug precipitation mm = 188.9 |Sep precipitation mm = 209.4 |Oct precipitation mm = 120.0 |Nov precipitation mm = 102.2 |Dec precipitation mm = 120.5 |year precipitation mm = 1908.3 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 15.8 |Feb precipitation days = 13.3 |Mar precipitation days = 13.8 |Apr precipitation days = 11.3 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 12.6 |Jul precipitation days = 12.8 |Aug precipitation days = 10.7 |Sep precipitation days = 11.4 |Oct precipitation days = 9.2 |Nov precipitation days = 10.7 |Dec precipitation days = 14.5 |Jan sun = 70.2 |Feb sun = 87.5 |Mar sun = 138.3 |Apr sun = 178.6 |May sun = 200.4 |Jun sun = 136.0 |Jul sun = 150.7 |Aug sun = 180.4 |Sep sun = 137.4 |Oct sun = 148.4 |Nov sun = 114.1 |Dec sun = 76.8 |year sun = 1619.2 |source 1 = [[Јапонска метеоролошка агенција]]<ref name=extremes>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_a.php?prec_no=68&block_no=0707&year=&month=&day=&view=h0 |script-title=ja:観測史上1～10位の値（年間を通じての値） | publisher = [[Јапонска метеоролошка агенција|JMA]] | access-date = April 26, 2022}}</ref><ref name=normals>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=68&block_no=0707&year=&month=&day=&view=h0 |script-title=ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値） | publisher = [[Јапонска метеоролошка агенција|JMA]] | access-date = April 26, 2022}}</ref>}} === Население === Според податоците од јапонскиот попис, населението во Цувано во 2020 г. изнесувало 6.875 жители.<ref name=zensus/> Цувано спроведува пописи уште од 1920 г. {{Historical populations | align = none | cols = 2 | 1920 | 20285 | 1925 | 19205 | 1930 | 20171 | 1935 | 19189 | 1940 | 18872 | 1945 | 22570 | 1950 | 22499 | 1955 | 23224 | 1960 | 21157 | 1965 | 18037 | 1970 | 15412 | 1975 | 13957 | 1980 | 13423 | 1985 | 13002 | 1990 | 12131 | 1995 | 11389 | 2000 | 10628 | 2005 | 9515 | 2010 | 8434 | 2015 | 7653 | 2020 | 6875 | footnote = Статистика за населението на Цувано<ref name=zensus>[https://www.citypopulation.de/en/japan/shimane/ Статистика за населението на Цувано]</ref> }} == Историја == Подрачјето на Цувано било дел од древната Провинција Ивами. За време на [[Едо период|периодот едо]], градот се развил како град замок на Цувански Феуд, кој бил управуван од кланот Камеи во поголемиот дел од неговата историја. Во 1868 г., бил место на особено сурови прогони на [[Какуре Киришитан]], кои биле прогонети на ова место по нивното откривање и апсење во Ураками Јобан Кузуре. По реставрацијата меиџи, градот Цувано бил основан во рамките на округот Каноаши на 1 април 1889 г., со создавањето на современиот систем на општини. На 25 септември 2005 г., градот Ничихара бил споен со Цувано. == Администрација == Цувано има систем градоначалник-совет на управување со непосредно избран градоначалник и [[еднодомен]] градски совет од 12 члена. Цувано, заедно со општина Јошика, дава еден член во Собранието на префектурата Шимане. Во однос на националната политика, градот е дел од втората изборна единица на Шимане во Долниот дом на Парламентот на Јапонија. == Економија == Цувано е изразено селска област, со економија заснована на [[земјоделство]] и [[шумарство]]. Туризмот исто така игра многу важен фактор во месната економија. Бидејќи е блиску до префектурата Јамагучи, многу туристи што доаѓаат во Цувано го посетуваат и [[Хаги]] на [[Јапонско Море]] и Јамагучи во исто време, а Цувано често погрешно се смета дека се наоѓа во префектурата Јамагучи. == Образование == Цувано има четири јавни основни училишта и две јавни средни училишта управувани од градската власт, како и едно јавно средно училиште управувано од Одборот за образование на префектурата Шимане. == Сообраќај == === Железница === [[File:JR logo (west).svg|frameless|20x20px]] [[West Japan Railway Company|JR West]] — [[линија Јамагучи]] * [[Станица Цувано|Цувано]] — [[Станица Аонојома|Аонојома]] — [[Станица Ничихара|Ничихара]] — [[Станица Аохара|Аохара]] — [[Станица Хигаши-Аохара|Хигаши-Аохара]] === Автопати === * Државен пат 9 * Државен пат 187 == Збратимени градови == *{{flagicon|Germany}} Округ [[Мите]], [[Берлин]], [[Германија]], од август 1995 г. == Месни занимливости == * Светилиште Отометоге Марија Сеидо, осветено во 1951 г. и дел од споменикот на 37 јапонски христијани прогонети и мачени во Цувано од страна на власта за време на периодите едо и Меиџи.<ref>[http://newsaints.faithweb.com/martyrs/Japan04.htm 37 маченици од Цувано (1868–1872)] во круг на хагиографијата</ref> * Таикодани Инари Џинџа, со своите 1.000 вермилионски портокалови порли (тории) * Урнатини од [[замок Цувано]], национално историско место [[File:D51 200 SLやまぐち号.jpg|thumb|460x460px|Парната локомотива „SL Јамагучи“]] === Парна локомотива ''Јамагучи'' === Популарна [[туризам|туристичка]] дестинација, Цувано опслужува со [[парна локомотива]] ''Јамагучи'', која сообраќа еднаш дневно за време на викенди, државни празници и одредени други денови помеѓу март и ноември (секој ден во август) на линија Јамагучи помеѓу станица Шин-Јамагучи и Цувано.<ref>{{cite web |url=http://www.c571.jp/jouhoukyoku/timetable/timetable.html |title=Slやまぐち号-Sl運行カレンダー |accessdate=2008-06-08 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080229190114/http://www.c571.jp/jouhoukyoku/timetable/timetable.html |archivedate=2008-02-29 }}</ref> Стои околу три часа во Цувано пред да се врати на станицата Шин-Јамагучи. Воз најчесто влече [[локомотива]] C57, но D51 ја извршува работата во неколку работни денови помеѓу јули и септември, а двата мотори се поврзани во конфигурација со двојна глава за време на викендите во август. Од 2026 г., возот главно се влече од D51 поради сервисирање на C57. Возот се состои од пет патнички вагон од серијата 35, моделирани според оние од епохата шова, со внатрешност што го воспроизведува тоа со што е можно поголеми детали. Задниот вагон има надворешна платформа за набљудување. Сцена во филмот на режисерот [[Масахиро Шинода]] — ''Spy Sorge'' ([[Македонски јазик|мак]]. ''Шпионот Зорге''), филм од 2003 г. за советскиот шпион [[Рихард Зорге]], била снимена во возот за да се долови духот на времето {{clear left}} == Познати личности од Цувано == * [[Ниши Амане]], филозоф * [[Мицумаса Ано]], илустратор и автор на детски книги * [[Акико Камеи]], политичар * [[Хисаоки Камеи]], политичар * [[Шисеи Кувабара]], фотограф * [[Мори Огаи]], романописец, лекар, министер во владата. Гробот на Мори е во Јомеи-џи во Цувано, изграден во 1420 г. и познат како еден од двата големи храма на сектата [[Сото]] во Јапонија. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{Commons category-inline}} * {{wikivoyage inline|Tsuwano}} * [http://tsuwano-kanko.net/en/ Tsuwano Tourism Association] * [http://www.town.tsuwano.lg.jp/ Official website] {{in lang|ja}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Населени места основани во 2005 година]] 3wp3v3nufenedxxdcvdzk5szv3qytq6 5610268 5610265 2026-08-16T17:37:38Z Andrew012p 85224 5610268 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Цувано | official_name = | native_name = {{nobold|津和野町}} | native_name_lang = ja | settlement_type = [[Список на градови во Јапонија|Град]] | other_name = | image_skyline = View from Taikodani Inari-jinja shrine, Tsuwano-cho, Kanoashi-gun, Shimane 001.jpg | image_caption = Пејзаж од Цувано | image_flag = Flag of Tsuwano, Shimane.svg | image_blank_emblem = Emblem of Tsuwano, Shimane.svg | blank_emblem_type = Амблем | image_map1 = Tsuwano in Shimane Prefecture Ja.svg | map_caption = Местоположба на Цувано во префектурата Шимане | pushpin_map = Japan | pushpin_map_caption = Местоположба во Јапонија | coordinates = {{coord|34.541944|N|131.835278|E|region:JP|display=inline,title}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Јапонија]] | subdivision_type1 = [[Список на региони во Јапонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Чугоку (регион)|Чугоку]]<br>[[Санин (регион)|Санин]] | subdivision_type2 = [[Префектури во Јапонија|Префектура]] | subdivision_name2 = [[Префектура Шимане|Шимане]] | subdivision_type3 = [[Окрузи во Јапонија|Округ]] | subdivision_name3 = [[Каноаши (округ)|Каноаши]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Хиројуки Шитамори | leader_title1 = Заменик-градоначалник | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 307.03 | population_total = 6.657 | population_as_of = 30 јуни 2023 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Јапонско стандардно време|JST]] | utc_offset1 = +09:00 | postal_code_type = | postal_code = 699-5292 | blank_name_sec1 = Адреса на градското собрание | blank_info_sec1 = 54-25 Nichihara, Tsuwano-chō, Kanoashi-gun, Shimane-ken 699-5292 | blank_name_sec2 = [[Кепенова класификација на климата|Клима]] | blank_info_sec2 = [[Влажна суптропска клима|Cfa]] | website = {{URL|http://www.town.tsuwano.lg.jp/}} | module = {{Infobox region symbols| embedded=yes | tree = [[Кафорово дрво]] | flower = ''[[Farfugium japonicum]]'' | bird = [[Чапји|Чапја]] | butterfly = | fish = }} }} {{нихонго-н|'''Цувано'''|津和野町|Цувано-чо}} — [[Список на градови во Јапонија|гратче]] сместено во [[Каноаши (округ)|округот Каноаши]], во [[Префектура Шимане|префектурата Шимане]], во [[Јапонија]]. 30 јуни 2023 г., градот има приближно 6.657 жители во 3.352 домаќинства и [[густина на населеност]] од 22 жители на квадратен километар.<ref name="Tsuwano-hp">{{cite web |url=https://www.town.tsuwano.lg.jp/www/menu.html|title= Tsuwano Town official statistics|location= Japan|language= ja}}</ref> Вкупната површина на градот изнесува 307.03 км². Популарно наречен „Малото Кјото на Санин“, Цувано е познат по својата живописна главна улица „Тоно-мачи“, која претставува важно заштитено подрачје од традиционални градби, наредена со градби од [[Едо период|периодот едо]] и езерца со кои крапови. Неговата годишна фестивалска манифестација на Јабусаме, која се одржува втората недела од април, претставува голема туристичка атракција за регионот Санин. == Географија == Цувано се наоѓа во југозападниот дел на префектурата Шимане. Градскиот предел се простира во мала котлина помеѓу планините на тесен рамноправен терен по реката Цувано. == Соседни општини == Префектура Шимане *Масуда *[[Јошика]] Префектура Јамагучи *[[Хаги]] *[[Јамагучи (град)|Јамагучи]] === Клима === Цувано има влажна суптропска клима ([[Кепенова класификација на климата|Кепенова класификација]] ''Cfa'') со многу топли лета и свежи зими. Врнежите се обилни во текот на целата година. Просечната годишна температура во Цувано изнесува 14.3 °C. Просечните годишни врнежи изнесуваат 1908.3 мм, при што јули е највлажен месец. Температурите се највисоки во просек во август, со околу 26.3 °C, а најниски во јануари, со околу 3.0 °C.<ref name=normals/> Највисоката температура некогаш забележана во Цувано била 38.9 °C на 21 август 2024 г.; најстудената температура некогаш забележана била -13.1 °C на 28 февруари 1981 г.<ref name=extremes/> {{Weather box |width = auto |collapsed = Y |single line = Y |metric first = Y |location = Цувано (нормали 1991–2020, екстреми 1978–денес) |Jan record high C = 18.6 |Feb record high C = 21.8 |Mar record high C = 28.1 |Apr record high C = 30.5 |May record high C = 35.1 |Jun record high C = 35.8 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.9 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 32.6 |Nov record high C = 28.1 |Dec record high C = 23.4 |Jan record low C = -7.9 |Feb record low C = -13.1 |Mar record low C = -4.6 |Apr record low C = -2.7 |May record low C = 1.5 |Jun record low C = 6.2 |Jul record low C = 13.0 |Aug record low C = 14.7 |Sep record low C = 4.1 |Oct record low C = 0.2 |Nov record low C = -2.3 |Dec record low C = -4.9 |Jan high C = 7.8 |Feb high C = 9.4 |Mar high C = 13.7 |Apr high C = 19.7 |May high C = 24.7 |Jun high C = 27.4 |Jul high C = 30.8 |Aug high C = 32.2 |Sep high C = 27.8 |Oct high C = 22.4 |Nov high C = 16.6 |Dec high C = 10.4 |Jan mean C = 3.0 |Feb mean C = 3.9 |Mar mean C = 7.4 |Apr mean C = 12.8 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 21.5 |Jul mean C = 25.5 |Aug mean C = 26.3 |Sep mean C = 21.9 |Oct mean C = 15.8 |Nov mean C = 10.2 |Dec mean C = 5.1 |Jan low C = -0.6 |Feb low C = -0.5 |Mar low C = 2.0 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.8 |Jun low C = 17.0 |Jul low C = 21.5 |Aug low C = 22.1 |Sep low C = 17.7 |Oct low C = 10.9 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 1.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 127.4 |Feb precipitation mm = 103.7 |Mar precipitation mm = 148.3 |Apr precipitation mm = 127.7 |May precipitation mm = 141.0 |Jun precipitation mm = 211.2 |Jul precipitation mm = 309.8 |Aug precipitation mm = 188.9 |Sep precipitation mm = 209.4 |Oct precipitation mm = 120.0 |Nov precipitation mm = 102.2 |Dec precipitation mm = 120.5 |year precipitation mm = 1908.3 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 15.8 |Feb precipitation days = 13.3 |Mar precipitation days = 13.8 |Apr precipitation days = 11.3 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 12.6 |Jul precipitation days = 12.8 |Aug precipitation days = 10.7 |Sep precipitation days = 11.4 |Oct precipitation days = 9.2 |Nov precipitation days = 10.7 |Dec precipitation days = 14.5 |Jan sun = 70.2 |Feb sun = 87.5 |Mar sun = 138.3 |Apr sun = 178.6 |May sun = 200.4 |Jun sun = 136.0 |Jul sun = 150.7 |Aug sun = 180.4 |Sep sun = 137.4 |Oct sun = 148.4 |Nov sun = 114.1 |Dec sun = 76.8 |year sun = 1619.2 |source 1 = [[Јапонска метеоролошка агенција]]<ref name=extremes>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_a.php?prec_no=68&block_no=0707&year=&month=&day=&view=h0 |script-title=ja:観測史上1～10位の値（年間を通じての値） | publisher = [[Јапонска метеоролошка агенција|JMA]] | access-date = April 26, 2022}}</ref><ref name=normals>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=68&block_no=0707&year=&month=&day=&view=h0 |script-title=ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値） | publisher = [[Јапонска метеоролошка агенција|JMA]] | access-date = April 26, 2022}}</ref>}} === Население === Според податоците од јапонскиот попис, населението во Цувано во 2020 г. изнесувало 6.875 жители.<ref name=zensus/> Цувано спроведува пописи уште од 1920 г. {{Historical populations | align = none | cols = 2 | 1920 | 20285 | 1925 | 19205 | 1930 | 20171 | 1935 | 19189 | 1940 | 18872 | 1945 | 22570 | 1950 | 22499 | 1955 | 23224 | 1960 | 21157 | 1965 | 18037 | 1970 | 15412 | 1975 | 13957 | 1980 | 13423 | 1985 | 13002 | 1990 | 12131 | 1995 | 11389 | 2000 | 10628 | 2005 | 9515 | 2010 | 8434 | 2015 | 7653 | 2020 | 6875 | footnote = Статистика за населението на Цувано<ref name=zensus>[https://www.citypopulation.de/en/japan/shimane/ Статистика за населението на Цувано]</ref> }} == Историја == Подрачјето на Цувано било дел од древната Провинција Ивами. За време на [[Едо период|периодот едо]], градот се развил како град замок на Цувански Феуд, кој бил управуван од кланот Камеи во поголемиот дел од неговата историја. Во 1868 г., бил место на особено сурови прогони на [[Какуре Киришитан]], кои биле прогонети на ова место по нивното откривање и апсење во Ураками Јобан Кузуре. По реставрацијата меиџи, градот Цувано бил основан во рамките на округот Каноаши на 1 април 1889 г., со создавањето на современиот систем на општини. На 25 септември 2005 г., градот Ничихара бил споен со Цувано. == Администрација == Цувано има систем градоначалник-совет на управување со непосредно избран градоначалник и [[еднодомен]] градски совет од 12 члена. Цувано, заедно со општина Јошика, дава еден член во Собранието на префектурата Шимане. Во однос на националната политика, градот е дел од втората изборна единица на Шимане во Долниот дом на Парламентот на Јапонија. == Економија == Цувано е изразено селска област, со економија заснована на [[земјоделство]] и [[шумарство]]. Туризмот исто така игра многу важен фактор во месната економија. Бидејќи е блиску до префектурата Јамагучи, многу туристи што доаѓаат во Цувано го посетуваат и [[Хаги]] на [[Јапонско Море]] и Јамагучи во исто време, а Цувано често погрешно се смета дека се наоѓа во префектурата Јамагучи. == Образование == Цувано има четири јавни основни училишта и две јавни средни училишта управувани од градската власт, како и едно јавно средно училиште управувано од Одборот за образование на префектурата Шимане. == Сообраќај == === Железница === [[File:JR logo (west).svg|frameless|20x20px]] [[West Japan Railway Company|JR West]] — [[линија Јамагучи]] * [[Станица Цувано|Цувано]] — [[Станица Аонојома|Аонојома]] — [[Станица Ничихара|Ничихара]] — [[Станица Аохара|Аохара]] — [[Станица Хигаши-Аохара|Хигаши-Аохара]] === Автопати === * Државен пат 9 * Државен пат 187 == Збратимени градови == *{{flagicon|Germany}} Округ [[Мите]], [[Берлин]], [[Германија]], од август 1995 г. == Месни занимливости == * Светилиште Отометоге Марија Сеидо, осветено во 1951 г. и дел од споменикот на 37 јапонски христијани прогонети и мачени во Цувано од страна на власта за време на периодите едо и Меиџи.<ref>[http://newsaints.faithweb.com/martyrs/Japan04.htm 37 маченици од Цувано (1868–1872)] во круг на хагиографијата</ref> * Таикодани Инари Џинџа, со своите 1.000 вермилионски портокалови порли (тории) * Урнатини од [[замок Цувано]], национално историско место [[File:D51 200 SLやまぐち号.jpg|thumb|460x460px|Парната локомотива ''Јамагучи'']] === Парна локомотива ''Јамагучи'' === Популарна [[туризам|туристичка]] дестинација, Цувано опслужува со [[парна локомотива]] ''Јамагучи'', која сообраќа еднаш дневно за време на викенди, државни празници и одредени други денови помеѓу март и ноември (секој ден во август) на линија Јамагучи помеѓу станица Шин-Јамагучи и Цувано.<ref>{{cite web |url=http://www.c571.jp/jouhoukyoku/timetable/timetable.html |title=Slやまぐち号-Sl運行カレンダー |accessdate=2008-06-08 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080229190114/http://www.c571.jp/jouhoukyoku/timetable/timetable.html |archivedate=2008-02-29 }}</ref> Стои околу три часа во Цувано пред да се врати на станицата Шин-Јамагучи. Воз најчесто влече [[локомотива]] C57, но D51 ја извршува работата во неколку работни денови помеѓу јули и септември, а двата мотори се поврзани во конфигурација со двојна глава за време на викендите во август. Од 2026 г., возот главно се влече од D51 поради сервисирање на C57. Возот се состои од пет патнички вагон од серијата 35, моделирани според оние од епохата шова, со внатрешност што го воспроизведува тоа со што е можно поголеми детали. Задниот вагон има надворешна платформа за набљудување. Сцена во филмот на режисерот [[Масахиро Шинода]] — ''Spy Sorge'' ([[Македонски јазик|мак]]. ''Шпионот Зорге''), филм од 2003 г. за советскиот шпион [[Рихард Зорге]], била снимена во возот за да се долови духот на времето {{clear left}} == Познати личности од Цувано == * [[Ниши Амане]], филозоф * [[Мицумаса Ано]], илустратор и автор на детски книги * [[Акико Камеи]], политичар * [[Хисаоки Камеи]], политичар * [[Шисеи Кувабара]], фотограф * [[Мори Огаи]], романописец, лекар, министер во владата. Гробот на Мори е во Јомеи-џи во Цувано, изграден во 1420 г. и познат како еден од двата големи храма на сектата [[Сото]] во Јапонија. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{Commons category-inline}} * {{wikivoyage inline|Tsuwano}} * [http://tsuwano-kanko.net/en/ Tsuwano Tourism Association] * [http://www.town.tsuwano.lg.jp/ Official website] {{in lang|ja}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Населени места основани во 2005 година]] b4c7c6poijblqhe3mguyw3x7ip3t5rb 1 1401153 5610266 2026-08-16T17:32:32Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5610266 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401154 5610267 2026-08-16T17:37:19Z Новиот Дарвел 135843 Создадена страница со: {{Infobox football match | title = ФА Комјунити Шилд 2026 | image = [[Податотека:Principality Stadium May 3, 2016.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]] бил домаќин на натпреварот | team1 = {{Fb team (N) Arsenal}} | team1score = 3 | te... 5610267 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = ФА Комјунити Шилд 2026 | image = [[Податотека:Principality Stadium May 3, 2016.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]] бил домаќин на натпреварот | team1 = {{Fb team (N) Arsenal}} | team1score = 3 | team2 = {{Fb team (N) Manchester City}} | team2score = 0 | date = {{Start date|2026|8|16|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | referee = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]])<ref name="officials">{{cite news |title=Find out who's taking charge of the FA Community Shield between Man City and Arsenal|url=https://www.thefa.com/news/2026/jul/20/match-officials-for-fa-community-shield-2026-appointed-20262007 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=20 July 2026 |access-date=12 August 2026 }}</ref> | attendance = 58.056<ref name="report 13 August"/> | previous = [[ФА Комјунити Шилд 2025|2025]] | next = ''[[ФА Комјунити Шилд 2027|2027]]'' }} '''ФА Комјунити Шилд 2026''' бил 104-тиот [[ФА Комјунити Шилд]], годишен фудбалски натпревар во кој се среќаваат победниците од претходната сезона во двете најважни натпреварувања во англискиот фудбал: [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] и [[ФА куп]]от. Учесници во ова издание одиграно на 16 август 2026 година на [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]], биле [[ФК Арсенал|Арсенал]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Ова било првпат овој стадион да биде домаќин на натпревар за Комјунити Шилд по [[ФА Комјунити Шилд 2006|2006]] година.<ref>{{cite news |title=Venue and date details for the 2026 FA Community Shield have been confirmed |url=https://www.thefa.com/news/2026/mar/23/fa-community-shield-2026-details-confirmed-20262303 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=23 March 2026 |access-date=23 March 2026 }}</ref> Ова било само третпат натпреварот да се игра надвор од [[Стадион Вембли|Вембли]], откако натпреварувањето се вратило таму во [[ФА Комјунити Шилд 2007|2007]], по шестгодишниот период во Кардиф. Причината зошто натпреварот бил одигран во Кардиф, а не во Лондон, била поради тоа што на Вембли настапувал пејачот [[The Weeknd|The Weeknd]] во рамките на неговата [[After Hours til Dawn Tour]] турнеја.<ref>{{cite web |last1=Rostance |first1=Tom |title=Community Shield moved to Cardiff for Weeknd gigs |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/ckge06z463lo |publisher=[[BBC Sport]] |date=23 March 2026}}</ref> Бранител на титулата била екипата на [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] која го освоила [[ФА Комјунити Шилд 2025|изданието во 2025 година]], но не се квалификувала за овој натпревар, откако биле елиминирани во [[ФА куп 2025-2026#Трето коло|третото коло на ФА купот]] од [[ФК Маклесфилд|Маклесфилд]] и го завршиле првенството во Премиер лигата на 15. место на табелата. Арсенал го добил натпреварот со 3–0, со што ја освоил својата 18-та титула во ФА Комјунити Шилд натпреварите. Тоа била нивната најубедлива победа во Комјунити Шилд во последните [[ФА Комјунити Шилд 2014|12 години]], кога исто така го совладале Манчестер Сити со идентичен резултат. ==Натпреварот== ===Детали=== {{Football box no.2 |nobars = 1 |дата = 16 август 2026 |време = 15:00 [[British Summer Time|BST]] |екипа1 = {{Fb-rt team Arsenal}} |резултат = 3–0 |report = https://www.bbc.com/sport/football/live/cv4g34g19p2kt |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Рикардо Калафјори|Калафјори]] {{goal|1}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|28}} *[[Мартин Едегор|Едегор]] {{goal|48}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Милениум|Милениум]] |локација = [[Кардиф]] |гледачи = 58.056 |судија = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]] }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arsenal2627h |pattern_b = _arsenal2627h |pattern_ra = _arsenal2627h |pattern_sh = _arsenal2627h |pattern_so = _arsenal2627hl |leftarm = FFFFFF |body = F00000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F00000 |title = Арсенал }} |{{Football kit |pattern_la = _mancity2627h |pattern_b = _mancity2627h |pattern_ra = _mancity2627h |pattern_sh = _mancity2627h |pattern_so = _mancity2627hl |leftarm = 98C6EB |body = 98C6EB |rightarm = 98C6EB |shorts = 1C214F |socks = 1C214F |title = {{nowrap|Манчестер&nbsp;Сити}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ESP}} [[Давид Раја]] |- |RB ||'''4''' ||{{flagicon|ENG}} [[Бен Вајт (фудбалер)|Бен Вајт]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ESP}} [[Кристијан Москера]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagicon|BRA}} [[Габриел Магаљаеш]] |- |LB ||'''33'''||{{flagicon|ITA}} [[Рикардо Калафјори]] || {{yel|38}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''39'''||{{flagicon|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''49'''||{{flagicon|ENG}} [[Мајлс Луис-Скели]] || || {{suboff|75}} |- |RW ||'''20'''||{{flagicon|ENG}} [[Нони Мадуеке]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''8''' ||{{flagicon|NOR}} [[Мартин Едегор]] {{Капитен}} || {{yel|84}} || {{suboff|84}} |- |LW ||'''17'''||{{flagicon|GRE}} [[Христос Цолис]] |- |CF ||'''29'''||{{flagicon|GER}} [[Каи Хаверц]] || || {{suboff|75}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagicon|ESP}} [[Кепа Арисабалага]] |- |DF ||'''5''' ||{{flagicon|ECU}} [[Пјеро Инкапје]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagicon|ENG}} [[Еберечи Езе]] || || {{subon|84}} |- |MF ||'''23'''||{{flagicon|ESP}} [[Микел Мерино]] |- |MF ||'''36'''||{{flagicon|ESP}} [[Мартин Субименди]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''41'''||{{flagicon|ENG}} [[Деклан Рајс]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|ENG}} [[Букајо Сака]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||{{flagicon|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] || || {{subon|75}} |- |FW ||'''56'''||{{flagicon|ENG}} [[Макс Дауман]] |- |colspan=3|'''Менаџер''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Микел Артета]] |} |valign="top"|[[File:Arsenal vs Manchester City 2026-08-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |- |RB ||'''45'''||{{flagicon|UZB}} [[Абдукодир Хусанов]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|POR}} [[Рубен Дијаш]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |CB ||'''24'''||{{flagicon|CRO}} [[Јошко Гвардиол]] || {{yel|53}} |- |LB ||'''33'''||{{flagicon|ENG}} [[Нико О'Рајли]] || || {{suboff|54}} |- |CM ||'''5''' ||{{flagicon|ENG}} [[Елиот Андерсон]] || || {{suboff|60}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagicon|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''42'''||{{flagicon|GHA}} [[Антуан Семењо]] |- |AM ||'''47'''||{{flagicon|ENG}} [[Фил Фоден]] || {{yel|24}} || {{suboff|60}} |- |LW ||'''11'''||{{flagicon|BEL}} [[Жереми Доку]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] || || {{suboff|53}} |- |colspan=3|'''Substitutes:''' |- |GK ||'''28'''||{{flagicon|ARG}} [[Херонимо Рули]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagicon|ENG}} [[Марк Гехи]] || || {{subon|54}} |- |DF ||'''21'''||{{flagicon|ALG}} [[Рајан Аит-Нури]] |- |DF ||'''82'''||{{flagicon|ENG}} [[Рико Луис]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagicon|FRA}} [[Рајан Шерки]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''14'''||{{flagicon|ESP}} [[Нико Гонсалес (фудбалер 2002)|Нико Гонсалес]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''18'''||{{flagicon|ENG}} [[Џек Грилиш]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''27'''||{{flagicon|POR}} [[Матеуш Нунеш]] |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|EGY}} [[Омар Мармуш]] || || {{subon|53}} |- |colspan=3|'''Менаџер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ITA}} [[Енцо Мареска]] |} |} {| width=100% style="font-size:90%" | '''Man of the Match:''' <br /> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="officials"/> <br />Craig Taylor ([[Staffordshire Football Association|Staffordshire]]) <br />Blake Antrobus ([[Manchester Football Association|Manchester]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:'''<ref name="officials"/> <br />Farai Hallam ([[Surrey County Football Association|Surrey]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Alistair Nelson ([[Nottinghamshire County Football Association|Nottinghamshire]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />James Bell ([[Sheffield & Hallamshire County Football Association|Sheffield & Hallamshire]]) <br />'''[[Video assistant referee#Assistant video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Tim Wood ([[Gloucestershire County Football Association|Gloucestershire]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Match rules'''<ref name="rules">{{cite web |title=Rules of the Football Association Community Shield |url=https://www.thefa.com/~/media/978792AF8BBE4927AA4583437A7DF882.ashx |access-date=9 June 2023 |website= |publisher=The Football Association |format=PDF}}</ref> *90 minutes *[[Penalty shoot-out (association football)|Penalty shoot-out]] if scores level *Nine named substitutes, of which six may be used |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.thefa.com/competitions/the-fa-community-shield The FA Community Shield] at [[The Football Association]] 0ia5b3ulbjjy9v57i0nv94lkdb89fzm 5610269 5610267 2026-08-16T17:37:43Z Новиот Дарвел 135843 /* Натпреварот */ 5610269 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = ФА Комјунити Шилд 2026 | image = [[Податотека:Principality Stadium May 3, 2016.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]] бил домаќин на натпреварот | team1 = {{Fb team (N) Arsenal}} | team1score = 3 | team2 = {{Fb team (N) Manchester City}} | team2score = 0 | date = {{Start date|2026|8|16|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | referee = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]])<ref name="officials">{{cite news |title=Find out who's taking charge of the FA Community Shield between Man City and Arsenal|url=https://www.thefa.com/news/2026/jul/20/match-officials-for-fa-community-shield-2026-appointed-20262007 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=20 July 2026 |access-date=12 August 2026 }}</ref> | attendance = 58.056<ref name="report 13 August"/> | previous = [[ФА Комјунити Шилд 2025|2025]] | next = ''[[ФА Комјунити Шилд 2027|2027]]'' }} '''ФА Комјунити Шилд 2026''' бил 104-тиот [[ФА Комјунити Шилд]], годишен фудбалски натпревар во кој се среќаваат победниците од претходната сезона во двете најважни натпреварувања во англискиот фудбал: [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] и [[ФА куп]]от. Учесници во ова издание одиграно на 16 август 2026 година на [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]], биле [[ФК Арсенал|Арсенал]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Ова било првпат овој стадион да биде домаќин на натпревар за Комјунити Шилд по [[ФА Комјунити Шилд 2006|2006]] година.<ref>{{cite news |title=Venue and date details for the 2026 FA Community Shield have been confirmed |url=https://www.thefa.com/news/2026/mar/23/fa-community-shield-2026-details-confirmed-20262303 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=23 March 2026 |access-date=23 March 2026 }}</ref> Ова било само третпат натпреварот да се игра надвор од [[Стадион Вембли|Вембли]], откако натпреварувањето се вратило таму во [[ФА Комјунити Шилд 2007|2007]], по шестгодишниот период во Кардиф. Причината зошто натпреварот бил одигран во Кардиф, а не во Лондон, била поради тоа што на Вембли настапувал пејачот [[The Weeknd|The Weeknd]] во рамките на неговата [[After Hours til Dawn Tour]] турнеја.<ref>{{cite web |last1=Rostance |first1=Tom |title=Community Shield moved to Cardiff for Weeknd gigs |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/ckge06z463lo |publisher=[[BBC Sport]] |date=23 March 2026}}</ref> Бранител на титулата била екипата на [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] која го освоила [[ФА Комјунити Шилд 2025|изданието во 2025 година]], но не се квалификувала за овој натпревар, откако биле елиминирани во [[ФА куп 2025-2026#Трето коло|третото коло на ФА купот]] од [[ФК Маклесфилд|Маклесфилд]] и го завршиле првенството во Премиер лигата на 15. место на табелата. Арсенал го добил натпреварот со 3–0, со што ја освоил својата 18-та титула во ФА Комјунити Шилд натпреварите. Тоа била нивната најубедлива победа во Комјунити Шилд во последните [[ФА Комјунити Шилд 2014|12 години]], кога исто така го совладале Манчестер Сити со идентичен резултат. ==Натпреварот== ===Детали=== {{Football box no.2 |nobars = 1 |дата = 16 август 2026 |време = 15:00 [[British Summer Time|BST]] |екипа1 = {{Fb-rt team Arsenal}} |резултат = 3–0 |report = https://www.bbc.com/sport/football/live/cv4g34g19p2kt |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Рикардо Калафјори|Калафјори]] {{goal|1}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|28}} *[[Мартин Едегор|Едегор]] {{goal|48}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Милениум|Милениум]] |локација = [[Кардиф]] |гледачи = 58.056 |судија = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]] }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arsenal2627h |pattern_b = _arsenal2627h |pattern_ra = _arsenal2627h |pattern_sh = _arsenal2627h |pattern_so = _arsenal2627hl |leftarm = FFFFFF |body = F00000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F00000 |title = Арсенал }} |{{Football kit |pattern_la = _mancity2627h |pattern_b = _mancity2627h |pattern_ra = _mancity2627h |pattern_sh = _mancity2627h |pattern_so = _mancity2627hl |leftarm = 98C6EB |body = 98C6EB |rightarm = 98C6EB |shorts = 1C214F |socks = 1C214F |title = {{nowrap|Манчестер&nbsp;Сити}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ESP}} [[Давид Раја]] |- |RB ||'''4''' ||{{flagicon|ENG}} [[Бен Вајт (фудбалер)|Бен Вајт]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ESP}} [[Кристијан Москера]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagicon|BRA}} [[Габриел Магаљаеш]] |- |LB ||'''33'''||{{flagicon|ITA}} [[Рикардо Калафјори]] || {{yel|38}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''39'''||{{flagicon|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''49'''||{{flagicon|ENG}} [[Мајлс Луис-Скели]] || || {{suboff|75}} |- |RW ||'''20'''||{{flagicon|ENG}} [[Нони Мадуеке]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''8''' ||{{flagicon|NOR}} [[Мартин Едегор]] {{Капитен}} || {{yel|84}} || {{suboff|84}} |- |LW ||'''17'''||{{flagicon|GRE}} [[Христос Цолис]] |- |CF ||'''29'''||{{flagicon|GER}} [[Каи Хаверц]] || || {{suboff|75}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagicon|ESP}} [[Кепа Арисабалага]] |- |DF ||'''5''' ||{{flagicon|ECU}} [[Пјеро Инкапје]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagicon|ENG}} [[Еберечи Езе]] || || {{subon|84}} |- |MF ||'''23'''||{{flagicon|ESP}} [[Микел Мерино]] |- |MF ||'''36'''||{{flagicon|ESP}} [[Мартин Субименди]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''41'''||{{flagicon|ENG}} [[Деклан Рајс]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|ENG}} [[Букајо Сака]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||{{flagicon|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] || || {{subon|75}} |- |FW ||'''56'''||{{flagicon|ENG}} [[Макс Дауман]] |- |colspan=3|'''Менаџер''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Микел Артета]] |} |valign="top"|[[File:Arsenal vs Manchester City 2026-08-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |- |RB ||'''45'''||{{flagicon|UZB}} [[Абдукодир Хусанов]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|POR}} [[Рубен Дијаш]] {{Капитен}} |- |CB ||'''24'''||{{flagicon|CRO}} [[Јошко Гвардиол]] || {{yel|53}} |- |LB ||'''33'''||{{flagicon|ENG}} [[Нико О'Рајли]] || || {{suboff|54}} |- |CM ||'''5''' ||{{flagicon|ENG}} [[Елиот Андерсон]] || || {{suboff|60}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagicon|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''42'''||{{flagicon|GHA}} [[Антуан Семењо]] |- |AM ||'''47'''||{{flagicon|ENG}} [[Фил Фоден]] || {{yel|24}} || {{suboff|60}} |- |LW ||'''11'''||{{flagicon|BEL}} [[Жереми Доку]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] || || {{suboff|53}} |- |colspan=3|'''Substitutes:''' |- |GK ||'''28'''||{{flagicon|ARG}} [[Херонимо Рули]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagicon|ENG}} [[Марк Гехи]] || || {{subon|54}} |- |DF ||'''21'''||{{flagicon|ALG}} [[Рајан Аит-Нури]] |- |DF ||'''82'''||{{flagicon|ENG}} [[Рико Луис]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagicon|FRA}} [[Рајан Шерки]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''14'''||{{flagicon|ESP}} [[Нико Гонсалес (фудбалер 2002)|Нико Гонсалес]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''18'''||{{flagicon|ENG}} [[Џек Грилиш]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''27'''||{{flagicon|POR}} [[Матеуш Нунеш]] |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|EGY}} [[Омар Мармуш]] || || {{subon|53}} |- |colspan=3|'''Менаџер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ITA}} [[Енцо Мареска]] |} |} {| width=100% style="font-size:90%" | '''Man of the Match:''' <br /> '''[[Assistant referee (association football)|Assistant referees]]:'''<ref name="officials"/> <br />Craig Taylor ([[Staffordshire Football Association|Staffordshire]]) <br />Blake Antrobus ([[Manchester Football Association|Manchester]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Fourth official|Fourth official]]:'''<ref name="officials"/> <br />Farai Hallam ([[Surrey County Football Association|Surrey]]) <br />'''[[Assistant referee (association football)#Reserve assistant referee|Reserve assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Alistair Nelson ([[Nottinghamshire County Football Association|Nottinghamshire]]) <br />'''[[Video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />James Bell ([[Sheffield & Hallamshire County Football Association|Sheffield & Hallamshire]]) <br />'''[[Video assistant referee#Assistant video assistant referee|Assistant video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Tim Wood ([[Gloucestershire County Football Association|Gloucestershire]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Match rules'''<ref name="rules">{{cite web |title=Rules of the Football Association Community Shield |url=https://www.thefa.com/~/media/978792AF8BBE4927AA4583437A7DF882.ashx |access-date=9 June 2023 |website= |publisher=The Football Association |format=PDF}}</ref> *90 minutes *[[Penalty shoot-out (association football)|Penalty shoot-out]] if scores level *Nine named substitutes, of which six may be used |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.thefa.com/competitions/the-fa-community-shield The FA Community Shield] at [[The Football Association]] dkft6epo1ny2bd1xy664ml3xeco38if 5610290 5610269 2026-08-16T19:43:44Z Carshalton 30527 5610290 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = ФА Комјунити Шилд 2026 | image = [[Податотека:Principality Stadium May 3, 2016.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]] бил домаќин на натпреварот | team1 = {{Fb team (N) Arsenal}} | team1score = 3 | team2 = {{Fb team (N) Manchester City}} | team2score = 0 | date = {{Start date|2026|8|16|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | referee = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]])<ref name="officials">{{cite news |title=Find out who's taking charge of the FA Community Shield between Man City and Arsenal|url=https://www.thefa.com/news/2026/jul/20/match-officials-for-fa-community-shield-2026-appointed-20262007 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=20 July 2026 |access-date=12 August 2026 }}</ref> | attendance = 58.056 | previous = [[ФА Комјунити Шилд 2025|2025]] | next = ''[[ФА Комјунити Шилд 2027|2027]]'' }} '''ФА Комјунити Шилд 2026''' бил 104-тиот [[ФА Комјунити Шилд]], годишен фудбалски натпревар во кој се среќаваат победниците од претходната сезона во двете најважни натпреварувања во англискиот фудбал: [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] и [[ФА куп]]от. Учесници во ова издание одиграно на 16 август 2026 година на [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]], биле [[ФК Арсенал|Арсенал]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Ова било првпат овој стадион да биде домаќин на натпревар за Комјунити Шилд по [[ФА Комјунити Шилд 2006|2006]] година.<ref>{{cite news |title=Venue and date details for the 2026 FA Community Shield have been confirmed |url=https://www.thefa.com/news/2026/mar/23/fa-community-shield-2026-details-confirmed-20262303 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=23 March 2026 |access-date=23 March 2026 }}</ref> Ова било само третпат натпреварот да се игра надвор од [[Стадион Вембли|Вембли]], откако натпреварувањето се вратило таму во [[ФА Комјунити Шилд 2007|2007]], по шестгодишниот период во Кардиф. Причината зошто натпреварот бил одигран во Кардиф, а не во Лондон, била поради тоа што на Вембли настапувал пејачот [[The Weeknd|The Weeknd]] во рамките на неговата [[After Hours til Dawn Tour]] турнеја.<ref>{{cite web |last1=Rostance |first1=Tom |title=Community Shield moved to Cardiff for Weeknd gigs |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/ckge06z463lo |publisher=[[BBC Sport]] |date=23 March 2026}}</ref> Бранител на титулата била екипата на [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] која го освоила [[ФА Комјунити Шилд 2025|изданието во 2025 година]], но не се квалификувала за овој натпревар, откако биле елиминирани во [[ФА куп 2025-2026#Трето коло|третото коло на ФА купот]] од [[ФК Маклесфилд|Маклесфилд]] и го завршиле првенството во Премиер лигата на 15. место на табелата. Арсенал го добил натпреварот со 3–0, со што ја освоил својата 18-та титула во ФА Комјунити Шилд натпреварите. Тоа била нивната најубедлива победа во Комјунити Шилд во последните [[ФА Комјунити Шилд 2014|12 години]], кога исто така го совладале Манчестер Сити со идентичен резултат. ==Натпреварот== ===Детали=== {{Football box no.2 |nobars = 1 |дата = 16 август 2026 |време = 15:00 [[British Summer Time|BST]] |екипа1 = {{Fb-rt team Arsenal}} |резултат = 3–0 |report = https://www.bbc.com/sport/football/live/cv4g34g19p2kt |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Рикардо Калафјори|Калафјори]] {{goal|{{0}}1}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|28}} *[[Мартин Едегор|Едегор]] {{goal|48}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Милениум|Милениум]] |локација = [[Кардиф]] |гледачи = 58.056 |судија = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]]) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arsenal2627h |pattern_b = _arsenal2627h |pattern_ra = _arsenal2627h |pattern_sh = _arsenal2627h |pattern_so = _arsenal2627hl |leftarm = FFFFFF |body = F00000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F00000 |title = Арсенал }} |{{Football kit |pattern_la = _mancity2627h |pattern_b = _mancity2627h |pattern_ra = _mancity2627h |pattern_sh = _mancity2627h |pattern_so = _mancity2627hl |leftarm = 98C6EB |body = 98C6EB |rightarm = 98C6EB |shorts = 1C214F |socks = 1C214F |title = {{nowrap|Манчестер&nbsp;Сити}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ESP}} [[Давид Раја]] |- |RB ||'''4''' ||{{flagsport|ENG}} [[Бен Вајт (фудбалер)|Бен Вајт]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|ESP}} [[Кристијан Москера]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagsport|BRA}} [[Габриел Магаљаеш]] |- |LB ||'''33'''||{{flagsport|ITA}} [[Рикардо Калафјори]] || {{yel|38}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''39'''||{{flagsport|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''49'''||{{flagsport|ENG}} [[Мајлс Луис-Скели]] || || {{suboff|75}} |- |RW ||'''20'''||{{flagsport|ENG}} [[Нони Мадуеке]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''8''' ||{{flagsport|NOR}} [[Мартин Едегор]] {{Капитен}} || {{yel|84}} || {{suboff|84}} |- |LW ||'''17'''||{{flagsport|GRE}} [[Христос Цолис]] |- |CF ||'''29'''||{{flagsport|GER}} [[Каи Хаверц]] || || {{suboff|75}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagsport|ESP}} [[Кепа Арисабалага]] |- |DF ||'''5''' ||{{flagsport|ECU}} [[Пјеро Инкапје]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagsport|ENG}} [[Еберечи Езе]] || || {{subon|84}} |- |MF ||'''23'''||{{flagsport|ESP}} [[Микел Мерино]] |- |MF ||'''36'''||{{flagsport|ESP}} [[Мартин Субименди]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''41'''||{{flagsport|ENG}} [[Деклан Рајс]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagsport|ENG}} [[Букајо Сака]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||{{flagsport|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] || || {{subon|75}} |- |FW ||'''56'''||{{flagsport|ENG}} [[Макс Дауман]] |- |colspan=3|'''Менаџер''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |} |valign="top"|[[File:Arsenal vs Manchester City 2026-08-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |- |RB ||'''45'''||{{flagsport|UZB}} [[Абдукодир Хусанов]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|POR}} [[Рубен Дијаш]] {{Капитен}} |- |CB ||'''24'''||{{flagsport|CRO}} [[Јошко Гвардиол]] || {{yel|53}} |- |LB ||'''33'''||{{flagsport|ENG}} [[Нико О'Рајли]] || || {{suboff|54}} |- |CM ||'''5''' ||{{flagsport|ENG}} [[Елиот Андерсон]] || || {{suboff|60}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagsport|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''42'''||{{flagsport|GHA}} [[Антуан Семењо]] |- |AM ||'''47'''||{{flagsport|ENG}} [[Фил Фоден]] || {{yel|24}} || {{suboff|60}} |- |LW ||'''11'''||{{flagsport|BEL}} [[Жереми Доку]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] || || {{suboff|53}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''28'''||{{flagsport|ARG}} [[Херонимо Рули]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagsport|ENG}} [[Марк Гехи]] || || {{subon|54}} |- |DF ||'''21'''||{{flagsport|ALG}} [[Рајан Аит-Нури]] |- |DF ||'''82'''||{{flagsport|ENG}} [[Рико Луис]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagsport|FRA}} [[Рајан Шерки]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''14'''||{{flagsport|ESP}} [[Нико Гонсалес (фудбалер 2002)|Нико Гонсалес]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''18'''||{{flagsport|ENG}} [[Џек Грилиш]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''27'''||{{flagsport|POR}} [[Матеуш Нунеш]] |- |FW ||'''7''' ||{{flagsport|EGY}} [[Омар Мармуш]] || || {{subon|53}} |- |colspan=3|'''Менаџер:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |} |} {| width=100% style="font-size:90%" | '''Играч на натпреварот:''' <br /> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="officials"/> <br />Крег Тејлор <br />Блејк Антробас <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:'''<ref name="officials"/> <br />Фарај Халам <br />'''[[Video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Џејмс Бел <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:'''<ref name="officials"/> <br />Тим Вуд |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Правила на натпреварот'''<ref name="rules">{{cite web |title=Rules of the Football Association Community Shield |url=https://www.thefa.com/~/media/978792AF8BBE4927AA4583437A7DF882.ashx |access-date=9 June 2023 |website= |publisher=The Football Association |format=PDF}}</ref> *90 минути *[[Пенали (фудбал)|Пенали]] ако резултатот е нерешен *Максимално 9 играчи на клупата, од кои 6 можат да бидат искористени. |} ==Екипа победник== <center><big>'''Победник на ФА Комјунити Шилд 2026'''</big> [[File:600px Rosso Bianco e Blu con cannone dorato.svg|150px]]<br> <big>'''[[ФК Арсенал|Арсенал]]'''<br />''' 18. титула'''</big><br/>[[File:CommunityShield.png|40px]]</center> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.thefa.com/competitions/the-fa-community-shield ФА Комјунити Шилд] на сајтот на [[Фудбалска асоцијација на Англија|Фудбалската асоцијација на Англија]] bnp0ioytpzctczq9gwmsov9gk51cmbt 5610292 5610290 2026-08-16T19:44:38Z Carshalton 30527 5610292 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = ФА Комјунити Шилд 2026 | image = [[Податотека:Principality Stadium May 3, 2016.jpg|200px]] | image_size = frameless | caption = [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]] бил домаќин на натпреварот | team1 = {{Fb team (N) Arsenal}} | team1score = 3 | team2 = {{Fb team (N) Manchester City}} | team2score = 0 | date = {{Start date|2026|8|16|df=y}} | stadium = [[Стадион Милениум|Милениум]] | city = [[Кардиф]] | referee = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]])<ref name="officials">{{cite news |title=Find out who's taking charge of the FA Community Shield between Man City and Arsenal|url=https://www.thefa.com/news/2026/jul/20/match-officials-for-fa-community-shield-2026-appointed-20262007 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=20 July 2026 |access-date=12 August 2026 }}</ref> | attendance = 58.056 | previous = [[ФА Комјунити Шилд 2025|2025]] | next = ''[[ФА Комјунити Шилд 2027|2027]]'' }} '''ФА Комјунити Шилд 2026''' бил 104-тиот [[ФА Комјунити Шилд]], годишен фудбалски натпревар во кој се среќаваат победниците од претходната сезона во двете најважни натпреварувања во англискиот фудбал: [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] и [[ФА куп]]от. Учесници во ова издание одиграно на 16 август 2026 година на [[Стадион Милениум|Стадионот Милениум]] во [[Кардиф]], биле [[ФК Арсенал|Арсенал]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Ова било првпат овој стадион да биде домаќин на натпревар за Комјунити Шилд по [[ФА Комјунити Шилд 2006|2006]] година.<ref>{{cite news |title=Venue and date details for the 2026 FA Community Shield have been confirmed |url=https://www.thefa.com/news/2026/mar/23/fa-community-shield-2026-details-confirmed-20262303 |website=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=23 March 2026 |access-date=23 March 2026 }}</ref> Ова било само третпат натпреварот да се игра надвор од [[Стадион Вембли|Вембли]], откако натпреварувањето се вратило таму во [[ФА Комјунити Шилд 2007|2007]], по шестгодишниот период во Кардиф. Причината зошто натпреварот бил одигран во Кардиф, а не во Лондон, била поради тоа што на Вембли настапувал пејачот [[The Weeknd|The Weeknd]] во рамките на неговата [[After Hours til Dawn Tour]] турнеја.<ref>{{cite web |last1=Rostance |first1=Tom |title=Community Shield moved to Cardiff for Weeknd gigs |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/ckge06z463lo |publisher=[[BBC Sport]] |date=23 March 2026}}</ref> Бранител на титулата била екипата на [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] која го освоила [[ФА Комјунити Шилд 2025|изданието во 2025 година]], но не се квалификувала за овој натпревар, откако биле елиминирани во [[ФА куп 2025-2026#Трето коло|третото коло на ФА купот]] од [[ФК Маклесфилд|Маклесфилд]] и го завршиле првенството во Премиер лигата на 15. место на табелата. Арсенал го добил натпреварот со 3–0, со што ја освоил својата 18-та титула во ФА Комјунити Шилд натпреварите. Тоа била нивната најубедлива победа во Комјунити Шилд во последните [[ФА Комјунити Шилд 2014|12 години]], кога исто така го совладале Манчестер Сити со идентичен резултат. ==Натпреварот== ===Детали=== {{Football box no.2 |nobars = 1 |дата = 16 август 2026 |време = 15:00 [[British Summer Time|BST]] |екипа1 = {{Fb-rt team Arsenal}} |резултат = 3–0 |report = https://www.bbc.com/sport/football/live/cv4g34g19p2kt |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Рикардо Калафјори|Калафјори]] {{goal|{{0}}1}} *[[Каи Хаверц|Хаверц]] {{goal|28}} *[[Мартин Едегор|Едегор]] {{goal|48}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Милениум|Милениум]] |локација = [[Кардиф]] |гледачи = 58.056 |судија = [[Сам Барот]] ([[Западен Рајдинг]]) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arsenal2627h |pattern_b = _arsenal2627h |pattern_ra = _arsenal2627h |pattern_sh = _arsenal2627h |pattern_so = _arsenal2627hl |leftarm = FFFFFF |body = F00000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F00000 |title = Арсенал }} |{{Football kit |pattern_la = _mancity2627h |pattern_b = _mancity2627h |pattern_ra = _mancity2627h |pattern_sh = _mancity2627h |pattern_so = _mancity2627hl |leftarm = 98C6EB |body = 98C6EB |rightarm = 98C6EB |shorts = 1C214F |socks = 1C214F |title = {{nowrap|Манчестер&nbsp;Сити}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ESP}} [[Давид Раја]] |- |RB ||'''4''' ||{{flagsport|ENG}} [[Бен Вајт (фудбалер)|Бен Вајт]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|ESP}} [[Кристијан Москера]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagsport|BRA}} [[Габриел Магаљаеш]] |- |LB ||'''33'''||{{flagsport|ITA}} [[Рикардо Калафјори]] || {{yel|38}} || {{suboff|60}} |- |CM ||'''39'''||{{flagsport|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''49'''||{{flagsport|ENG}} [[Мајлс Луис-Скели]] || || {{suboff|75}} |- |RW ||'''20'''||{{flagsport|ENG}} [[Нони Мадуеке]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''8''' ||{{flagsport|NOR}} [[Мартин Едегор]] {{Капитен}} || {{yel|84}} || {{suboff|84}} |- |LW ||'''17'''||{{flagsport|GRE}} [[Христос Цолис]] |- |CF ||'''29'''||{{flagsport|GER}} [[Каи Хаверц]] || || {{suboff|75}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''13'''||{{flagsport|ESP}} [[Кепа Арисабалага]] |- |DF ||'''5''' ||{{flagsport|ECU}} [[Пјеро Инкапје]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagsport|ENG}} [[Еберечи Езе]] || || {{subon|84}} |- |MF ||'''23'''||{{flagsport|ESP}} [[Микел Мерино]] |- |MF ||'''36'''||{{flagsport|ESP}} [[Мартин Субименди]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''41'''||{{flagsport|ENG}} [[Деклан Рајс]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagsport|ENG}} [[Букајо Сака]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||{{flagsport|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] || || {{subon|75}} |- |FW ||'''56'''||{{flagsport|ENG}} [[Макс Дауман]] |- |colspan=3|'''Менаџер''' |- |colspan=3|{{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |} |valign="top"|[[File:Arsenal vs Manchester City 2026-08-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagsport|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |- |RB ||'''45'''||{{flagsport|UZB}} [[Абдукодир Хусанов]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagsport|POR}} [[Рубен Дијаш]] {{Капитен}} |- |CB ||'''24'''||{{flagsport|CRO}} [[Јошко Гвардиол]] || {{yel|53}} |- |LB ||'''33'''||{{flagsport|ENG}} [[Нико О'Рајли]] || || {{suboff|54}} |- |CM ||'''5''' ||{{flagsport|ENG}} [[Елиот Андерсон]] || || {{suboff|60}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagsport|CRO}} [[Матео Ковачиќ]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''42'''||{{flagsport|GHA}} [[Антуан Семењо]] |- |AM ||'''47'''||{{flagsport|ENG}} [[Фил Фоден]] || {{yel|24}} || {{suboff|60}} |- |LW ||'''11'''||{{flagsport|BEL}} [[Жереми Доку]] || || {{suboff|46}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagsport|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] || || {{suboff|53}} |- |colspan=3|'''Замени:''' |- |GK ||'''28'''||{{flagsport|ARG}} [[Херонимо Рули]] |- |DF ||'''6''' ||{{flagsport|ENG}} [[Марк Гехи]] || || {{subon|54}} |- |DF ||'''21'''||{{flagsport|ALG}} [[Рајан Аит-Нури]] |- |DF ||'''82'''||{{flagsport|ENG}} [[Рико Луис]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''10'''||{{flagsport|FRA}} [[Рајан Шерки]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''14'''||{{flagsport|ESP}} [[Нико Гонсалес (фудбалер 2002)|Нико Гонсалес]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''18'''||{{flagsport|ENG}} [[Џек Грилиш]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''27'''||{{flagsport|POR}} [[Матеуш Нунеш]] |- |FW ||'''7''' ||{{flagsport|EGY}} [[Омар Мармуш]] || || {{subon|53}} |- |colspan=3|'''Менаџер:''' |- |colspan=3|{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |} |} {| width=100% style="font-size:90%" | '''Играч на натпреварот:''' <br /> '''[[Помошен судија (фудбал)|Помошни судии]]:'''<ref name="officials"/> <br />Крег Тејлор <br />Блејк Антробас <br />'''[[Помошен судија (фудбал)#Четврти судија|Четврти судија]]:'''<ref name="officials"/> <br />Фарај Халам <br />'''[[Video assistant referee]]:'''<ref name="officials"/> <br />Џејмс Бел <br />'''[[Video assistant referee#Помошен video assistant referee|Помошни VAR судии]]:'''<ref name="officials"/> <br />Тим Вуд |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Правила на натпреварот'''<ref name="rules">{{cite web |title=Rules of the Football Association Community Shield |url=https://www.thefa.com/~/media/978792AF8BBE4927AA4583437A7DF882.ashx |access-date=9 June 2023 |website= |publisher=The Football Association |format=PDF}}</ref> *90 минути *[[Пенали (фудбал)|Пенали]] ако резултатот е нерешен *Максимално 9 играчи на клупата, од кои 6 можат да бидат искористени. |} ==Екипа победник== <center><big>'''Победник на ФА Комјунити Шилд 2026'''</big> [[File:600px Rosso Bianco e Blu con cannone dorato.svg|150px]]<br> <big>'''[[ФК Арсенал|Арсенал]]'''<br />''' 18. титула'''</big><br/>[[File:CommunityShield.png|40px]]</center> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.thefa.com/competitions/the-fa-community-shield ФА Комјунити Шилд] на сајтот на [[Фудбалска асоцијација на Англија|Фудбалската асоцијација на Англија]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:ФА Комјунити Шилд 2025}} [[Категорија:Изданија на ФА Комјунити Шилд|2026]] tuxlkj7samzfpqy3k3uiu6zhpts5xvz 0 1401155 5610280 2026-08-16T19:18:37Z Ehrlich91 24281 нс 5610280 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Џамија | name = Џамија Ново Коњари (Дебар) | image = | caption = | coordinates = {{Coord|41|32|51|N|20|34|29|E|type:landmark_region:MK|display=title}} | location = [[Дебар]] | year = | deity = | rite = | sect = | tradition = | cercle = | sector = | municipality = [[Општина Дебар]] | country = [[Македонија]] | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = | architect = | architecture_type = [[џамија]] | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''Џамија Ново Коњари (Дебар)''' — една од градските [[џамија|џамии]] во градот [[Дебар]], во [[Општина Дебар]], [[Македонија]].<ref>{{Наведување|title=Xhamia e lagjes Konjarë e Re, Dibër #dibra #dibralive #dibradron #ramadan {{!}} Dibra Live|url=https://www.facebook.com/reel/1436596071196103/|accessdate=2026-08-16|language=mk}}</ref> == Поврзано == * [[Дебарско муфтиство]] * [[Дебар]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дебар]] [[Категорија:Џамии во Општина Дебар]] [[Категорија:Џамии во Дебарското муфтиство]] 4rxowteqtdfz15goi6kfi1ktevntchc 5610281 5610280 2026-08-16T19:19:58Z Ehrlich91 24281 5610281 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Џамија | name = Џамија Ново Коњари (Дебар) | image = | caption = | coordinates = {{Coord|41|31|18.7|N|20|31|10.3|E|type:landmark_region:MK|display=title}} | location = [[Дебар]] | year = | deity = | rite = | sect = | tradition = | cercle = | sector = | municipality = [[Општина Дебар]] | country = [[Македонија]] | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = | architect = | architecture_type = [[џамија]] | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''Џамија Ново Коњари (Дебар)''' — една од градските [[џамија|џамии]] во градот [[Дебар]], во [[Општина Дебар]], [[Македонија]].<ref>{{Наведување|title=Xhamia e lagjes Konjarë e Re, Dibër #dibra #dibralive #dibradron #ramadan {{!}} Dibra Live|url=https://www.facebook.com/reel/1436596071196103/|accessdate=2026-08-16|language=mk}}</ref> == Поврзано == * [[Дебарско муфтиство]] * [[Дебар]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дебар]] [[Категорија:Џамии во Општина Дебар]] [[Категорија:Џамии во Дебарското муфтиство]] 6xd8uyddp854xk6q126d50bc1mnbtv6 1 1401156 5610282 2026-08-16T19:20:22Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5610282 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1401157 5610286 2026-08-16T19:42:36Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Фудбалски сојуз на Англија]] на [[Фудбалска асоцијација на Англија]] 5610286 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фудбалска асоцијација на Англија]] efd0yq1akmxiysdnca7ms4prtl65apj 1 1401158 5610288 2026-08-16T19:42:36Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Разговор:Фудбалски сојуз на Англија]] на [[Разговор:Фудбалска асоцијација на Англија]] 5610288 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Фудбалска асоцијација на Англија]] g9yt5tzu6ip66cfo4z59xegbj17v6my 1 1401160 5610313 2026-08-16T19:55:41Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5610313 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 10 1401162 5610319 2026-08-16T20:03:40Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [http://www.treccani.it/enciclopedia/{{{1}}}/ {{{2|{{PAGENAME}}}}}] {{in lang|it}} {{#if:{{{3|<noinclude>author name, if available</noinclude>}}}|<nowiki></nowiki> од {{{3}}}}} во ''[[treccani|Enciclopedia Treccani]]''{{#if:{{{4|<noinclude>Volume</noinclude>}}}|, {{{4}}}}} {{#if:{{{5|<noinclude>year</noinclude>}}}|({{{5}}})}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5610319 wikitext text/x-wiki [http://www.treccani.it/enciclopedia/{{{1}}}/ {{{2|{{PAGENAME}}}}}] {{in lang|it}} {{#if:{{{3|<noinclude>author name, if available</noinclude>}}}|<nowiki></nowiki> од {{{3}}}}} во ''[[treccani|Enciclopedia Treccani]]''{{#if:{{{4|<noinclude>Volume</noinclude>}}}|, {{{4}}}}} {{#if:{{{5|<noinclude>year</noinclude>}}}|({{{5}}})}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> t84d1z74v2rrsbufe2igdcj77cpzs8f 0 1401163 5610320 2026-08-16T20:08:28Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1356342846|Ednovi (magician)]]“ 5610320 wikitext text/x-wiki '''Едмундо Хавиер Новело Виљегас''' (роден на 20 мај 1961 година), најчесто познат по неговото сценско име '''Еднави''' - мексикански магионичар и менталист.<ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Тој настапувал во театарски продукции, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/abraham-david-celebrara-sus-10-anos-de-ilusionismo-con-artistas-internacionales/|title=Abraham David celebrará sus 10 años de ilusionismo con artistas internacionales|last=Vida|first=Por Damaris Hernández MercadoPeriodista de Entretenimiento y Estilos de|date=16 April 2026|work=El Nuevo Día|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> телевизиски програми и корпоративни настани во Мексико и на меѓународно ниво. <ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=[[La Jornada]]|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}</ref> <ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=[[El Informador (Mexico)|El Informador]]|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kuali.com.mx/portal/tendra-feria-de-leon-nuevos-atractivos/|title=TENDRÁ FERIA DE LEÓN NUEVOS ATRACTIVOS {{!}} kuali|last=Staff|first=Kuali|language=es-MX|accessdate=23 April 2026}}</ref> Бил поврзан со сценски магични продукции и настани за забава во живо во Мексико, вклучувајќи го и појавувањето на културни фестивали и телевизиски програми.<ref name="diarioimagen">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.diarioimagen.net/?p=212984|title=Ednovi llevará 'El show de lo imposible' al Teatro del Parque Interlomas|last=Grande|first=Asael|date=9 April 2015|work=Diario Imagen|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/ph-mas-coge-calle/notas/abraham-david-celebra-su-trayectoria-con-el-espectaculo-suenos-de-magia/|title=Abraham David celebra su trayectoria con el espectáculo “Sueños de Magia”|last=Hora|first=Por Primera|date=15 April 2026|work=Primera Hora|language=spanish|accessdate=24 April 2026}}</ref> == Ран живот и кариера == Една бил роден на 20 мај 1961 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.divulga.com.mx/conferencista/ednovi/|title=Ednovi - Experiencia|work=Divulga|access-date=19 May 2026|language=Spanish}}</ref> Во 1989 година, бил продуцент и настапувал во ''„Абракадабра, Мистеријата на огледалата“'', театарска магична продукција поставена во театарот „Хулио Прието“ во Мексико Сити.<ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=[[La Jornada]]|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhaley2015">Whaley, Jaime (10 April 2015). [https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp "Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi"]. ''[[La Jornada]]'' (in Spanish)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref><ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/|title=Ednovi - El Mentalista|work=World Meetings Forum|language=en|accessdate=24 April 2026}}</ref> Настапувал на фестивали и културни настани во Мексико, вклучувајќи го Фестивалот на Историскиот центар во Мексико Сити и настани во Националниот аудиториум.<ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=[[El Informador (Mexico)|El Informador]]|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html "Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010"]. ''[[El Informador (Mexico)|El Informador]]'' (in Spanish). 5 November 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref> Еднови учествувал на меѓународни магионичарски настани, вклучувајќи настапи на гала настапот во ФЛАСОМА во 1992 година во [[Богота|Богота, Колумбија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flasoma.org/historia/|title=Historia de FLASOMA|work=FLASOMA|accessdate=23 April 2026}}</ref> Од 2000 до 2004 година, се појавувал во програмата ''„Темпранито“'' на ТВ Ацтека, претставувајќи периодични магични сегменти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mdcmagazine.com/magia-y-mentalismo/|title=Magia y mentalismo|last=Juárez|first=Nancy Fuentes|date=6 October 2025|work=MDC Magazine|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> Во 2010 година, тој учествувал во програмите на Televisa поврзани со [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство во фудбал во 2010 година]], презентирајќи предвидливи настапи поврзани со фудбалските натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Мексико|мексиканската фудбалска репрезентација]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/|title=Ednovi - El Mentalista|work=World Meetings Forum|language=en|accessdate=24 April 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/ "Ednovi - El Mentalista"]. ''World Meetings Forum''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 April</span> 2026</span>.</cite></ref> Во 2016 година, ја претставил сценската продукција ''„Шоуто на невозможното“'', која имала турнеја низ Мексико. <ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/ "Ednovi: El hombre de lo posible"]. ''Soundcheck'' (in Spanish). 1 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref> Еднанови работел и во продукција на настани и креативно консултирање поврзано со забава во живо и специјални ефекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tesiunamdocumentos.dgb.unam.mx/ptd2010/marzo/0655201/0655201.pdf|title=Universidad Nacional Autonoma De Maxico}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Магионичари]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] b7bxpyxo6ftwj39be7qpmz2z7eidky6 5610322 5610320 2026-08-16T20:09:48Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5610322 wikitext text/x-wiki '''Едмундо Хавиер Новело Виљегас''' (роден на 20 мај 1961 година), најчесто познат по неговото сценско име '''Еднави''' — мексикански магионичар и менталист.<ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Тој настапувал во театарски продукции, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/abraham-david-celebrara-sus-10-anos-de-ilusionismo-con-artistas-internacionales/|title=Abraham David celebrará sus 10 años de ilusionismo con artistas internacionales|last=Vida|first=Por Damaris Hernández MercadoPeriodista de Entretenimiento y Estilos de|date=16 April 2026|work=El Nuevo Día|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> телевизиски програми и корпоративни настани во Мексико и на меѓународно ниво. <ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=[[La Jornada]]|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}</ref> <ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=[[El Informador (Mexico)|El Informador]]|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kuali.com.mx/portal/tendra-feria-de-leon-nuevos-atractivos/|title=TENDRÁ FERIA DE LEÓN NUEVOS ATRACTIVOS {{!}} kuali|last=Staff|first=Kuali|language=es-MX|accessdate=23 April 2026}}</ref> Бил поврзан со сценски магични продукции и настани за забава во живо во Мексико, вклучувајќи го и појавувањето на културни фестивали и телевизиски програми.<ref name="diarioimagen">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.diarioimagen.net/?p=212984|title=Ednovi llevará 'El show de lo imposible' al Teatro del Parque Interlomas|last=Grande|first=Asael|date=9 April 2015|work=Diario Imagen|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/ph-mas-coge-calle/notas/abraham-david-celebra-su-trayectoria-con-el-espectaculo-suenos-de-magia/|title=Abraham David celebra su trayectoria con el espectáculo “Sueños de Magia”|last=Hora|first=Por Primera|date=15 April 2026|work=Primera Hora|language=spanish|accessdate=24 April 2026}}</ref> == Ран живот и кариера == Една бил роден на 20 мај 1961 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.divulga.com.mx/conferencista/ednovi/|title=Ednovi - Experiencia|work=Divulga|access-date=19 May 2026|language=Spanish}}</ref> Во 1989 година, бил продуцент и настапувал во ''„Абракадабра, Мистеријата на огледалата“'', театарска магична продукција поставена во театарот „Хулио Прието“ во Мексико Сити.<ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=[[La Jornada]]|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhaley2015">Whaley, Jaime (10 April 2015). [https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp "Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi"]. ''[[La Jornada]]'' (in Spanish)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref><ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/|title=Ednovi - El Mentalista|work=World Meetings Forum|language=en|accessdate=24 April 2026}}</ref> Настапувал на фестивали и културни настани во Мексико, вклучувајќи го Фестивалот на Историскиот центар во Мексико Сити и настани во Националниот аудиториум.<ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=[[El Informador (Mexico)|El Informador]]|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html "Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010"]. ''[[El Informador (Mexico)|El Informador]]'' (in Spanish). 5 November 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref> Еднови учествувал на меѓународни магионичарски настани, вклучувајќи настапи на гала настапот во ФЛАСОМА во 1992 година во [[Богота|Богота, Колумбија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flasoma.org/historia/|title=Historia de FLASOMA|work=FLASOMA|accessdate=23 April 2026}}</ref> Од 2000 до 2004 година, се појавувал во програмата ''„Темпранито“'' на ТВ Ацтека, претставувајќи периодични магични сегменти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mdcmagazine.com/magia-y-mentalismo/|title=Magia y mentalismo|last=Juárez|first=Nancy Fuentes|date=6 October 2025|work=MDC Magazine|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> Во 2010 година, тој учествувал во програмите на Televisa поврзани со [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство во фудбал во 2010 година]], презентирајќи предвидливи настапи поврзани со фудбалските натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Мексико|мексиканската фудбалска репрезентација]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/|title=Ednovi - El Mentalista|work=World Meetings Forum|language=en|accessdate=24 April 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/ "Ednovi - El Mentalista"]. ''World Meetings Forum''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 April</span> 2026</span>.</cite></ref> Во 2016 година, ја претставил сценската продукција ''„Шоуто на невозможното“'', која имала турнеја низ Мексико. <ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/ "Ednovi: El hombre de lo posible"]. ''Soundcheck'' (in Spanish). 1 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Spanish-language sources (es)]]</ref> Еднанови работел и во продукција на настани и креативно консултирање поврзано со забава во живо и специјални ефекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tesiunamdocumentos.dgb.unam.mx/ptd2010/marzo/0655201/0655201.pdf|title=Universidad Nacional Autonoma De Maxico}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Еднови}} [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Магионичари]] 62btoa2emx27nulrbwyi2265akccid8 5610420 5610322 2026-08-17T06:32:05Z P.Nedelkovski 47736 дополнување, поправки 5610420 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Еднови | image = Ednovi-9678.jpg | birth_name = Едмундо Хавиер Новело Виљегас | birth_date = {{birth date and age|1961|5|20|df=y}} | birth_place = | occupation = Магионичар и менталист | years_active = 1980-ти до денес }} '''Едмундо Хавиер Новело Виљегас''' (роден на 20 мај 1961 година), најчесто познат по неговото сценско име '''Еднави''' — мексикански магионичар и менталист.<ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Тој настапувал во театарски продукции, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/abraham-david-celebrara-sus-10-anos-de-ilusionismo-con-artistas-internacionales/|title=Abraham David celebrará sus 10 años de ilusionismo con artistas internacionales|last=Vida|first=Por Damaris Hernández MercadoPeriodista de Entretenimiento y Estilos de|date=16 April 2026|work=El Nuevo Día|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> телевизиски програми и корпоративни настани во Мексико и на меѓународно ниво.<ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=La Jornada|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}</ref> <ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=El Informador|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kuali.com.mx/portal/tendra-feria-de-leon-nuevos-atractivos/|title=TENDRÁ FERIA DE LEÓN NUEVOS ATRACTIVOS {{!}} kuali|last=Staff|first=Kuali|language=es-MX|accessdate=23 April 2026}}</ref> Бил поврзан со сценски магични продукции и настани за забава во живо во Мексико, вклучувајќи го и појавувањето на културни фестивали и телевизиски програми.<ref name="diarioimagen">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.diarioimagen.net/?p=212984|title=Ednovi llevará 'El show de lo imposible' al Teatro del Parque Interlomas|last=Grande|first=Asael|date=9 April 2015|work=Diario Imagen|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/ph-mas-coge-calle/notas/abraham-david-celebra-su-trayectoria-con-el-espectaculo-suenos-de-magia/|title=Abraham David celebra su trayectoria con el espectáculo “Sueños de Magia”|last=Hora|first=Por Primera|date=15 April 2026|work=Primera Hora|language=spanish|accessdate=24 April 2026}}</ref> == Ран живот и кариера == Една бил роден на 20 мај 1961 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.divulga.com.mx/conferencista/ednovi/|title=Ednovi - Experiencia|work=Divulga|access-date=19 May 2026|language=Spanish}}</ref> Во 1989 година, бил продуцент и настапувал во ''„Абракадабра, Мистеријата на огледалата“'', театарска магична продукција поставена во театарот „Хулио Прието“ во Мексико Сити.<ref name="jornada">{{Наведени вести|url=https://www.jornada.com.mx/2015/04/10/espectaculos/a09n2esp|title=Escapismo e ilusión, con el mago Ednovi|last=Whaley|first=Jaime|date=10 April 2015|work=La Jornada|access-date=23 April 2026|language=Spanish}}</ref> <ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=El Informador|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Настапувал на фестивали и културни настани во Мексико, вклучувајќи го Фестивалот на Историскиот центар во Мексико Сити и настани во Националниот аудиториум.<ref name="informador">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.informador.mx/Entretenimiento/Ednovi-inicia-Noches-de-magia-a-la-luz-del-Lunario-2010-20101105-0131.html|title=Ednovi inicia Noches de magia a la luz del Lunario 2010|date=5 November 2010|work=El Informador|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Еднови учествувал на меѓународни магионичарски настани, вклучувајќи настапи на гала настапот во ФЛАСОМА во 1992 година во [[Богота|Богота, Колумбија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flasoma.org/historia/|title=Historia de FLASOMA|work=FLASOMA|accessdate=23 April 2026}}</ref> Од 2000 до 2004 година, се појавувал во програмата ''„Темпранито“'' на ТВ Ацтека, претставувајќи периодични магични сегменти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mdcmagazine.com/magia-y-mentalismo/|title=Magia y mentalismo|last=Juárez|first=Nancy Fuentes|date=6 October 2025|work=MDC Magazine|language=es|accessdate=24 April 2026}}</ref> Во 2010 година, тој учествувал во програмите на Televisa поврзани со [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство во фудбал во 2010 година]], презентирајќи предвидливи настапи поврзани со фудбалските натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Мексико|мексиканската фудбалска репрезентација]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/|title=Ednovi - El Mentalista|work=World Meetings Forum|language=en|accessdate=24 April 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wmforum.org/en/speaker/ednovi/ "Ednovi - El Mentalista"]. ''World Meetings Forum''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 April</span> 2026</span>.</cite></ref> Во 2016 година, ја претставил сценската продукција ''„Шоуто на невозможното“'', која имала турнеја низ Мексико.<ref name="soundcheck">{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcheck.com.mx/ednovi-el-hombre-de-lo-posible/|title=Ednovi: El hombre de lo posible|date=1 April 2016|work=Soundcheck|language=Spanish|accessdate=23 April 2026}}</ref> Еднанови работел и во продукција на настани и креативно консултирање поврзано со забава во живо и специјални ефекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tesiunamdocumentos.dgb.unam.mx/ptd2010/marzo/0655201/0655201.pdf|title=Universidad Nacional Autonoma De Maxico}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Еднови}} [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Магионичари]] 6wjsf33cy50spnlr0lbsqzemjk1632w 1 1401164 5610323 2026-08-16T20:09:58Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5610323 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 10 1401165 5610337 2026-08-16T20:56:20Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[File:Flag red HEX-F6002F.svg|20px|Конгсвингер]] {{fb team |t=Конгсвингер |tan=ФК Конгсвингер |tc=MOL |abb={{#if:{{{abb|}}}|KON}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Конгсвингер]] </noinclude> 5610337 wikitext text/x-wiki [[File:Flag red HEX-F6002F.svg|20px|Конгсвингер]] {{fb team |t=Конгсвингер |tan=ФК Конгсвингер |tc=MOL |abb={{#if:{{{abb|}}}|KON}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Конгсвингер]] </noinclude> 9tc8mbcv86xp403de5fm8pxzhdh1w3y 5610435 5610337 2026-08-17T08:32:47Z Carshalton 30527 5610435 wikitext text/x-wiki [[File:Flag red HEX-F6002F.svg|20px|Конгсвингер]] {{fb team |t=Конгсвингер |tan=ФК Конгсвингер |tc=KON |abb={{#if:{{{abb|}}}|NOR}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Конгсвингер]] </noinclude> g02bfkntzz86hhv53dzsutg3op3f11v 10 1401166 5610338 2026-08-16T20:57:08Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{fb team |t=Конгсвингер |tan=ФК Конгсвингер |tc=MOL |abb={{#if:{{{abb|}}}|KON}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_(N)_предлошки Норвешка|Конгсвингер]] </noinclude> 5610338 wikitext text/x-wiki {{fb team |t=Конгсвингер |tan=ФК Конгсвингер |tc=MOL |abb={{#if:{{{abb|}}}|KON}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_(N)_предлошки Норвешка|Конгсвингер]] </noinclude> lryeo1xz4z7ufcenpk4828f15gfjizf 0 1401167 5610340 2026-08-16T21:22:12Z Buli 2648 Создадена страница со: # Франтишек Зах **Франтишек Александер Зах** (чешки: *František Alexandr Zach*; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде ш... 5610340 wikitext text/x-wiki # Франтишек Зах **Франтишек Александер Зах** (чешки: *František Alexandr Zach*; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу Чесите и Јужните Словени. Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на панславистичките идеи. Во 1843 година пристигнал во Белград, каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со Илија Гарашанин. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил **„Планот на словенската политика на Србија“**, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено **„Начертанието“**, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во Брно, каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. lwfnp0symhd09utcsbxtf63e1f0f0cl 5610341 5610340 2026-08-16T21:23:08Z Buli 2648 5610341 wikitext text/x-wiki '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу Чесите и Јужните Словени. Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на панславистичките идеи. Во 1843 година пристигнал во Белград, каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со Илија Гарашанин. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил **„Планот на словенската политика на Србија“**, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено **„Начертанието“**, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во Брно, каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. 3brfwlbtn342sk0qs0nadkhkuoq49qi 5610343 5610341 2026-08-16T21:26:46Z Buli 2648 5610343 wikitext text/x-wiki '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. 3hqrg5asix30ymqvn83hqiebzcayfv4 5610344 5610343 2026-08-16T21:27:10Z Buli 2648 5610344 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = General | name = František Aleksandr Zach | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Olomouc]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Austrian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Brno]], Moravia, [[Austria-Hungary]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Serbo-Turkish War (1876–78)|Serbo-Turkish War]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. d9v23jjahcr3d50lwyrh4hh784huzrx 5610345 5610344 2026-08-16T21:28:11Z Buli 2648 5610345 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Serbo-Turkish War (1876–78)|Serbo-Turkish War]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. nff0vwiqhrwlwf3vk1lcbde07y1h8b2 5610346 5610345 2026-08-16T21:28:43Z Buli 2648 5610346 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Serbo-Turkish War (1876–78)|Serbo-Turkish War]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. == Биографија == Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. 8w441ltre7yieiefyi6muty4q0y2tkj 5610347 5610346 2026-08-16T21:30:47Z Buli 2648 /* Биографија */ 5610347 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Serbo-Turkish War (1876–78)|Serbo-Turkish War]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. == Биографија == Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. [[Категорија:Отоманско-српски војни (1876–1878)]] 5ibahnhyqcl1xohtp1w7c10qug9adg6 5610348 5610347 2026-08-16T21:31:33Z Buli 2648 5610348 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Османлиско-српска војна]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. == Биографија == Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на Српско-турската војна, бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „План на словенската политика на Србија“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „Начертанието“. [[Категорија:Отоманско-српски војни (1876–1878)]] 6iwa3bppi8ul48oiiso54b247djxv7t 5610349 5610348 2026-08-16T21:32:54Z Buli 2648 /* Биографија */ 5610349 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Zach in 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Османлиско-српска војна]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. == Биографија == Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]], бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „''План на словенската политика на Србија''“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „''Начертанието''“. [[Категорија:Отоманско-српски војни (1876–1878)]] ppou0gju21mij4dxtjsxyo5hfeny14c 5610351 5610349 2026-08-16T21:33:17Z Buli 2648 5610351 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = Генерал | name = Франтишек Александар Зах | native_name = Франтишек Александр Зах | native_name_lang = sr | image = Frantisek-Zach.jpg | caption = Зах во 1877 | birth_date = {{Birth date|df=y|1807|5|1}} | birth_place = [[Оломоуц]], [[Margraviate of Moravia|Moravia]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1892|1|14|1807|5|1}} | death_place = [[Брно]], Моравија, [[Австро-Унгарија]] | burial_label = | burial_place = | nickname = Franja | allegiance = {{flag|Principality of Serbia}} | branch = [[Armed forces of the Principality of Serbia|Serbian Army]] | service_years = 1850–1883 | rank = General | service_number = | unit = | commands = Ibar Army | battles = [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Османлиско-српска војна]] | awards = [[Order of the White Eagle (Serbia)|Order of the White Eagle]]<br/> [[Order of the Cross of Takovo]] }} '''Франтишек Александер Зах''' (чешки: František Alexandr Zach; Оломоуц, 19 април 1807 — Брно, 2 јануари 1892) бил чешки правник, воен теоретичар, панславист и генерал во српската војска. Најпознат е по својата политичка и воена дејност во Србија, каде што бил еден од основоположниците на современото српско воено образование, управник на Артилериската школа во Белград и прв началник на Генералштабот на српската војска. Бил активен застапник на словенската заемност и на политичката соработка меѓу [[Чеси|Чесите]] и [[Јужни Словени|Јужните Словени]]. == Биографија == Зах студирал право на Виенскиот универзитет, а во текот на 1830-тите се поврзал со полската емиграција во Франција и со кругот на полскиот благородник и политички дејец Адам Јежи Чарториски. По задушувањето на Полското Ноемвриско востание од 1830–1831 година, Зах се посветил на воената теорија и на [[Панславизам|панславистичките]] идеи. Во 1843 година пристигнал во [[Белград]], каде што воспоставил контакти со водечките српски политички кругови и особено се зближил со [[Илија Гарашанин]]. Во Србија Зах имал значајна улога во формулирањето на нејзината надворешнополитичка програма. Во 1844 година го составил „''Планот на словенската политика на Србија''“, документ во кој се застапувала идејата за обединување на јужнословенските народи со Србија како политичко јадро. Планот бил доставен до Гарашанин и послужил како една од основите врз кои било изработено „''Начертанието''“, српската политичка програма од 1844 година. Сепак, Гарашанин го изменил Заховиот концепт, отстранувајќи дел од неговата полско-панславистичка ориентација и ставајќи поголем акцент врз српските државни интереси. По враќањето во Србија во 1849 година, Зах се посветил на создавањето и модернизацијата на српското воено образование. Во 1850 година станал управник и наставник на Артилериската школа во Белград, која подоцна прераснала во Воена академија. На оваа должност, со прекини, останал до 1874 година. Тој придонел и за развојот на српската воена индустрија, а во периодот 1865–1868 година бил управник на српскиот арсенал во Крагуевац. Зах учествувал и во поширокото словенско политичко движење. Во 1848 година бил член на чешко-словачката делегација на Словенскиот конгрес во Прага. По револуционерните настани во Прага се приклучил кон словачките доброволци во борбите за ослободување на Словачка. Неговата политичка дејност била поврзана со идејата за соработка и заемност меѓу различните словенски народи, а особено со развојот на чешко-српските односи. Во српската војска Зах постепено напредувал во чин. Во 1850 година бил капетан, во 1857 година мајор, во 1862 година потполковник, во 1870 година полковник, а во 1875 година бил унапреден во генерал. Во 1876 година, за време на [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]], бил поставен за началник на Генералштабот на српската војска и командувал со Ибарската војска. Во текот на борбите бил тешко ранет и ја загубил ногата, по што бил повлечен од активното командување. По завршувањето на воената кариера во Србија, Зах се пензионирал во 1880-тите и се вратил во [[Брно]], каде што починал во 1892 година. Бил одликуван со повеќе српски и странски одликувања, меѓу кои Орденот на Белиот орел и Орденот на Таковскиот крст. Неговото име денес е поврзано со развојот на српското воено образование и со историјата на чешко-српските односи во XIX век. Во историографијата Зах особено се разгледува во контекст на панславизмот, полската емиграција и создавањето на српската национална и државна политика во XIX век. Неговиот „''План на словенската политика на Србија''“ претставува важен документ за разбирањето на интелектуалната и политичката средина од која произлегло „''Начертанието''“. [[Категорија:Отоманско-српски војни (1876–1878)]] o7j1d4gl30191499wkal17tcsabwj3g 0 1401168 5610411 2026-08-17T06:08:40Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Жанек]] на [[Жапек батира]] 5610411 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Жапек батира]] 6u33z5gsosavmm7fwckubqi2ps4yaih 1 1401169 5610413 2026-08-17T06:09:40Z Kiril Simeonovski 3243 Создадена страница со: {{СЗР}} 5610413 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 5610416 5610413 2026-08-17T06:12:51Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Разговор:Жапек батира]] на [[Разговор:Жапек Батира]] 5610413 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401170 5610415 2026-08-17T06:12:51Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Жапек батира]] на [[Жапек Батира]] 5610415 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Жапек Батира]] 8kpyqflo7uh3690xg7derb0k0pk5hxx 1 1401171 5610417 2026-08-17T06:12:51Z Kiril Simeonovski 3243 Kiril Simeonovski ја премести страницата [[Разговор:Жапек батира]] на [[Разговор:Жапек Батира]] 5610417 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Жапек Батира]] cdxsz836whrha8xt0nv1prk4vnpzzve 0 1401172 5610424 2026-08-17T07:21:22Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1365429830|Sanguisorba]]“ 5610424 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија|image=Sanguisorba_minor0.jpg|image_caption=Flower head of ''[[Sanguisorba minor]]''|display_parents=3|taxon=Sanguisorba|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|subdivision_ranks=Species|subdivision=See text|synonyms=*''Dendriopoterium'' {{small|Svent.}} *''Gervasia'' {{small|Raf., nom. nud.}} *''Pimpinella'' {{small|Ség., nom. illeg.}} *''Poteridium'' {{small|Spach}} *''Poterium'' <small>L.</small> *''Tobium'' {{small|Raf.}}|synonyms_ref=<ref name="30004698-2">{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30004698-2 |title=''Sanguisorba'' L. |author=<!--Not stated--> |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=29 October 2025}}</ref>}} [[Податотека:Sanguisorba_hakusanensis1.jpg|десно|мини| ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'']] '''''Sanguisorba''''' е род на цветни растенија од семејството [[Рози]] кои растат во умерените региони на [[Северна полутопка|Северната полутопка]]. == Опис == Повеќегодишни трвести растенија со непарно-перести листови. Цветовите еднополови или хермафродитни, собрани во густи топчести, елиптични или цилиндрични соцветија. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4. Венче нема. Праѓниците 4-30 со долги филмети. Плодникот од 1-2 карпели. Столпчињата 1 или 2, терминални и со папилозни жигови. Оревчето обвиено од четриаглестиот хипантиум; хипантиумот по површината со брадавичести или неправилни гребеновидни израстоци или со мрежеста структура. == Видови == Следните видови се прифатени: * ''[[Sanguisorba albanica]]'' <small>András. </small><small>& Jáv.</small> * ''[[Sanguisorba albiflora]]'' <small>(Makino) Makino</small> * ''[[Sanguisorba alpina]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Sanguisorba ancistroides]]'' <small>(Desf.) Ces.</small> * ''[[Sanguisorba annua]]'' <small>(Nutt. ex Hook.) Torr. </small><small>& A.Gray</small> * ''[[Sanguisorba applanata]]'' <small>T.T.Yu & C.L.Li</small> * ''[[Sanguisorba armena]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Sanguisorba azovtsevii]]'' <small>Krasnob. </small><small>& Pshenich.</small> * ''[[Sanguisorba canadensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba cretica]]'' <small>Hayek</small> * ''[[Sanguisorba diandra]]'' <small>(Hook.f.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba dodecandra]]'' <small>Moretti</small> * ''[[Sanguisorba durui]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba filiformis]]'' <small>(Hook.f.) Hand.</small><small>-Mazz.</small> * ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'' <small>Makino</small> * ''[[Sanguisorba hybrida]]'' <small>(L.) Font Quer</small> * ''[[Sanguisorba indica]]'' <small>(Gardner) Tirveng.</small> * ''[[Sanguisorba japonensis]]'' <small>(Makino) Kudô</small> * ''[[Sanguisorba × kishinamii]]'' <small>Honda</small> * ''[[Sanguisorba lateriflora]]'' <small>(Coss.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba longifolia]]'' <small>Bertol.</small> * ''[[Sanguisorba magnifica]]'' <small>I.Schischk. </small><small>& Kom.</small> * ''[[Sanguisorba mauritanica]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Sanguisorba megacarpa]]'' <small>(Lowe) Muñoz Garm. </small><small>& C.Navarro</small> * ''[[Sanguisorba menendezii]]'' <small>(Svent.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba menziesii]]'' {{Мали|Rydb.}} * ''[[Sanguisorba minor]]'' <small>Scop.</small> * ''[[Sanguisorba obtusa]]'' <small>Maxim.</small> * ''[[Sanguisorba occidentalis]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Големо крвавче|Sanguisorba officinalis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba × poroshirensis]]'' <small>S.Watan.</small> * ''[[Sanguisorba × pseudo-officinalis]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba riparia]]'' <small>Juz.</small> * ''[[Sanguisorba rupicola]]'' <small>(Boiss. & Reut.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba sirnakia]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba stipulata]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Sanguisorba × takahashihideoi]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba tenuifolia]]'' <small>Fisch. </small><small>ex Link</small> * ''[[Sanguisorba verrucosa]]'' {{Мали|(Link ex G.Don) Ces.}} == Екологија == ''[[Sanguisorba minor]]'' е растение од кое се хранат ларвите на ''Pyrgus malvae'' и ''Amphipyra tragopoginis''. Гасеници од ''[[Phengaris teleius]]'' и од ''Phengaris nausithous'' се хранат со ''[[Големо крвавче]].'' == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] 35ty6gqhlx44fpapg2u66w3fjdyqrl4 5610425 5610424 2026-08-17T07:33:44Z BosaFi 115936 /* Опис */ 5610425 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија|image=Sanguisorba_minor0.jpg|image_caption=Цветови од ''[[Sanguisorba minor]]''|display_parents=3|taxon=Sanguisorba|authority=[[L.]]|subdivision_ranks=Видови|subdivision=See text|synonyms=*''Dendriopoterium'' {{small|Svent.}} *''Gervasia'' {{small|Raf., nom. nud.}} *''Pimpinella'' {{small|Ség., nom. illeg.}} *''Poteridium'' {{small|Spach}} *''Poterium'' <small>L.</small> *''Tobium'' {{small|Raf.}}|synonyms_ref=<ref name="30004698-2">{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30004698-2 |title=''Sanguisorba'' L. |author=<!--Not stated--> |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=29 October 2025}}</ref>}} [[Податотека:Sanguisorba_hakusanensis1.jpg|десно|мини| ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'']] '''''Sanguisorba''''' е род на цветни растенија од семејството [[Рози]] кои растат во умерените региони на [[Северна полутопка|Северната полутопка]]. == Опис == Повеќегодишни трвести растенија со непарно-перести листови. Цветовите еднополови или хермафродитни, собрани во густи топчести, елиптични или цилиндрични соцветија. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4. Венче нема. Прашниците 4-30 со долги филмети. Плодникот од 1-2 карпели. Столпчињата 1 или 2, терминални и со папилозни жигови. Оревчето обвиено од четриаглестиот хипантиум; хипантиумот по површината со брадавичести или неправилни гребеновидни израстоци или со мрежеста структура. == Видови == Следните видови се прифатени: * ''[[Sanguisorba albanica]]'' <small>András. </small><small>& Jáv.</small> * ''[[Sanguisorba albiflora]]'' <small>(Makino) Makino</small> * ''[[Sanguisorba alpina]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Sanguisorba ancistroides]]'' <small>(Desf.) Ces.</small> * ''[[Sanguisorba annua]]'' <small>(Nutt. ex Hook.) Torr. </small><small>& A.Gray</small> * ''[[Sanguisorba applanata]]'' <small>T.T.Yu & C.L.Li</small> * ''[[Sanguisorba armena]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Sanguisorba azovtsevii]]'' <small>Krasnob. </small><small>& Pshenich.</small> * ''[[Sanguisorba canadensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba cretica]]'' <small>Hayek</small> * ''[[Sanguisorba diandra]]'' <small>(Hook.f.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba dodecandra]]'' <small>Moretti</small> * ''[[Sanguisorba durui]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba filiformis]]'' <small>(Hook.f.) Hand.</small><small>-Mazz.</small> * ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'' <small>Makino</small> * ''[[Sanguisorba hybrida]]'' <small>(L.) Font Quer</small> * ''[[Sanguisorba indica]]'' <small>(Gardner) Tirveng.</small> * ''[[Sanguisorba japonensis]]'' <small>(Makino) Kudô</small> * ''[[Sanguisorba × kishinamii]]'' <small>Honda</small> * ''[[Sanguisorba lateriflora]]'' <small>(Coss.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba longifolia]]'' <small>Bertol.</small> * ''[[Sanguisorba magnifica]]'' <small>I.Schischk. </small><small>& Kom.</small> * ''[[Sanguisorba mauritanica]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Sanguisorba megacarpa]]'' <small>(Lowe) Muñoz Garm. </small><small>& C.Navarro</small> * ''[[Sanguisorba menendezii]]'' <small>(Svent.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba menziesii]]'' {{Мали|Rydb.}} * ''[[Sanguisorba minor]]'' <small>Scop.</small> * ''[[Sanguisorba obtusa]]'' <small>Maxim.</small> * ''[[Sanguisorba occidentalis]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Големо крвавче|Sanguisorba officinalis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba × poroshirensis]]'' <small>S.Watan.</small> * ''[[Sanguisorba × pseudo-officinalis]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba riparia]]'' <small>Juz.</small> * ''[[Sanguisorba rupicola]]'' <small>(Boiss. & Reut.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba sirnakia]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba stipulata]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Sanguisorba × takahashihideoi]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba tenuifolia]]'' <small>Fisch. </small><small>ex Link</small> * ''[[Sanguisorba verrucosa]]'' {{Мали|(Link ex G.Don) Ces.}} == Екологија == ''[[Sanguisorba minor]]'' е растение од кое се хранат ларвите на ''Pyrgus malvae'' и ''Amphipyra tragopoginis''. Гасеници од ''[[Phengaris teleius]]'' и од ''Phengaris nausithous'' се хранат со ''[[Големо крвавче]].'' == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jeoe3f211t9ik8f0b49a8bvo9rpqzlr 5610427 5610425 2026-08-17T07:42:15Z BosaFi 115936 5610427 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија|image=Sanguisorba_minor0.jpg|image_caption=Цветови од ''[[Sanguisorba minor]]''|display_parents=3|taxon=Sanguisorba|authority=[[L.]]|subdivision_ranks=Видови|subdivision=See text|synonyms=*''Dendriopoterium'' {{small|Svent.}} *''Gervasia'' {{small|Raf., nom. nud.}} *''Pimpinella'' {{small|Ség., nom. illeg.}} *''Poteridium'' {{small|Spach}} *''Poterium'' <small>L.</small> *''Tobium'' {{small|Raf.}}|synonyms_ref=<ref name="30004698-2">{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30004698-2 |title=''Sanguisorba'' L. |author=<!--Not stated--> |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=29 October 2025}}</ref>}} [[Податотека:Sanguisorba_hakusanensis1.jpg|десно|мини| ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'']] '''''Sanguisorba''''' е род на цветни растенија од семејството [[Рози]] кои растат во умерените региони на [[Северна полутопка|Северната полутопка]]. == Опис == Повеќегодишни трвести растенија со непарно-перести листови. Цветовите еднополови или хермафродитни, собрани во густи топчести, елиптични или цилиндрични соцветија. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4. Венче нема. Прашниците 4-30 со долги филмети. Плодникот од 1-2 карпели. Столпчињата 1 или 2, терминални и со папилозни жигови. Оревчето обвиено од четриаглестиот хипантиум; хипантиумот по површината со брадавичести или неправилни гребеновидни израстоци или со мрежеста структура.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=923}}</ref> == Видови == Следните видови се прифатени: * ''[[Sanguisorba albanica]]'' <small>András. </small><small>& Jáv.</small> * ''[[Sanguisorba albiflora]]'' <small>(Makino) Makino</small> * ''[[Sanguisorba alpina]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Sanguisorba ancistroides]]'' <small>(Desf.) Ces.</small> * ''[[Sanguisorba annua]]'' <small>(Nutt. ex Hook.) Torr. </small><small>& A.Gray</small> * ''[[Sanguisorba applanata]]'' <small>T.T.Yu & C.L.Li</small> * ''[[Sanguisorba armena]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Sanguisorba azovtsevii]]'' <small>Krasnob. </small><small>& Pshenich.</small> * ''[[Sanguisorba canadensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba cretica]]'' <small>Hayek</small> * ''[[Sanguisorba diandra]]'' <small>(Hook.f.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba dodecandra]]'' <small>Moretti</small> * ''[[Sanguisorba durui]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba filiformis]]'' <small>(Hook.f.) Hand.</small><small>-Mazz.</small> * ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'' <small>Makino</small> * ''[[Sanguisorba hybrida]]'' <small>(L.) Font Quer</small> * ''[[Sanguisorba indica]]'' <small>(Gardner) Tirveng.</small> * ''[[Sanguisorba japonensis]]'' <small>(Makino) Kudô</small> * ''[[Sanguisorba × kishinamii]]'' <small>Honda</small> * ''[[Sanguisorba lateriflora]]'' <small>(Coss.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba longifolia]]'' <small>Bertol.</small> * ''[[Sanguisorba magnifica]]'' <small>I.Schischk. </small><small>& Kom.</small> * ''[[Sanguisorba mauritanica]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Sanguisorba megacarpa]]'' <small>(Lowe) Muñoz Garm. </small><small>& C.Navarro</small> * ''[[Sanguisorba menendezii]]'' <small>(Svent.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba menziesii]]'' {{Мали|Rydb.}} * ''[[Sanguisorba minor]]'' <small>Scop.</small> * ''[[Sanguisorba obtusa]]'' <small>Maxim.</small> * ''[[Sanguisorba occidentalis]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Големо крвавче|Sanguisorba officinalis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba × poroshirensis]]'' <small>S.Watan.</small> * ''[[Sanguisorba × pseudo-officinalis]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba riparia]]'' <small>Juz.</small> * ''[[Sanguisorba rupicola]]'' <small>(Boiss. & Reut.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba sirnakia]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba stipulata]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Sanguisorba × takahashihideoi]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba tenuifolia]]'' <small>Fisch. </small><small>ex Link</small> * ''[[Sanguisorba verrucosa]]'' {{Мали|(Link ex G.Don) Ces.}} == Екологија == ''[[Sanguisorba minor]]'' е растение од кое се хранат ларвите на ''Pyrgus malvae'' и ''Amphipyra tragopoginis''. Гасеници од ''[[Phengaris teleius]]'' и од ''Phengaris nausithous'' се хранат со ''[[Големо крвавче]].'' == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] r3b2w23rm5x58xvxmvhqrz5t2ahukzy 5610430 5610427 2026-08-17T08:03:00Z BosaFi 115936 /* Опис */ 5610430 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија|image=Sanguisorba_minor0.jpg|image_caption=Цветови од ''[[Sanguisorba minor]]''|display_parents=3|taxon=Sanguisorba|authority=[[L.]]|subdivision_ranks=Видови|subdivision=See text|synonyms=*''Dendriopoterium'' {{small|Svent.}} *''Gervasia'' {{small|Raf., nom. nud.}} *''Pimpinella'' {{small|Ség., nom. illeg.}} *''Poteridium'' {{small|Spach}} *''Poterium'' <small>L.</small> *''Tobium'' {{small|Raf.}}|synonyms_ref=<ref name="30004698-2">{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30004698-2 |title=''Sanguisorba'' L. |author=<!--Not stated--> |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=29 October 2025}}</ref>}} [[Податотека:Sanguisorba_hakusanensis1.jpg|десно|мини| ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'']] '''''Sanguisorba''''' е род на цветни растенија од семејството [[Рози]] кои растат во умерените региони на [[Северна полутопка|Северната полутопка]]. == Опис == Повеќегодишни трeвести растенија со непарно-перести листови. Цветовите еднополови или хермафродитни, собрани во густи топчести, елиптични или цилиндрични соцветија. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4. Венче нема. Прашниците 4-30 со долги филмети. Плодникот од 1-2 карпели. Столпчињата 1 или 2, терминални и со папилозни жигови. Оревчето обвиено од четриаглестиот хипантиум; хипантиумот по површината со брадавичести или неправилни гребеновидни израстоци или со мрежеста структура.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=923}}</ref> == Видови == Следните видови се прифатени: * ''[[Sanguisorba albanica]]'' <small>András. </small><small>& Jáv.</small> * ''[[Sanguisorba albiflora]]'' <small>(Makino) Makino</small> * ''[[Sanguisorba alpina]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Sanguisorba ancistroides]]'' <small>(Desf.) Ces.</small> * ''[[Sanguisorba annua]]'' <small>(Nutt. ex Hook.) Torr. </small><small>& A.Gray</small> * ''[[Sanguisorba applanata]]'' <small>T.T.Yu & C.L.Li</small> * ''[[Sanguisorba armena]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Sanguisorba azovtsevii]]'' <small>Krasnob. </small><small>& Pshenich.</small> * ''[[Sanguisorba canadensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba cretica]]'' <small>Hayek</small> * ''[[Sanguisorba diandra]]'' <small>(Hook.f.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba dodecandra]]'' <small>Moretti</small> * ''[[Sanguisorba durui]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba filiformis]]'' <small>(Hook.f.) Hand.</small><small>-Mazz.</small> * ''[[Sanguisorba hakusanensis]]'' <small>Makino</small> * ''[[Sanguisorba hybrida]]'' <small>(L.) Font Quer</small> * ''[[Sanguisorba indica]]'' <small>(Gardner) Tirveng.</small> * ''[[Sanguisorba japonensis]]'' <small>(Makino) Kudô</small> * ''[[Sanguisorba × kishinamii]]'' <small>Honda</small> * ''[[Sanguisorba lateriflora]]'' <small>(Coss.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba longifolia]]'' <small>Bertol.</small> * ''[[Sanguisorba magnifica]]'' <small>I.Schischk. </small><small>& Kom.</small> * ''[[Sanguisorba mauritanica]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Sanguisorba megacarpa]]'' <small>(Lowe) Muñoz Garm. </small><small>& C.Navarro</small> * ''[[Sanguisorba menendezii]]'' <small>(Svent.) Nordborg</small> * ''[[Sanguisorba menziesii]]'' {{Мали|Rydb.}} * ''[[Sanguisorba minor]]'' <small>Scop.</small> * ''[[Sanguisorba obtusa]]'' <small>Maxim.</small> * ''[[Sanguisorba occidentalis]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Големо крвавче|Sanguisorba officinalis]]'' <small>L.</small> * ''[[Sanguisorba × poroshirensis]]'' <small>S.Watan.</small> * ''[[Sanguisorba × pseudo-officinalis]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba riparia]]'' <small>Juz.</small> * ''[[Sanguisorba rupicola]]'' <small>(Boiss. & Reut.) A.Braun & C.D.Bouché</small> * ''[[Sanguisorba sirnakia]]'' <small>Yild.</small> * ''[[Sanguisorba stipulata]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Sanguisorba × takahashihideoi]]'' <small>Naruh.</small> * ''[[Sanguisorba tenuifolia]]'' <small>Fisch. </small><small>ex Link</small> * ''[[Sanguisorba verrucosa]]'' {{Мали|(Link ex G.Don) Ces.}} == Екологија == ''[[Sanguisorba minor]]'' е растение од кое се хранат ларвите на ''Pyrgus malvae'' и ''Amphipyra tragopoginis''. Гасеници од ''[[Phengaris teleius]]'' и од ''Phengaris nausithous'' се хранат со ''[[Големо крвавче]].'' == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] mwvflki744oamyt020ate30efn0d00b 0 1401173 5610429 2026-08-17T07:58:15Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1359721735|Sanguisorba minor]]“ 5610429 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Wiesenknopf Blüte 6260037-PSD-PSD.jpg|image_caption=Машки цвет|genus=Sanguisorba|species=minor|authority=[[Scop.]]|synonyms=''Poterium sanguisorba'',<ref name="toolbox"/> ''Pimpinella minor'', ''Poterium minus''.<ref>[[:Wikispecies:Sanguisorba minor]]</ref> For heterotypic synonyms, see [[:Wikispecies:Sanguisorba minor subsp. minor|''Sanguisorba minor'' subsp. ''minor'']]}} [[Податотека:Sanguisorba_minor.JPG|десно|мини| Листови, кои се користат во салати]] '''''Sanguisorba minor''''' е јадлива [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[Тревесто растение|тревна]] билка од семејството [[Рози]]. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение 20-60 цм виско, голо или во долниот дел влакнесто. Стеблотот вертикално и разгрането. Базаланите листови формираат розета. Листовите перести, со 5-12 пара ливчиња; ливчињата со куси дршки, скоро круглести или елиптични, по работ со остро напилени запци, на горната страна темнозелени, на долната светлозелени. Соцветијата топчести или јајцевидни, 0,6-1,5 цм долги, со долги дршки. Најдолните цветови во соцветието машки, средните честопати хермафродитни, а најгорните женски, цветните дршки многу куси. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4, долгнавесто-јајцевидни, 2-3 мм долги, зелени, со белузлави или розови рабови. Кај хермафродитните цветови прашниците честопати 1-4, а кај машките цветови 10-30 и истите се 3-5 пати подолги од чашкините ливчиња. Карпелите и столпчињата обично се 2, жиговите се многубројни и многу долги папили, чија должина изнесува од 0,5 до 1 мм. Хипантиумот 3-5 мм долг, четриаглест, со посилно или послабо развиени крила по аглите, а површините помеќу нив се со мрежеста структура, или брадавичести или со неправилни грбести израстоци.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=925-926}}</ref> Зимзелена е до полузимзелена;<ref name="NRCS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center|date=January 2013|series=Plant Guide|publisher=[[United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|archive-date=February 10, 2017}}</ref> во потоплите клими расте преку целата година,<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref> а во ладните клими останува зелена сè додека не се појави обилна снежна покривка. Растенијата можат да живеат над 20 години, иако 7-12 е вообичаено.<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}</ref> Цвета во рано лето. Подвидовите вклучуваат ''muricata'', ''minor'' и ''mongolii'' (последните од Медитеранот).<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFryer2008">Fryer, Janet L. (2008). [https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html ''Sanguisorba minor'']. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]]</ref> == Распртостранетост == ''Sanguisorba minor'' е по потекло од западна, централна и јужна [[Европа]]; северозападна [[Африка]], југозападна [[Југозападна Азија|Западна Азија]]<ref name="itis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=25303|title=Link to ITIS entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/626892/overview|title=Link to EOL entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref> и Сибир.<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFryer2008">Fryer, Janet L. (2008). [https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html ''Sanguisorba minor'']. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]]</ref> Во Британија, не е автохтно, но е натурализирано уште од 16 век.<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/ "Sanguisorba minor"]. ''BBC Gardeners' World Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-10-01</span></span>.</cite></ref> Натурализирано е и во поголемиот дел од Северна Америка,<ref name="itis" /> во Јужна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="fsfed" /> Генерално не е [[Инвазивен вид|инвазивен]], коегзистира со други растенија и ја зголемува разновидноста на видовите. Варијаблите што го контролираат ширењето на ''Sanguisorba minor'' во Северна Америка се слабо проучени.<ref name="fsfed" /> Во Европа се наоѓа само во варовнички почви а најчест е на кредасти почви во Англија.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}</ref> Во Франција, расте на алувијални ливади, а на југот на Франција, на екосистем на грмушести предели на [[Прнар|Quercus coccifera]] со силикатна почва и екосистем на грмушести предели со варовничка почва. Распртостранетост во Македонија Ова растение е широко распространето на територијата на Македонија до 2000 м. надморска височина. Расте по брдските и планински пасишта и камењари, по ливадите, меѓите, покрај патиштата, ретките шуми и други станишта [[Податотека:Sanguisorba_minor_sl14.jpg|мини| Наизменични лисја]] === Одгледување === Се одгледува во саксии, ливади со диви цвеќиња, украсни градини, обично во сончеви или многу малку засенчени простори со екваторска или западна ориентација.<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/ "Sanguisorba minor"]. ''BBC Gardeners' World Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-10-01</span></span>.</cite></ref><ref name="gardenia">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor|title=Sanguisorba minor (Salad Burnet)|work=Gardenia.net|accessdate=12 March 2022}}</ref> Во Северна Америка, се одгледува на суви пасишта. Се користи за пасење, контрола на ерозија, контрола на плевел по пожар, противпожарни појаси и санација на пејзажи.<ref name="NRCS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center|date=January 2013|series=Plant Guide|publisher=[[United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|archive-date=February 10, 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFUSDA_NRCS_Idaho_Plant_Materials_Program_and_National_Plant_Data_Center2013">USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center (January 2013). [https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf "SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Plant Guide. [[Министерство за земјоделство на САД|United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center. Archived from [https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on February 10, 2017.</cite></ref> Бидејќи има тенденција да остане зелен, се смета за отпорен на пожар.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFUnited_States_Department_of_Agriculture,_Natural_Resources_Conservation_Center2002">United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center (23 September 2002). [https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf "SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Plant Guide. Archived from [https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on February 12, 2017.</cite></ref><gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Sanguisorba_minor_-_img_17408.jpg|алт=Flowerbuds can easily be grazed off, Doubs, France| Цветни пупки, Дуб, Франција Податотека:20200427Sanguisorba_minor1.jpg|алт=Female flowers, Brebach-Fechingen, outside Saarbrücken, Germany| Женски цветови, [[Бребах-Фехинген]], надвор од [[Сарбрикен]], Германија Податотека:Sanguisorba_minor_-_small_burnet_-_51531610258.jpg|алт=Seedhead on plant, Montana, USA| Семе, [[Монтана]], САД Податотека:Sanguisorba_minor_MHNT.BOT.2007.40.139.jpg|алт=Seeds and seedheads, Toulouse, France| Семиња и семки, [[Тулуза]], Франција Податотека:Sanguisorba_minor_kz10.jpg|алт=Small-winged seeds, Poland| Семиња со мали крилја, Полска </gallery> == Употреба == === Кулинарски === [[Податотека:Kräuterbutter.JPG|мини| Се користи во путер од билки]] Младите листови од ''Sanguisorba minor'' се користат како состојка во салати, преливи, сосови,<ref name="lima">{{Наведена книга|title=Herbs : the complete gardener's guide|last=Lima, Patrick.|date=2001|publisher=Firefly|others=Forsyth, Turid.|isbn=1-55209-624-6|location=Willowdale, Ont.|oclc=64630388}}</ref> летни пијалоци.<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/ "Sanguisorba minor"]. ''BBC Gardeners' World Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-10-01</span></span>.</cite></ref> Исто така се користи за ароматизирање на оцет, путер и крем сирење.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFUnited_States_Department_of_Agriculture,_Natural_Resources_Conservation_Center2002">United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center (23 September 2002). [https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf "SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Plant Guide. Archived from [https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on February 12, 2017.</cite></ref> === Декоративни === [[Податотека:Sanguisorba_minor_subsp._minor_sl9.jpg|мини| Женски цвет]] Невообичаените црвени, топчести цветови се креваат на високи, тенки стебла, над папратовото зеленило.<ref name="gardenia" /> Листовите често се сметаат за поукрасни од цветовите,<ref name="gardenia" /> кои често се отстрануваат за да се поттикне поголем раст на зеленилото.<ref name="toolbox">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor (Burnet, Garden Burnet, Salad Burnet, Small Burnet)|work=plants.ces.ncsu.edu|series=North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|publisher=University of North Carolina|accessdate=12 March 2022}}</ref><ref name="gardenia">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor|title=Sanguisorba minor (Salad Burnet)|work=Gardenia.net|accessdate=12 March 2022}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor "Sanguisorba minor (Salad Burnet)"]. ''Gardenia.net''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2022</span>.</cite></ref> Сепак, сеченото цвеќе се користи во цветни аранжмани. === За диви и домашни животни === Цветовите обезбедуваат нектар и полен, а привлекуваат и пчели, пеперутки, молци и други опрашувачи и корисни инсекти.<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/ "Sanguisorba minor"]. ''BBC Gardeners' World Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-10-01</span></span>.</cite></ref> ''Sanguisorba minor'' е добра храна за дивите животни и добитокот, делумно затоа што останува зелена толку долго. Обезбедува засолниште за мали птици.<gallery mode="packed" heights="300"> Податотека:Dasypoda_hirtipes_male_(16636769626).jpg|алт=Salad burnet attracts bees| ''Sanguisorba minor'' привлекува пчели Податотека:PROPORCIÓ_NATURAL_(Alpens).jpg|алт=A butterfly on a flower cluster| Пеперутка на цветен грозд </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{CalPhotos|Sanguisorba|minor}} * {{Ризница-вметнато|Sanguisorba minor|Salad Burnet (''Sanguisorba minor'')}} * {{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] skr32xvw7mxbp5eapvhimkpx9kg4rwq 5610444 5610429 2026-08-17T08:54:59Z BosaFi 115936 /* Одгледување */ 5610444 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Wiesenknopf Blüte 6260037-PSD-PSD.jpg|image_caption=Машки цвет|genus=Sanguisorba|species=minor|authority=[[Scop.]]|synonyms=''Poterium sanguisorba'',<ref name="toolbox"/> ''Pimpinella minor'', ''Poterium minus''.<ref>[[:Wikispecies:Sanguisorba minor]]</ref> For heterotypic synonyms, see [[:Wikispecies:Sanguisorba minor subsp. minor|''Sanguisorba minor'' subsp. ''minor'']]}} [[Податотека:Sanguisorba_minor.JPG|десно|мини| Листови, кои се користат во салати]] '''''Sanguisorba minor''''' е јадлива [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[Тревесто растение|тревна]] билка од семејството [[Рози]]. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение 20-60 цм виско, голо или во долниот дел влакнесто. Стеблотот вертикално и разгрането. Базаланите листови формираат розета. Листовите перести, со 5-12 пара ливчиња; ливчињата со куси дршки, скоро круглести или елиптични, по работ со остро напилени запци, на горната страна темнозелени, на долната светлозелени. Соцветијата топчести или јајцевидни, 0,6-1,5 цм долги, со долги дршки. Најдолните цветови во соцветието машки, средните честопати хермафродитни, а најгорните женски, цветните дршки многу куси. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4, долгнавесто-јајцевидни, 2-3 мм долги, зелени, со белузлави или розови рабови. Кај хермафродитните цветови прашниците честопати 1-4, а кај машките цветови 10-30 и истите се 3-5 пати подолги од чашкините ливчиња. Карпелите и столпчињата обично се 2, жиговите се многубројни и многу долги папили, чија должина изнесува од 0,5 до 1 мм. Хипантиумот 3-5 мм долг, четриаглест, со посилно или послабо развиени крила по аглите, а површините помеќу нив се со мрежеста структура, или брадавичести или со неправилни грбести израстоци.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=925-926}}</ref> Зимзелена е до полузимзелена;<ref name="NRCS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center|date=January 2013|series=Plant Guide|publisher=[[United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|archive-date=February 10, 2017}}</ref> во потоплите клими расте преку целата година,<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref> а во ладните клими останува зелена сè додека не се појави обилна снежна покривка. Растенијата можат да живеат над 20 години, иако 7-12 е вообичаено.<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}</ref> Цвета во рано лето. Подвидовите вклучуваат ''muricata'', ''minor'' и ''mongolii'' (последните од Медитеранот).<ref name="fsfed"/> == Распртостранетост == ''Sanguisorba minor'' е по потекло од западна, централна и јужна [[Европа]]; северозападна [[Африка]], југозападна [[Југозападна Азија|Западна Азија]]<ref name="itis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=25303|title=Link to ITIS entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/626892/overview|title=Link to EOL entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref> и Сибир.<ref name="fsfed"/>{ Во Британија, не е автохтно, но е натурализирано уште од 16 век.<ref name="gworld"/> Натурализирано е и во поголемиот дел од Северна Америка,<ref name="itis" /> во Јужна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="fsfed" /> Генерално не е [[Инвазивен вид|инвазивен]], коегзистира со други растенија и ја зголемува разновидноста на видовите. Варијаблите што го контролираат ширењето на ''Sanguisorba minor'' во Северна Америка се слабо проучени.<ref name="fsfed" /> Во Европа се наоѓа само во варовнички почви а најчест е на кредасти почви во Англија.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}</ref> Во Франција, расте на алувијални ливади, а на југот на Франција, на екосистем на грмушести предели на [[Прнар|Quercus coccifera]] со силикатна почва и екосистем на грмушести предели со варовничка почва. == Распртостранетост во Македонија == Ова растение е широко распространето на територијата на Македонија до 2000 м. надморска височина. Расте по брдските и планински пасишта и камењари, по ливадите, меѓите, покрај патиштата, ретките шуми и други станишта. [[Податотека:Sanguisorba_minor_sl14.jpg|мини| Наизменични лисја]] === Одгледување === Се одгледува во саксии, ливади со диви цвеќиња, украсни градини, обично во сончеви или многу малку засенчени простори со екваторска или западна ориентација.<ref name="gworld"/><ref name="gardenia">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor|title=Sanguisorba minor (Salad Burnet)|work=Gardenia.net|accessdate=12 March 2022}}</ref> Во Северна Америка, се одгледува на суви пасишта. Се користи за пасење, контрола на ерозија, контрола на плевел по пожар, противпожарни појаси и санација на пејзажи.<ref name="NRCS"/> Бидејќи има тенденција да остане зелен, се смета за отпорен на пожар.<ref name="NRCS_2002"/><gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Sanguisorba_minor_-_img_17408.jpg|алт=Flowerbuds can easily be grazed off, Doubs, France| Цветни пупки, Дуб, Франција Податотека:20200427Sanguisorba_minor1.jpg|алт=Female flowers, Brebach-Fechingen, outside Saarbrücken, Germany| Женски цветови, [[Бребах-Фехинген]], надвор од [[Сарбрикен]], Германија Податотека:Sanguisorba_minor_-_small_burnet_-_51531610258.jpg|алт=Seedhead on plant, Montana, USA| Семе, [[Монтана]], САД Податотека:Sanguisorba_minor_MHNT.BOT.2007.40.139.jpg|алт=Seeds and seedheads, Toulouse, France| Семиња и семки, [[Тулуза]], Франција Податотека:Sanguisorba_minor_kz10.jpg|алт=Small-winged seeds, Poland| Семиња со мали крилја, Полска </gallery> == Употреба == === Кулинарски === [[Податотека:Kräuterbutter.JPG|мини| Се користи во путер од билки]] Младите листови од ''Sanguisorba minor'' се користат како состојка во салати, преливи, сосови,<ref name="lima">{{Наведена книга|title=Herbs : the complete gardener's guide|last=Lima, Patrick.|date=2001|publisher=Firefly|others=Forsyth, Turid.|isbn=1-55209-624-6|location=Willowdale, Ont.|oclc=64630388}}</ref> летни пијалоци.<ref name="gworld"/> Исто така се користи за ароматизирање на оцет, путер и крем сирење.<ref name="NRCS_2002"/> === Декоративни === [[Податотека:Sanguisorba_minor_subsp._minor_sl9.jpg|мини| Женски цвет]] Невообичаените црвени, топчести цветови се креваат на високи, тенки стебла, над папратовото зеленило.<ref name="gardenia" /> Листовите често се сметаат за поукрасни од цветовите,<ref name="gardenia" /> кои често се отстрануваат за да се поттикне поголем раст на зеленилото.<ref name="toolbox">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor (Burnet, Garden Burnet, Salad Burnet, Small Burnet)|work=plants.ces.ncsu.edu|series=North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|publisher=University of North Carolina|accessdate=12 March 2022}}</ref><ref name="gardenia"/> Сепак, сеченото цвеќе се користи во цветни аранжмани. === За диви и домашни животни === Цветовите обезбедуваат нектар и полен, а привлекуваат и пчели, пеперутки, молци и други опрашувачи и корисни инсекти.<ref name="gworld"/> ''Sanguisorba minor'' е добра храна за дивите животни и добитокот, делумно затоа што останува зелена толку долго. Обезбедува засолниште за мали птици.<gallery mode="packed" heights="300"> Податотека:Dasypoda_hirtipes_male_(16636769626).jpg|алт=Salad burnet attracts bees| ''Sanguisorba minor'' привлекува пчели Податотека:PROPORCIÓ_NATURAL_(Alpens).jpg|алт=A butterfly on a flower cluster| Пеперутка на цветен грозд </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{CalPhotos|Sanguisorba|minor}} * {{Ризница-вметнато|Sanguisorba minor|Salad Burnet (''Sanguisorba minor'')}} * {{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 3be36zeethtu6mylif8i7dps57acttj 5610445 5610444 2026-08-17T09:13:49Z BosaFi 115936 /* Опис */ 5610445 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Wiesenknopf Blüte 6260037-PSD-PSD.jpg|image_caption=Машки цвет|genus=Sanguisorba|species=minor|authority=[[Scop.]]|synonyms=''Poterium sanguisorba'',<ref name="toolbox"/> ''Pimpinella minor'', ''Poterium minus''.<ref>[[:Wikispecies:Sanguisorba minor]]</ref> For heterotypic synonyms, see [[:Wikispecies:Sanguisorba minor subsp. minor|''Sanguisorba minor'' subsp. ''minor'']]}} [[Податотека:Sanguisorba_minor.JPG|десно|мини| Листови, кои се користат во салати]] '''''Sanguisorba minor''''' е јадлива [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[Тревесто растение|тревна]] билка од семејството [[Рози]]. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение 20-60 цм виско, голо или во долниот дел влакнесто. Стеблотот вертикално и разгрането. Базаланите листови формираат розета. Листовите перести, со 5-12 пара ливчиња; ливчињата со куси дршки, скоро круглести или елиптични, по работ со остро напилени запци, на горната страна темнозелени, на долната светлозелени. Соцветијата топчести или јајцевидни, 0,6-1,5 цм долги, со долги дршки. Најдолните цветови во соцветието машки, средните честопати хермафродитни, а најгорните женски, цветните дршки многу куси. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4, долгнавесто-јајцевидни, 2-3 мм долги, зелени, со белузлави или розови рабови. Кај хермафродитните цветови прашниците честопати 1-4, а кај машките цветови 10-30 и истите се 3-5 пати подолги од чашкините ливчиња. Карпелите и столпчињата обично се 2, жиговите се многубројни и многу долги папили, чија должина изнесува од 0,5 до 1 мм. Хипантиумот 3-5 мм долг, четриаглест, со посилно или послабо развиени крила по аглите, а површините помеќу нив се со мрежеста структура, или брадавичести или со неправилни грбести израстоци.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=925-926}}</ref> Зимзелена е до полузимзелена;<ref name="NRCS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center|date=January 2013|series=Plant Guide|publisher=[[United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|archive-date=February 10, 2017}}</ref> во потоплите клими расте преку целата година,<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref> а во ладните клими останува зелена сè додека не се појави обилна снежна покривка. Растенијата можат да живеат над 20 години, иако 7-12 е вообичаено.<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}</ref> Цвета во рано лето. == Варијабилност == Подвидовите вклучуваат ''muricata'', ''minor'' и ''mongolii'' (последните од Медитеранот).<ref name="fsfed" /> subsp. minor - Аглите на хипантиумот крилести, а површината помеѓу нив со брадавичести или неправилни грбести израстоци. subsp. murcata - Аглите на хипантиумот грбести, а површината помеѓу нив со мрежеста структура.<ref name=":02" /> == Распртостранетост == ''Sanguisorba minor'' е по потекло од западна, централна и јужна [[Европа]]; северозападна [[Африка]], југозападна [[Југозападна Азија|Западна Азија]]<ref name="itis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=25303|title=Link to ITIS entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/626892/overview|title=Link to EOL entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref> и Сибир.<ref name="fsfed"/>{ Во Британија, не е автохтно, но е натурализирано уште од 16 век.<ref name="gworld"/> Натурализирано е и во поголемиот дел од Северна Америка,<ref name="itis" /> во Јужна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="fsfed" /> Генерално не е [[Инвазивен вид|инвазивен]], коегзистира со други растенија и ја зголемува разновидноста на видовите. Варијаблите што го контролираат ширењето на ''Sanguisorba minor'' во Северна Америка се слабо проучени.<ref name="fsfed" /> Во Европа се наоѓа само во варовнички почви а најчест е на кредасти почви во Англија.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}</ref> Во Франција, расте на алувијални ливади, а на југот на Франција, на екосистем на грмушести предели на [[Прнар|Quercus coccifera]] со силикатна почва и екосистем на грмушести предели со варовничка почва. == Распртостранетост во Македонија == Ова растение е широко распространето на територијата на Македонија до 2000 м. надморска височина. Расте по брдските и планински пасишта и камењари, по ливадите, меѓите, покрај патиштата, ретките шуми и други станишта.<ref name=":02" /> [[Податотека:Sanguisorba_minor_sl14.jpg|мини| Наизменични лисја]] === Одгледување === Се одгледува во саксии, ливади со диви цвеќиња, украсни градини, обично во сончеви или многу малку засенчени простори со екваторска или западна ориентација.<ref name="gworld"/><ref name="gardenia">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor|title=Sanguisorba minor (Salad Burnet)|work=Gardenia.net|accessdate=12 March 2022}}</ref> Во Северна Америка, се одгледува на суви пасишта. Се користи за пасење, контрола на ерозија, контрола на плевел по пожар, противпожарни појаси и санација на пејзажи.<ref name="NRCS"/> Бидејќи има тенденција да остане зелен, се смета за отпорен на пожар.<ref name="NRCS_2002"/><gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Sanguisorba_minor_-_img_17408.jpg|алт=Flowerbuds can easily be grazed off, Doubs, France| Цветни пупки, Дуб, Франција Податотека:20200427Sanguisorba_minor1.jpg|алт=Female flowers, Brebach-Fechingen, outside Saarbrücken, Germany| Женски цветови, [[Бребах-Фехинген]], надвор од [[Сарбрикен]], Германија Податотека:Sanguisorba_minor_-_small_burnet_-_51531610258.jpg|алт=Seedhead on plant, Montana, USA| Семе, [[Монтана]], САД Податотека:Sanguisorba_minor_MHNT.BOT.2007.40.139.jpg|алт=Seeds and seedheads, Toulouse, France| Семиња и семки, [[Тулуза]], Франција Податотека:Sanguisorba_minor_kz10.jpg|алт=Small-winged seeds, Poland| Семиња со мали крилја, Полска </gallery> == Употреба == === Кулинарски === [[Податотека:Kräuterbutter.JPG|мини| Се користи во путер од билки]] Младите листови од ''Sanguisorba minor'' се користат како состојка во салати, преливи, сосови,<ref name="lima">{{Наведена книга|title=Herbs : the complete gardener's guide|last=Lima, Patrick.|date=2001|publisher=Firefly|others=Forsyth, Turid.|isbn=1-55209-624-6|location=Willowdale, Ont.|oclc=64630388}}</ref> летни пијалоци.<ref name="gworld"/> Исто така се користи за ароматизирање на оцет, путер и крем сирење.<ref name="NRCS_2002"/> === Декоративни === [[Податотека:Sanguisorba_minor_subsp._minor_sl9.jpg|мини| Женски цвет]] Невообичаените црвени, топчести цветови се креваат на високи, тенки стебла, над папратовото зеленило.<ref name="gardenia" /> Листовите често се сметаат за поукрасни од цветовите,<ref name="gardenia" /> кои често се отстрануваат за да се поттикне поголем раст на зеленилото.<ref name="toolbox">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor (Burnet, Garden Burnet, Salad Burnet, Small Burnet)|work=plants.ces.ncsu.edu|series=North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|publisher=University of North Carolina|accessdate=12 March 2022}}</ref><ref name="gardenia"/> Сепак, сеченото цвеќе се користи во цветни аранжмани. === За диви и домашни животни === Цветовите обезбедуваат нектар и полен, а привлекуваат и пчели, пеперутки, молци и други опрашувачи и корисни инсекти.<ref name="gworld"/> ''Sanguisorba minor'' е добра храна за дивите животни и добитокот, делумно затоа што останува зелена толку долго. Обезбедува засолниште за мали птици.<gallery mode="packed" heights="300"> Податотека:Dasypoda_hirtipes_male_(16636769626).jpg|алт=Salad burnet attracts bees| ''Sanguisorba minor'' привлекува пчели Податотека:PROPORCIÓ_NATURAL_(Alpens).jpg|алт=A butterfly on a flower cluster| Пеперутка на цветен грозд </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{CalPhotos|Sanguisorba|minor}}{{Ризница-вметнато|Sanguisorba minor|Salad Burnet (''Sanguisorba minor'')}} * {{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] j8ksuw53yt38tyo533209pevl4hzyfp 5610448 5610445 2026-08-17T09:54:38Z BosaFi 115936 /* Распртостранетост */ 5610448 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Wiesenknopf Blüte 6260037-PSD-PSD.jpg|image_caption=Машки цвет|genus=Sanguisorba|species=minor|authority=[[Scop.]]|synonyms=''Poterium sanguisorba'',<ref name="toolbox"/> ''Pimpinella minor'', ''Poterium minus''.<ref>[[:Wikispecies:Sanguisorba minor]]</ref> For heterotypic synonyms, see [[:Wikispecies:Sanguisorba minor subsp. minor|''Sanguisorba minor'' subsp. ''minor'']]}} [[Податотека:Sanguisorba_minor.JPG|десно|мини| Листови, кои се користат во салати]] '''''Sanguisorba minor''''' е јадлива [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[Тревесто растение|тревна]] билка од семејството [[Рози]]. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение 20-60 цм виско, голо или во долниот дел влакнесто. Стеблотот вертикално и разгрането. Базаланите листови формираат розета. Листовите перести, со 5-12 пара ливчиња; ливчињата со куси дршки, скоро круглести или елиптични, по работ со остро напилени запци, на горната страна темнозелени, на долната светлозелени. Соцветијата топчести или јајцевидни, 0,6-1,5 цм долги, со долги дршки. Најдолните цветови во соцветието машки, средните честопати хермафродитни, а најгорните женски, цветните дршки многу куси. Секој цвет со една брактеа и 2 брактеоли. Чашкините ливчиња 4, долгнавесто-јајцевидни, 2-3 мм долги, зелени, со белузлави или розови рабови. Кај хермафродитните цветови прашниците честопати 1-4, а кај машките цветови 10-30 и истите се 3-5 пати подолги од чашкините ливчиња. Карпелите и столпчињата обично се 2, жиговите се многубројни и многу долги папили, чија должина изнесува од 0,5 до 1 мм. Хипантиумот 3-5 мм долг, четриаглест, со посилно или послабо развиени крила по аглите, а површините помеќу нив се со мрежеста структура, или брадавичести или со неправилни грбести израстоци.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=925-926}}</ref> Зимзелена е до полузимзелена;<ref name="NRCS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=USDA NRCS Idaho Plant Materials Program and National Plant Data Center|date=January 2013|series=Plant Guide|publisher=[[United States Department of Agriculture]], Natural Resources Conservation Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034524/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmcpg11634.pdf|archive-date=February 10, 2017}}</ref> во потоплите клими расте преку целата година,<ref name="gworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenersworld.com/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor|work=BBC Gardeners' World Magazine|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref> а во ладните клими останува зелена сè додека не се појави обилна снежна покривка. Растенијата можат да живеат над 20 години, иако 7-12 е вообичаено.<ref name="fsfed">{{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).|access-date=12 March 2022}}</ref> Цвета во рано лето. == Варијабилност == Подвидовите вклучуваат ''muricata'', ''minor'' и ''mongolii'' (последните од Медитеранот).<ref name="fsfed" /> subsp. minor - Аглите на хипантиумот крилести, а површината помеѓу нив со брадавичести или неправилни грбести израстоци. subsp. murcata - Аглите на хипантиумот грбести, а површината помеѓу нив со мрежеста структура.<ref name=":02" /> == Распртостранетост == ''Sanguisorba minor'' е по потекло од западна, централна и јужна [[Европа]]; северозападна [[Африка]], југозападна [[Југозападна Азија|Западна Азија]]<ref name="itis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=25303|title=Link to ITIS entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/626892/overview|title=Link to EOL entry|accessdate=May 1, 2012}}</ref> и Сибир.<ref name="fsfed"/> Во Британија, не е автохтно, но е натурализирано уште од 16 век.<ref name="gworld"/> Натурализирано е и во поголемиот дел од Северна Америка,<ref name="itis" /> во Јужна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="fsfed" /> Генерално не е [[Инвазивен вид|инвазивен]], коегзистира со други растенија и ја зголемува разновидноста на видовите. Варијаблите што го контролираат ширењето на ''Sanguisorba minor'' во Северна Америка се слабо проучени.<ref name="fsfed" /> Во Европа се наоѓа само во варовнички почви а најчест е на кредасти почви во Англија.<ref name="NRCS_2002">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|title=SMALL BURNET Sanguisorba minor Scop. Plant Symbol = SAMI3|last=United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Center|date=23 September 2002|series=Plant Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212103500/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_PLANTMATERIALS/publications/idpmspg04840.pdf|archive-date=February 12, 2017}}</ref> Во Франција, расте на алувијални ливади, а на југот на Франција, на екосистем на грмушести предели на [[Прнар|Quercus coccifera]] со силикатна почва и екосистем на грмушести предели со варовничка почва. == Распртостранетост во Македонија == Ова растение е широко распространето на територијата на Македонија до 2000 м. надморска височина. Расте по брдските и планински пасишта и камењари, по ливадите, меѓите, покрај патиштата, ретките шуми и други станишта.<ref name=":02" /> [[Податотека:Sanguisorba_minor_sl14.jpg|мини| Наизменични лисја]] === Одгледување === Се одгледува во саксии, ливади со диви цвеќиња, украсни градини, обично во сончеви или многу малку засенчени простори со екваторска или западна ориентација.<ref name="gworld"/><ref name="gardenia">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardenia.net/plant/sanguisorba-minor|title=Sanguisorba minor (Salad Burnet)|work=Gardenia.net|accessdate=12 March 2022}}</ref> Во Северна Америка, се одгледува на суви пасишта. Се користи за пасење, контрола на ерозија, контрола на плевел по пожар, противпожарни појаси и санација на пејзажи.<ref name="NRCS"/> Бидејќи има тенденција да остане зелен, се смета за отпорен на пожар.<ref name="NRCS_2002"/><gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Sanguisorba_minor_-_img_17408.jpg|алт=Flowerbuds can easily be grazed off, Doubs, France| Цветни пупки, Дуб, Франција Податотека:20200427Sanguisorba_minor1.jpg|алт=Female flowers, Brebach-Fechingen, outside Saarbrücken, Germany| Женски цветови, [[Бребах-Фехинген]], надвор од [[Сарбрикен]], Германија Податотека:Sanguisorba_minor_-_small_burnet_-_51531610258.jpg|алт=Seedhead on plant, Montana, USA| Семе, [[Монтана]], САД Податотека:Sanguisorba_minor_MHNT.BOT.2007.40.139.jpg|алт=Seeds and seedheads, Toulouse, France| Семиња и семки, [[Тулуза]], Франција Податотека:Sanguisorba_minor_kz10.jpg|алт=Small-winged seeds, Poland| Семиња со мали крилја, Полска </gallery> == Употреба == === Кулинарски === [[Податотека:Kräuterbutter.JPG|мини| Се користи во путер од билки]] Младите листови од ''Sanguisorba minor'' се користат како состојка во салати, преливи, сосови,<ref name="lima">{{Наведена книга|title=Herbs : the complete gardener's guide|last=Lima, Patrick.|date=2001|publisher=Firefly|others=Forsyth, Turid.|isbn=1-55209-624-6|location=Willowdale, Ont.|oclc=64630388}}</ref> летни пијалоци.<ref name="gworld"/> Исто така се користи за ароматизирање на оцет, путер и крем сирење.<ref name="NRCS_2002"/> === Декоративни === [[Податотека:Sanguisorba_minor_subsp._minor_sl9.jpg|мини| Женски цвет]] Невообичаените црвени, топчести цветови се креваат на високи, тенки стебла, над папратовото зеленило.<ref name="gardenia" /> Листовите често се сметаат за поукрасни од цветовите,<ref name="gardenia" /> кои често се отстрануваат за да се поттикне поголем раст на зеленилото.<ref name="toolbox">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/sanguisorba-minor/|title=Sanguisorba minor (Burnet, Garden Burnet, Salad Burnet, Small Burnet)|work=plants.ces.ncsu.edu|series=North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|publisher=University of North Carolina|accessdate=12 March 2022}}</ref><ref name="gardenia"/> Сепак, сеченото цвеќе се користи во цветни аранжмани. === За диви и домашни животни === Цветовите обезбедуваат нектар и полен, а привлекуваат и пчели, пеперутки, молци и други опрашувачи и корисни инсекти.<ref name="gworld"/> ''Sanguisorba minor'' е добра храна за дивите животни и добитокот, делумно затоа што останува зелена толку долго. Обезбедува засолниште за мали птици.<gallery mode="packed" heights="300"> Податотека:Dasypoda_hirtipes_male_(16636769626).jpg|алт=Salad burnet attracts bees| ''Sanguisorba minor'' привлекува пчели Податотека:PROPORCIÓ_NATURAL_(Alpens).jpg|алт=A butterfly on a flower cluster| Пеперутка на цветен грозд </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{CalPhotos|Sanguisorba|minor}}{{Ризница-вметнато|Sanguisorba minor|Salad Burnet (''Sanguisorba minor'')}} * {{Наведена книга|url=https://www.fs.usda.gov/database/feis/plants/forb/sanmin/all.html|title=Sanguisorba minor|last=Fryer|first=Janet L.|date=2008|work=Fire Effects Information System, [Online]|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer).}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Крвавче]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] eb4qmtxqpl5joe0fyb1g8fgixpawfqg 10 1401174 5610434 2026-08-17T08:32:12Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[File:600px Rosso e Blu3-Flag.svg|20px|Скејд]] {{fb team |t=Скејд |tan=ФК Скејд |tc=SKE |abb={{#if:{{{abb|}}}|NOR}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Скејд]] </noinclude> 5610434 wikitext text/x-wiki [[File:600px Rosso e Blu3-Flag.svg|20px|Скејд]] {{fb team |t=Скејд |tan=ФК Скејд |tc=SKE |abb={{#if:{{{abb|}}}|NOR}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Норвешка|Скејд]] </noinclude> j5n1f0fp11z05b1sgb39frn5yx3setr 0 1401175 5610447 2026-08-17T09:44:08Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1354821264|Dryas (plant)]]“ 5610447 wikitext text/x-wiki '''''Dryas''''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Зимзелено растение|зимзелени]] џуџести [[Грмушка|грмушки]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]], [[Домороден вид|домородни]] во арктичките и алпските региони на Европа, Азија и Северна Америка. Родот е именуван по [[Дријади|дријадите]], дрвените [[Нимфа|нимфи]] од античката [[Старогрчка митологија|грчка митологија]]. Класификацијата на ''Dryas'' во рамките на Rosaceae е нејасна.<ref>{{Наведено списание|year=1994|title=Systematic and evolutionary implications of ''rbcL'' sequence variation in Rosaceae|journal=[[American Journal of Botany|Am J Bot]]|volume=81|issue=7|pages=890–903|doi=10.2307/2445770|jstor=2445770}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|doi=10.1086/346163|title=The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) Based on Sequences of the Internal Transcribed Spacers (ITS) of Nuclear Ribosomal DNA and the ''trnL/F'' Region of Chloroplast DNA|year=2003|last=Eriksson, Torsten|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=164|pages=197|display-authors=1|last2=Hibbs|first2=Malin S.|last3=Yoder|first3=Anne D.|last4=Delwiche|first4=Charles F.|last5=Donoghue|first5=Michael J.|number=2|bibcode=2003IJPlS.164..197E}}</ref> Родот порано бил сместен во подсемејството [[Рози (потсемејство)|Рози]], но сега е сместен во подсемејството [[Dryadoideae]].<ref>{{Наведено списание|year=2007|title=Phylogeny and classification of Rosaceae|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=266|issue=1–2|pages=5–43|bibcode=2007PSyEv.266....5P|doi=10.1007/s00606-007-0539-9}}</ref> Хибридот ''Dryas'' × ''suendermannii'', со кремасти цветови, ја добил наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89146/Dryas-x-suendermannii/Details|title=RHS Plantfinder - ''Dryas'' × ''suendermannii''}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=24 January 2018}}</ref> ''Dryas'' толерира широк спектар на несенчени живеалишта, вклучувајќи алпски места со песочна или чакалска подлога, слични подлоги во рамните [[Тундра|тундриски]] низини, како и мочуришни живеалишта на органска подлога каде што може да се појави одредено засенчување. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Yellow_Dryad_(3815981059).jpg|алт=Dryas drummondii – Drummond's avens| ''[[Dryas drummondii]]'' Податотека:Dryas_integrifolia_(7833269336).jpg|алт=Dryas integrifolia – entire-leaved avens| ''[[Dryas integrifolia]]'' Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg|алт=Dryas octopetala – mountain avens| ''[[Dryas octopetala]]'' </gallery> == Таксономија == === Видови === ''Dryas'' се состои од три [[Вид (биологија)|вида]], но родот има потреба од [[Таксономија|таксономска]] ревизија:<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Refugia, differentiation and postglacial migration in arctic-alpine Eurasia, exemplified by the mountain avens (''Dryas octopetala'' L.)|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=7|pages=1827–1840|bibcode=2006MolEc..15.1827S|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02908.x|pmid=16689901}}</ref><ref name="PlantList">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Dryas/|title=The Plant List entry for ''Dryas''|date=September 2013|work=[[The Plant List]], v.1.1|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=14 December 2020}}</ref> * ''Dryas drummondii'' <small>Ричардсон екс Хук.</small> – Авениите на Драмонд ** варијација ''драммонди'' <small>Ричардсон екс Хук.</small> – Жолти авении ** варијација ''tomentosa'' <small>(Farr) LO Williams</small> – Tomentose avens * ''Dryas integrifolia'' <small>Vahl</small> – Целолисни лисни растенија ** подвид ''chamissonis'' <small>(Spreng.) Scoggan</small> – Бели авени ** подвид ''crenulata'' <small>(Јуз.) J. Kozhevn</small> – Crenulate avens ** подвид ''integrifolia'' <small>Vahl</small> – Авени со цели лисја ** подвид ''sylvatica'' <small>(Hultén) Hultén</small> – Шумски авени * ''Dryas octopetala'' <small>L.</small> – Планински авени ** подвид ''alaskensis'' <small>(AE Porsild) Hultén</small> – Алјаска авени ** подвид ''hookeriana'' <small>(Juz.) Hultén</small> – Хукерови провеи ** подвид ''octopetala'' <small>L.</small> – Авени со осум ливчиња *** варијација ''angustifolia'' <small>CL Hitchc.</small> – Теснолисни авени *** варијација ''argentea'' <small>Blytt</small> – Сребрени авени *** варијација ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> – Камтшатца авени *** варијација ''octopetala'' <small>L.</small> – Авени со осум ливчиња ** подвид ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> – Зашилени авени == Фиксација на азот == Некои растенија ''од родот'' ''Dryas'' имаат коренски нодули кои се домаќини на [[Бактерии|бактеријата]] ''[[Frankia]]''[[Врзување на азотот|која го врзува азот]].<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=The impact of molecular systematics on hypotheses for the evolution of root nodule symbioses and implications for expanding symbioses to new host plant genera|journal=Plant and Soil|volume=194|issue=1/2|pages=185–192|bibcode=1997PlSoi.194..185S|doi=10.1023/A:1004240004063|jstor=42948119}}</ref> * ''Dryas drummondii'' формира коренски нодули и го фиксира азотот со ''Frankia''<ref>{{Наведена книга|title=Frankia Symbioses|last=Becking JH|work=[[Plant and Soil]]|year=1984|isbn=978-94-009-6160-9|volume=78|pages=105–128|chapter=Identification of the endophypte of Dryas and Rubus (Rosaceae)|doi=10.1007/978-94-009-6158-6_11|jstor=42934565|issue=1–2}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2004|title=An assessment of soil enrichment by actinorhizal N₂ fixation using δ¹⁵N values in a chronosequence of deglaciation at Glacier Bay, Alaska|journal=Plant and Soil|volume=254|issue=1|pages=11–17|doi=10.1023/A:1024950913234}}</ref> * ''Dryas integrifolia, Dryas octopetala, и Dryas × suendermannii'' не формира коренски нодули ниту фиксира азот со ''Frankia''<ref name="Kohls1">{{Наведено списание|year=1994|title=Assessment of N₂ fixation and N cycling by ''Dryas'' along a chronosequence within the forelands of the Athabasca Glacier, Canada|journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=26|issue=5|pages=623–632|doi=10.1016/0038-0717(94)90251-8}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Molecular diversity of ''nifH'' genes from bacteria associated with high arctic dwarf shrubs|journal=Microbial Ecology|volume=51|issue=4|pages=516–25|bibcode=2006MicEc..51..516D|doi=10.1007/s00248-006-9070-8|pmid=16649061}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Markham JH|year=2009|title=Does ''Dryas integrifolia'' fix nitrogen?|journal=[[Botany (journal)|Botany]]|volume=87|issue=11|pages=1106–1109|bibcode=2009Botan..87.1106M|doi=10.1139/B09-071}}</ref><ref>(Reported as ''Dryas drummondii'' var. ''eglandulosa''.) {{Наведено списание|year=1994|title=Nodulation patterns of actinorhizal plants in the family Rosaceae|journal=[[Plant and Soil]]|volume=162|issue=2|pages=229–239|bibcode=1994PlSoi.162..229K|doi=10.1007/BF01347710|jstor=42939545}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}} == Надворешни врски == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] 7q8xa8afr2s5b7tks9tt35iavnfywio 5610449 5610447 2026-08-17T09:54:56Z BosaFi 115936 /* Видови */ 5610449 wikitext text/x-wiki '''''Dryas''''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Зимзелено растение|зимзелени]] џуџести [[Грмушка|грмушки]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]], [[Домороден вид|домородни]] во арктичките и алпските региони на Европа, Азија и Северна Америка. Родот е именуван по [[Дријади|дријадите]], дрвените [[Нимфа|нимфи]] од античката [[Старогрчка митологија|грчка митологија]]. Класификацијата на ''Dryas'' во рамките на Rosaceae е нејасна.<ref>{{Наведено списание|year=1994|title=Systematic and evolutionary implications of ''rbcL'' sequence variation in Rosaceae|journal=[[American Journal of Botany|Am J Bot]]|volume=81|issue=7|pages=890–903|doi=10.2307/2445770|jstor=2445770}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|doi=10.1086/346163|title=The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) Based on Sequences of the Internal Transcribed Spacers (ITS) of Nuclear Ribosomal DNA and the ''trnL/F'' Region of Chloroplast DNA|year=2003|last=Eriksson, Torsten|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=164|pages=197|display-authors=1|last2=Hibbs|first2=Malin S.|last3=Yoder|first3=Anne D.|last4=Delwiche|first4=Charles F.|last5=Donoghue|first5=Michael J.|number=2|bibcode=2003IJPlS.164..197E}}</ref> Родот порано бил сместен во подсемејството [[Рози (потсемејство)|Рози]], но сега е сместен во подсемејството [[Dryadoideae]].<ref>{{Наведено списание|year=2007|title=Phylogeny and classification of Rosaceae|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=266|issue=1–2|pages=5–43|bibcode=2007PSyEv.266....5P|doi=10.1007/s00606-007-0539-9}}</ref> Хибридот ''Dryas'' × ''suendermannii'', со кремасти цветови, ја добил наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89146/Dryas-x-suendermannii/Details|title=RHS Plantfinder - ''Dryas'' × ''suendermannii''}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=24 January 2018}}</ref> ''Dryas'' толерира широк спектар на несенчени живеалишта, вклучувајќи алпски места со песочна или чакалска подлога, слични подлоги во рамните [[Тундра|тундриски]] низини, како и мочуришни живеалишта на органска подлога каде што може да се појави одредено засенчување. == Опис == Ползечки, силно разгранети, грмушести растенија. Листовите зимзелени. Цветовите големи, поединечни, хермафродитни, по пазувите на листовите. Чашкините и венечните ливчиња 6-9; епикаликс (надворешн чашка) нема. Прашничките и плодните листови во многу голем број. Плодот едносемено влакнесто оревче со долго влакнесто столпче на врвот.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=926-927}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Yellow_Dryad_(3815981059).jpg|алт=Dryas drummondii – Drummond's avens| ''[[Dryas drummondii]]'' Податотека:Dryas_integrifolia_(7833269336).jpg|алт=Dryas integrifolia – entire-leaved avens| ''[[Dryas integrifolia]]'' Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg|алт=Dryas octopetala – mountain avens| ''[[Dryas octopetala]]'' </gallery> == Таксономија == === Видови === ''Dryas'' се состои од три [[Вид (биологија)|вида]], но родот има потреба од [[Таксономија|таксономска]] ревизија:<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Refugia, differentiation and postglacial migration in arctic-alpine Eurasia, exemplified by the mountain avens (''Dryas octopetala'' L.)|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=7|pages=1827–1840|bibcode=2006MolEc..15.1827S|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02908.x|pmid=16689901}}</ref><ref name="PlantList">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Dryas/|title=The Plant List entry for ''Dryas''|date=September 2013|work=[[The Plant List]], v.1.1|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=14 December 2020}}</ref> * ''[[Dryas drummondii]]'' <small>Richardson ex Hook.</small> ** var. ''drummondii'' <small>Richardson ex Hook</small> ** var. ''tomentosa'' <small>(Farr) L.O. Williams</small> * ''[[Dryas integrifolia]]'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''chamissonis'' <small>(Spreng.) Scoggan</small> ** subsp. ''crenulata'' <small>(Juz.) J. Kozhevn</small> ** subsp. ''integrifolia'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''sylvatica'' <small>(Hultén) Hultén</small> * ''[[Dryas octopetala]]'' <small>L.</small> ** subsp. ''alaskensis'' <small>(A.E. Porsild) Hultén</small> ** subsp. ''hookeriana'' <small>(Juz.) Hultén</small> ** subsp. ''octopetala'' <small>L.</small> *** var. ''angustifolia'' <small>C.L. Hitchc.</small> *** var. ''argentea'' <small>Blytt</small> *** var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> *** var. ''octopetala'' <small>L.</small> ** subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> == Фиксација на азот == Некои растенија ''од родот'' ''Dryas'' имаат коренски нодули кои се домаќини на [[Бактерии|бактеријата]] ''[[Frankia]]'' [[Врзување на азотот|која го врзува азот]].<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=The impact of molecular systematics on hypotheses for the evolution of root nodule symbioses and implications for expanding symbioses to new host plant genera|journal=Plant and Soil|volume=194|issue=1/2|pages=185–192|bibcode=1997PlSoi.194..185S|doi=10.1023/A:1004240004063|jstor=42948119}}</ref> * ''Dryas drummondii'' формира коренски нодули и го фиксира азотот со ''Frankia.''<ref>{{Наведена книга|title=Frankia Symbioses|last=Becking JH|work=[[Plant and Soil]]|year=1984|isbn=978-94-009-6160-9|volume=78|pages=105–128|chapter=Identification of the endophypte of Dryas and Rubus (Rosaceae)|doi=10.1007/978-94-009-6158-6_11|jstor=42934565|issue=1–2}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2004|title=An assessment of soil enrichment by actinorhizal N₂ fixation using δ¹⁵N values in a chronosequence of deglaciation at Glacier Bay, Alaska|journal=Plant and Soil|volume=254|issue=1|pages=11–17|doi=10.1023/A:1024950913234}}</ref> * ''Dryas integrifolia, Dryas octopetala, и Dryas × suendermannii'' не формира коренски нодули ниту фиксира азот со ''Frankia.''<ref name="Kohls1">{{Наведено списание|year=1994|title=Assessment of N₂ fixation and N cycling by ''Dryas'' along a chronosequence within the forelands of the Athabasca Glacier, Canada|journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=26|issue=5|pages=623–632|doi=10.1016/0038-0717(94)90251-8}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Molecular diversity of ''nifH'' genes from bacteria associated with high arctic dwarf shrubs|journal=Microbial Ecology|volume=51|issue=4|pages=516–25|bibcode=2006MicEc..51..516D|doi=10.1007/s00248-006-9070-8|pmid=16649061}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Markham JH|year=2009|title=Does ''Dryas integrifolia'' fix nitrogen?|journal=[[Botany (journal)|Botany]]|volume=87|issue=11|pages=1106–1109|bibcode=2009Botan..87.1106M|doi=10.1139/B09-071}}</ref><ref>(Reported as ''Dryas drummondii'' var. ''eglandulosa''.) {{Наведено списание|year=1994|title=Nodulation patterns of actinorhizal plants in the family Rosaceae|journal=[[Plant and Soil]]|volume=162|issue=2|pages=229–239|bibcode=1994PlSoi.162..229K|doi=10.1007/BF01347710|jstor=42939545}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}} == Надворешни врски == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] pqhdccstaeg5cjjw6zco7tuyd0xjhvv 5610450 5610449 2026-08-17T09:56:29Z BosaFi 115936 5610450 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dryas drummondii6.jpg |image_caption = ''Dryas ''×'' suendermannii'' |taxon = Dryas (plant) |authority = [[L.]] |subdivision_ranks = Species |subdivision = |range_map = Dryas distribution.svg |range_map_caption = |synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite web | url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:33769-1 | author=Govaerts R | website = Plants of the World Online | title = ''Dryas'' L. | publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew | access-date = 14 December 2020}}</ref> |synonyms = * ''Dryadaea'' <small>L. ex Kuntze</small> * ''Ptilotum'' <small>Dulac</small> }} '''''Dryas''''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Зимзелено растение|зимзелени]] џуџести [[Грмушка|грмушки]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]], [[Домороден вид|домородни]] во арктичките и алпските региони на Европа, Азија и Северна Америка. Родот е именуван по [[Дријади|дријадите]], дрвените [[Нимфа|нимфи]] од античката [[Старогрчка митологија|грчка митологија]]. Класификацијата на ''Dryas'' во рамките на Rosaceae е нејасна.<ref>{{Наведено списание|year=1994|title=Systematic and evolutionary implications of ''rbcL'' sequence variation in Rosaceae|journal=[[American Journal of Botany|Am J Bot]]|volume=81|issue=7|pages=890–903|doi=10.2307/2445770|jstor=2445770}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|doi=10.1086/346163|title=The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) Based on Sequences of the Internal Transcribed Spacers (ITS) of Nuclear Ribosomal DNA and the ''trnL/F'' Region of Chloroplast DNA|year=2003|last=Eriksson, Torsten|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=164|pages=197|display-authors=1|last2=Hibbs|first2=Malin S.|last3=Yoder|first3=Anne D.|last4=Delwiche|first4=Charles F.|last5=Donoghue|first5=Michael J.|number=2|bibcode=2003IJPlS.164..197E}}</ref> Родот порано бил сместен во подсемејството [[Рози (потсемејство)|Рози]], но сега е сместен во подсемејството [[Dryadoideae]].<ref>{{Наведено списание|year=2007|title=Phylogeny and classification of Rosaceae|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=266|issue=1–2|pages=5–43|bibcode=2007PSyEv.266....5P|doi=10.1007/s00606-007-0539-9}}</ref> Хибридот ''Dryas'' × ''suendermannii'', со кремасти цветови, ја добил наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89146/Dryas-x-suendermannii/Details|title=RHS Plantfinder - ''Dryas'' × ''suendermannii''}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=24 January 2018}}</ref> ''Dryas'' толерира широк спектар на несенчени живеалишта, вклучувајќи алпски места со песочна или чакалска подлога, слични подлоги во рамните [[Тундра|тундриски]] низини, како и мочуришни живеалишта на органска подлога каде што може да се појави одредено засенчување. == Опис == Ползечки, силно разгранети, грмушести растенија. Листовите зимзелени. Цветовите големи, поединечни, хермафродитни, по пазувите на листовите. Чашкините и венечните ливчиња 6-9; епикаликс (надворешн чашка) нема. Прашничките и плодните листови во многу голем број. Плодот едносемено влакнесто оревче со долго влакнесто столпче на врвот.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=926-927}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Yellow_Dryad_(3815981059).jpg|алт=Dryas drummondii – Drummond's avens| ''[[Dryas drummondii]]'' Податотека:Dryas_integrifolia_(7833269336).jpg|алт=Dryas integrifolia – entire-leaved avens| ''[[Dryas integrifolia]]'' Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg|алт=Dryas octopetala – mountain avens| ''[[Dryas octopetala]]'' </gallery> == Таксономија == === Видови === ''Dryas'' се состои од три [[Вид (биологија)|вида]], но родот има потреба од [[Таксономија|таксономска]] ревизија:<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Refugia, differentiation and postglacial migration in arctic-alpine Eurasia, exemplified by the mountain avens (''Dryas octopetala'' L.)|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=7|pages=1827–1840|bibcode=2006MolEc..15.1827S|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02908.x|pmid=16689901}}</ref><ref name="PlantList">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Dryas/|title=The Plant List entry for ''Dryas''|date=September 2013|work=[[The Plant List]], v.1.1|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=14 December 2020}}</ref> * ''[[Dryas drummondii]]'' <small>Richardson ex Hook.</small> ** var. ''drummondii'' <small>Richardson ex Hook</small> ** var. ''tomentosa'' <small>(Farr) L.O. Williams</small> * ''[[Dryas integrifolia]]'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''chamissonis'' <small>(Spreng.) Scoggan</small> ** subsp. ''crenulata'' <small>(Juz.) J. Kozhevn</small> ** subsp. ''integrifolia'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''sylvatica'' <small>(Hultén) Hultén</small> * ''[[Dryas octopetala]]'' <small>L.</small> ** subsp. ''alaskensis'' <small>(A.E. Porsild) Hultén</small> ** subsp. ''hookeriana'' <small>(Juz.) Hultén</small> ** subsp. ''octopetala'' <small>L.</small> *** var. ''angustifolia'' <small>C.L. Hitchc.</small> *** var. ''argentea'' <small>Blytt</small> *** var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> *** var. ''octopetala'' <small>L.</small> ** subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> == Фиксација на азот == Некои растенија ''од родот'' ''Dryas'' имаат коренски нодули кои се домаќини на [[Бактерии|бактеријата]] ''[[Frankia]]'' [[Врзување на азотот|која го врзува азот]].<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=The impact of molecular systematics on hypotheses for the evolution of root nodule symbioses and implications for expanding symbioses to new host plant genera|journal=Plant and Soil|volume=194|issue=1/2|pages=185–192|bibcode=1997PlSoi.194..185S|doi=10.1023/A:1004240004063|jstor=42948119}}</ref> * ''Dryas drummondii'' формира коренски нодули и го фиксира азотот со ''Frankia.''<ref>{{Наведена книга|title=Frankia Symbioses|last=Becking JH|work=[[Plant and Soil]]|year=1984|isbn=978-94-009-6160-9|volume=78|pages=105–128|chapter=Identification of the endophypte of Dryas and Rubus (Rosaceae)|doi=10.1007/978-94-009-6158-6_11|jstor=42934565|issue=1–2}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2004|title=An assessment of soil enrichment by actinorhizal N₂ fixation using δ¹⁵N values in a chronosequence of deglaciation at Glacier Bay, Alaska|journal=Plant and Soil|volume=254|issue=1|pages=11–17|doi=10.1023/A:1024950913234}}</ref> * ''Dryas integrifolia, Dryas octopetala, и Dryas × suendermannii'' не формира коренски нодули ниту фиксира азот со ''Frankia.''<ref name="Kohls1">{{Наведено списание|year=1994|title=Assessment of N₂ fixation and N cycling by ''Dryas'' along a chronosequence within the forelands of the Athabasca Glacier, Canada|journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=26|issue=5|pages=623–632|doi=10.1016/0038-0717(94)90251-8}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Molecular diversity of ''nifH'' genes from bacteria associated with high arctic dwarf shrubs|journal=Microbial Ecology|volume=51|issue=4|pages=516–25|bibcode=2006MicEc..51..516D|doi=10.1007/s00248-006-9070-8|pmid=16649061}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Markham JH|year=2009|title=Does ''Dryas integrifolia'' fix nitrogen?|journal=[[Botany (journal)|Botany]]|volume=87|issue=11|pages=1106–1109|bibcode=2009Botan..87.1106M|doi=10.1139/B09-071}}</ref><ref>(Reported as ''Dryas drummondii'' var. ''eglandulosa''.) {{Наведено списание|year=1994|title=Nodulation patterns of actinorhizal plants in the family Rosaceae|journal=[[Plant and Soil]]|volume=162|issue=2|pages=229–239|bibcode=1994PlSoi.162..229K|doi=10.1007/BF01347710|jstor=42939545}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}} == Надворешни врски == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] ndmznkvvztigdv1hskxkqrk1tb530i8 5610463 5610450 2026-08-17T10:45:02Z BosaFi 115936 /* Фиксација на азот */ 5610463 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dryas drummondii6.jpg |image_caption = ''Dryas ''×'' suendermannii'' |taxon = Dryas (plant) |authority = [[L.]] |subdivision_ranks = Species |subdivision = |range_map = Dryas distribution.svg |range_map_caption = |synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite web | url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:33769-1 | author=Govaerts R | website = Plants of the World Online | title = ''Dryas'' L. | publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew | access-date = 14 December 2020}}</ref> |synonyms = * ''Dryadaea'' <small>L. ex Kuntze</small> * ''Ptilotum'' <small>Dulac</small> }} '''''Dryas''''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Зимзелено растение|зимзелени]] џуџести [[Грмушка|грмушки]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]], [[Домороден вид|домородни]] во арктичките и алпските региони на Европа, Азија и Северна Америка. Родот е именуван по [[Дријади|дријадите]], дрвените [[Нимфа|нимфи]] од античката [[Старогрчка митологија|грчка митологија]]. Класификацијата на ''Dryas'' во рамките на Rosaceae е нејасна.<ref>{{Наведено списание|year=1994|title=Systematic and evolutionary implications of ''rbcL'' sequence variation in Rosaceae|journal=[[American Journal of Botany|Am J Bot]]|volume=81|issue=7|pages=890–903|doi=10.2307/2445770|jstor=2445770}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|doi=10.1086/346163|title=The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) Based on Sequences of the Internal Transcribed Spacers (ITS) of Nuclear Ribosomal DNA and the ''trnL/F'' Region of Chloroplast DNA|year=2003|last=Eriksson, Torsten|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=164|pages=197|display-authors=1|last2=Hibbs|first2=Malin S.|last3=Yoder|first3=Anne D.|last4=Delwiche|first4=Charles F.|last5=Donoghue|first5=Michael J.|number=2|bibcode=2003IJPlS.164..197E}}</ref> Родот порано бил сместен во подсемејството [[Рози (потсемејство)|Рози]], но сега е сместен во подсемејството [[Dryadoideae]].<ref>{{Наведено списание|year=2007|title=Phylogeny and classification of Rosaceae|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=266|issue=1–2|pages=5–43|bibcode=2007PSyEv.266....5P|doi=10.1007/s00606-007-0539-9}}</ref> Хибридот ''Dryas'' × ''suendermannii'', со кремасти цветови, ја добил наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89146/Dryas-x-suendermannii/Details|title=RHS Plantfinder - ''Dryas'' × ''suendermannii''}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=24 January 2018}}</ref> ''Dryas'' толерира широк спектар на несенчени живеалишта, вклучувајќи алпски места со песочна или чакалска подлога, слични подлоги во рамните [[Тундра|тундриски]] низини, како и мочуришни живеалишта на органска подлога каде што може да се појави одредено засенчување. == Опис == Ползечки, силно разгранети, грмушести растенија. Листовите зимзелени. Цветовите големи, поединечни, хермафродитни, по пазувите на листовите. Чашкините и венечните ливчиња 6-9; епикаликс (надворешн чашка) нема. Прашничките и плодните листови во многу голем број. Плодот едносемено влакнесто оревче со долго влакнесто столпче на врвот.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=926-927}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Yellow_Dryad_(3815981059).jpg|алт=Dryas drummondii – Drummond's avens| ''[[Dryas drummondii]]'' Податотека:Dryas_integrifolia_(7833269336).jpg|алт=Dryas integrifolia – entire-leaved avens| ''[[Dryas integrifolia]]'' Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg|алт=Dryas octopetala – mountain avens| ''[[Dryas octopetala]]'' </gallery> == Таксономија == === Видови === ''Dryas'' се состои од три [[Вид (биологија)|вида]], но родот има потреба од [[Таксономија|таксономска]] ревизија:<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Refugia, differentiation and postglacial migration in arctic-alpine Eurasia, exemplified by the mountain avens (''Dryas octopetala'' L.)|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=7|pages=1827–1840|bibcode=2006MolEc..15.1827S|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02908.x|pmid=16689901}}</ref><ref name="PlantList">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Dryas/|title=The Plant List entry for ''Dryas''|date=September 2013|work=[[The Plant List]], v.1.1|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=14 December 2020}}</ref> * ''[[Dryas drummondii]]'' <small>Richardson ex Hook.</small> ** var. ''drummondii'' <small>Richardson ex Hook</small> ** var. ''tomentosa'' <small>(Farr) L.O. Williams</small> * ''[[Dryas integrifolia]]'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''chamissonis'' <small>(Spreng.) Scoggan</small> ** subsp. ''crenulata'' <small>(Juz.) J. Kozhevn</small> ** subsp. ''integrifolia'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''sylvatica'' <small>(Hultén) Hultén</small> * ''[[Dryas octopetala]]'' <small>L.</small> ** subsp. ''alaskensis'' <small>(A.E. Porsild) Hultén</small> ** subsp. ''hookeriana'' <small>(Juz.) Hultén</small> ** subsp. ''octopetala'' <small>L.</small> *** var. ''angustifolia'' <small>C.L. Hitchc.</small> *** var. ''argentea'' <small>Blytt</small> *** var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> *** var. ''octopetala'' <small>L.</small> ** subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> == Врзување на азот == Некои растенија ''од родот'' ''Dryas'' имаат коренски нодули кои се домаќини на [[Бактерии|бактеријата]] ''[[Frankia]]'' [[Врзување на азотот|која го врзува азот]].<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=The impact of molecular systematics on hypotheses for the evolution of root nodule symbioses and implications for expanding symbioses to new host plant genera|journal=Plant and Soil|volume=194|issue=1/2|pages=185–192|bibcode=1997PlSoi.194..185S|doi=10.1023/A:1004240004063|jstor=42948119}}</ref> * ''Dryas drummondii'' формира коренски нодули и го фиксира азотот со ''Frankia.''<ref>{{Наведена книга|title=Frankia Symbioses|last=Becking JH|work=[[Plant and Soil]]|year=1984|isbn=978-94-009-6160-9|volume=78|pages=105–128|chapter=Identification of the endophypte of Dryas and Rubus (Rosaceae)|doi=10.1007/978-94-009-6158-6_11|jstor=42934565|issue=1–2}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2004|title=An assessment of soil enrichment by actinorhizal N₂ fixation using δ¹⁵N values in a chronosequence of deglaciation at Glacier Bay, Alaska|journal=Plant and Soil|volume=254|issue=1|pages=11–17|doi=10.1023/A:1024950913234}}</ref> * ''Dryas integrifolia, Dryas octopetala, и Dryas × suendermannii'' не формира коренски нодули ниту фиксира азот со ''Frankia.''<ref name="Kohls1">{{Наведено списание|year=1994|title=Assessment of N₂ fixation and N cycling by ''Dryas'' along a chronosequence within the forelands of the Athabasca Glacier, Canada|journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=26|issue=5|pages=623–632|doi=10.1016/0038-0717(94)90251-8}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Molecular diversity of ''nifH'' genes from bacteria associated with high arctic dwarf shrubs|journal=Microbial Ecology|volume=51|issue=4|pages=516–25|bibcode=2006MicEc..51..516D|doi=10.1007/s00248-006-9070-8|pmid=16649061}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Markham JH|year=2009|title=Does ''Dryas integrifolia'' fix nitrogen?|journal=[[Botany (journal)|Botany]]|volume=87|issue=11|pages=1106–1109|bibcode=2009Botan..87.1106M|doi=10.1139/B09-071}}</ref><ref>(Reported as ''Dryas drummondii'' var. ''eglandulosa''.) {{Наведено списание|year=1994|title=Nodulation patterns of actinorhizal plants in the family Rosaceae|journal=[[Plant and Soil]]|volume=162|issue=2|pages=229–239|bibcode=1994PlSoi.162..229K|doi=10.1007/BF01347710|jstor=42939545}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}} == Надворешни врски == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] 85zs1iqhonm5fny5ykmab244wazmw78 5610468 5610463 2026-08-17T10:58:55Z BosaFi 115936 /* Надворешни врски */ 5610468 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Dryas drummondii6.jpg |image_caption = ''Dryas ''×'' suendermannii'' |taxon = Dryas (plant) |authority = [[L.]] |subdivision_ranks = Species |subdivision = |range_map = Dryas distribution.svg |range_map_caption = |synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite web | url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:33769-1 | author=Govaerts R | website = Plants of the World Online | title = ''Dryas'' L. | publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew | access-date = 14 December 2020}}</ref> |synonyms = * ''Dryadaea'' <small>L. ex Kuntze</small> * ''Ptilotum'' <small>Dulac</small> }} '''''Dryas''''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Зимзелено растение|зимзелени]] џуџести [[Грмушка|грмушки]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]], [[Домороден вид|домородни]] во арктичките и алпските региони на Европа, Азија и Северна Америка. Родот е именуван по [[Дријади|дријадите]], дрвените [[Нимфа|нимфи]] од античката [[Старогрчка митологија|грчка митологија]]. Класификацијата на ''Dryas'' во рамките на Rosaceae е нејасна.<ref>{{Наведено списание|year=1994|title=Systematic and evolutionary implications of ''rbcL'' sequence variation in Rosaceae|journal=[[American Journal of Botany|Am J Bot]]|volume=81|issue=7|pages=890–903|doi=10.2307/2445770|jstor=2445770}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|doi=10.1086/346163|title=The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) Based on Sequences of the Internal Transcribed Spacers (ITS) of Nuclear Ribosomal DNA and the ''trnL/F'' Region of Chloroplast DNA|year=2003|last=Eriksson, Torsten|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=164|pages=197|display-authors=1|last2=Hibbs|first2=Malin S.|last3=Yoder|first3=Anne D.|last4=Delwiche|first4=Charles F.|last5=Donoghue|first5=Michael J.|number=2|bibcode=2003IJPlS.164..197E}}</ref> Родот порано бил сместен во подсемејството [[Рози (потсемејство)|Рози]], но сега е сместен во подсемејството [[Dryadoideae]].<ref>{{Наведено списание|year=2007|title=Phylogeny and classification of Rosaceae|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=266|issue=1–2|pages=5–43|bibcode=2007PSyEv.266....5P|doi=10.1007/s00606-007-0539-9}}</ref> Хибридот ''Dryas'' × ''suendermannii'', со кремасти цветови, ја добил наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89146/Dryas-x-suendermannii/Details|title=RHS Plantfinder - ''Dryas'' × ''suendermannii''}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=24 January 2018}}</ref> ''Dryas'' толерира широк спектар на несенчени живеалишта, вклучувајќи алпски места со песочна или чакалска подлога, слични подлоги во рамните [[Тундра|тундриски]] низини, како и мочуришни живеалишта на органска подлога каде што може да се појави одредено засенчување. == Опис == Ползечки, силно разгранети, грмушести растенија. Листовите зимзелени. Цветовите големи, поединечни, хермафродитни, по пазувите на листовите. Чашкините и венечните ливчиња 6-9; епикаликс (надворешн чашка) нема. Прашничките и плодните листови во многу голем број. Плодот едносемено влакнесто оревче со долго влакнесто столпче на врвот.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=926-927}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Yellow_Dryad_(3815981059).jpg|алт=Dryas drummondii – Drummond's avens| ''[[Dryas drummondii]]'' Податотека:Dryas_integrifolia_(7833269336).jpg|алт=Dryas integrifolia – entire-leaved avens| ''[[Dryas integrifolia]]'' Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg|алт=Dryas octopetala – mountain avens| ''[[Dryas octopetala]]'' </gallery> == Таксономија == === Видови === ''Dryas'' се состои од три [[Вид (биологија)|вида]], но родот има потреба од [[Таксономија|таксономска]] ревизија:<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Refugia, differentiation and postglacial migration in arctic-alpine Eurasia, exemplified by the mountain avens (''Dryas octopetala'' L.)|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=7|pages=1827–1840|bibcode=2006MolEc..15.1827S|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02908.x|pmid=16689901}}</ref><ref name="PlantList">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Dryas/|title=The Plant List entry for ''Dryas''|date=September 2013|work=[[The Plant List]], v.1.1|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=14 December 2020}}</ref> * ''[[Dryas drummondii]]'' <small>Richardson ex Hook.</small> ** var. ''drummondii'' <small>Richardson ex Hook</small> ** var. ''tomentosa'' <small>(Farr) L.O. Williams</small> * ''[[Dryas integrifolia]]'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''chamissonis'' <small>(Spreng.) Scoggan</small> ** subsp. ''crenulata'' <small>(Juz.) J. Kozhevn</small> ** subsp. ''integrifolia'' <small>Vahl</small> ** subsp. ''sylvatica'' <small>(Hultén) Hultén</small> * ''[[Dryas octopetala]]'' <small>L.</small> ** subsp. ''alaskensis'' <small>(A.E. Porsild) Hultén</small> ** subsp. ''hookeriana'' <small>(Juz.) Hultén</small> ** subsp. ''octopetala'' <small>L.</small> *** var. ''angustifolia'' <small>C.L. Hitchc.</small> *** var. ''argentea'' <small>Blytt</small> *** var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> *** var. ''octopetala'' <small>L.</small> ** subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> == Врзување на азот == Некои растенија ''од родот'' ''Dryas'' имаат коренски нодули кои се домаќини на [[Бактерии|бактеријата]] ''[[Frankia]]'' [[Врзување на азотот|која го врзува азот]].<ref>{{Наведено списание|year=1997|title=The impact of molecular systematics on hypotheses for the evolution of root nodule symbioses and implications for expanding symbioses to new host plant genera|journal=Plant and Soil|volume=194|issue=1/2|pages=185–192|bibcode=1997PlSoi.194..185S|doi=10.1023/A:1004240004063|jstor=42948119}}</ref> * ''Dryas drummondii'' формира коренски нодули и го фиксира азотот со ''Frankia.''<ref>{{Наведена книга|title=Frankia Symbioses|last=Becking JH|work=[[Plant and Soil]]|year=1984|isbn=978-94-009-6160-9|volume=78|pages=105–128|chapter=Identification of the endophypte of Dryas and Rubus (Rosaceae)|doi=10.1007/978-94-009-6158-6_11|jstor=42934565|issue=1–2}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2004|title=An assessment of soil enrichment by actinorhizal N₂ fixation using δ¹⁵N values in a chronosequence of deglaciation at Glacier Bay, Alaska|journal=Plant and Soil|volume=254|issue=1|pages=11–17|doi=10.1023/A:1024950913234}}</ref> * ''Dryas integrifolia, Dryas octopetala, и Dryas × suendermannii'' не формира коренски нодули ниту фиксира азот со ''Frankia.''<ref name="Kohls1">{{Наведено списание|year=1994|title=Assessment of N₂ fixation and N cycling by ''Dryas'' along a chronosequence within the forelands of the Athabasca Glacier, Canada|journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=26|issue=5|pages=623–632|doi=10.1016/0038-0717(94)90251-8}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Molecular diversity of ''nifH'' genes from bacteria associated with high arctic dwarf shrubs|journal=Microbial Ecology|volume=51|issue=4|pages=516–25|bibcode=2006MicEc..51..516D|doi=10.1007/s00248-006-9070-8|pmid=16649061}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Markham JH|year=2009|title=Does ''Dryas integrifolia'' fix nitrogen?|journal=[[Botany (journal)|Botany]]|volume=87|issue=11|pages=1106–1109|bibcode=2009Botan..87.1106M|doi=10.1139/B09-071}}</ref><ref>(Reported as ''Dryas drummondii'' var. ''eglandulosa''.) {{Наведено списание|year=1994|title=Nodulation patterns of actinorhizal plants in the family Rosaceae|journal=[[Plant and Soil]]|volume=162|issue=2|pages=229–239|bibcode=1994PlSoi.162..229K|doi=10.1007/BF01347710|jstor=42939545}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] cuuyauxkejctshv6zalz44yghfhw794 1 1401176 5610453 2026-08-17T10:02:13Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5610453 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1401177 5610466 2026-08-17T10:55:20Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1365403262|Royal Horticultural Society]]“ 5610466 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Royal_Horticultural_Society,_Vincent_Square,_London_SW1_-_geograph.org.uk_-_740335.jpg|мини| Седиште на друштвото, плоштад Винсент]] '''Кралското хортикултурно друштво''', основано во 1804 година како Хортикултурно друштво на Лондон,<ref name="rev1314">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/pdfs/about-the-rhs/mission-and-strategy/past-annual-reports/rhs_annualreview_2014|title=Annual Review 2013/2014|publisher=RHS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060900/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/pdfs/about-the-rhs/mission-and-strategy/past-annual-reports/rhs_annualreview_2014|archive-date=4 March 2016|accessdate=24 August 2014}}</ref> е водечката добротворна организација за [[градинарство]] во Велика Британија.<ref name="experts">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.learningwithexperts.com/gardening/rhs-level-2|title=RHS Level 2 Certificate in the Principles of Horticulture|publisher=learningwithexperts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411213618/https://www.learningwithexperts.com/gardening/rhs-level-2|archive-date=11 April 2021|accessdate=25 February 2018}}</ref><ref name="proland">{{Наведени вести|url=http://prolandscapermagazine.com/rhs-appoints-new-head-of-science-dr-alistair-griffiths/|title=RHS Appoints New Head of Science, Dr Alistair Griffiths|date=3 May 2013|work=prolandscapermagazine.com|access-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411213758/https://www.prolandscapermagazine.com/rhs-appoints-new-head-of-science-dr-alistair-griffiths/|archive-date=11 April 2021}}</ref><ref name="rev1314" /> Друштвото го промовира [[Хортикултура|хортикултурното работење]] преку своите пет градини во Висли (Сари), Хајд Хол (Есекс), Харлоу Кар (Северен Јоркшир), Роузмур (Девон) и Бриџвотер (Голем Манчестер); цветни изложби, како цветна изложба во Челзи, цветната изложба во Бадминтон и цветната изложба во Сандрингем; шеми за градинарство во заедницата; и обемна образовна програма. Исто така, поддржува обука за професионални и аматерски градинари. Од 2023 г. претседател бил Кит Вид, а генерален директор била Клер Матерсон. == Медали и награди == === Луѓе === Друштвото им оддава почит на одредени британски лица кои се сметаат за достојни за посебно признание во областа на хортикултурата со Викториевиот медал на честа, востановен во 1897 година. Има само 63 носители на овој медал, по еден за секоја година од владеењето на [[Кралица Викторија|кралицата Викторија]].<ref name="RHS Awards available 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|title=RHS People Awards|work=Royal Horticultural Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817210850/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|archive-date=17 August 2017|accessdate=5 June 2022}}</ref> Од 2023 година, друштвото го доделува Медалот на честа „Елизабета“, кој може да има само 70 носители, по еден за секоја година од владеењето на [[Елизабета II|кралицата Елизабета II]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2023/05/23/king-searches-new-plants-garden-chelsea-flower-show/|title=King searches for new garden plants after rabbit problem|last=Ward|first=Victoria|date=23 May 2023|work=The Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523081128/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2023/05/23/king-searches-new-plants-garden-chelsea-flower-show/|archive-date=23 May 2023|accessdate=23 May 2023}}</ref> Така, ниту еден од горенаведените медали не се доделува секоја година. Други награди што ги доделува друштвото вклучуваат „Почесен соработник“ (воспоставен во 1930 година) каде што бројот не надминува 100. Од 2022 година, постои и Медалот Харлоу Кар (за значаен придонес во хортикултурата на северот од Англија), Спомен-купот „Реџиналд Кори“ (за воведување нови хибридни растенија развиени од постоечки градинарски растенија), Наградата на заедницата (за долгорочен придонес во [[Општествено градинарство|градинарството во заедницата]]) и Наградата Рој Ланкастер (за исклучителен придонес од страна на лица под 35 години).<ref name="RHS Awards available 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|title=RHS People Awards|work=Royal Horticultural Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817210850/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|archive-date=17 August 2017|accessdate=5 June 2022}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards "RHS People Awards"]. ''Royal Horticultural Society''. [https://web.archive.org/web/20170817210850/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards Archived] from the original on 17 August 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 June</span> 2022</span>.</cite></ref> Меморијалниот медал Вејч, именуван по [[Џејмс Вејч]], се доделува секоја година на лица од која било националност кои дале извонреден придонес во унапредувањето и подобрувањето на хортикултурата. Друштвото доделува златни, сребрено-позлатени, сребрени и бронзени медали на изложувачите на своите Цветни Саеми. === Растенија === Наградата за градинарски заслуги, е главната награда што ја доделува здружението на градинарски растенија по период на проценка од страна на соодветните комитети на здружението. Наградите се доделуваат годишно. : PC: Прелиминарен сертификат : HC: Високо пофалено : AM: Награда за заслуги : FCC: Сертификат од прва класа (некогаш многу престижна награда) == Поврзано == * [[Кралско хортикултурно друштво на Ирска]] * [[Арлоу Стаут]], пионер во хибридизацијата на дневните лилјани, почесен доживотен член на друштвото == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија ==   == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.rhs.org.uk/}} sic0q2r5m3zvl6cnym9hkiuvjmg2bu3 5610467 5610466 2026-08-17T10:58:22Z BosaFi 115936 /* Библиографија */ 5610467 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Royal_Horticultural_Society,_Vincent_Square,_London_SW1_-_geograph.org.uk_-_740335.jpg|мини| Седиште на друштвото, плоштад Винсент]] '''Кралското хортикултурно друштво''', основано во 1804 година како Хортикултурно друштво на Лондон,<ref name="rev1314">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/pdfs/about-the-rhs/mission-and-strategy/past-annual-reports/rhs_annualreview_2014|title=Annual Review 2013/2014|publisher=RHS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060900/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/pdfs/about-the-rhs/mission-and-strategy/past-annual-reports/rhs_annualreview_2014|archive-date=4 March 2016|accessdate=24 August 2014}}</ref> е водечката добротворна организација за [[градинарство]] во Велика Британија.<ref name="experts">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.learningwithexperts.com/gardening/rhs-level-2|title=RHS Level 2 Certificate in the Principles of Horticulture|publisher=learningwithexperts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411213618/https://www.learningwithexperts.com/gardening/rhs-level-2|archive-date=11 April 2021|accessdate=25 February 2018}}</ref><ref name="proland">{{Наведени вести|url=http://prolandscapermagazine.com/rhs-appoints-new-head-of-science-dr-alistair-griffiths/|title=RHS Appoints New Head of Science, Dr Alistair Griffiths|date=3 May 2013|work=prolandscapermagazine.com|access-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411213758/https://www.prolandscapermagazine.com/rhs-appoints-new-head-of-science-dr-alistair-griffiths/|archive-date=11 April 2021}}</ref><ref name="rev1314" /> Друштвото го промовира [[Хортикултура|хортикултурното работење]] преку своите пет градини во Висли (Сари), Хајд Хол (Есекс), Харлоу Кар (Северен Јоркшир), Роузмур (Девон) и Бриџвотер (Голем Манчестер); цветни изложби, како цветна изложба во Челзи, цветната изложба во Бадминтон и цветната изложба во Сандрингем; шеми за градинарство во заедницата; и обемна образовна програма. Исто така, поддржува обука за професионални и аматерски градинари. Од 2023 г. претседател бил Кит Вид, а генерален директор била Клер Матерсон. == Медали и награди == === Луѓе === Друштвото им оддава почит на одредени британски лица кои се сметаат за достојни за посебно признание во областа на хортикултурата со Викториевиот медал на честа, востановен во 1897 година. Има само 63 носители на овој медал, по еден за секоја година од владеењето на [[Кралица Викторија|кралицата Викторија]].<ref name="RHS Awards available 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|title=RHS People Awards|work=Royal Horticultural Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817210850/https://www.rhs.org.uk/about-the-rhs/who-we-are/rhs-council/rhs-awards|archive-date=17 August 2017|accessdate=5 June 2022}}</ref> Од 2023 година, друштвото го доделува Медалот на честа „Елизабета“, кој може да има само 70 носители, по еден за секоја година од владеењето на [[Елизабета II|кралицата Елизабета II]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2023/05/23/king-searches-new-plants-garden-chelsea-flower-show/|title=King searches for new garden plants after rabbit problem|last=Ward|first=Victoria|date=23 May 2023|work=The Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523081128/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2023/05/23/king-searches-new-plants-garden-chelsea-flower-show/|archive-date=23 May 2023|accessdate=23 May 2023}}</ref> Така, ниту еден од горенаведените медали не се доделува секоја година. Други награди што ги доделува друштвото вклучуваат „Почесен соработник“ (воспоставен во 1930 година) каде што бројот не надминува 100. Од 2022 година, постои и Медалот Харлоу Кар (за значаен придонес во хортикултурата на северот од Англија), Спомен-купот „Реџиналд Кори“ (за воведување нови хибридни растенија развиени од постоечки градинарски растенија), Наградата на заедницата (за долгорочен придонес во [[Општествено градинарство|градинарството во заедницата]]) и Наградата Рој Ланкастер (за исклучителен придонес од страна на лица под 35 години).<ref name="RHS Awards available 2022"/> Меморијалниот медал Вејч, именуван по [[Џејмс Вејч]], се доделува секоја година на лица од која било националност кои дале извонреден придонес во унапредувањето и подобрувањето на хортикултурата. Друштвото доделува златни, сребрено-позлатени, сребрени и бронзени медали на изложувачите на своите Цветни Саеми. === Растенија === Наградата за градинарски заслуги, е главната награда што ја доделува здружението на градинарски растенија по период на проценка од страна на соодветните комитети на здружението. Наградите се доделуваат годишно. : PC: Прелиминарен сертификат : HC: Високо пофалено : AM: Награда за заслуги : FCC: Сертификат од прва класа (некогаш многу престижна награда) == Поврзано == * [[Кралско хортикултурно друштво на Ирска]] * [[Арлоу Стаут]], пионер во хибридизацијата на дневните лилјани, почесен доживотен член на друштвото == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.rhs.org.uk/}} [[Категорија:Научни организации во Обединетото Кралство]] [[Категорија:Хортикултура]] diw4scalxh72r0nh39grrfpwseyp8q0 0 1401178 5610469 2026-08-17T11:03:50Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5610469 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Црна дудинка - Лесново | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Лесновски манастир 01.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Црната дудина има прилегнато стебло | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Лесново]], [[Општина Пробиштип]] | nearest_city =[[Пробиштип]] | coordinates = {{coord|42|00|46.32|N|22|14|00.42|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.012867" longitude="22.233450" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.233450, 42.012867 ] } } ] } </mapframe> }} '''Црна дудинка – Лесново''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[црна дудинка]] (Morus nigra L) кое се наоѓа во [[Лесновскиот манастир]], во селото [[Лесново]], [[Општина Пробиштип]].<ref name=SV205>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЦРНА ДУДИНКА - ЛЕСНОВО ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ | url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=25 септември 2019 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 август 2026}}</ref><ref name=PS>{{нмс | last= | first= | author= | title= “Црна дудинка – Лесново” прогласена за природна реткост| url= https://probistip.gov.mk/old-web/novosti/tsrna-dudinka-lesnovo-proglasena-za-prirodna-retkost/index.html| date=16 октомври 2019 | work= | publisher=[[Општина Пробиштип]] | accessdate=17 август 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа на почетокот на селото Лесново, во заградениот двор на [[Лесновски манастир|Лесновскиот манастир „Св. Гаврил Лесновски“]].<ref name=SV205/><ref name=PS/> ==Опис== [[Крошна]]та на дрвото е широка, куполаста со пречник од 10 до 12 м. Самото дрво е високо 8 до 9 м. Поради големата старост, главното стебло е делумно шупливо во внатрешноста, со длабоко избраздена, темна и лушпеста кора. Бидејќи примарните скелетни гранки се масивни и тешки, тие се спуштаат ниско кон земјата. Во поново време, за да се спречи кршење, поставени се дрвени и метални потпори под најкритичните гранки. Секоја година во почетокот на летото, дрвото сè уште раѓа сочни, темнопурпурни до црни плодови со интензивен слатко-кисел вкус. ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на ова дрво не постојат. Според месните преданија дудинката е стара повеќе од 600 години.<ref name=PS/> ==Поврзано== *[[Лесново]] *[[Лесновски манастир]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Дудинки]] [[Категорија:Лесново]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 52a7myjs2b1qr2fwqhqgs7df5k2a47a 5610488 5610469 2026-08-17T11:43:31Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5610488 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Црна дудинка - Лесново | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Лесновски манастир 01.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Црната дудина има прилегнато стебло | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Лесново]], [[Општина Пробиштип]] | nearest_city =[[Пробиштип]] | coordinates = {{coord|42|00|46.32|N|22|14|00.42|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.012867" longitude="22.233450" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.233450, 42.012867 ] } } ] } </mapframe> }} '''Црна дудинка – Лесново''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[црна дудинка]] (Morus nigra L) кое се наоѓа во [[Лесновскиот манастир]], во селото [[Лесново]], [[Општина Пробиштип]].<ref name=SV205>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЦРНА ДУДИНКА - ЛЕСНОВО ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ | url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=25 септември 2019 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 август 2026}}</ref><ref name=PS>{{нмс | last= | first= | author= | title= “Црна дудинка – Лесново” прогласена за природна реткост| url= https://probistip.gov.mk/old-web/novosti/tsrna-dudinka-lesnovo-proglasena-za-prirodna-retkost/index.html| date=16 октомври 2019 | work= | publisher=[[Општина Пробиштип]] | accessdate=17 август 2026}}</ref>Со природната реткост управува [[Општина Пробиштип]], а во име на општината, градоначалникот на [[Општина Пробиштип]].<ref name=SV205/> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа на почетокот на селото Лесново, во заградениот двор на [[Лесновски манастир|Лесновскиот манастир „Св. Гаврил Лесновски“]].<ref name=SV205/><ref name=PS/> ==Опис== [[Крошна]]та на дрвото е широка, куполаста со пречник од 10 до 12 м. Самото дрво е високо 8 до 9 м. Поради големата старост, главното стебло е делумно шупливо во внатрешноста, со длабоко избраздена, темна и лушпеста кора. Бидејќи примарните скелетни гранки се масивни и тешки, тие се спуштаат ниско кон земјата. Во поново време, за да се спречи кршење, поставени се дрвени и метални потпори под најкритичните гранки. Секоја година во почетокот на летото, дрвото сè уште раѓа сочни, темнопурпурни до црни плодови со интензивен слатко-кисел вкус. ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на ова дрво не постојат. Според месните преданија дудинката е стара повеќе од 600 години.<ref name=PS/> ==Поврзано== *[[Лесново]] *[[Лесновски манастир]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Дудинки]] [[Категорија:Лесново]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4mv5kbnwo2lcya9jublgy4z24hdhybm 1 1401179 5610470 2026-08-17T11:04:18Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5610470 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1401180 5610472 2026-08-17T11:10:10Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1354930395|Dryas octopetala]]“ 5610472 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Dryas octopetala LC0327.jpg|genus=Dryas (plant)|species=octopetala|authority=[[L.]]|range_map=Dryas octopetala distribution.svg|range_map_caption=Global distribution|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite web | url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:724675-1 | author=Govaerts R | website = Plants of the World Online | title = ''Dryas octopetala'' L. | publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew | access-date = 14 December 2020}}</ref>|synonyms={{Collapsible list |title = Synonyms list | * ''Dryadaea octopetala'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Dryas ajanensis'' <small>Juz.</small> * ''Dryas alaskensis'' <small>Porsild</small> * ''Dryas alpina'' <small>Salisb.</small> * ''Dryas babingtoniana'' <small>A.E.Porsild</small> * ''Dryas caucasica'' <small>Juz.</small> * ''Dryas caucasica'' <small>Juz. ex Woronow</small> * ''Dryas chamaedrifolia'' <small>(Crantz) Gray</small> * ''Dryas chamaedrifolioides'' <small>Pall.</small> * ''Dryas chamaedryoides'' <small>Pall.</small> * ''Dryas crenata'' <small>Raf.</small> * ''Dryas depressa'' <small>(Bab.) Bab.</small> * ''Dryas eriopoda'' <small>Gand.</small> * ''Dryas henricae'' <small>auct.</small> * ''Dryas hookeriana'' <small>Juz.</small> * ''Dryas incanescens'' <small>Juz.</small> * ''Dryas incisa'' <small>auct.</small> * ''Dryas lanata'' <small>Stein ex Correvon</small> * ''Dryas lepida'' <small>Gand.</small> * ''Dryas montana'' <small>Bubani</small> * ''Dryas nervosa'' <small>Juz.</small> * ''Dryas nivea'' <small>F.Kern. ex Correvon</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''angustifolia'' <small>C.L.Hitchc.</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''camschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''depressa'' <small>Bab.</small> * ''Dryas octopetala'' f. ''hirsuta'' <small>Hartz</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''luteola'' <small>Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''subincisa'' <small>Jurtzev</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''viscida'' <small>Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''viscida'' <small>(Hultén) Kozhevn.</small> * ''Dryas pentaphyllaea'' <small>Hill</small> * ''Dryas punctata'' <small>Juz.</small> * ''Dryas punctata'' var. ''cinerea'' <small>Jurtzev</small> * ''Dryas punctata'' var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Kozhevn.</small> * ''Dryas subincisa'' <small>(Jurtzev) Tzvelev</small> * ''Dryas subincisa'' var. ''minor'' <small>(Hook.) Tzvelev</small> * ''Dryas tschonoskii'' <small>Juz.</small> * ''Dryas vagans'' <small>Juz.</small> * ''Geum chamaedrifolium'' <small>Crantz</small> * ''Geum octopetalum'' <small>(L.) E.H.L.Krause</small> * ''Ptilotum octopetalum'' <small>(L.) Dulac</small> }}}} '''''Dryas octopetala''''' е арктичко-алпско [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[рози]]. Тоа е мала [[Зимзелено растение|зимзелена]] грмушка која формира големи колонии. Специфичниот епитет ''octopetala'' потекнува од [[Грчки јазик|грчките зборови]] ''octo'' „осум“ и ''petalon'' „[[Венечно ливче|ливче]]“, што се однесува на осумте ливчиња на цветот, невообичаен број кај Rosaceae, каде што пет е нормалниот број. Сепак, цвеќиња со до 16 ливчиња се јавуваат и природно. Како цветен симбол, тоа е официјалниот територијален цвет на [[Северозападни Територии|Северозападните територии]] и националниот цвет на [[Исланд]]. == Опис == == Распространетост и живеалиште == ''Dryas octopetala'' е широко распространета низ планинските области каде што генерално расте на варовнички изданоци. Тука спаѓаат целиот [[Арктик]], како и планините на [[Скандинавија]], [[Исланд]], [[Алпи|Алпите]], [[Карпати|Карпатите]], [[Балкански Полуостров|Балканот]], [[Кавказ]] и на изолирани локации на други места. Во [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]], се јавува во Пенините во [[Северна Англија]], на две локации во регионот Сноудонија во Северен Велс и пошироко во [[Шкотски Гори|Шкотските Гори]]. Во [[Ирска (остров)|Ирска]], се јавува на Бурен и на неколку други места. Во [[Северна Америка]], се среќава во [[Алјаска]], најчесто на претходно заледен терен, а преку Канадските Карпести Планини<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plantsofcanada.info.gc.ca/taxa.php?lang=e&gid=1001748|title=Plants of Canada Database - Dryas octopetala|publisher=Government of Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307180350/http://www.plantsofcanada.info.gc.ca/taxa.php?lang=e&gid=1001748|archive-date=7 March 2016|accessdate=21 February 2016}}</ref> достигнувајќи до [[Колорадо]] на југ во [[Карпести Планини|Карпестите Планини]]. Расте на суви места каде што снегот се топи рано, на чакал и карпести неплодни површини, формирајќи посебна заедница на варовнички [[Почва|почви]]. == Одгледување == ''D. octopetala'' се одгледува во [[Умерена клима|умерените]] региони како растение за покривање на земја или како растение во алпски или карпести градини. Растението ја добило наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/6152/Dryas-octopetala/Details|title=''Dryas octopetala''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=16 February 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=6 February 2018}}</ref> Листовите понекогаш се користат како чај. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_2.jpg Податотека:Dryas_octopetala_seed_head.jpg|алт=Seed head| Глава на семе Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Планински растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] htxh57jix3krphox3slx1kek7bvs4jg 5610490 5610472 2026-08-17T11:57:00Z BosaFi 115936 5610490 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Dryas octopetala LC0327.jpg|genus=Dryas|species=octopetala|authority=[[L.]]|range_map=Dryas octopetala distribution.svg|range_map_caption=Глобална распространетост|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite web | url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:724675-1 | author=Govaerts R | website = Plants of the World Online | title = ''Dryas octopetala'' L. | publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew | access-date = 14 December 2020}}</ref>|synonyms={{Collapsible list |title = Synonyms list | * ''Dryadaea octopetala'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Dryas ajanensis'' <small>Juz.</small> * ''Dryas alaskensis'' <small>Porsild</small> * ''Dryas alpina'' <small>Salisb.</small> * ''Dryas babingtoniana'' <small>A.E.Porsild</small> * ''Dryas caucasica'' <small>Juz.</small> * ''Dryas caucasica'' <small>Juz. ex Woronow</small> * ''Dryas chamaedrifolia'' <small>(Crantz) Gray</small> * ''Dryas chamaedrifolioides'' <small>Pall.</small> * ''Dryas chamaedryoides'' <small>Pall.</small> * ''Dryas crenata'' <small>Raf.</small> * ''Dryas depressa'' <small>(Bab.) Bab.</small> * ''Dryas eriopoda'' <small>Gand.</small> * ''Dryas henricae'' <small>auct.</small> * ''Dryas hookeriana'' <small>Juz.</small> * ''Dryas incanescens'' <small>Juz.</small> * ''Dryas incisa'' <small>auct.</small> * ''Dryas lanata'' <small>Stein ex Correvon</small> * ''Dryas lepida'' <small>Gand.</small> * ''Dryas montana'' <small>Bubani</small> * ''Dryas nervosa'' <small>Juz.</small> * ''Dryas nivea'' <small>F.Kern. ex Correvon</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''angustifolia'' <small>C.L.Hitchc.</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''camschatica'' <small>(Juz.) Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''depressa'' <small>Bab.</small> * ''Dryas octopetala'' f. ''hirsuta'' <small>Hartz</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''luteola'' <small>Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''punctata'' <small>(Juz.) Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''subincisa'' <small>Jurtzev</small> * ''Dryas octopetala'' var. ''viscida'' <small>Hultén</small> * ''Dryas octopetala'' subsp. ''viscida'' <small>(Hultén) Kozhevn.</small> * ''Dryas pentaphyllaea'' <small>Hill</small> * ''Dryas punctata'' <small>Juz.</small> * ''Dryas punctata'' var. ''cinerea'' <small>Jurtzev</small> * ''Dryas punctata'' var. ''kamtschatica'' <small>(Juz.) Kozhevn.</small> * ''Dryas subincisa'' <small>(Jurtzev) Tzvelev</small> * ''Dryas subincisa'' var. ''minor'' <small>(Hook.) Tzvelev</small> * ''Dryas tschonoskii'' <small>Juz.</small> * ''Dryas vagans'' <small>Juz.</small> * ''Geum chamaedrifolium'' <small>Crantz</small> * ''Geum octopetalum'' <small>(L.) E.H.L.Krause</small> * ''Ptilotum octopetalum'' <small>(L.) Dulac</small> }}}} '''''Dryas octopetala''''' е арктичко-алпско [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[рози]]. Тоа е мала [[Зимзелено растение|зимзелена]] грмушка која формира големи колонии. Специфичниот епитет ''octopetala'' потекнува од [[Грчки јазик|грчките зборови]] ''octo'' „осум“ и ''petalon'' „[[Венечно ливче|ливче]]“, што се однесува на осумте ливчиња на цветот, невообичаен број кај Rosaceae, каде што пет е нормалниот број. Сепак, цвеќиња со до 16 ливчиња се јавуваат и природно. Како цветен симбол, тоа е официјалниот територијален цвет на [[Северозападни Територии|Северозападните територии]] и националниот цвет на [[Исланд]]. == Опис == Ползечко, многу разгрането растение, со кафеави гранчиња кои се до 1 цм дебели, до 50 цм долги и 2-10 цм издигнати над земјата. Листовите зимзелени, долгнавесто-елиптични до овални, 1-2,5 цм долги, односно 1,2-2 пати подолги отколку широки, кожести, по работ грубо длабоко назабени, скоро перести насечени, со тапи запци чии рабови се свиткани надолу, во основата срцевидни, горната страна темнозелена и светликава, обично гола, набрчкана, со вдлабнатини каде што се спроводните жили, а долната страна густо бела, волнеста и со јасно испакнати, скоро голи жили, лисните дршки покуси од ламината, со долги бели гргурави влакна, а покрај нив и со дебели кафеави влакна, а такви кафеави влакна се јавуваат и по површината на долната страна на листовите. Прилисниците светлокафеави, линејно-ланцетни, до 2/3 сраснати со лисната дршка, по работ со бели долги влкна, а понекогаш и по површината во горниот дел. Цветовите поединечни во пазувите на листовите. Чашкините ливчиња обично 7-9 односно бројот им е еднаков со бројот на венечните ливчиња, тесно-ланцетни, 6-10 мм долги, со густи бели и кафеаво-црвени долги жлездести влакна, а по работ со долги бели влакна. Венечните ливчиња 7-9, бели, јајцевидни до долгнавесто-јајцевидни, 1,5-2 пати подолги од чашкините ливчиња. Прашниците многубројни, филаментите долги, а антерите жолти. Карпелите во голем број. Столпчињата кај плодовите 2-3 цм долги, на врвот на оревчињата и се со долги густи прави влакна.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=926-927}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Dryas octopetala'' е широко распространета низ планинските области каде што генерално расте на варовнички изданоци. Тука спаѓаат целиот [[Арктик]], како и планините на [[Скандинавија]], [[Исланд]], [[Алпи|Алпите]], [[Карпати|Карпатите]], [[Балкански Полуостров|Балканот]], [[Кавказ]] и на изолирани локации на други места. Во [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]], се јавува во Пенините во [[Северна Англија]], на две локации во регионот Сноудонија во Северен Велс и пошироко во [[Шкотски Гори|Шкотските Гори]]. Во [[Ирска (остров)|Ирска]], се јавува на Бурен и на неколку други места. Во [[Северна Америка]], се среќава во [[Алјаска]], најчесто на претходно заледен терен, а преку Канадските Карпести Планини<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plantsofcanada.info.gc.ca/taxa.php?lang=e&gid=1001748|title=Plants of Canada Database - Dryas octopetala|publisher=Government of Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307180350/http://www.plantsofcanada.info.gc.ca/taxa.php?lang=e&gid=1001748|archive-date=7 March 2016|accessdate=21 February 2016}}</ref> достигнувајќи до [[Колорадо]] на југ во [[Карпести Планини|Карпестите Планини]]. Расте на суви места каде што снегот се топи рано, на чакал и карпести неплодни површини, формирајќи посебна заедница на варовнички [[Почва|почви]]. == Распространетост во Македонија == ''D. octopetala'' расте по варовничките камењари и карпи, од 1,700 до 2,500 м надморска височина. Познато за Шар Планина и Јакупица, а се посочува за Голешница - Пепелак, Кораб, Ниџе - Бело Гротло.<ref name=":02" /> == Одгледување == ''D. octopetala'' се одгледува во [[Умерена клима|умерените]] региони како растение за покривање на земја или како растение во алпски или карпести градини. Растението ја добило наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/6152/Dryas-octopetala/Details|title=''Dryas octopetala''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=16 February 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=33|accessdate=6 February 2018}}</ref> Листовите понекогаш се користат како чај. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_2.jpg Податотека:Dryas_octopetala_seed_head.jpg|алт=Seed head| Глава на семе Податотека:Weiße_Silberwurz_(Dryas_octopetala)_1.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Планински растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] iundmj6au28ux5nasiwiciz5kcpcvb6 14 1401181 5610479 2026-08-17T11:36:20Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Euonymus}} [[Категорија:Курики]] 5610479 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Euonymus}} [[Категорија:Курики]] 807qj5zajcr4muu2t2iakigw3z4nntl 10 1401182 5610481 2026-08-17T11:38:19Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Курика |parent=Курики |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 5610481 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Курика |parent=Курики |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 72a15y20wst21lslnlzvuwu3jgxp6u1 5610482 5610481 2026-08-17T11:38:43Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Автотаксономија/Euonymus]] на [[Предлошка:Автотаксономија/Курика]] 5610481 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Курика |parent=Курики |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 72a15y20wst21lslnlzvuwu3jgxp6u1 10 1401183 5610483 2026-08-17T11:38:43Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Автотаксономија/Euonymus]] на [[Предлошка:Автотаксономија/Курика]] 5610483 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Автотаксономија/Курика]] 741u76k16p7mtp0gy39a3zim3z81b8u 10 1401184 5610484 2026-08-17T11:39:39Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Курики |parent=Куриковидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/e... 5610484 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Курики |parent=Куриковидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} im2rntog2zmrk4fqv3f6ud1sbnicofc 10 1401185 5610485 2026-08-17T11:40:05Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Курики]] 5610485 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Курики]] 1hohp6iwa8gnk8pu2xnmjb77zm200fe 10 1401186 5610486 2026-08-17T11:41:08Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Розиди |rank=ordo |link=Куриковидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf... 5610486 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Розиди |rank=ordo |link=Куриковидни |refs={{наведено списание|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} r5b51hdubedd8xzjj0pcfmz6guxuvgd 10 1401187 5610487 2026-08-17T11:41:36Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Куриковидни]] 5610487 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Автотаксономија/Куриковидни]] pi9k05yn4tkfdkl5iwtrvtcl7abvk4n